ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ

ΑΡΙΣΤ ΗΝικ 1103a14

–

1103b25

(ΑΡΙΣΤ ΗΝικ 1103a14

–

1107a26: Η

ἠ

θική αρετή) Οι ηθικές αρετές αποκτώνται με την επανάληψη τωνηθικών πράξεων

Μτφρ. Δ. Λυπουρλής. 2002.

Αριστοτέλης. Ηθικά Νικομάχεια. Βιβλίο Β'

. Εισαγωγή,μετάφραση, σχόλια. Θεσσαλονίκη: Ζήτρος.

Δύο είναι, όπως είδαμε, τα είδη της αρετής, η

διανοητική και η ηθική.

(15) Η διανοητική αρετήχρωστάει και τη γένεση και την αύξησή της κατά κύριο λόγο στη διδασκαλία (γιαυτό και εκείνοπου χρειάζεται γι' αυτήν είναι η πείρα και ο χρόνος), ενώ η

ηθική

αρετή είναι αποτέλεσμα του

έθους

(και το ίδιο της το όνομα, άλλωστε, μικρή μόνο διαφορά παρουσιάζει από τη λέξη

έθος).

Αυτό ακριβώς κάνει φανερό ότι καμιά ηθική αρετή δεν υπάρχει μέσα μας εκ φύσεως. (20)Πραγματικά, δεν υπάρχει πράγμα εφοδιασμένο από τη φύση με κάποιες ιδιότητες, που ναμπορείς να το συνηθίσεις να αποκτήσει άλλες ιδιότητες. Παράδειγμα η πέτρα: καμωμένη από τηφύση να πηγαίνει προς τα κάτω, δεν είναι δυνατό να συνηθίσει να πηγαίνει προς τα πάνω, έστωκι αν χιλιάδες φορές προσπαθήσει κανείς να της το μάθει πετώντας την και ξαναπετώντας τηνπρος τα πάνω· ούτε η φωτιά μπορεί να συνηθίσει να πηγαίνει προς τα κάτω· γενικά δεν υπάρχει πράγμα καμωμένο από τη φύση να συμπεριφέρεται με έναν ορισμένο τρόπο, που να μπορεί νασυνηθίσει να συμπεριφέρεται με άλλον τρόπο. Συμπέρασμα: οι αρετές δεν υπάρχουν μέσα μαςεκ φύσεως ― ούτε όμως και είναι αντίθετη προς τη φύση μας η γένεσή τους μέσα μας: (25) ηφύση μάς έκανε επιδεκτικούς στις αρετές, τέλειοι όμως σ' αυτές γινόμαστε με τη διαδικασία του

έθους.

Επίσης: Για καθετί που το έχουμε από τη φύση, πρώτα έχουμε τη δυνατότητά του να ενεργήσει·στην ενέργεια την ίδια φτάνουμε ύστερα (το πράγμα γίνεται φανερό στις αισθήσεις μας·πραγματικά, τις αισθήσεις της όρασης ή της ακοής δεν τις αποκτήσαμε έχοντας δει ή έχονταςακούσει πολλές φορές, (30) αλλά αντίθετα: έχοντάς τες τις χρησιμοποιήσαμε· δεν τιςαποκτήσαμε με τη χρήση)· τις αρετές όμως τις αποκτούμε αφού πρώτα τις εφαρμόσουμε στηνπράξη ― όπως ακριβώς γίνεται και στις άλλες τέχνες· τα πράγματα δηλαδή που πρέπει πρώτα νατα μάθουμε προτού αρχίσουμε να τα κάνουμε, τα μαθαίνουμε κάνοντάς τα· π.χ. οικοδόμοι γίνονται χτίζοντας σπίτια, κιθαριστές παίζοντας κιθάρα· [1103

] με τον ίδιο τρόπο γινόμαστε:δίκαιοι κάνοντας δίκαιες πράξεις, σώφρονες κάνοντας

σώφρονες πράξεις, ανδρείοι κάνονταςανδρείες πράξεις.Την επιβεβαίωση μας την προσφέρει και αυτό που γίνεται στις πολιτείες· πραγματικά, οι νομοθέτες κάνουν καλούς τους πολίτες τους ασκώντας τους να αποκτούν τις συγκεκριμένεςσυνήθειες ― αυτή είναι η θέληση του κάθε νομοθέτη, (5) και όσοι δεν τα καταφέρνουν σ' αυτό,δεν πετυχαίνουν στο έργο τους· σ' αυτό, άλλωστε, και διαφέρει τελικά το ένα πολίτευμα από τοάλλο, το καλό από το λιγότερο καλό.Επίσης: Η γένεση κάθε αρετής και η φθορά της έχουν την ίδια αρχή και γίνονται με τα ίδια μέσα― έτσι ακριβώς γίνεται και στις τέχνες: παίζοντας κιθάρα γίνονται και οι καλοί και οι κακοί κιθαριστές· (10) το ίδιο και οι οικοδόμοι και όλοι οι άλλοι: χτίζοντας με καλό τρόπο σπίτια θαγίνουν καλοί οικοδόμοι, χτίζοντάς τα όμως με κακό τρόπο θα γίνουν κακοί· αν δεν ήταν έτσι,

δεν θα υπήρχε ανάγκη δασκάλου, και όλοι θα ήταν καλοί ή κακοί εκ γενετής. Το ίδιο συμβαίνει και με τις αρετές: κάνοντας αυτά που κάνουμε στην καθημερινή μας συνάφεια με τους άλλουςανθρώπους άλλοι γινόμαστε δίκαιοι και άλλοι άδικοι· επίσης: (15) κάνοντας αυτά που κάνουμεστις επικίνδυνες και φοβερές περιστάσεις της ζωής και αποκτώντας σιγά σιγά τη συνήθεια νααισθανόμαστε φόβο ή θάρρος, άλλοι γινόμαστε ανδρείοι και άλλοι δειλοί. Το ίδιο ακριβώςσυμβαίνει

και σε σχέση με τις επιθυμίες και την οργή: άλλοι γίνονται σώφρονες και πράοι και άλλοι ακόλαστοι και οργίλοι, (20) οι πρώτοι με το να συμπεριφέρονται έτσι στις περιστάσειςαυτές και οι άλλοι με τον αντίθετο τρόπο. Με δυο λόγια: οι έξεις γεννιούνται από τηνεπανάληψη όμοιων ενεργειών. Γι' αυτό και πρέπει να φροντίζουμε οι ενέργειές μας να έχουνσυγκεκριμένα χαρακτηριστικά, αφού οι έξεις είναι τελικά αντίστοιχες προς τις διαφορές που οι ενέργειες αυτές παρουσιάζουν μεταξύ τους. Δεν έχει λοιπόν μικρή σημασία

να αποκτά κανείςόσο γίνεται πιο νέος αυτές ή εκείνες τις συνήθειες (25) ίσα ίσα έχει πολύ μεγάλη σημασία, ήμάλλον σημαίνει το παν.

ΑΡΙΣΤ ΗΝικ 1103b26

–

1104b3

(ΑΡΙΣΤ ΗΝικ 1103a14

–

1107a26: Η

ἠ

θική αρετή) Μια καίρια επισήμανση: η μεσότητα αποτελείεχέγγυο για τις ηθικές αρετές

Επειδή λοιπόν η παρούσα φιλοσοφική μας ενασχόληση δεν έχει ως στόχο της, όπως οι άλλες, τηθεωρητική γνώση (η έρευνά μας δηλαδή δεν γίνεται για να μάθουμε τι είναι η αρετή, αλλά για να γίνουμε ενάρετοι ― αλλιώς δεν θα είχε κανένα νόημα), είναι ανάγκη να εξετάσουμε το θέμα«πράξεις», με το νόημα (30) «πώς πρέπει να τις πράττουμε» ― αυτό, φυσικά, επειδή από αυτέςεξαρτάται και το τι θα είναι τελικά οι έξεις μας, όπως το έχουμε ήδη πει. Ας βάλουμε λοιπόν ωςβάση τη γενικά παραδεκτή αρχή ότι οι πράξεις μας πρέπει να κατευθύνονται από τον

ορθό λόγο

― για το θέμα αυτό θα μιλήσουμε πιο κάτω (εκεί θα πούμε και τι είναι ο

ορθός λόγος

και σεποια σχέση βρίσκεται προς τις άλλες αρετές). [1104

] Ας σπεύσουμε όμως να συμφωνήσουμεαπό τώρα μεταξύ μας

πως κάθε φορά που μιλούμε για πράξεις και για συμπεριφορές ο λόγος μαςδεν μπορεί παρά να είναι γενικός και όχι ακριβής ως τη λεπτομέρεια· το είπαμε ήδη στην αρχήαρχή, ότι οι φιλοσοφικοί μας λόγοι πρέπει να ζητούμε να είναι αντίστοιχοι προς το θέμα μας ―

και, βέβαια, τα θέματα τα σχετικά με τη συμπεριφορά μας και με ό,τι μας συμφέρει και μαςωφελεί δεν έχουν τίποτε το σταθερό, όπως δεν έχουν τίποτε το σταθερό και τα θέματα τασχετικά με την υγεία μας. (5) Αν αυτό ισχύει για τις γενικότερου περιεχομένου κρίσεις μας, σεπολύ μεγαλύτερο βαθμό δεν μπορείνα είναι ακριβής ως την τελευταία λεπτομέρεια ο λόγος μαςγια τα επιμέρους θέματα, αφού αυτά δεν αποτελούν αντικείμενο κάποιας συγκεκριμένηςεπιστήμης ούτε εμπίπτουν σε κάποιους συγκεκριμένους κανόνες, αλλά τα ίδια τα ενεργούνταάτομα πρέπει κάθε φορά να κρίνουν τι ταιριάζει στη συγκεκριμένη περίσταση ― όπως ακριβώςσυμβαίνει και στον χώρο της ιατρικής ή στην τέχνη της διακυβέρνησης του πλοίου.(10) Παρόλο όμως που η παρούσα μας έρευνα έχει αυτόν τον χαρακτήρα,

εμείς πρέπει να τηςπροσφέρουμε όποια συνδρομή μπορούμε. Ας ξεκινήσουμε λοιπόν με την παρατήρηση ότι ταπράγματα αυτά έχουν από τη φύση τους την ιδιότητα να φθείρονται από την έλλειψη και την υπερβολή, όπως ακριβώς βλέπουμε ότι γίνεται στην περίπτωση της σωματικής ρώμης και της υγείας ― το θεωρείτε, φαντάζομαι, φυσικό, για τα όχι φανερά πράγματα να χρησιμοποιούμε τιςαποδείξεις που μας προσφέρουν τα φανερά. (15) Έτσι: οι υπερβολικές γυμναστικές ασκήσειςαλλά και οι λειψές φθείρουν τη σωματική δύναμη· επίσης: τα ποτά και τα τρόφιμα, ότανγίνονται περισσότερα ή λιγότερα από κάποια συγκεκριμένη ποσότητα, φθείρουν την υγεία, ενώ

τα σύμφωνα με το μέτρο τη γεννούν, την αυξάνουν και τη διασφαλίζουν. Το ίδιο λοιπόνσυμβαίνει και στην περίπτωση της σωφροσύνης, της ανδρείας και των άλλων αρετών. (20)Πραγματικά, ο άνθρωπος που συστηματικά τρέπεται σε φυγή μπροστά στο καθετί, που φοβάται τα πάντα και δεν αντιστέκεται σε τίποτε, γίνεται δειλός· ο άνθρωπος, από την άλλη, που δενφοβάται τίποτε και βγαίνει να αντιμετωπίζει το καθετί, γίνεται απόκοτος· το ίδιο: αυτός πουαπολαμβάνει συστηματικά όλων των ειδών τις ηδονές και δεν μένει μακριά από καμία, γίνεται ακόλαστος, ενώ αυτός που ―σαν αγροίκος― μένει συστηματικά μακριά από όλες τους, γίνεται,θα λέγαμε, αναίσθητος· (25)

συμπέρασμα: τη σωφροσύνη και την ανδρεία τις φθείρει η υπερβολή και η έλλειψη, ενώ η μεσότητα τις σώζει.Δεν είναι όμως μόνο ότι έχουν την ίδια αρχή και τις ίδιες αιτίες τόσο η γένεση και η αύξηση τωναρετών όσο και η φθορά τους· στον ίδιο επίσης χώροθα εκδηλωθεί και η πραγμάτωσή τους· (30)έτσι, άλλωστε, συμβαίνει και στις άλλες, τις πιο φανερές, περιπτώσεις· π.χ. στην περίπτωση τηςσωματικής ρώμης: η σωματική ρώμη γεννιέται από την πολλή τροφήκαι από την άσκηση στους

πολλούς

κόπους, αυτά όμως τα πράγματα είναι ικανός να τα κάνει κατά κύριο λόγο ο σωματικάρωμαλέος. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και με τις αρετές: μένοντας συστηματικά μακριά από τιςηδονές γινόμαστε σώφρονες, (35) και όταν γίνουμε, έχουμε πια σε πολύ μεγάλο βαθμό τηδύναμη να μένουμε μακριά τους· [1104

] το ίδιο και με την ανδρεία: αποκτώντας σιγά σιγά τησυνήθεια να περιφρονούμε τα πράγματα που προκαλούν φόβο και να τα αντιμετωπίζουμε,γινόμαστε ανδρείοι, και όταν γίνουμε, έχουμε πια σε πολύ μεγάλο βαθμό τη δύναμη να τααντιμετωπίζουμε.

ΑΡΙΣΤ ΗΝικ 1104b3

–

1105a16

(ΑΡΙΣΤ ΗΝικ 1103a14

–

1107a26: Η

ἠ

θική αρετή) Πώς διαπιστώνεται η απόκτηση κάποιας αρετής;

–

Ηαρετή βρίσκεται σε άμεση σχέση με την ευχαρίστηση ή τη δυσαρέσκεια που προκαλεί μια πράξη

Σημάδι αποδεικτικό των έξεων πρέπει να θεωρούμε την ευχαρίστηση ή τη δυσαρέσκεια πουσυνοδεύει τις πράξεις μας. (5) Αυτό θα πει: Όποιος μένει μακριά από τις σωματικές ηδονές και αυτό του προκαλεί ευχαρίστηση, είναι άνθρωπος σώφρων· ακόλαστος είναι αυτός που τοπράγμα αυτό τον δυσαρεστεί· επίσης: ο άνθρωποςπου στέκεται να αντιμετωπίσει όλα ταεπικίνδυνα πράγματα και αυτό του προκαλεί ευχαρίστηση ή, έστω, δεν τον δυσαρεστεί, είναι ανδρείος· δειλός είναι αυτός που το πράγμα αυτό τον δυσαρεστεί. Και όλα αυτά γιατί η ηθικήαρετή σχετίζεται στην πραγματικότητα με την ευχαρίστηση και με τη δυσαρέσκεια: ηευχαρίστηση μας εξωθεί να κάνουμε ευτελή πράγματα, (10) η δυσαρέσκεια μας κρατάει μακριάαπό τα όμορφα πράγματα. Γι' αυτό και είναι ανάγκη ―όπως το λέει ο Πλάτωνας― να έχει πάρει κανείς ήδη από μικρός εκείνη την αγωγή που θα τον κάνει να ευχαριστιέται και ναδυσαρεστείται με αυτά που πρέπει· αυτή είναι η σωστή παιδεία. Έπειτα, αν λάβουμε υπόψη μας ότι οι αρετές έχουν σχέση με τις πράξεις και με τα

πάθη

και ότι κάθε

πάθος

και κάθε πράξη συνοδεύεται από ευχαρίστηση ή δυσαρέσκεια, (15) να άλλος έναςλόγος, σκέφτομαι, να πούμε ότι η αρετή βρίσκεται σε σχέση με την ευχαρίστηση και με τηδυσαρέσκεια. Το πράγμα γίνεται φανερό και από τις τιμωρίες, που γίνονται μέσω αυτών· οι τιμωρίες είναι, πράγματι, ένα είδος θεραπείας, και

οι θεραπείες γίνονται, φυσικά, με τα αντίθετα.Επίσης, όπως είπαμε και πριν από λίγο, ο ιδιαίτερος χαρακτήρας κάθε ψυχικής

έξης

σχετίζεται με το (και προσδιορίζεται από το) είδος των πραγμάτων από τα οποία αυτή γίνεται χειρότερη ή