Read without ads and support Scribd by becoming a Scribd Premium Reader.

Language:

Download

Go BackAdd Note

Link

Embed

Save for later

CORTICOID: Thuốc hay cần có thầy giỏi

Cách đây vài mươi năm, viên thuốc "hạt dưa" đã trở nên quen thuộc đến mức người dân - nhấtlà ở các vùng quê - đau gì cũng mua dùng; Mà quả là hiệu nghiệm thật, uống vào thấy "hết bệnh"ngay, nhưng khi ngưng dùng thì bệnh tái phát. Loại thuốc này chính là Dexamethasone, nhiềungười quen gọi là viên "đề xa", một loại thuốc corticoid. Tuy nhiên nếu sử dụng các thuốccorticoid bừa bãi sẽ dẫn đến nhiều tác dụng phụ có hại cho sức khỏe.

CORTICOID LÀ THUỐC GÌ?

Ðó là những nội tiết tố (hormone) do vỏ nang thượng thận (cortico-surrénale) tiết ra, có cấu trúchóa học steroid nên được gọi tắt là nhóm thuốc corticoid. Ðến nay người ta đã tổng hợp được rấtnhiều nhóm thuốc steroid và sử dụng rộng rãi, đồng thời cũng kéo theo tình trạng lạm dụng thuốcrất phổ biến.

THUỐC HAY VÌ CÓ NHIỀU CÔNG DỤNG TRỊ BỆNH

Những tên khoa học của thuốc như Hydrocortison, Prednison, Betamethason, Dexamethason,Prednisolon... cho thấy các nhóm thuốc này rất đa dạng, nhiều chủng loại và mỗi loại lại có rấtnhiều tên thương mại khác nhau.Thuốc có nhiều công dụng điều trị:- Chống viêm ở giai đoạn sớm, giai đoạn muộn bất kể nguyên nhân gì như cơ học, hóa học,nhiễm khuẩn, dị ứng. Chỉ riêng với đặc tính này, thuốc cũng đã trị được nhiều loại bệnh như viêmkhớp do thấp khớp, bệnh thoái hóa khớp, viêm các khớp ngoại vi, những tình trạng bệnh lý dochấn thương khớp, trị sẹo lồi, sẹo phì đại (khoa da), trị viêm phần trước mắt (khoa mắt), trị viêmmũi (khoa tai mũi họng)...- Chống dị ứng: Dùng điều trị trong các bệnh dị ứng da, dị ứng đường hô hấp, hen suyễn nặng...- Ngoài ra còn nhiều chỉ định chuyên môn khác do tác dụng đa dạng của thuốc như bệnh dapemphigut, vảy nến, bệnh giảm tiểu cầu thứ phát vô căn của người lớn, bệnh thiếu máu tánhuyết do tự miễn...Chính vì đa công dụng như thế nên nhiều người đã lầm tưởng rằng thuốc corticoid là loại thầndược trị được bá bệnh.

TÁC HẠI CỦA VIỆC LẠM DỤNG THUỐC

Việc lạm dụng corticoid sẽ gây rất nhiều tác hại cho người dùng. Nhiều loại kem trị mụn chứacorticoid nếu dùng dài ngày sẽ làm mụn nổi nhiều hơn khi ngưng thuốc hoặc gây nám da mặt:Dùng thuốc nhỏ mắt chứa corticoid (tưởng nhầm là thuốc rửa trong mắt, giúp mắt sáng longlanh) sẽ dẫn đến đục thủy tinh thể, thấy cảnh vật mờ mờ ảo ảo...Những tai biến chính do lạm dụng corticoid:- Tăng cân do giữ natri, đào thải kali gây béo bệu, mặt tròn như mặt trăng.- Làm cao huyết áp, tăng đông máu có thể gây nghẽn mạch.

- Chậm liền sẹo các vết thương và dễ gây nhiễm khuẩn thứ phát.- Làm thoái biến protid nên dễ gây teo cơ.- Làm xương xốp do giảm hấp thu calci nên khi té ngã dễ bị gãy xương.- Làm loét dạ dày - tá tràng, dễ gây xuất huyết tiêu hóa.- Ức chế miễn dịch, giảm sức đề kháng của cơ thể.- Làm tăng tiết mồ hôi, co giật, tăng áp lực nội sọ, rối loạn kinh nguyệt, ảo giác, vui vẻ thái quá,tăng nhãn áp. Ðấy là lý do vì sao thuốc corticoid nhất thiết cần có chỉ định điều trị của thầy thuốc.

"THUỐC HAY CẦN CÓ THẦY GIỎI"

Cách sử dụng corticoid rất đa dạng: từ uống, tiêm bắp, tiêm gân đến tiêm vào trong khớp, vùngngoại vi của khớp (khớp gối, khớp háng, khớp vai), hoặc tiêm vào các mô mềm, bao gân...- Tùy theo từng loại bệnh để chọn loại corticoid thích hợp.- Tùy tình trạng bệnh và tổng trạng bệnh nhân mà dùng liều lượng và thời gian thích hợp, vì cónhững bệnh cần dùng liều cao tấn công rồi sau đó giảm liều từ từ; Có những bệnh lại cần khởiđầu với liều thấp rồi tăng dần lên cho đến khi đáp ứng được hiệu năng trị liệu. Nếu cần thiết dùngcho trẻ em thì liều dùng phải được kiểm soát chặt chẽ theo tỷ lệ phù hợp với tuổi hay cân nặng. Ðặc biệt cần hết sức thận trọng với phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.- Trong khi dùng thuốc cần theo dõi sát bệnh nhân để đề phòng các biến chứng liên quan đếnhuyết áp, cân nặng, phân, lipid trong máu và theo dõi tái phát bệnh lao nếu người dùng có tiềnsử lao. Trong thời gian điều trị bằng corticoid, khẩu phần ăn cần giảm muối, giảm đường và tănglượng đạm.Việc ngưng dùng corticoid cũng là cả một nghệ thuật nhằm giúp phục hồi chức năng nangthượng thận của bệnh nhân. Có thể giảm liều mỗi ngày hoặc dùng một ngày, ngưng một ngày;Hoặc dùng thuốc ban ngày không dùng ban đêm để nang thượng thận làm việc đều đặn trở lạivà tiếp tục tiết ra nội tiết tố corticoid thiên nhiên.Tóm lại, corticoid là loại thuốc hay nhưng khó sử dụng và cần phải có thầy thuốc giỏi chỉ định.Quan điểm dùng corticoid "trị bá bệnh" sẽ làm che mờ triệu chứng bệnh và để lại nhiều dưchứng.

Phối hợp thuốc corticoid với các thuốc khácViệc phối hợp thuốc corticoid với các thuốc trị bệnh khác cần hết sức cẩn trọng vì nếu phối hợp không đúng, thiếu chú ý, vi phậm các điều cấm kỵ, sẽ làm hiệu lực của thuốc phối hợp tăng lên hặoc giảm đi thái quá, gây nên những tác hại, tai biến nguy hiểm chongười bệnh. Dưới đây là một số trường hợp cần lưu ý khi dùng thuốc có phối hợpcorticoid.A.Đối với các corticoid nói chung: bao gồm glucocorticoid dùng theo đường tổngquát, dùng tại chỗ (trong khớp, ngoài da, thụt trực tràng), mineracorticoid vàtetracosactid.

1.Khi phối hợp với thuốc hạ huyết áp: sẽ giảm tác dụng hạ huyết áp, do tácdụng giữ muối- nước của các corticoid2.Với Digitalin: sẽ làm hạ Kali huyết, dễ dẫn đến các tác dụng độc hại củaDigitalin. Do đó cần thận trọng khi phối hợp, phải theo dõi Kali huyết,Amphetericin B…, nếu cần thiết phải kiểm tra trên điện tim đồ.3.Với các thuốc gây hạ Kali huyết ( lợi tiểu hạ Kali huyết): sẽ làm tăng nguycơ hạ Kali huyết do cộng hợp tác dụng. Vì vậy cần thận trọng trong việc phối hợp, theo dõi Kali huyết, điều chỉnh liều lượng điều trị nếu cần thiết.4.Với thuốc gây xoắn đỉnh (amiodảone, astemizole, bepridil, bretylium,disopyramide, ẻỷthomycine (IV), halofantrine, pentamidine, nhómquinidine, sotalol, sparfloxacine, sultỏpide, terfenadine, vincamine): sẽgây xoắn đỉnh (hạ Kali huyết là yếu tố thuận lợi cho việc xuất hiện xoắnđỉnh, cũng như làm chậm nhịp tim và khoảng QT dài trước đó). Do đó: đốivới amidarone, bretylium, disopyramide, nhóm quinidine, sotalol phảithận trọng khi phối hợp, đề phòng QT. Trong trường hợp bị xoắn đỉnh,không được dùng thuốc chống loạn nhịp.Đối vưói astemizole, bepridil, erythromycin (IV), halofanntrne, pentamidine,sparfloxacine, sultopride, terfenadine, vincamine. Không nên phối hợp, mà sửdụng các thuốc không gây xoắn đỉnh trong trường hợp bị hạ Kali huyết.B.Đối với Glucocorticoid1.Đối với ….nói chung: dùng theo đường tổng quát và đường tại chỗ (trongkhớp, ngoài da, thụt trực tràng)1.Khi phối hợp với các acetyl salycylic: sẽ làm giảm salicylat trong máutrong thời gian điều tri và gây nguy cơ quá liều salicylat sau khi ngưngdùng corticoid, do corticoid gây tăng đào thải salicylat.Do đó phải thận trọng kh phối hợp, điều chỉnh liều lượng acid salicylic trong quá trình phối hợp và sau khi ngừng điều trị bằng thuốc corticoid.2.Với thuốc chống đông máu đường uống: sẽ ảnh hưởng đến chuyển hoácủa thuốc cũng như của các yếu tố đông máu, gây nguy cơ xuất huyết đặcthù của thuốc corticoid ở niêm mạc đường tiêu hoá, làm giòn tĩnh mạchnếu dùng liều cao hay dài ngày (trên 10 ngày).3.Với hepảin( đường tiêm) : sẽ tăng thêm nguy cơ xuất hiện đặc thù củathuốc corticoid ở niêm mạc tiêu hoá, lmà gìm tĩnh mạch nếu dùng liều caohay dài ngày (trên 10 ngày).4.Với Insulin – Metformine- Sulfamide hạ đường huyết: sẽ làm tăngđuownfg huyết và có khi gây nhiễm ceton huyết, do corticoid gây giảmdung nạp glucid. Phaỉ thận trọng khi phối hợp, báo cho bệnh nhân biếttrước để tự theo dõi máu và nước tiểu, nhất là trong thời gian điều trị. Nếucần thiết, phải điều chỉnh liều lượng thuốc chông tiểu đường trong thờigian phối hợp và sau khi ngưng dùng corticoid.5.Với Interferon alpha: sẽ ức chế tác dụng của Interfẻon alpha. Cần lưu ýkhi phối hợp.6.Với các thuốc gây cảm ứng enzyme ( thuốc chống co giật: carbamazepine, phenobarbital, phenyltoine, primidone, rifampicine): sẽ làm giảm hàmlượng và hiệu lực của corticoid trong huyết tương do tăng chuyển hoá gan.