Futuryzm

sztuka rewolucji przemysłowej

Futuryzm

– awangardowy kierunek w kulturze (zwłaszcza w literaturze), którynarodził się we Włoszech na początku XX wieku. Nazwa pochodzi z języka łacińskiego ioznacza przyszłość (futurus). Założeniem futuryzmu było „patrzenie w przyszłość”,odrzucanie przeszłości i tradycji. Termin „futuryzm” miał wskazywać, że uczestnicy tegoruchu kierują myśli ku przyszłości, odrzucając wszelkie relikty przeszłości jako balasthamujący rozwój (”nienawistny hamulec”) oraz krępujący swobodę twórczą. Uważali, żetrzeba niszczyć zabytki, bo są „bardziej zaraźliwe niż cholera”. Futuryści zachęcali doniszczenia bibliotek, muzeów, pamiątek. Polscy futuryści głosili: „cywilizacja i kultura jestchorobliwością na śmietnik, wybieramy prostotę, ordynarność, wesołość, zdrowie,trywialność, śmiech”; „ogłaszamy wielką wyprzedaż starych rupieci, sprzedajemy za półceny świeże mumie mickiewiczów i słowackich”. Cechą futuryzmu była gwałtowność,agresywność, kult przemocy, wojny: „chcemy sławić wojnę, jedyną higienę świata”.Futuryzm cechował aktywizm, rozpęd działania. Celem było przezwyciężenie biernościdotychczasowej literatury. Chcieli chwalić przygodę, odwagę, bunt. Marinetti mówił:„Ryczący samochód (...) piękniejszy od Nike z Samotraki”. Czas aktualności dzieła

oceniali na 24 godziny - jutro dzieło będzie antykiem, a więc trzeba szybko tworzyć.Odrzucali dziedzictwo romantyzmu, psychologizm, antropocentryzm. Wprowadzali materię jako jedyny motyw godny poezji. Tytus Czyżewski zalecał kochać maszyny elektryczne,nie kobiety. Kryterium futuryzmu było dążenie do oryginalności, odrzucenie tradycji.Wypowiedzieli wojnę fantazji i marzycielstwu. Sztuce wysunięto postulat oryginalności.Chciano stworzyć nowy język poetycki, wyzwolony z ograniczeń regułami. Chcianostworzyć język pozarozumowy. Żądano uwolnienia słowa z niewoli rozumu „Należyuwolnić słowa udręczone i storturowane tyranią myśli, należy stworzyć uniwersalny językpozarozumowy, w którym nie myśl rządziłaby słowami, lecz słowo - dźwięk objąłbynieznaną i rewelacyjną treść”. W nowym języku odrzucano przyimki, spójniki, a głównieznaki interpunkcyjne. Stosowano m.in. nowy sposób obrazowania polegający nawzajemnym przenikaniu się słów i obrazów w celu oddania dynamiczności;ekstrawagancję w zakresie formy typograficznej, na przykład kombinacje małych i wielkichliter, różne kolory farby do druku, czcionkę łamaną w różne figury geometryczne. Artyścifuturyści uznali, że źródłem inspiracji sztuki powinna być nowoczesna, mechanicznacywilizacja początku XX wieku ze swymi fascynującymi osiągnięciami technicznymi.Artyści powinni czerpać natchnienie z cudów współczesnego świata – żelaznej sieciszybkiej kolei, która oplata Ziemię, z transatlantyków przemierzających oceany isamolotów, które prują niebo, z walki o podbój nieznanego. Dawnej sztuce futuryściprzeciwstawili sztukę przyszłości, zdolną oddać dynamizm współczesnego życia, jegotempo i rytm. Głosili kult szybkości, pędu, maszyny. Heroizowali gorączkowy zgiełkwielkiego miasta. Entuzjastyczny i idealistyczny program futurystów upatrywał wurbanizacji i mechanizacji przyszłego szczęścia ludzkości. Tematem większości obrazówfuturystycznych były wszelkie formy ruchu zarówno konkretnego jak i abstrakcyjnego.Futuryści dążyli do wyemigrowania tradycyjnego sposobu jego ukazywania,przekazywania towarzyszącego mu dynamizmu i szybkości, a w końcu oddania czystejkinetyczności. Malarstwo futurystyczne, w przeciwieństwie do impresjonistycznegoanalizującego jedną ulotną chwilę, pragnęło dać syntezę wszystkich momentów i zmian, jakie następują w określonym czasie i przestrzeni. U futurystów po raz pierwszy pojawiłasię próba oddania w malarstwie czwartego wymiaru – czasu. W rezultacie kolejne fazyruchu stadionowego obiektu występowały w obrazach równocześnie, tak jak nałożone nasiebie kolejne kadry filmu. Jedynym twórcą i teoretykiem rzeźby futurystycznej byłUmberto Boccioni. W swoich kompozycjach przeciwstawił się akademickiej wiernościnaturze i tradycji historycznej. W architekturze futuryzm wyraził się w wizjonerskichprojektach miast przyszłości Antonia Sant’Elii, uważanego za jedynego z najwybitniejszychteoretyków nowoczesnej, funkcjonalistycznej urbanistyki początku XX wieku. Jego projekty

ukazywały proste, funkcjonalne, pozbawione wszelkich ozdób wieżowce z betonu, stali iszkła.Kolebką futuryzmu były Włochy, które na arenie międzynarodowej w dziedziniekultury znajdowały się na uboczu nie odgrywając znaczącej roli w kształtowaniuświatowych trendów. Gwałtowny atak włoskich futurystów na tradycję, muzea i antyk byłzrozumiały.Koniec wieku XIX i początek XX to czasy rewolucji technicznej - gwałtownego rozwojuprzemysłu i transportu oraz rozbudowywała się sieć kolei, skonstruowany został samolot isamochód. Powstał szereg wynalazków. Świat dynamizował się i przekształcał w tempiedotychczas niespotykanym. Pojawił się kult nauki i techniki, pełne optymizmu przekonanieo ogromnych możliwościach człowieka oraz idealistyczna wiara w rozwój ludzkości i jejwspaniałą przyszłość."Manifest Futuryzmu" (1909) ogłoszony przez poetę Filippo Tommaso Marinetti i malarzaUmberto Boccioni w paryskim dzienniku "Le Figaro", w którym sformułowali w 11 punktachgłówne założenia kierunku mającego nieść rewolucję kulturalną.Przedstawiciele futuryzmu włoskiego:

Filippo Tommaso Marinetti

(1876-1944), włoski pisarz, tworzący także w językufrancuskim. Inicjator i teoretyk futuryzmu. Zwolennik nacjonalizmu i - szczególnie wpierwszej fazie - faszyzmu włoskiego. Od 1929 członek Akademii Włoskiej, mianowanyprzez B. Mussoliniego. Autor zbioru wierszy i poematów, np.:

„La conquête des étoiles”

(1902),

„Destruction”

(1904). Powieści, m.in.

„Mafarka le futuriste”

(1910), pismateoretyczne, eseistyczne i publicystyczne oraz dramaty.

Ardengo Soffici

(1879-1964), włoski pisarz i malarz. Jeden z głównych twórcówfuturyzmu w malarstwie i literaturze. 1913 współzałożyciel wspierającego ten kierunekczasopisma „

Lacerba”

, autor m.in.

„Principii di estetica futurista”

(1920). W okresiemiędzywojennym porzucił awangardę i tworzył w stylu tradycyjnym, np. zbiór wierszy

„Marsia e Apollo”

(1938). Był zwolennikiem dyktatury B. Mussoliniego.Opublikował autobiografię w 4 tomach (1951-1955), w której nakreślił rozległą panoramęwłoskiej kultury, sztuki i literatury z przełomu XIX i XX w. - do 1915.

Giovanni Papini

(1881-1956), włoski pisarz. Był redaktorem naczelnym pism literackich,m.in. „

La Voce”

, odgrywając ważną rolę w życiu kulturalnym swojego kraju. W pierwszymokresie twórczości występował jako radykalny ateista. Poglądom swoim dał wyraz m.in. w„

Pamiętnikach Pana Boga”

(1911, wydanie polskie 1921) i w powieści autobiograficznej„

Skończony człowiek”

(1912, wydanie polskie 1934). Po I wojnie światowej nawrócił się nakatolicyzm, demonstrując swoją postawę np. w powieści

„Dzieje Chrystusa”

tom 1-3 (1921,wydanie polskie 1922), zbiorze wierszy „

Pane e vino”

(1926) i wspomnieniach

„Powtórne