Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
15Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Zmaj i Svadba u Usmenom Stvaralastvu

Zmaj i Svadba u Usmenom Stvaralastvu

Ratings: (0)|Views: 390 |Likes:
Published by sarcel
STUDIJE I RASPRAVE

Ovaj rad se bavi ÿanrovski veoma raznovrsnom
STUDIJE I RASPRAVE

Ovaj rad se bavi ÿanrovski veoma raznovrsnom

More info:

Published by: sarcel on May 31, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/05/2013

pdf

text

original

 
STUDIJE I RASPRAVE
UDC 821.163.2/.4-14.09:398821.163.41-95
 Qiqana Pešikan-QuštanoviãZMAJ I SVADBA U USMENOM PESNIŠTVU JUŸNIH SLOVENA 
 Apstrakt:
Rad se bavi bugarskim, makedonskim, srpskim, hrvatskim i musli- manskim usmenim pesmama razliåitih ÿanrova u kojima se opeva veza zmaja isvadbe i moguãe, pozitivno ili negativno, uåešãe ovog dimorfnog demona u svadbikao obredu 
.Kquåne reåi:
zmaj, svadba, plodnost, obred prelaza, medijator, ambivalent-nost 
Ovaj rad se bavi ÿanrovski veoma raznovrsnom usmenopoetskomgraðom: pre svega lirskim pesmama (svadbenim, ali i mitološkim,obrednim, posleniåkim), potom lirsko-epskim, pa i epskim pripo-vednim pesmama (bugarskim, makedonskim, srpskim, hrvatskim, mu-slimanskim), zapisanim na širokom podruåju, u kojima se zmaj do-vodi u vezu sa svadbenim obredom i iz kojih se mogu izvuãi neki op-šti, na juÿnoslovenskom terenu vaÿeãi zakquåci o prirodi i gene-zi te veze.Uloga zmaja u svadbenom obredu, na celom juÿnoslovenskom pro-storu, izrazito je ambivalentna. Zmaj se, najopštije uzev, javqa kaomedijator, koji pomaÿe da se uspešno preðe najugroÿeniji i najopa-sniji prostor izmeðu mladoÿewine i nevestine kuãe, i kao davalacplodnosti, pre svega muškog poroda, ali, nasuprot ovim pozitiv-nim funkcijama, i kao otmiåar koji u liminalnoj fazi prekidasvadbu, a dodir s wim izaziva raðawe demona.Ova ambivalentnost je, po svoj prilici, uslovqena specifiå-nim sinkretizmom tradicionalnih religijskih sistema i speci-fiånom prirodom usmenog stvaralaštva, u kome se naslojavaju i uporedo traju i meðusobno protivreåne starije i novije predstave(Jovanoviã, 19). Na ovaj specifiåni sinkretizam u poimawu priro- de i uloge zmaja ukazuje i Prop, zakquåujuãi da zmaj-davalac i zmaj--neprijateq nisu „dva razliåita zmaja, nego dva stupwa wegovog raz-vitka" (Prop, 353). Ovo stanovište se moÿe potvrditi i na karak-teristiånom juÿnoslovenskom razdvajawu zmaja i aÿdaje (ale, lamje, lame), u kome se kao dva zasebna demona oblikuju „negativna"/ÿen-ska i „pozitivna"/muška strana zmaja (Benovska-Sæbkova, 162—163).
 
 Aÿdaji se tako uglavnom pridaju svojstva proizašla iz veze zmaja sa„zemqom, ÿenskom reproduktivnom moãi, vodom" (Ivanov, 83), azmaj dobija ona svojstva koja proizlaze iz veze zmaja s „domaãim og-wištem, vatrom (posebno nebeskom), a takoðe i sa muškim oplod-nim principom" (Ivanov, 83). Ovo je naroåito došlo do izraza u  liku zmaja — junaka srpske epike.
1
Istovremeno, ambivalentnost zmajeve uloge, u svadbi i uopšte,moÿe biti i posledica one ambivalentnosti koja obeleÿava åovekovodnos prema svim nadmoãnim biãima, prema višim silama, koje, ikada su dobronamerne, upravo zbog svoje moãi, ostaju istovremeno i ugroÿavajuãe i opasne (vidi: Jovanoviã, 20).Kada je reå o pozitivnom, dobronamernom uåešãu zmaja u svad-bi, u razmatranoj graði najbrojnije su pesme u kojima se zmaj javqakao medijator, prenosilac i zaštitnik devojke/neveste i (u veãembroju pesama) ruha devojaåkog.
2
Uvodna formula u veãini pesamaocrtava identiåan prostor — „s mora na Dunavo" — dok se glagolmewa: polete (poleãe, poleti, poqete)/proleãe (proqeãe) i, najåe-šãe, „Zmaj
preleãe 
s mora na Dunavo". Pored ovog široko ocrtanogprostora, s jedne graniåne vode na drugu, javqaju se i Crno more(„Zmeh preletal preku crno more" — Miladinovci, 527), siwe more(„Zmaj prelete preko siwe more" — Simonoviã, 35 i 36), lug („Zmajprelete, zmaj prelete, / Zelenijem lugom" — Vasiqeviã KOS, 299),ili poznati gradovi („Zmaj preleti s mora na Saraj'vo" — Dizdar,327; „Zmaj preleãe preko Sarajeva" — Šauliã
III
, 157; „Zmaj prele-tje preko Kostajnice" — HNP
VII
/3, 333). U preteÿnom broju zbirkiova pesma je uvrštena u mitološke. Ipak, uvodna formula i nekielementi sadrÿine, ukazuju da bi mogla biti reå o svatovskim pe-smama, ili bar pesmama koje su zaåete kao svatovske. Uz to, u jednombroju zbirki iz Sanxaka, s Kosova i iz Makedonije varijante ovepesme zapisane su kao svatovske, koje se pevaju „koga hodat na crkovna venåawe" (Miladinovci, 527), ili „s nevestom po putu" (Vasi- qeviã SAN, 66, 158, 238; Vasiqeviã KOS, 299; Xogoviã, 58).Osnovni razlog da se ove pesme veÿu za svadbeni obred jestepomiwawe devojaåkog ruha i darova. Tako u jednom broju razmatranih varijanti zmaj uz devojku prenosi i ruho devojaåko, ili devojka ÿalizbog nedovršenog ruha ili nedovezenog jagluka koji nema ko da joj8
1
Naravno, reå je o podeli koja se više javqa kao preovlaðujuãa tendencija negokao u potpunosti dosledno realizovano podvajawe. Zmaj srpskog usmenog predawaostaje åvrsto vezan za vodu — zemaqsku i nebesku, a zadrÿava i naglašeno htonskeosobine, po belezima, vezi s gorom, po peãini kao staništu, koje su, uostalom, jasnoprepoznatqive i kod zmaja-junaka, naroåito u åasu roðewa i smrti.
2
SNP
I
, 239; SNP
V
, 250; Vienac, str. 146; HNP
VII
/3, 333; Miladinovci,527; Rovinski, 85; Šauliã
II
, str. 15, Šauliã
III
, 157; Šauliã
IV
, 8; Paviãeviã, 9; Dizdar, 326; Ðorðeviã, 427; Vasiqeviã SAN, 66, 158, 238; Vasiqeviã KOS, 299; Xo-goviã, 58; Simonoviã, 35, 36, 210; Orahovac, str. 609; Poznanoviã, 6; Dimitrijeviã
III
, 55.
 
 doveze i donese.
3
Takoðe, javqa se motiv ÿaqewa za rodom: rodite- qima, sestrom i bratom — što neposredno asocira na svadbeno de- qewe devojke od roda.
4
Na prvi pogled, od svatovskog rituala odstupaju one pesme u ko- jima zmaj zbog ÿeði sleãe „na sred puta" i šaqe devojku na vodu, gdese ona susreãe s junacima (janiåarima, dilberima, delijama) koji se dogovaraju da je uhvate i obqube, ali se potencijalna opasnost ukidawenim predstavqawem åija je kãer, sestra i quba.
5
Iako ova pred-stavqawa, po imenima i socijalnim funkcijama pobrojanih junaka, ukazuju na specifiåno istorijsko iskustvo i, u izvesnoj meri, unoseepski ton,
6
presretawe neveste na vodi (izvoru) moglo bi biti po-etska stilizacija svatovskog rituala. U etnografskoj graði postojesvedoåanstva o ritualnom odlasku neveste na izvor. U Lazaropoqu iGaliåniku ona je u noã uoåi venåawa išla, praãena drugaricama, daposledwi put zahvati vodu za roditeqski dom (Jankoviã D., 93).
7
Ri-tualno zahvatawe vode i presretawe i potencijalno ugroÿavawe ne-veste vodonoše, odrazilo se i u poeziji. Tako svatovska pesma iz Aleksinca (Karanoviã — Matica, 20) opeva presretawe „lude mla- de" koja ide s vode, prolivawe vode, lomqewe vedra, gaÿewe papuåa— što govori u prilog pretpostavci da je i presretawe na vodiopevano u pesmama o zmaju prenosiocu, u stvari, refleks svadbenogobreda.Sem toga, protivreånost izmeðu poåetka jednog broja varijanti,gde se kazuje da zmaj nosi
devojku 
i
ruho devojaåko
i kraja, gde se onapredstavqa kao udata ÿena, ocrtava iskorak iz uobiåajenog socijal-nog poretka i poziciju neveste u liminalnoj fazi obreda: ona je,9
3
SNP
I
, 239; Vienac, str. 146; Šauliã
II
, str. 15; Paviãeviã, 9; Dizdar, 327;Vasiqeviã 1965, 505; Vasiqeviã KOS, 299; Orahovac, str. 609; Vukanoviã 1975, str.101.
4
Rovinski, 85; Šauliã
IV
, 8; Vasiqeviã SAN, 238; Xogoviã, 58; Simonoviã,35, 36; Poznanoviã, 6; Dimitrijeviã
III
, 55.
5
SNP
I
, 239; SNP
V
, 250; Vienac, str. 146; Miladinovci, 527; Šauliã
II
,str. 15; Paviãeviã, 9; Dizdar, 327; Orahovac, str. 609.
6
„Ja sam kãerca cara åestitoga, / A sestrica paše bosanskoga, / Vjerna qubazmaja ogwenoga" — SNP
I
, 239; „Ja sam seja Zmaj-Ogwena Vuka, / A qubovca ogwevitazmaja" — SNP
V
, 250; „Ja sam roda kraqa mletaåkoga, / Jesam zlato zmaja niemaåkoga"— Vienac, str. 146; „Mila seka bega-Fildubega / Vjerna quba Zmaja ÿestokoga" —Šauliã
II
, str. 15; Ja sam šãerka sa Bosne vezira, / A quba sam Zmaja Ogwenoga" —Paviãeviã, 9; „Ja sam kãerka cara åestitoga, / Vjerna quba zmaja ÿestokoga" — Di-zdar, 327; „Ja sam ãerka timar-teftedara, / A unuka od Bosne vezira, / Vjerna qubaIbre barjaktara" — Orahovac, str. 609.
7
Ovo saznawe moÿe dati novo znaåewe
sinoãnici, natruwenoj vodi
, koju po sva-tovskim pesmama pije devojåina majka posle ãerkine udaje, odnosno, pored simboliå-kog tumaåewa (odlaskom neveste, wen rod gubi onu oåišãujuãu, plodotvornu snagu ko- ju je voda dobijala zato što je zahvaãena u zoru „kad treba", ali i zbog plodotvornog dodira mlade ÿene — vidi: Karanoviã — Pešikan, 19—21), otvara se moguãnost da je
sinoãnica
odista postojala. S vodom
sinoãnicom
bi se, po svoj prilici, moglo pove-zati i ritualno noãno ogledawe neveste u vodi, najåešãe bunaru, koje je zasvedoåeno u obiåajnoj praksi.

Activity (15)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 hundred reads
1 thousand reads
skishyish liked this
skishyish liked this
boudicca liked this
boudicca liked this
tinapostic6 liked this
Selma liked this
subadaj liked this

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->