Genocid nad Srbima na Kosmetu 1944-1990

Stradanja u prvoj posleratnoj deceniji (1945-1955)

Posle oslobođenja Kosmeta (23. 11. 1944) i zatim vojnog smirivanja arbanaške balističke pobune na Kosovu i u Metohiji (2. 12. 1944. - 21. 2. 1945), došao je period na izgledsmirivanja vidljivog besa i patološke mržnje Arbanasa protiv Srba, jer je usledilo vremeamnestije, popuštanja i potpunog udvaranja novih vlasti komunističke Jugoslavijearbanaškom stanovništvu, među kojim je bilo ne samo saradnika okupatora i izdajnikasvoje zemlje nego i javnih zločinaca. Tome treba dodati i teror državnog ateizma, koji je pogađao uglavnom srpski narod i njegovu tradicionalnu privrženost crkvi. Nova vlast je najpre napravila katastrofalnu državno pravnu grešku, upravo zločin premasrpskim i crnogorskim izbeglicama sa Kosova i Metohije. Naime, poznatim odlukama NKOJ-a, odnosno nove vlade DF Jugoslavije, od 6. i 17. marta 1945. godine, zabranjen je povratak prognanim kolonistima sa Kosmeta, čime je u stvari sankcionisan okupatorski iarbanaški ratni zločin nad srpskim življem Kosova i Metohije. Zbog tih odluka naKosmet se nikada nije vratilo 1.638 prognanih srpskih porodica, a u Vojvodinu je tada preseljeno 2.064 srpske familije sa Kosmeta. Prema zapisnicima Oblasnog odbora,zemlju su tada na Kosovu delimično ili sasvim izgubile 5.744 srpske familije, a samoneke od njih su dobile natrag svoju zemlju. Među prognanima i nepovraćenim Srbima bilo je dosta i starosedelaca sa Kosova. Ovo je bilo, između ostaloga, i po željiKomunističke partije Jugoslavije, koja je još 1940. (na konferenciji u Zagrebu) zauzelaantisrpski, a proarbanaški stav u pitanju sudbine Kosova i Metohije. O tome iscrpno pišeKosta Čavoški, u članku Početak posleratnog progona Srba sa Kosova, objavljenom u343. broju "Književne reči" (maj 1989).Tako je počelo posleratno "etničko čišćenje" Kosova i Metohije, koje se u slabijim ili jačim talasima nastavlja sve do danas Navešćemo ovde svedočenje o tome jednogkosovskog Srbina, izrečeno nedavno u našoj javnosti. Naime, Miloš Savičević iz KosovaPolja najtačnije je rekao istinu o posleratnom do danas prisilnom iseljavanju Srba iCrnogoraca sa Kosova i Metohije (one čuvene kosovopoljske noći, 24/25 aprila 1987):"Iseljavanje Srba i Crnogoraca sa Kosova potiče još od ranije. Od 1941. godine do danadanašnjeg nije se zaustavilo Prvo, uz pomoć okupatora i domaćih izdajnika (tj Arbanasa),koji su mahom koloniste Srbe i Crnogorce terali u izbeglištvo u Srbiju i Crnu Goru, gdesu ostali sve do oslobođenja naše zemlje. Svu pokretnu i nepokretnu imovinu su ostavilina Kosovu Albanci su je (tada) podelili kako su znali i umeli Jedan deo Albanaca, pripadnika okupatora, nezadovoljni Jugoslavijom, po povratku izbeglica Srba iCrnogoraca na Kosovo i na svoja imanja, ustremili su se na njihova imanja, počeli su sa pritiscima na Srbe i Crnogorce, sa napadima na ličnost, imovinu, počeli su sa poljskimštetama, sa sečom šuma, oduzimanjem imovine, posebno nekretnine, tako da jeiseljavanje onih koji su se vratili na svoja ognjišta počelo ponovo. Izbijanjemdemonstracija 1968. godine iseljavanje se samo nastavlja ubrzanim tempom I to naočigled tadašnjih pokrajinskih, državnih i partijskih rukovodioca, koji su partijsko idržavno rukovodstvo SR Srbije i SFR Jugoslavije obaveštavali da se iseljavanje vršisamo radi ekonomskih razloga Izbijanjem demonstracija 1981. godine iseljavanje senastavlja još ubrzanijim tempom, tako da i dan danas traje, a po mom dubokom uverenjuneće se zaustaviti dok Srbi i Crnogorci koji žive na Kosovu ne budu ravnopravni na delu,kao što Ustav garantuje, a ne da, kao do sada, budu građani drugog reda, obespravljeni usvim pravima "(6)

Talasima iseljavanja Srba sa Kosmeta u posleratnim godinama naročito je doprinosiovelik broj emigranata iz Albanije, kojima je nova vlast direktno pomagala davanjemimanja i materijalnom pomoći. A oni su upravo bili najagresivniji prema Srbima. O tomesvedoči, između ostaloga, i slučaj porodice Milinčić iz Samodreže kod Vučitrna, kojoj jetokom rata ubijen otac Danilo od Albanaca emigranata, zatim 1960. sin Slavomir odemigranata i šumokradica, i 1982. unuk Danilo od Ferata Muje, emigranta Albanca,nastanjenog u susedstvu u Samodreži[7] Da je iseljavanje srpskog življa sa Kosmeta pod pritiskom počelo već u prvoj deceniji po oslobođenju kao sigurni pokazatelji mogu poslužiti svakogodišnji izveštaji Raško prizrenskog episkopa Svetom Sinodu u Beograd, po kojima se skoro svake godine smanjivao broj parohija u ovoj eparhiji, naročito okoPodujeva, u Drenici i oko Đakovice Istina, izvesno smanjenje broja verujućih domova naKosmetu bilo je rezultat antireligiozne kampanje nove vlasti marksističke ideologije, pričemu ta kampanja nije pogađala arbanaški živalj kao muslimanski, jer je islam u novomrežimu bio oduvek i do danas privilegovan Uz to, napadi na Srpsku crkvu i njenuimovinu bili su sve učestaliji i od vlasti tolerisani, ponekad čak i podstrekivani, o čemu postoji velik broj dokumenata, žalbi, prestavki, vođenja beskrajnih sudskih sporova - iuglavnom sve bez uspeha.O tome kako su mnoge crkvene i manastirske zgrade bespravno zauzete ili konfiskovaneod nove vlasti postoji niz dokumenata.[8] Naročito je grubo bilo posleratno zauzimanjemanastira, poput npr. kapele u Gračanici - za kancelarije, magacine ili čak istražnezatvore organa OZNE, vojske ili mesnih odbora. Raznim nasiljima nad crkvama imanastirima na Kosmetu srpskom narodu sasecani su koreni i uskraćivana nada na bolju budućnost, iskorenjivan je istorijski i duhovni trag nacionalnog bića i srpske kulture naistorijskoj zemlji srpskog naroda. Niz srpskih crkava srušila je ili dokončala ratno rušenje upravo nova komunistička vlastTako je srušena, marta 1952, srpska crkva u selu Duganjevu kod Uroševca i neke druge Najdrastičniji primer tiranije nove vlasti nad Srbima jeste rušenje spomen-crkve uĐakovici, baš na Svetog Savu 1949. godine, i to dinamitom, pri čemu udovici popa LukeBulatovića vlasti nisu dozvolile da kosti svoga muža, sahranjenog kraj crkve, prenese prerušenja. O tome je karakteristično pisao (15. jula 1951) prota Steva Dimitrijević,spominjući i ostale nevolje srpskog življa tada na Kosmetu: "Ovde su pokazani samonajvidljiviji nasrtaji na veru pravoslavnu. Ako se daljim sličnim postupcima ne stane na put ozbiljno, i ne dadne satisfakcija utvrđenim osećajima pravoslavnih Srba, onda možedoći do ugrožavanja interesa (Srba). Moralo bi o ovome da se izveste i više narodne vlastii umole za naredbu onamošnjim vlastima da povedu malo računa i preduzmu mere protiv pojedinih dušmana i razaračkih zulumćara. U Prizrenu su u pravoslavnom groblju polomljeni i lome se i dalje nadgrobni spomenici, a u starom vojničkom grobljutamošnjem svi su istrebljeni. Ni po verski mešovitim selima ne ostavljaju krstove nagrobljima."[9] Nova vlast, u kojoj je bilo dosta Arbanasa (a među ovima na vlasti bilo je i direktnihratnih zločinaca, sada pomilovanih), teško je dopuštala obnovu porušenih srpskihsvetinja. Najbolji dokaz je primer mukotrpnog nastojanja, malobrojnih kosovskih monahai monahinja da obnove porušeni i zapusteli manastir Devič. O tome rečito govori izveštaji žalba devičkog starešine, jeromonaha Makarija, Svetom Sinodu u Beogradu (26. juna1946): "Dana 23. 6. 1946. god. delegat oblasnog odbora iz Prizrena, predsednik Sreskog

odbora iz Srbice Brajim Trnava i predsednik mesnog odbora iz Lauše Halim Bajram, sa još nekim Arnautima, izašli su da dele manastirsku zemlju. Pre početka deobe predsednik Sr. N. O. Brajim Trnava, pred skupom Arnauta i Srba, govorio je da su crkve uopštenepotrebne. Za džamije rekao je da mogu ostati jer služe kao bogomolje, a crkve služe zasabiranje bogatstva. Prisutnim Arnautima bilo je vrlo ugodno, a naši Srbi ostadošezaprepašćeni. Posle deobe, više je zemlje pripalo Arnautima, koji su za vreme okupacijeradili zemlju, nego li Srbima koji je oduvek rade. Meni je delegat oblasnog odborasaopštio da manastir ne polaže pravo na zemlju kao porušen, i da su još marta 1946. god.rešili da se manastiru oduzme sva zemlja."[10]Manastir Devič srušen oktobra 1941. g. (snimak iz 1947.)Manastir Devič je kasnije ipak obnovljen, ali je neprekidno do danas imao velikih nevoljai zuluma od susednih Arbanasa, koji su često napadali ne samo manastirska dobra nego isame sestre monahinje. Ali, gornji navod oca Makarija odslikava stvarni odnos nove jugoslovenske vlasti, proarbanaški a antisrpski nastrojene, što se može videti i izčinjenice da nijedna džamija nigde na Kosmetu nije porušena. Naprotiv, mnoge novedžamije podignute su na mestu porušenih crkava ili od njihovog građevinskogmaterijala.". Kao ilustraciju samo navodimo: selo Radonjić kod Đakovice, gde je namestu i od materijala crkve podignuta džamija, jer Srba više i nema u tom selu. Crkveni prostor, imanje, groblje neretko je dato, ili prisvojeno, nekom Arbanasu, kao što je slučaju selu Rakitnici kod Podujeva, Pomazatinu kod Prištine, Drenovcu i Prilepu kod Dečana,u bivoljaku kod Vučitrna i drugde. U selu Ljevoši kod Peći, iznad Pećke patrijaršije, natemeljima stare srednjevekovne srpske crkve podignut je 1955. godine lovački dom zaSUP Kosmeta. U selu Miruši kod Mališeva preorani su temelji crkve i staro grobljesrpsko (1963) i zemljište postalo zadružna njiva. U selu Kravasarija kod Mališevasadašnja škola podignuta je na temeljima srpske crkve, a i Srba u selu više nema.Zatiranje srpskih svetinja na Kosovu i Metohiji činjeno je i na razne druge načine(delimična dokumentacija u knjizi Zadužbine Kosova).Jedan od načina pritisaka na Srbe u ovo vreme, i time započinjanje njihovog prisilnogegzodusa sa Kosova, bila je i nacionalizacija zemljišta "za društvene potrebe", gde se