/  6
 
AaronCicourelincarnelafacelaplusexigeante,laplusascétique,laplusrigoureuse,laplusarideparfois,delasociologie.Cequiluivautd'occuperunepositionuniquedanslechampdeladiscipline:àlafoisexceptionnellementéminente-iladevraisdisciplesàpeuprèspartoutdanslemonde,etmêmeauxEtats-Unis-etpériphérique,voireisoléeetretirée.Mêmeendestempsoùlasociologieaméricaines'estaffranchiedel'ambitiondel'orthodoxiecentralistequ'ellecultivaitdanslesannéescinquante,ilrestedanssesmarges,sansdouteenraisondesaposturedeperpétuelexplorateur.Cen'estsansdoutepassacrifieràl'illusionrétrospectivequedevoirsesannéesd'apprentissagecommeuneentreprised'accumulationméthodiquedel'équipementthéoriqueettechniquenécessaireàlapratiquedecettesociologieréflexivequilecaractériseaujourd'hui.Aprèsdesétudesdansuneécoled'artsindustrielsetdansunCommunityCollege,ilparvient,nonsansdifficultés,àentreràl'UniversitédeCalifornieàLosAngeles(UCLA).Toutentravaillantàpleintempspourpayersesétudes(commefacteur,employéautri,maîtred'hôteldansunrestaurant,etc.),ilobtienten1951un
BA
enpsychologieexpérimentale.Aprèsl'armée(19511953),ilrevientàUCLApourun
JI.1A.
ensociologie/anthropologie,aucoursduquelilapprofonditsesconnaissancesstatistiques.En1955,ilpartàl'UniversitéCOl'neIlpourundoctoratsouslahoulettedeRobinWilliams,unancienélèvedeParsonsetSorokin.Sathèseportesurlaperted'identitéchezlespersonnesâgées.EncollaborationavecWilliamEWhyte,l'auteurde
StreetCornerSociety,
ils'insèredanslegroupedeshommesd'unclubdutroisièmeâge
1.1.MalgrélesencouragementsdeGoffman.Cicourelatoujoursrefusédepubliercetteétude,qu'ilconsidèrecommetropdéprimante;ellenefiguremêmepasdanssonCv.
 
PREfACE
Devenuprofesseur
à
l'UniversitédeCalifornie
à
SantaBarbara(1966-1970),ils'intéresse,aucontactdeDavidPremack,àl'apprentissagedulangagechezlesgrandssinges(onleverraainsisepromenersurlecampusavecSarah,lacélèbreguenon).C'estdecesannéesquedatesonintérêtpourl'apprentissagedulangagechezl'enfantetpourlelangagegestueldessourdsetmuets,deuxdomainesdanslesquelsilpubliebeaucoupaucoursdesanessoixante-dix.En1970,ils'installedéfinitivementàl'UniversitédeCalifornieàSanDiego(UCSD),d'oùilrayonneraenAmériquelatineetenEurope.Sonouvrageleplusconnuaujourd'hui,
CognitiveSociology.LanguageandMeaninginSocialInteraction
4
paraîten1973.Dèsledébutdesannéessoixante-dix,ilinvestitlesmilieuxhospitaliersuniversitaires:ilnecesseraplusdetravaillerauseindediversservicesdemédecineinterne,d'oncologie,demaladiesinfectieuses,derhumatologie,depédiatrie.Iln'hésitepasàporterlablouseblanche,àjouerlejeudel'observationparticipanteaussiloinqueladéontologielepermet.Ilestprofesseur
à
lafoisaudépartementdesociologieetàlafacultédemédecine,oùildonnedescoursdeconduitedesentretiensmédicauxetsiègedansdiversescommissionspédagogiquesetadministratives.Aujourd'huiencore,ilestmembredu
«
DistributionofCadaversCommittee
»..
Parallèlement,ilcons~crebeaucoupdetemps
à
lamaîtrisedesconceptsémergentsdelasciencecognitive
5.
Illitetfréquentelesténorsdeladisciplineenvoiedeconstitution-nombre
4.TraduitauxPressesuniversitairesdeFranceen1979sousletitre
LaSociologiecognitive.
5.QuandCicourelcommenceàparlerde«sociologiecognitive»audébutdesannéessoixante-dix,lasciencecognitiven'estpasencorearticulée,mêmesil'expressionexistedéjà(cf.Z.W.Pylyshyn,
Computationand
Cognition:
TowardaFoundation
(or
Cognitive
Science,1964),commeexisteaussi
une
«
psychologiecognitive»(cf.U.Neisser,
CognitivePsych%gy,
1967)etune
«
anthropologiecognitive»(cf.S.Tyler,
CognitiveAnthropology,
1969).Cesprogrammesnouveauxtraduisentunfortrejetdubehaviorismeencoredominant(incarnéparSkinner,notamment)ainsiqu'ungrandintérêtdansl'explorationdela
«
boîtenoire»(quecesoitparlerelaisdelagrammairegénérative,parl'étudede«programmes»,àlamanièredel'anthropologueA.Wallaces'observantentraindeconduiresavoiture,ouparlarecherchedesimilitudeentrelecerveauetl'ordinateuren«IntelligenceArtifiCielle»).Lanotiondecompétenceémergeautantenlinguistique(Chomsky),qu'enanthropologie
(<<
compétencecommunicative»,Hymes)-etensociologie,avecla«compétenceinteractionnelle»deCicourel
 
PRÉFACE13
projetéedansl'espacesocialdeleurréceptionrespective(aumoinsenFrance),avecd'uncôtédesréseauxdiffuscommeceluide
«
LangageetTravail»,composédesociolinguistestournésverslesquestionsd'usagedelalangueautravail,etdel'autredeschercheursd'originephilosophique,sinonthéologique,quiaimentàénoncerlesconditionsd'unerecherchepureetparfaite,méditersurdestextesetdesdiscours,enévitantdes'embarrasserd'observationsempiriques.Pourcomprendrelapositiond'AaronCicourel,ilfaudraitlaresituer,d'unepart,dansl'histoiresocialeetintellectuelledel'émergencedel'ethnométhodologie,et,d'autrepart,dansl'histoiredelasociologiedelamédecine.EncommençantparrappelerlerôledeHaroldGarfinkelqui,
à
partird'unerelecture(trèslibre)destravauxdeSchütz,HusserletMerleau-Ponty,etenréactioncontrelavisionparsoniennedelasociétéetdelasciencesociale,développepeuàpeu,dansunesériedemanuscritsquicirculentdemanièrequasiclandestineentreLosAngelesetBerkeley,cequ'ilvafinirparappeler
«
leprogrammedel'ethnométhodologie»
8.
Maisd'autresprogrammess'élaborentàlamêmeépoque.Apeuprèsinconnu,sinondequelquesinitiés,EdwardRoseélabore
à
l'UniversitéduColoradodes
«
ethnorecherches»
(ethno-inquiries)
àpartird'expériencesdecréationde
«
petitslangages»
9.
Dèsledébutdesannéessoixante,ErvingGoffmanrassembledesmatériauxpourcequideviendraen
1974FrameAnalysis.AnEssayontheOrganizationofExperience,
oltconvoquantJames,SchützetBateson,ilproposesaversiondel'ethnométhodologie.S'appuyantenparticuliersurdetrèsnombreusesanecdotesglanéesdanslapresse,Goffmandéveloppeunappareilnotionnelfoisonnant,quineseraquasimentjamaisutilisé.AlorsqueGarfinkelseposeens'opposantàlasociologie(pardesmanifestationsde
«
terrorismethéorique»quinesontpassansrelationaveclesuccèsqueconnaîtsonmessage),AaronCicourelproposeune
«
sociologiecognitive»
8.H.Garfinkel,
«
Leprogrammedel'ethnométhodologie
»,
lnM.deFornel,A.Ogien,L.Quéré(dir.),
L'Ethnométhodologie.Unesociologieradicale.
Paris,LaDécouverte,200l,p.31-55.9.Cf.W.SharrocketR.Watson.
«
ConversationavecEdwardRose
à
proposdesaconversationavecHarveySacks:quelquesobservationsanalytiquessurlesethnorecherches»,
Cahiersderechercheethnométhodologique.
n°1,juin1993.p.41-s3.

Share & Embed

More from this user

Add a Comment

Characters: ...