Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
2Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Eylemlerde Cati Ve Eylemsi

Eylemlerde Cati Ve Eylemsi

Ratings: (0)|Views: 318 |Likes:
Published by ismailyavuzozturk

More info:

Published by: ismailyavuzozturk on Feb 14, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/14/2010

pdf

text

original

 
Çatılarına Göre Eylemler :
 
Eylemlerin öznelerine ve nesnelerine göre gösterdikleri özelliklere, girdikleri biçime çatı denir.
 
Çatı, eylem kök ya da gövdelerine getirilen çatı ekleri dediğimiz eylemden eylem yapıpeklerine bağlı olarak oluşur.
 
UYARI :
 
Çatı, yalnızca eylem cümleleri üzerinde yapılan bir incelemedir. Ad cümlelerinin çatısı
olmaz.
 
Onda paranın yanında akılda vardı. ( Ad cümlesi çatısı olmaz.)
 
 
Karanlık çökmeden evine vardı. (Eylem cümlesidir.)
 
Çatı İki Bölümde İncelenir :
 Nesne
 –
 
 Yüklem İlişkisi :
 Nesne
 –
 
Yüklem İlişkisi Yönünden Eylemler Dört Grupta İncelenir :
 
Geçişli Eylemler :
 
Öznenin yaptığı işi, başka varlıklar üzerine geçirebilen, nesne alan eylemler geçişlidir.
 
Örnek :
 
Çocuk, yazılı kağıdını
dikkatlice inceledi.Belirtili Nesne
Ona doğum günü için yün kazak
 
aldık.
 Belirtisiz Nesne
Geçişli eylemler, “Ne?, Neyi?, Kim?, Kimi?” sorunlarına yanıt veren eylemlerdir.
 
Örnek :
Adam,
elindeki ekmeği
 
bir yabancıyla paylaştı. (Neyi paylaştı?)
 
Ahmet’in en küçük kardeşini
 
yolda gördüm. (Kimi gördüm?
)
Yemeğe
tuz
attım. (Ne attım?)
 
UYARI :
 
Geçişli eylem, nesne alabilen eylemdir. Ama kimi durumlarda da cümlede nesneolmasa bile, o eylem geçişlilik özelliği gösterebilir.
Örnek :
 
Saatlerce durakta bekledim (Neyi bekledim? Otobüsü; Kimi bekledim? Seni..
)
 
Televizyonda Müzeyyen Senar söylüyordu. (Neyi söylüyordu? Şarkıyı...)
 
 
Tekrar tekrar okudum. (Neyi okudum? Romanı, öyküyü, şiiri...)
 
Geçişsiz Eylemler :
 
Nesne almayan eylemler, geçişsizdir.
 
Örnek :
 
Bütün gün tembel tembel
oturduk. (Neyi, kimi oturduk? Nesne almaz.)
Yüklem
 
Yağmur bütün gece durmadan yağdı. (Neyi yağdı? Nesne almaz.)
 
Yüklem
 
Soğuktan hepimiz üşümüştük. (Neyi üşümüştük? Nesne almaz.)
 
Yüklem
 
UYARI :
Kimi eylemler, cümledeki kullanıma göre geçişlilik veya geçişsizlik özelliği gösterir.
 
 
Bütün gün, çarşıda gezdik. (geçişsiz)
 
 
Turistler, şehirdeki müzeleri gezdiler. (geçişli)
 
Oldurgan Eylemler :
 
Geçişsiz bir eyleme “
-t, -r, -
dır” eklerinden
 
biri getirilerek geçişli yapılmasına
oldurgan eylem denir.
Örnek :
 
Geçişsiz
Oldurgan
 
Uyu Uyu-t
Çocuğu
ben uyuttum.Belirtili NesneYat yat-
ır 
 
Çocuğu
 
erkenden yatırdım.
 Belirtili Nesne
Gül
 
gül
-
dür 
 
Çocuğu
 
güldürdüm.
 Belirtili Nesne
Ettirgen Eylemler :
Geçişli bir eyleme “
-t,-r, -
dır” eklerinden biri getirilerek eylemin yeniden geçişliyapılmasına ettirgen eylem denir.
 
Ettirgen eylemde özne işi yapmaz, bir başkasına yaptırır.
Örnek :
 
Geçişli
 
Ettirgen
 
Yıka
 
Yıka
-t
Arabayı
 
yıkattım.
 Belirtili Nesne
İç İç
-ir
Çocuklara süt
 
içirdim.
 Belirtisiz Nesne
 
Yaz Yaz-
dır 
 
Askerdeki oğluna
mektup
yazdırdı.
 Belirtisiz Nesne
UYARI :
 
Oldurgan eylemler, ettirgen eylem durumuna getirilebilir. Ancak bu geçişli bir eylemin yeniden geçişli olması, birinci dereceden ettirgenlik meydana getirir.
 
Geçişsiz
Oldurgan Ettirgen
 
Öl(mek)
 
öl
-
dür(mek)
 
öl
-
dür 
-t(mek)Yat(mak) yat-
ır(mak)
yat-
ır 
-t(mak)
Geçişli bir eyleme birden çok ettirgenlik eki getirildiğinde, geçişlilik derecesi artmış, katmerliettirgenlik meydana gelmiş olur.
 
Geçişli
Ettirgen
 
Katmerli
 
Ettirgen
 
Kır(mak)
 
kır 
-
dır(mak)
 
kır 
-
dır 
-t(mak)Oku(mak) oku-t(mak) oku-t-tur(mak)
Bazı eylem köklerine oldurganlık ya da ettirgenlik eki getirildiğinde, kökte ses değişmesi
meydana gelir.Gel-ir
getir.
(l sesi, t’ye dönüşmüş)
 Git-ir
 
götür (i sesi, ö’ye dönüşmüş)
 
Özne –
 
 Yüklem İlişkisi :
 
Eylemler özneyle ilişkisi yönünden dört grupta incele
nir :
Etken Eylemler :
 
Yüklemin bildirdiği eylemi yapan, yerine getiren belliyse (gerçek özne varsa), ocümlenin eylemi etken çatılıdır.
Örnek :
 
Yaşlı adam
bir hamlede merdiveni
tırmandı
.
Gerçek Özne Etken
 Kaymakam gelecek diye
köy halkı
 
yollara döküldü
.
Gerçek Özne Etken
 
Vücudum
,
kaskatı olmuştu
,
kulaklarım
duymuyordu.
Gerçek Özne Etken Gerçek Özne Etken
 
Edilgen Eylemler :
 
Eylemi, yapan ve gerçekleştirenin belli olmadığı (gerçek öznenin olmadığı)eylemler edilgen çatılıdır. Bir eylemin edilgen çatılı olabilmesi için “
-
ıl,
-il, -ul, -
ül,
-
ın,
-in, -
ün,
-
un”eklerinden birini alması gerekir.
Örnek :
 
Buz olmasın diye yollara tuz döküldü. (Döken belli değil)
 
Sınav sonuçları açıkla
n
dı. (Açıklayan belli değil.)
 
Anadolu’nun ücra bir kasabasına ata
n
mış. (Atayan belli değil.)
 
Edilgen Eylemlerle İlgili Uyarılar 
 
Nesne
alabilen bir eylem edilgen yapıldığında nesne, sözde özne görevi yapar.Sözde özne, yüklemde belirtilen eylemi yapan değil, yapılan eylemden (nesne)
etkilenendir.
Örnek :
Belediye,
kokmuş etleri
imha etti. (etken)
Gerçek Özne
 
Belirtili Nesne Yüklem
 
Kokmuş etler 
imha edildi. (edilgen)
Sözde özne Yüklem
 Ona yeni bir kazak
ördüm
. (ben) (etken)
Belirtisiz Nesne Yüklem Gerçek
 
özne
 Ona yeni bir kazak
örüldü
. (edilgen)
Sözde Özne Yüklem
 
 
Nesne almayan (geçişsiz) bir eylem edilgen yapıldığında sözde özne de olmaz.
Örnek :
 
Akşama kadar çarşıda gezildi. (Gezen belli değil, gezilen
de yok.)
Evde bir süre oturuldu. (Oturan belli değil, oturulan da yok.)
 
 
Kimi durumlarda eylemi yapanın (gerçek özne) sonuna ya “tarafından, nedeniyle,etkisiyle” sözcükleri ya da “
-ca, -ce, -dan, -
den” ekleri getirilerek örtülü (mantıksa
l)
özne meydana gelir. Bu tür eylemler edilgen çatılıdır. Örtülü özne, cümle içindezarf tümleci veya edat tümleci görevi yapar.
Örnek :
 
Yağmur nedeniyle bahçenin duvarı yıkıldı. (Edilgen)
 Adam mahkemece
suçlu bulundu.
 
(Edilgen çatılı)
 
Sözde Özne Zarf Tümleci
 
 
-
ıl,
-il, -ul, -
ül,
-
ın,
-in, -
ün,
-
un” ekini alan her eylem edilgen olmaz. Edilgenliğicümle içindeki kullanım belirler.
Örnek :
 Mahalleye yeni bir market
açıldı.
(edilgen)
 
 
Sözde Özne
 
Ateşi düşünce
hasta
açıldı.
(etken)
Gerçek Özne
 Bayram nedeni ile
sınıf 
 
süslendi.
(edilgen)
Sözde Özne
 
Düğüne gitmek için Ayşe
 
süslendi.
(etken)
Gerçek Özne
 
Dönüşlü Eylemler :
 
Bir eylemin dönüşlü çatılı olabilmesi için biçimsel olarak eylemden eylem yapan “
-
n” ekini alması; anlamsal olarak da eylemi yapanın da, eylemden etkilenenin de özne olması gerekir.
 
Örnek :
 
Kadın, dizlerine vurarak dövündü.
 
Gerçek Özne
( O
) Yorgunluğunu atmak için güzelce yıkandı.
 
(Gizli) Gerçek Özne
 
Zavallı kuş, son bir defa çırpındı.
 
Gerçek Özne
 
UYARI :
-
n” ekinin edilgenlik anlamı da kattığına dikkat edilmeli bu etkin edilgenlik midönüşlülük mü yarattığını anlamak için cümleye bakılmalıdır.
Örnek :
 
Üşümemek için battaniyeye sımsıkı sarındı. (dönüşlü çatılı)
 
Yerler iyice silinmiş. (edilgen çatılı)
 
Dönüşlü eylemlerle kurulu cümlelerde cümle nesne almaz. Çünkü nesne, öznenin yaptığıeylemden etkilenendir. Bu nedenle dönüşlü eylemler geçişsizdir. Çok az örnekte dönüşlüeylem geçişli olabilir.
Örnek :
 
Çocuk koskoca çuvalı sırtlandı. (Dönüşlü –
 
geçişli)
 
Ayşe küpeler, kolyeler 
 
takındı. (Dönüşlü
 
geçişli)
 Belirtisiz nesne
İşteş Eylemler :
 
İşteş Eylem, eylem kök ya da gövdelerine “
-
ş” ekinin getirilmesiyle yapılır.
 
İşteş eylemler iki ayrı anlamda kullanılır :
 
Örnek :
Kadınlar cenazede ağlaşıyordu. (Ağlama eyleminin birlikte yapılması anlamı vardır.)
 
Çocuklar bir süre sessizce bekleştiler. (Bekleme eyleminin beraber yapılması anlamıvardır.)
 
Eylemin birden çok özne tarafından karşılıklı yapılması anlamı :
 
Örnek :
Sinemanın önünde arkadaşlarıyla buluşacak. (Buluşma eylemi karşılıklı yapılmıştır.)
 
Yolda eski bir arkadaşıyla selamlaştı. (Selamlaşma karşılıklı yapılan bir 
eylemdir.)
UYARI :
-an, -
en” ekiyle türeyen sıfat
-
eylemler geniş zamanın yanında şimdikizaman ve geçmiş zaman anlamı da taşıyabilir.
 
Çocuk giden arabaya el salladı. (şimdiki zaman)
 
Kaçan balık büyük olur. (geçmiş zaman)
Eylemsiler (Fiilimsiler) :
 
Eylem olma özelliğini tam olarak yitirmemesine karşın, çekime giremediğiiçin tam eylem olmayan; getirilen eklerle ad, sıfat ve zarf görevlerinde bulunan; temel cümle içinde yancümle kurma özelliği taşıyan sözcüklere eylemsi denir.
 
Eylemsilerin Öze
llikleri :
 
 
Kip ve kişi ekleriyle çekimlenemezler. Bu yönleriyle tam eylem sayılmazlar.
 
 
Olumsuzluk eki “
-ma, -
me” ile çekime girerek eylem olma yanlarını sürdürürler.
 
 
Eylem tabanlarına getirilen birtakım eklerle ad, sıfat ve zarf görevinde kullanılırlar.
 
 
Bir temel cümle içinde yan cümle kurarlar ve yan cümlenin yüklemi olurlar.
 
Eylemsiler, Görevleri Yönünden Üç Grupta İncelenir :
 
Ad-
Eylemler (İsim
-Fiiller) :
Eylem tabanlarına getirilen “
-mak, -mek, -ma, -me, -
ış,
-
iş” ekleriyletüreyen ve eylem adı olarak kullanılan sözcüklerdir.
 
Örnek :
Oraya
gitmek
 
ve bir süre
dinlenmek
istiyorum.Ders
çalışmayı
ve kitap
okumayı
seviyor.
Dağa
çıkış
zor, oradan
iniş
kolay olur.

Activity (2)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 thousand reads
1 hundred reads

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->