Buryad-Mongol Helen Deere Mongoloi Nyuasa Tobshoon

Монголой нюуса тобшоон

I. Тэмїжинэй уг гарбал, бага на

ћ

анайнь їе

1. Чингис хаанай уг изагуур гэхэдэ, дээдэ тэнгэри

ћ

ээ заяатайтїрэ

ћ

эн Бїртэ-чино єєрынгєє

ћ

амган Гуа-Маралтай хамта у

ћ

андалайе гаталжа ерээд, Онон мїрэнэй эхиндэ Бурхан халдун ууладанютаглажа, Батцагаан гэдэг нэгэ хїбїїтэй боло

ћ

он юм.2. Батцагаанай хїбїїн Тамача, Тамачын хїбїїн Хоричар мэргэн,Хоричар мэргэнэй хїбїїн Уужам буурал, Уужам бууралай хїбїїнСальхачау. Сальхачаугай хїбїїн Ехэ нюдэн, Ехэ нюдэнэй хїбїїнШинсочи, Шинсочын хїбїїн Харчу.3. Харчугай хїбїїн Боржигидай мэргэн бай

ћ

ан юм. Боржигидаймэргэнэй

ћ

амган Монголжин гуа, тэрээн

ћ

ээ тїрэ

ћ

эн хїбїїн Торголжин баян. Торголжин баян Борогчин гуа

ћ

амгатай,Боролдайсуялби гэдэг залуу зарсатай, дааритай боро хоёр хїлэгморитой

ћ

эн. Торголжин баянай хїбїїн Дува сохор, тэрэнэй дїї Добумэргэн бай

ћ

ан юм.4. Дува сохор магнай дээрээ ганса нюдэтэй аад, гурбан нїїдэлэйгазар харадаг байгаа.5. Нэгэ їдэр Дува сохор Добу мэргэн дїїтэеэ Бурхан халдун ууладээрэ гараба. Дува сохорой Бурхан халдун дээрэ

ћ

ээ харахадань, Тїнхэлиг горхон руу нэгэ бїлэг хїнїїд сїлєє забгїй нїїжэ ябаа

ћ

эн.6. Дува сохор хэлэбэ: «Эдэ нїїдэлшэдэй дунда тэргэ дээрэхибїхєєгэй урда тээ нэгэ сэбэрхэн басаган

ћ

уужа ябана. Хїнэй

ћ

амганболоогїй байгаа

ћ

аань, Добу мэргэн дїїмни, шамдаа нїхэрболгохомни» гээд, тэрэниие харахыень, Добу мэргэн дїїгээ тэрээруу эльгээбэ.7. Добу мэргэн тэрэ нїїдэлшэдтэ хїрэжэ, їхиниие хараба. Їнэхєєралдар нэрэ ехэтэй

ћ

айхан басаган, їшєє хїнэй

ћ

амган болоогїй.Нэрэнь Алун-гуа гэнэ.8. Энэ їхин хори тїмэдэй ноён Хорилардай мэргэнэй

ћ

амганБаргужин гуа

ћ

аа хори тїмэдэй (хори буряадай) нютаг — Ариг у

ћ

ангэдэг газар тїрєє. Тэрэнэй эхэ Баргужин гуа холо газарайБаргужин тїхїмэй эзэн Баргудай мэргэнэй їхин. Тэдэ бїлэг хїнїїдХорилардай мэргэнэйхид байба.

9. Хорилардай мэргэн хори тїмэдэй газарта булга, хэрмэ зэргын ангїрєє

ћ

э агнахые хориходонь, буруушаан муудалсажа, тэндэ

ћ

ээ

ћ

алажа, хорилар обогтой болоод, Бурхан халдун уулада ан гїрєєлэлбэг гэжэ дуулахадаа, тэндэхи эзэн бурхан бодхо

ћ

он Шинчи баянуряанхайтай уулзахаяа нїїжэ ерэ

ћ

эн юм. Энэ хори тїмэдэй ноёнХорилардай мэргэнэй їхин, Ариг у

ћ

анда тїрэ

ћ

эн Алун-гуае гуйжа,Добу мэргэнэй

ћ

амган болго

ћ

он ушарынь тиимэ юм.10. Алун-гуа Добу мэргэндэ ерээд, Бїгїнїтэй, Бэлгїнїтэй гэжэнэрэтэй хоёр хїбїїдые тїрэбэ.11. Дува сохор ахань дїрбэн хїбїїдтэй байгаа. Дува сохорой їхэ

ћ

энхойно тэрэнэй дїрбэн хїбїїд Добу мэргэниие абга гэжэ тоохоёоболин доромжолжо,

ћ

алажа нїїхэдээ, дїрбэд обогтон болобо.12. Тэрэнэй

ћ

їїлээр нэгэ їдэр Добу мэргэн Тогоцог їндэр дээрэагнажа ябатараа, ой соо нэгэ уряанхай хїнэй гунжан буга алаад,хаб

ћ

а, соройень шаража байхадань уулзаба.13. «Шара

ћ

ан мяхан

ћ

аа намда їгыш» гэжэ Добу мэргэнэй хэлэхэдэ,тэрэ хун уушха зурхыень, ар

ћ

ыень єєрєє абаад, бэшэ їлєєшыньДобу мэргэндэ їгэбэ.14. Добу мэргэнэй тэрэ бугынгаа мяха абаашажа ябатар,харгыдань хїбїї хїтэл

ћ

эн нэгэ ядуу хїн ушарба.15. «Ши юун хїмши?» гэжэ Добу мэргэнэй асуухада, тэрэ хїнхэлэбэ: «Би Малиг баяуд обогой хїмби. Мїнєє ехээр ядаржа ябанаб.Энэ гїрєє

ћ

энэйнгєє мяхан

ћ

аа намда їгыш. Би энэ хїбїїгээ шамда їгэ

ћ

її».16. Добу мэргэн зїбшєєжэ, бугын їрєє

ћ

эн гуяые тэрэ хїндэ їгєєд,хїбїїень гэртээ абаашажа, зарса болгобо.17. Тиигэжэ байтар, Добу мэргэн їгы болобо. Добу мэргэнэй їхэ

ћ

энэй

ћ

їїлээр тэрэнэй бэлбэ

ћ

эн

ћ

амган Алун-гуа Буха хатаги,Бухату салжи, Бодончар мунхаг гэдэг нэрэтэй гурбан хїбїїдыетїрэбэ.18. Урдань Добу мэргэнэй амиды мэндэ байха сагта тїрэ

ћ

энБэлгїнїтэй, Бїгїнїтэй гэдэг хоёр хїбїїдынь Алун-гуа

ћ

аа нюусаариигэжэ хєєрэлдэбэ: «Манай эхэ ойро тїрэлэйшье хїнгїй, эрэшьегїй

ћ

аа эдэ гурбан хїбїїдые тїрєє. Гэртэмнай гансал Малиг баяудобогой зарса хїн байна. Эдэ гурбан хїбїїд тэрэнэй гээшэ бэзэ».Иигэжэ нюусаар хэлсээшэнь Алун-гуада дуулдаба.

19. Хабарай нэгэ їдэр хониной хата

ћ

ан мяха шанажа, Бэлгїнїтэй,Бїгїнїтэй, Буха хатаги, Бухату салжи, Бодончар мунхаг табанхїбїїдтээ эдюулээд, тэдээнээ ээргэлїїлжэ

ћ

уулгамсаараа, нэгэ нэгэнариихан мїшэр хухалагты гэжэ їгэбэ. Тэдэнь бэлээрхухалжархиба. Удаадань ба

ћ

ал тиимэ табан мїшэрые ниилїїлжэбаглаа болгоод, хухалагты гэжэ їгэхэдэнь, табуулаа удаадараалан туршабашье, хухалжа шадабагїй.20. Тиихэдэнь Алун-гуа эхэнь хэлэбэ: «Бэлгїнїтэй, Бїгїнїтэй та хоёрнамайе энэ гурбан хїбїїдые яажа тїрэбэб, хэнэй хїбїїд бэ гэжэ

ћ

эжэглэн хєєрэлдэнэт.

Ћ

эжэглэхэтнайш зїб.21. Теэд таанар ушарыень мэдэхэгїй байнат.

Ћ

їни бїри сагааншара хїн гэрэймнай їрхэ, тотогоор гэрэл туяа сасаруул

ћ

аар,нэбтэрэн орожо, минии хэбэлые эльбэхэдэнь, элшэнь орожошэнгэдэг

ћ

эн. Тэрэ хїн

ћ

ара наранай туяарха їеэр шара нохой мэтэшарбалза

ћ

аар, гаража ошодог бэлэй. Дэмы яахадаа таанархэлсэнэбта. Тэрээн

ћ

ээ бодобол, тэнгэриин хїбїїд болоно бэзэ. Харатолгойтой хїнтэй адлидхажа яажа болохоб. Хамагай хаашуулболохо сагта жиирэй хїн

ћ

аял ушарые мэдэдэг» гэбэ.22. Ба

ћ

а Алун-гуа табан хїбїїдээ

ћ

урган иигэжэ хэлэбэ: «Таанартабан хїбїїдни минии нэгэл хэбэл

ћ

ээ тїрэ

ћ

эн бэшэ гїт. Таанар гансагансаараа

ћ

алаа

ћ

аа, нэгэ нэгэ мїшэр шэнгеэр хїндэ бэлэхэнээрдиилдэхэт. Таанар эбтэй эетэйгээр нэгэдэбэл, тэрэ баглаа боло

ћ

онтабан мїшэр мэтээр бїхэжэжэ, хэндэшье бэлээр диилдэхэгїйболонот» гэбэ. Тиигэжэ байтараа, Алун-гуа эхэнь їгы болобо.23. Эхэ Алун-гуагай їхэ

ћ

энэй

ћ

їїлээр аха дїїнэр табуулаа адуумалаа хубааха боложо, Бэлгїнїтэй, Бїгїнїтэй, Буха хатаги, Бухатусалжи дїрбїїлээ зєєриеэ хубаажа абаад, дїї Бодончар мунхагааураг тїрэл гэжэ тоолонгїйгєєр адуу мал

ћ

аа хуби хїртээбэгїй.24. Бодончар ураг тїрэл гэжэ тоологдохогїйдєє, «эндэ юу хэжэ

ћ

уухабиб» гээд, голдоо дааритай, годли

ћ

їїлтэй орог-шонхор морёоунажа, «їхєє

ћ

аа їхїїжэб, амидараа

ћ

аа амидаруужаб» гээд, Ононмїрэн руу зорижо ошобо. Тэндэ Балжиин арал гэдэг газар хїрэжэ, їб

ћ

эн шохогор гэр барижа