CÂY SA KÊ – LOẠI CÂY ĐA TÁC DỤNG CẦN ĐƯỢC QUAN TÂMPHÁT TRIỂN
Trần Thị Minh HuệViện KHKT NLN Tây nguyên
Giới thiệu
Sakê được coi như là một trong những loại cây lương thực thiết yếu (staple crop)sản xuất ra phần lớn thực phẩm cung cấp cho nhân loại, tuy nhiên không nên đánh giáthấp sự đóng góp của rất nhiều loài cây thứ yếu khác. Không như các cây lương thực thiếtyếu khác cây sakê ít được quan tâm ở cấp độ lớn hoặc ở địa phương nhất định nhưng câysakê là một trong những loại cây chịu được đất nhiễm mặn, đất có tính acid và là câytrồng đa mục đích nhằm cung cấp thực phẩm, thuốc, vật liệu dệt, vật liệu xây dựng vàthức ăn cho gia súc (Ragone, 1997).
Hình thái
Cây sakê thuộc họ dâu Moraceae, với nhiều tên gọi khác nhau (
Artocarpuscommunis,
Artocarpus altilis and Artocarpus incisa)
(Mayaki, 2003).Tên thường gọi là
Artocarpus altilis
(Parkinson) Fosberg (Fosberg 1941, 1960). Cây sakê được trồng rộngrãi ở vùng nhiệt đới nóng ẩm thuộc vùng Đông Nam Châu Á và các đảo trên biển TháiBình Dương. Sakê là loại cây lớn, thường xanh có hình dáng đẹp và cao tới 15-20 m, cóvỏ láng, màu nhạt và thân lớn, đường kính 1.2 m, có thể cao đến 4 m trước khi phâncành, gỗ có màu vàng rất đẹp khi tiếp xúc với không khí thì đổi sang màu sẫm, lá sakêdày, dai, mặt lá có màu sẫm và bóng, phía dưới mặt lá mờ, gân lá nhô cao và có gânchính, viền ngòai mặt lá xẻ thùy và có sự biến thiên rất rõ, lá rộng có hình trứng, khácnhau về kích cỡ và hình dáng thậm chí trên cùng một cây
.
Cụm hoa sakê là hoa kèm vàlưỡng tính, cụm hoa đực ra trước có đường kính tới 5 cm và dài 45 cm, trục hoa dày đượctạo thành từ rất nhiều hoa nhỏ. Trái sakê có cấu trúc rất đặc biệt từ hình cầu đến hìnhthuôn/chữ nhật dài 12 cm, rộng từ 12-20 cm, vỏ trái có màu xanh nhạt, xanh vàng hayvàng khi chín và khi xanh có màu trắng kem hay vàng nhạt, bề mặt trái biến thiên từ lángđến có gai nhẹ (Ragone, 1997).
Cách sử dụng
Sakê là cây đa tác dụng cung cấp thực phẩm, thuốc, vật liệu dệt, vật liệu xây dựngvà thức ăn cho gia súc, đây là một trong nhữngloại cây trồng lâu năm thân thiện với môitrường ở Nigeria, làloại cây quan trọng trong hệ thống nông lâm kết hợp truyền thống ở các đảo Thái Bình Dương (Raynor and Fownes 1991). Cây này có thể trồng xen với hệthống nhiều cây trồng như cây có củ, chuối, cây công nghiệp, đặc biệt là cà phê và tiêu.Sakê là loại thực phẩm đa năng có thể nấu hay ăn ở các giai đọan thuần thục khác nhau,quả thường được thu họach và tiêu thụ khi chín nhưng còn cứng và được sử dụng nhưlương thực thiết yếu cung cấp tinh bột,khi nấu sẽ thành bánh, cháo, nướng hoặc chiên..,trái thuần thục có thể luộc và thay thế cho khoai tây, khi chín rất ngọt và dùng để làm bánh, thức tráng miệng (Ragone, 1997), sirô, mứt, dấm và tinh bột. Ở Nigeria, sakê đượcdùng thay thế cho một số cây có củ bởi vì chi phí chỉ bằng 1/3 chi phí cây có củ (Mayaki,2003).Phần bên trong của vỏ hay sợi thường dùng để làm vải (Ragone 1991b; Krauss1993).
Sakê là cây lương thực có giá trị dinh dưỡng ở các vùng nhiệt đới, ngoài trái sakêđã được nghiên cứu thì lá, mủ và vỏ gỗ cũng đã được xác định các thành phần dinhdưỡng (Ragone, 1997). Hàm lượng hydrat carbon ở trái sakê bằng hoặc tốt hơn các loạithực phẩm có nhiều hydrat carbon khác đang sử dụng rộng rãi, protein tốt hơn một số loạicây có củ như khoai lang và chuối, đây còn là nguồncung cấpdồi dào sắt, canxi, kali, P,riboflavin and niacin (Ragone, 1997)
Phân tích thành phần dinh dưỡng của trái sakê (100 g)bằng các phương pháp khác nhau
(trái tươi, nướng, luộc, lên men và bột nhão)
Nguồn: Ragone (1997)
Lá và hoa:
Lá sakê được sử dụng để gói đồ ăn, làm thức ăn cho gia súc, dê lợn vàngựa (Morton 1987), là thức ăn tốt cho voi (Bennett 1928), đem nướng và làm thànhnhững miếng kẹo dẻo giúp giảm đau răng (Morton 1987). Ở Vanuatu (Olsson 1991) vàHawaii, hoa sakê cứng và khô được đốt lên để đuổi muỗi (Krauss 1993) (Ragone, 1997).Ở Ấn độ lá chuyển màu vàng được dùng để pha trà và làm giảm huyết áp (McIntoch andManchew 1993). Một loại acid hữu cơ phức trong dịch chiết lá sakê (gamma-aminobutyric acid) là thành phần tích cực nhưng chưa rõ liệu có phải chính dịch chiết nàycó hiệu quả trong việc làm giảm lượng đường trong máu. Rất nhiều nghiên cứu về dịchchiết từ nhiều bộ phận của cây sakê cho rất nhiều kết quả khả quan, lá có thể chữa bệnhthận và sốt ở Đài Loan (Lin
et al.
1992), và dịch chiết từ hoa có thể hiệu quả trong chữatrị bệnh phù tai (Koshihara
et al.
1988).
Mủ:
Mủ sakê dùng làm keo dán trong chế tạo canô tránh thấm nước, mủ dùng đểdán bề mặt gỗ, bôi lên da để chữa bong gân, dán lên vùng xương sống để giảm đau thầnkinh tọa, dùng để giảm đau ngòai da, bệnh do nấm gây ra như tưa miệng, hòa loãng
(diluted latex) còn được dùng để chữa bệnh tiêu chảy, đau bao tử và khuẩn lỵ, mủ hòa tanvào nước ép từ lá được dùng để chữa nhiễm trùng tai.
Rễ:
Rễ có vị chát được dùng làm thuốc sổ, khi ngâm được dùng đắp lên chỗ dađau, dịch chiết từ rễ và thân có khả năng kháng khuẩn Gram dương và có tiềm năng sửdụng trị u bướu (Sundarrao
et al.
1993).
Vỏ cây:
Vỏ cây được dùng để chữa đau đầu, dịch chiết vỏ có hoạt tính cytotoxicrất mạnh có thể chống/phòng các tế bào bạch cầu trong mô (Fujimoto
et al.
1990).
Phần khác:
Những phần lõi, hạt, trái chín quá hay phần loại đi khác có thể cholợn và gia súc ăn (Massal and Barrau 1954; Morton 1987).
Các bộ phận và cách sử dụng
Bộ phậnsử dụngCác cách sử dụngCâyTrồng trong hệ thống nông lâm kết hợp, cây che bóngGỗDùng trong xây dựng, làm canô, bàn ghế và những đồtrang tríMủDán, bít canô, làm thuốcVỏLàm thuốcSợi (Bêntrong vỏ)Làm thừng, sợi dệtLáGói thức ăn, cho gia súc ăn, làm thuốc.Cụm hoa đựcLàm kẹo, để ăn, làm thuốc, đuổi muỗiTrái và hạtNấu cho người ăn và để sống cho gia súc ăn
Yêu cầu về điều kiện sinh thái, giống và canh tác
Yêu cầu về điều kiện sinh thái:
Sakê có khả năng thích ứng rộng với điều kiện sinhthái nhưng sinh trưởng tốt nhất ở nhiệt độ 21-32°C (Purseglove 1968), thậm chí cây vẫncó thể sinh trưởng ở nhiệt độ thấp tới 15°C và cao tới 40°C (Singh
et al.
1967; Rajendran1992), dưới 5°C, cây không sinh trưởng được (Crane and Campbell 1990). Cây Sakê yêucầu lượng mưa trung bình 2000-3000 mm/năm (Rajendran 1992), 1525-2540 mm là tốiưu (Purseglove 1968). Sakê phù hợp trồng ở 17 độ vĩ Nam và Bắc, cao độ từ 600-650 mso với mặt biển. Trong điều kiện lạnh sa kê sẽ bị giảm năng suất và chất lượng(Rajendran 1992), tuy nhiên ở Nam Ấn độ sakê có thể trồng ở độ cao 900 m (Singh
et al.
1967) và ở New Guinea, cao độ tới 1550 m (Powell 1976).
Giống:
Giống sakê được chia làm hai loại: loại có hạt là loại bình thường và loạikhông có hạt là loại đột biến. Loại có hạt thường dùng hạt và khá giống hạt dẻ. Loạikhông có hạt dùng làm thức ăn. Các giống dùng làm thực phẩm khác nhau ít về chấtlượng (Martin 1998). Loại có hạt nhân giống từ hạt. Loại không có hạtthường được nhânvô tính từ rễ hoặc chồi. Cây sakê chưa từng được trồng cho mục đích thương mại vớidiện tích lớn trên cả thế giới (Ragone, 1997).
Mật độ:
Khoảng cách trồng sakê là 12 x 14 m vài tài liệu đề xuất 10 m hay thấphơn (Coronel 1983). Khoảng 100 cây/ha ở mật độ 10 x 10 hay 8 x 12 m (Narasimhan1990). Khoảng trống giữa các cây sakê có thể trồng cây nhỏ hơn như đu đủ, chuối, dứahoặc rau cho đến khi cây sakê thuần thục (Ragone, 1997).
Search History:
Result 00 of 00
00 results for result for
p.
More From This User
Notes
Load more
