Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Look up keyword
Like this
2Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Het Komt Allemaal Ergens Vandaan

Het Komt Allemaal Ergens Vandaan

Ratings: (0)|Views: 384|Likes:
Published by Joop_nl

More info:

Published by: Joop_nl on Nov 11, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/11/2010

pdf

text

original

 
Het komt allemaal ergensvandaan en het is goed dat teweten
Naar een historische canon voor wereldburgers
uit Europa, “helder en zonder vrees”
 
Han van der Horst
Een jaar of tachtig geleden vierden nationalisme en revanchisme hoogtij in het werelddeelEuropa. Het continent was grosso modo verdeeld in winnaars en verliezers van de EersteWereldoorlog. Overal schroeide het oude zeer en wachtten politieke mijnenvelden opontploffing. Toch zou in die tijd niemand bezorgde workshops organiseren over een canonvan de Europese geschiedenis. Die canon was zo vanzelfsprekend dat geen mens er overhoefde na te denken. Vooraanstaande historici aarzelden niet om alleen dan wel in verenigingAlgemene Geschiedenissen op hun repertoire te nemen, die zich voor negentig procentbeperkten tot de ontwikkelingen in het werelddeel Europa. Dat vond iedereen normaal. Toende Nederlandse hoogleraren H. Brugmans en G.W. Kernkamp aan het begin van de jarentwintig hun vierdelige
 Algemeene Geschiedenis
publiceerden, achtten zij een voorwoord of inleiding overbodig. De studenten
 – 
het werk was duidelijk als tentamenstof bedoeld
 – 
 begrepen het zelf ook wel.Nu
 – 
aan het begin van de eenentwintigste eeuw
 – 
bestaan zulke workshops wel. En datterwijl het continent dat eeuwen lang een brandhaard van oorlogen was die maar al te vaak buiten de boorden van het werelddeel traden, bezig was met het grootste verenigingsprocessinds het Romeinse Rijk. Men zou zeggen: juist nu is de tijd van de Europese geschiedenissenaangebroken: de Europese integratie vraagt om een even integrale geschiedschrijving.Het tegendeel is echter waar. Men wijst zulk een geschiedschrijving af. Men vraagt zich af,of het wel mogelijk is een Europese historische canon te ontwerpen met zoveel diversiteit. Menwantrouwt tenslotte het thema zelf: wil men de muze Clio in de slavenketenen slaan van eenpolitiek project?In het begin van de jaren negentig der vorige eeuw gaf de Franse mediëvist Jacques Le Goff leiding aan een serie historische studies ond
er de titel “
 Europa bouwen
”. Het was een inter 
-Europees project van zeer gerenommeerde uitgevershuizen uit vijf EU-lidstaten: C.H. Beck,Blackwell, Crítica, Laterza en Le Seuil. In een soort voorwoord dat in elk deel van de serie isterug te vinden, legt Le Goff uit dat kennis van de Europese geschiedenis noodzakelijk is om
een goede toekomst te construeren. Maar dan schrijft hij opeens: “Het lijkt ons inderdaad géén
tijd om een algemene Europese geschiedenis tot stand te brengen. Wij willen het thema metessays omringen, die van de beste historici uit onze tijd afkomstig zijn waarbij het er voor onsweinig toe doet, of zij Europeaan, niet-Europeaan, of zij al beroemde of nog nauwelijks
 bekende auteur zijn. Zij zullen de beslissende thema‟s van de Europese g
eschiedenis aan deorde stellen
 – 
op economisch, politiek, sociaal, religieus en cultureel terrein
 – 
en zich daarbijbaseren op de lange, door Herodotos gegrondveste historiografische traditie en tegeljkertijd
 
op de in Europa ontwikkelde nieuwe concepties, die de geschiedwetenschap in de twintigste
eeuw en in het bijzonder in de laatste decennia fundamenteel vernieuwd hebben”.
 Dat is heel bescheiden vergeleken met de doelstelling van de Britse historicus H.A.L. Fisher,die in 1934 een driedelige
 History of Europe
publiceerde. Dat boek werd onmiddellijk eeninternationale bestseller. Er verschenen vele vertalingen. De Nederlandse kwam tot standonder toezicht van dezelfde professor Brugmans die met Kernkamp die de
 AlgemeeneGeschiedenis
had geschreven. In een voorwoord vatte Brugmans de visie van Fisher aldus
samen: “Maar wat is eigenlijk historisch gesproken Europa? Toch niet het geografische
Europa, het grote schiereiland dat alleen door de Oeral aan Azië verbonden is? Integendeel:historisch wordt Europa samengesteld door de Indogermaanse volksgroep, die decultuurdraagster de eeuwen door is geweest, eigenlijk nog enger genomen, de Helleens-Romaans-Germaanse volken, die het historische leven cultureel, economisch en politiek hebben beheerst en gevormd. Zo i
s ook de opvatting van prof. Fisher”.De auteur zelf doet in zijn eigen voorwoord geen poging om “Europa” of “Europees te
definiëren. Hij stelt wel vast dat de ontwikkelingsgang van de geschiedenis geen wetten kent.
“Met grote duidelijke letters staat de
vooruitgang op de bladen der geschiedenis te lezen,maar vooruitgang is geen natuurwet. Het terrein dat door één generatie gewonnen is, kan dooreen volgende verloren worden. De gedachten der mensen kunnen een richting kiezen die totonheil en barbarisme
leidt”. En: “Het derde boek beschrijft het Liberale experiment, waarbij
het bijvoeglijk naamwoord Liberaal niet bedoeld is in de enge betekenis van een bepaaldepolitieke partij, maar als een aanduiding van de vrijheid op burgerlijk politiek en godsdienstiggebied, zoals deze tegenwoordig in Groot-Brittannië en zijn Dominions, in Frankrijk,Nederland, de Scandinavische en Amerikaanse staten stevig gegrondvest is. En indien ik inverband daarmee het woord experiment noem, dan is dit niet, omdat ik de Vrijheid wilkleineren
 – 
evenmin als ik de deugd zelf zou willen kleineren- maar alleen om aan te tonendat de Vrijheid die in de loop der negentiende eeuw veel terrein had gewonnen, zich in onzedagen (het interbellum! HvdH) over grote gebieden van Europa heeft moeten terugtrekken. Entoch, hoe kan de uitbreiding van knechtschap, met welke voordelen deze ook gepaard mogegaan, een reden tot gelukwensen zijn. Een gezond mens heeft geen bedwelmende middelennodig. Alleen wanneer de morele ruggengraat van een volk gebroken is, kan gips een
noodzakelijk kwaad worden”.
Voor hij zijn bestseller over de Europese geschiedenis publiceerde, was Fisher vooral bekendals een progressief liberaal politicus. Grootste wapenfeit: de leerplicht, die hij erdoor wist tekrijgen, toen hij minister van onderwijs was onder Lloyd George. Dat plaatst zijnopmerkingen over vrijheid en vooruitgang in een helder perspectief: de volkeren van Europahadden met de vrijheid de sleutel van de poort naar de vooruitgang ontdekt, maar zij neigdener nu toe deze sleutel weg te gooien in de beerputten van fascisme en communisme. De
 History of Europe
was niet alleen een geschiedschrijving, maar ook een lang aangehoudenloflied op de bedreigde vrijheid. De lezer moest wel de indruk krijgen dat vrijheid eenspecifiek Europees product was, misschien wel samenhangend met de door Brugmansaangestipte etnische compositie van het werelddeel. De volkeren van Europa waren door hunbijzondere ontwikkeling tot de vrijheid voorbestemd. Een vergelijkbare geest ademt de bundel
“Europeesche Geest. Inhouden en vormen van het cultuurleven der Europeesche Wereld” die
eind 1939 in Nederland op de markt kwam en meteen veel opgang maakte. De identiteit vande beide redacteuren zei de lezer van die tijd genoeg: de sociaaldemocratische georiënteerdetheoloog dr. W. Banning en de toen gerenommeerde filosoof dr. J.D. Bierens de Haan. Zij
hadden hun boek vooral geschreven voor wat zij noemden “de geestelijke werkers in onsvolk”. Daarbij dachten zij aan “leeraren, onderwijzers, pr 
edikanten, juristen ook aan het kadervan allerlei maatschappelijke werkers en voorgangers op geestelijk gebied, maar zeker nietminder aan de velen, wie, zonder dat zij een leidende positie bekleeden, de hooge waarden der
 
Europeesche cultuur ter harte gaa
n”.
 Europeesche Geest 
had dan ook een duidelijk missionaire inslag. Het was een strijdmiddel tegen de totalitaire dreiging van de tijd. Het
voorwoord voor de eerste druk zegt hierover: “Het werk dat thans voor u ligt, is echter naar 
onze meening in diepen zin actueel en in elk geval ontstaan uit een bewust en doordachtdoorleven van de wereldgebeurtenissen der laatste decenniën; het behoort naar onzeovertuiging juist in dezen tijd te verschijnen. Het is immers niet genoeg om te constateerendat Europa innerlijk verscheurd wordt dat een onbeperkt machtsstreven en een demonisch
geweldsapparaat alle rechtsnormen en daarmee de Europeesche moraal bedreigt.” En: “Wij
hechten aan de uitgave van een boek als dit geen overdreven betekenis; te goed weten wij datde beslissende strijd voor het behoud van en de verdere ontwikkeling van den Europeeschengeest niet gevoerd wordt door intellectueelen in hun studeervertrek. Toch moge elkeeerbiedige en liefdevolle poging, om den inhoud, de vormen en de bronnen van hetEuropeesch geestesleven zoo bewust mogelijk te doen leven in de ziel ook van ons volk, haarzin hebben in het licht van den wereld-omspannenden strijd dezer jaren. Aan den eerbied ende liefde voor de rijke en diepe schatten, die verleden en heden van Europa bevatten, wil ditboek uitdrukking geven, in de diepgegronde verwachting dat ook de toekomst op eigene wijze
zal voortzetten wat voorbijgegane eeuwen aan geesteswaarden hebben tot stand gebracht”.
Dit alles is de opmaat tot een reeks overzichtsartikelen, waarin de ontwikkeling van waarden,levensbeschouwingen en filosofie centraal stonden met hier en daar een uitstapje naar kunst,cultuur en politiek. De auteurs waren kopstukken uit geleerd Nederland, zoals de katholiekeSpinozakenner Ferd. Sassen of de kerkhistoricus J.N. Bakhuizen van den Brink, die na zijndood in 1987 door de Leidse universiteit werd herdacht als de laatste vertegenwoordiger vande negentiende eeuw.
 Europeesche Geest 
bevatte de volgende hoofdstukken: Degeestesbeschaving van Griekenland, de Romeinsche Cultuur, het oudste Christendom totAugustinus, de Geest der middeleeuwen, Renaissance in Italië, Reformatie en Contra-reformatie, De Moderne Wereld (van Descartes tot Kant) , Kant en het wijsgeerig idealisme.Van Comte tot Bergson.Door de pers werd
 Europeesche Geest 
met open armen ontvangen. De liberale Nieuwe
Rotterdamsche Courant schreef “Niemand late zich afschrikken door de vrees dat het boek “tezwaar” zou zijn. Dat is het niet. Het is leerzaam in hooge mate en kan voeren tot de th
ans zooheilzame overdenking van de diepten en schoonheden die de Europeesche Geest heeft
geopenbaard”. De door paters Jezuïeten samengestelde Boekenschouw oordeelde: “Wij
nemen de vrijheid dit werk, dat van een magistraal brok intellectueelen arbeid getuigt, mede
 juist nu aan de katholieke geestelijken aan te bevelen”. In het eerste jaar van de Duitse
bezetting kon nog een tweede druk verschijnen. De beide redacteuren achtten het dienstig eenvoorwoord te schrijven dat de inmiddels ingevoerde nationaal-socialistische boekcensuur nietal te zeer zou provoceren. Zich tot de goede verstaanders richtend stelden Banning en Bierens
de Haan vast: “Het is als een verheugend feit te beschouwen dat de eerste oplage van
 Europeesche Geest 
” in betrekkelijk zoo korten
tijd is uitverkocht, en een tweede druk isnoodig geworden. Dit feit is te danken aan de behoefte van Nederlandsche lezers om bijzichzelf geestelijke schatten verzekerd te zien, die in rustiger tijden als natuurlijk geestesbezitveilig schijnen
 – 
verzekerd doordat men zich uitdrukkelijk op hun beteekenis en op hunafkomst bezint en dusdoende, heden en toekomst in verbinding brengt met het verleden,waarin deze goederen tot bezit van het Europeesche menschdom geworden zijn. HetNederlandsche volk dat in zoo hooge mate aan de schepping en onderhouding van dezegoederen heeft deelgenomen is zich bewust van de beteekenis der erfenis door de
voorgeslachten nagelaten”. De Nederlandse lezers worden hier dus voorgesteld als de
behoeders van een Europees geestelijk erfgoed in barre tijden.Ook 
 Europeesche Geest 
besteedt geen enkele aandacht aan de vraag, wat er nu zo Europeeswas aan de behandelde materie. De euforische recensenten plaatsten daar evenmin

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->