Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
4Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
21vek

21vek

Ratings: (0)|Views: 319 |Likes:
Published by valer_crushuveanlu

More info:

Categories:Types, Brochures
Published by: valer_crushuveanlu on Nov 02, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/25/2012

pdf

text

original

 
Svetlana Nikolin, politikolog autor projekta 
Godina koja je pred nama progla{ena je godinom in-terkulturalnosti, a Pan~evo, kao grad koji neguje multiet-ni~nost i kulturnu raznovrsnost, prepoznao je i podr`ao,po prvi put, jedan projekat o Cincarima, odnosno Aromu-nima, skoro sasvim zaboravljenoj etni~koj zajednici u na-{oj zemlji.U Vojvodinu i u grad na Tami{u, dolazili su iz ju`nihkrajeva najvi{e od 18. veka, naseljavali se po ve}im trgo- va~kim centrima i tokom godina ostavljali neizbrisiv trag iogroman doprinos u svim oblastima dru{tvenog, ekonom-skog i kulturnog `ivota. Veliki broj na{ih sugra-djana uop{te i ne zna ko su Cincari, a pogotovoda ih jo{ kod nas ima. O njihovom jeziku i tradi-ciji saznanja su takodje minorna.Projekat je, u prvom redu, imao za cilj da iz- vu~e iz zaborava ovu, po svom doprinosu zajed-nici, vrednu etni~ku grupu i skrene pa`nju javno-sti na proces njenog potpunog utapanja i nestan-ka kao jedinstvenog entiteta. Podr{ka lokalne sa-mouprave ali i pokrajinskih institucija tim je zna-~ajnija, prevazilazi op{tinske okvire i spontanoprerasta u jo{ dublje i sveobuhvatnije istra`ivanje.Po~etkom 2007. godine Evroregionalni cen-tar za razvoj dru{tva u multietni~kim sredinama iz Pan~e- va - „In medias res”, osnovao je Odeljenje za o~uvanje irazvoj cincarske kulture i kao podr{ku Projektu sakupio, zanekoliko meseci, mno{tvo starih fotografija cincarskih po-rodica i njihovih potomaka sa na{e teritorije. Izlo`ba, ko-ja se stalno dopunjuje i dobija na kvalitetu, do sada jeimala nekoliko gostovanja, a nakon glavne prezentacijeovog ~asopisa u Gradskoj biblioteci u Pan~evu po~etkomgodine, obi}i }e vi{e gradova Srbije.Zapo~et prvobitno kao traganje za sopstvenim koreni-ma autora, Projekat je kasnije dobio dublju i sveobuhvat-niju dimenziju ali i takav, samo je tek zagrebao vrh lede-nog brega arhivske gradje, terenskog rada, prevodila~keaktivnosti... Gde su tu jo{ planovi za osnivanje etno teatramladih, popularizacija cincarskog muzi~kog stvarala{tva,izdava{tvo...Poseban kvalitet je pove}ano interesovanje javnosti, anaro~ito samih Cincara i njihovih potomaka, koji su dobi-li zamah uop{te mogu}no{}u realizacije jednog ~asopisao njima, kao i sazrevanje svesti o neophodnosti ve}eg li~-nog anga`ovanja u o~uvanju starog balkanskog jezika ibogate tradicije. Ako je najvi{i izraz kulture jedne sredine tolerancija,onda je ova etni~ka zajednica njen zna~ajan promoter i upro{lim i u sada{njim vremenima i predstavlja, sa ponosom,jo{ jednu kockicu vi{e u multietni~kom mozaiku Vojvodine.
CINCARI U PAN^EVA^KOJ OP[TINI
Izmedju opstanka i nestanka
br. 2XXI vek
1
XXI vek
@elim da se posebno zahvalim svima koji su doprineli daovaj ~asopis bude bogatiji i raznovrsniji, pre svega Mr Mir~i Ma-ranu, istori~aru; Aleksandri Jakovljevi}, etnologu, Milenku Jova-novi}u, snimatelju i scenaristi, kao i Valentinu Miku, novinaru iknji`evniku. Veliku zahvalnost upu}ujem, naravno, svim ~lanovi-ma pan~eva~kih cincarskih porodica na saradnji i razumevanju- bez njih ovaj ~asopis ne bi ni bilo mogu}e realizovati.Narodni muzej, Gradska biblioteka i lokalna samoupravaPan~eva, sa svoje strane, takodje su zna~ajno pomogli promoci-ji Projekta.
 
Starobalkanske zajednice Ilira, Tra~ana, Da~ana,Dardanaca i drugih naroda pretrpele su skoro potpunu ro-manizaciju kroz nekoliko vekova vladavine Rimske imperi-je. Visoki dometi rimskog dru{tva odneli su prevlast nadkulturom starosedelaca koja se postepeno ali sigurno uta-pala i prelivala u kulturu Rimljana. Latinski jezik postajaoje sve vi{e zvani~ni jezik komunikacije, a sa njim se brzousvajao i novi na~in `ivota, verski kultovi, prihvatala trgo- vina, zanatstvo kao i slu`ba u rimskoj administraciji i vla-sti. Duh rimskog prava prelio se poluostrvom tako da su sesvi odnosi na Balkanu i Podunavlju uredjivali u skladu sa va`e}im rimskim pravnim normama. Novi vladari donelisu sa sobom razvijenu materijalnu i duhovnu kulturu i naosvojenim teritorijama izgradili akvadukte, puteve, mosto- ve, hramove, gradove, vojne postaje ali i visoku umetnost i stvarala{tvo...Stari balkanski jezici postepeno su zamenji- vani latinskim koji je, svakako, i sam trpeo odredjene pro-mene.Latinski uticaj u lingvisti~kom smislu protezao se ~u- venim putem rimskih legija- Via egnatia, od Dra~a do So-luna i do Crnog mora, dok je ju`no od njega ostala sferauticaja gr~kog jezika. Stari sloj ilirskog, tra~kog i da~kog,zadr`ao se jo{ samo ponegde u toponimima i odredjenombroju li~nih imena.Naziv Romei, Romani, Aromani... postao je sasvimodoma}en ozna~avaju}i na Balkanu pripadnike Rimskeimperije, dok je oznaka- Vlah- do{la do nas posredstvomKelta. Sloveni su tako ozna~avali sto~arsko stanovni{tvouop{te, pa i one Romeje koji su se bavili tim poslom, {to jeunelo dosta zabune medju putopiscima i istra`iva~ima.U velikoj seobi naroda u 5.,6. i 7.veku sa kojom su Slovenido{li na Balkan, staro romanizovano stanovni{tvo po~eloje da se povla~i u visoke planinske masive Balkana ali i dase seli u zaledje du` jadranske obale naseljavaju}i ~ak iostrva i Istru. Putopisci su ih nazivali Morlacima ili Mavro- vlasima. Redje su birali gradove za svoje naseobine madapostoje indicije da ih je bilo i u Raguzi, u Dubrovniku.Usrednjem veku poznate su Velika i Mala Vla{ka, a iz tihperioda ostala su i mnoga imena planinskih oblasti na ko-jima je bilo ove populacije-Durmitor (Uspavani), Vizitor ,Stari Vlah, Vla{i}i..Sa dolaskom Otomanske imperije, Aromanska, Cin-carska populacija, postepeno usvajaju}i trgovinu i zanate,iz svojih poznatih stani{ta na Pindu, Gramosu, Olimpu...polako se spu{ta u gradove, u mahale, kako usled pritisa-ka tako i zarad boljih mogu}nosti trgovine i sigurnijeg `i- vota. Pomera se postepeno sve vi{e ka severu idu}i putevi-ma uz re~ne kotline Vardara, Morave sve do Save i Duna- va, ~esto prelaze}i u Austrougarsku i njihove gradove u Pa-noniji, pa i dalje, naseljavaju}i se u Be~u, Pe{ti, Lajpcigu,Trstu...Druga grana spu{tala se na jug ka Atini ili na istok-ka Carigradu, a odatle ka Bliskom istoku, Egiptu...U 18. veku u Beogradu je postojala velikapravoslavna trgova~ka ~ar{ija gde su glavnu re~ vodili Cincari koji su odatle, svojim kanalima, od-lazili ~esto dalje na sever. Iz spiskova koje je na-pravila Austrougarska na svojoj teritoriji, vidi seda su ove prido{lice bile uglavnom poreklom iz Janjine, Moskopolja, Servije, Argirokastra, Katra-nice, Trnova, Blaca...Cincari su stvarali tesne ve-ze sa srpskim trgovcima kako u Beogradu tako i u Zemu-nu, Pan~evu, Pe{ti, ~ine}i obi~no jedinstvenu pravoslavnutrgova~ku koloniju.Trgovina izmedju Otomanskog i Austrougarskog car-stva bila je vrlo razvijena, pogotovo u 18.i 19. veku, kadasu ogromni karavani sa~injeni od vi{e stotina konja, ma-garaca i kamila natovarenih pamukom, svilom, vunom, pi-rin~em, duvanom, makom, uljem i drugom tra`enom ro-bom sa juga i istoka, stizali i istovarivali se na Savskompristani{tu gde se roba carinila, a odatle prevozila u Ze-mun pa, ili re~nim ili drumskim putevima, odnosila dalje uBe~ i druge evropske gradove. U Tursku se iz Austrije uvo-zilo mnogo manje robe i to prevashodno proizvodi od sta-kla, porculana, oru`je, nakit, satovi, manufakturni proiz- vodi...Kao i Zemun i Pan~evo je u to doba do`ivljavalopravi procvat. U Ju`ni Banat naselile su se mnoge porodi-ce sa juga bave}i se prvenstveno trgovinom i ubrzo, upor-nim i neprekidnim radom stekle velike imetke.Ostalo je za-belezeno da su ovi vredni doseljenici sa juga stvarali svo-je male kompanije i trgova~ka sedi{ta i u Turskoj (Beo-grad, Serez, Solun..) i u Austrougarskoj (Novi Sad, Temi-{var, Zemun, Osjek, Pe{ta...).Poznato je da je trgovac Apostol Had`i Dijamandis iz Zemuna radio sa bratom Te-ofanom iz Sereza koji mu je slao pamuk, a Apostol gapreuzimao u Beogradu i iz Zemuna dalje otpremao u Be~kod porodice Karajanis. Na tim putevima pamuka sa isto-
Balkan kao sudbina
br. 2XXI vek
2
U Gornjem gradu, u Pan~evu, radila je nekada poznata ka-fana - pravi han, koja je nosila naziv „Kod dve kamile”. Tu sujo{ u tursko doba svra}ali putnici i trgovci sa svojim karavanimau kojima se bile i kamile, dobijali sme{taj i hranu kako za sebetako i za svoje `ivotinje ali i sklapali poslove i sakupljali va`neinformacije o carini i situaciji na granici.
 
ka do Be~a jedno od najve}ih bogatstava stekli su i Sine,austrijski plemi}i, ~uvena cincarska porodica iz Moskopo-lja, veliki bankari, trgovci ali i dobrotvori.Uspe{an razvoj trgovine, a sa njom pove}anje op{tegnivoa `ivotnog standarda, kao i uvek, remetile su politi~keprilike i ratovi kojih na Balkanu nikada nije nedostajalo.Socijalna previranja, ustanci, ratni sukobi, prekinuli bi zaodredjeni period migracione procese od juga ka severu alisu se oni ipak stalno odvijali razli~itim intenzitetom. Skorou svakoj gradskoj sredini u Srbiji, i na severu u Vojvodini,bilo je cincarskih porodica koje su svojim radom, toleranci-jom, obrazovanjem, dale ogroman doprinos celokupnomnapretku zemlje. Karakteristi~no je da se njihov `ivot nijeodvijao u zatvorenim krugovima, ve} naprotiv, me{aju}i sesa ve}inskim srpskim stanovni{tvom, postajali su ~esto pra- va pokreta~ka snaga i avangarda odredjenih sredina. Sli-~an proces odvijao se i u drugim dr`avama u kojima su sezatekli nakon sloma Otomanskog carstva, Balkanskih rato- va kao i Prvog svetskog rata. Na `alost, uspostavljanje dr-`ava i mno{tva granica, carina i raznih propisa i ograni~e-nja kretanja i ljudi i roba na Balkanu nije pogodovalo Cin-carima. Razbijeni i atomizirani izmedju vi{e dr`avnih za-jednica, odvojeni od svojih teritorija u Epiru, Makedoniji iTesaliji, brzo su se utapali u narode medju kojima su seigrom sudbine zatekli, zaboravljaju}i maternji jezik i svojeobi~aje...Cincare je jedino kao poseban narod priznao i iz-jedna~io sa pravima svih drugih nemuslimanskih naroda uTurskoj poslednji sultan Abdul Hamid, svojom iradom izda-tom po starom kalendaru 9.maja 1905. godine. Odredjenistepen kulturne autonomije ova etni~ka zajednica dobila jei mirom u Bukure{tu 1913. koja joj je dala pravo na {kolo- vanje na svom jeziku kao i slu`be u crkvama ali se to pra- vo u Srbiji izgubilo ve} dve godine kasnije.Cincari danas, onako rasuti ne samo po Balkanu i poceloj Evropi ve} i po Americi i Kanadi, Australiji... neobi~-ni su apatridi koji se bez obzira na sve, dobro ose}aju uzemljama u kojima su se nastanili i koje prihvataju za svo-ju domovinu. Jedini koji nisu dobili svoju samostalnu dr`a- vu i usled toga i nemaju svoju dr`avnu i politi~ku istoriju,dali su i te kakav doprinos tim istorijama u svim balkan-skim dr`avama pa se sa pravom mo`e re}i da je ceo Bal-kan njihova i otad`bina i domovina. Davna{nji san Cinca-ra o Balkanu bez granica i ravnopravnosti svih naroda ko-ji u njemu `ive, mo`da }e se i pretvoriti u javu sa pro{ire-njem Evropske unije i na one zemlje koje jo{ nisu postalenjene ~lanice, a mo`da }e i dalje ostati samo vi{evekovnate`nja i lepa, neostvarena `elja.
Svetlana Nikolin
br. 2XXI vek
3
Legenda o Moskopolju
Nema nijednog Cincarina niti nihovih potomaka kojise se}aju i po{tuju svoje korene, a da ne znaju bar jednupri~u o Moskopolju, o gradu koji je u{ao u legendu i poe-ziju {to se prenosi sa kolena na koleno i kao kakva zlat-na nit ispredena balkanskom tragikom, povezuje pro{lost isada{njost. Legenda ispunjena slikama u`asa, pokolja,progonstava, muke i stradanja ali i legenda prepuna slika-ma o upornosti, mudrosti i snazi `ivota.Moskopolje - taj nekada sjajni i ponositi grad, danasje samo ru{evina ali i te razorene zidine, te spaljene crkve,{kole... taj ~emer i jad, taj kamen na kamenu, nosi u srcui `eli da obidje bar jednom u `ivotu svaki Cincar, da ispu-ni zavet pradedova, da zapali sve}u na prastarom ostatkucrkvenih zidina i tako, pod vedrim nebom, o~ita molitvu zasve one hiljade i hiljade odatle rasteranih i razvejanih du-{a po belom svetu pe~albarstva. Moskopolje je cincarski Jerusalim, cincarska Meka, cincarski Pijemont, ono je ne-dosanjani san svakog ko jo{ uvek pamti , ko se jo{ uvek se-}a roditeljskog predanja i zaveta. Taj grad svetlosti i bo-gatstva u{ao je u kolektivno pam}enje danas skoro zabo-ravljenog balkanskog naroda koji hrabro i dostojanstvenonosi vekovima breme svoje te{ke sudbine.Sagradjeno na visoravni planine Opar, na dana{njojteritoriji Albanije, u gornjem slivu reke Devole, na nadmor-skoj visini izmedju 1300. i 1400. metara, Moskopolje je bi-lo prava prestonica Cincara. Ta~an datum njegovog osniva-nja se ne zna ve} se pretpostavlja da je nastalo od katuna iporodica koje su u okolini napasala svoja stada. Prvi put muse ime pominje u 13. veku, a ~etiri, pet vekova kasnije, na-daleko se pronose vesti o njegovoj lepoti i ekonomskoj mo-}i. Istra`iva~i i putopisci ~esto su ga isticali kao primer gra-da gde geografski uslovi nisu bili odlu~uju}i prilikom formi-ranja ve} su to bili pre svega politi~ko-istorijski i bezbedo-nosni razlozi. Sme{ten u surovoj prirodi, na velikoj visini,

Activity (4)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 hundred reads
1 thousand reads
bogdanglk liked this
vackilica liked this

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->