Read without ads and support Scribd by becoming a Scribd Premium Reader.
See Premium Plans
 
Č
ULNI
 
ORGANI
Čulni organi predstavljaju receptorne organe koji primaju draži iz spoljašnje sredine ili izunutrašnjosti tela. Preko čulnih organa organizam se informiše o promenama u spoljašnjojsredini, ali i u sopstvenom telu, što je osnovni preduslov za njegov opstanak. Svo naše znanjeo svetu i o kvalitetima stvari zasnovano je na aktivnosti čulnih organa. Prema mestu odakledolaze draži moguće je razlikovati:
−
eksteroreceptore
koji primaju draži iz spoljašnje sredine,
−
interoreceptore
koji primaju draži iz unutrašnjih organa, i
−
proprioreceptore
koji su smešteni u poprečnoprugastim mišićima, tetivama i zglobovima.Osnovna jedinica građe čulnih organa je
čulna ćelija
koja se od ostalih ćelija organizmarazlikuje pojačanom nadražljivošću. Pod uticajem draži u čulnim ćelijama se javlja nadražaj,specifična promena u stanju citoplazme, koji se prenosi na nervne ćelije. Kod protista isunđera nisu utvrđene nikakve posebne strukture za primanje nadražaja. Po opštem uverenjuprijem draži kod protista obavlja se čitavom površinom tela; treplje, ciri i bičevi takođeučestvuju i prijemu draži ovih organizama. Kod životinja osnovni i najprimitivniji oblik čulnog aparata predstavljaju pojedinačne čulne ćelije, rasute bez ikakvog reda po celojpovršini tela. Međutim, obično se ove ćelije grupiši i obrazuju čulne epitele, kojima sepridružuju i druga tkiva i skupa sačinjavaju čulne organe.Postoji nekoliko tipova čulnih ćelija.
Primarna čulna ćelija
na svom distalnom delu imamali receptorni nastavak za primanje draži; proksimalni kraj ćelije je izvučen u duži ili kraćinastavak preko koga se nadražaj prenosi na nervne ćelije. Primarna čulna ćelija dakle, u istimah i prima i prenosi nadražaj. U mnogim slučajevima primarne čulne ćelije spuštaju sedublje ispod površine tela ostajući u vezi sa njom preko dugih receptornih nastavaka,slobodnih nervnih završetaka, koji primaju draži sa površine. Tako spuštene čulne ćelijeoznačene su kao
čulno-nervne ćelije
; od njih su se razvile i same nervne ćelije.
Sekundarnečulne ćelije
su periferno položene ali nemaju sopstvenog nastavka koji bi sprovodio nadražajdo nervnih ćelija; nadražaje predaju slobodnim nervnim završecima nervnih ćelija koje ihopkoljavaju. Ove ćelije su filogenetski mlađe i predstavljaju drugu generaciju površinskihepitelijalnih ćelija koje su se diferencirale u čulne. Sekundarne čulne ćelije postoje samo kodkičmenjaka; većina čulnih organa ovih životinja sadrži upravo ove ćelije dok su primarnečulne ćelije mnogo ređe. Sve ostale životinje (beskičmenjaci) imaju samo primarne čulnećelije.Svako čulo prima samo specifične nadražaje. Prema tipu draži na koje reaguju, moguće jerazlikovati četiri osnovne grupe čulnih organa:1. Čulni organi koji primaju mehaničke draži; u ovu grupu spadaju:a. taktilni organib. statoakustički organi2 organi koji primaju svetlosne draži (oči)3. organi koji primaju termičke draži4. organi koji primaju hemijske draži; u ovu grupu spadajua. olfaktorni (mirisni) organib. gustativni organi (organi čula ukusa)
Receptori mehaničkih draži
Iako svaka ćelija u organizmu ima sposobnost direktnog registrovanja mehaničkih draži,tokom evolucije životinja razvile su se i specijalizovane ćelije što je znatno povećaloefikasnot reagovanja na ovakve stimuluse.
Taktilni organi
Koža životinja izložena je raznolikim mehaničkim uticajima spoljašnje sredine, pre svegadodiru i pritisku, te je sedište taktilnih čula koja obaveštavaju organizam o promenama sa
 
kojima dolazi u dodir. Čulne ćelije koje služe za primanje ovih nadražaja rasprostrte su poceloj površini tela ili kože, ali su naročito mnogobrojne na istaknutijim delovima tela,odnosno na mestima gde je taktilna funkcija od posebnog značaja, kao što su pipci kod nekihpljosnatih crva, mekušaca i zglavkara, prednji deo glave (npr. gubica kod zveri, vrh kljunakod ptica), vrhovi ekstremiteta (npr. vrhovi prstiju kod sisara). Mehaničke draži mogupoticati i iz unutrašnjosti tela, npr. dodir, pritisak, težina pojedinih delova tela. Takve dražiprimaju taktilni organi smešteni u tetivama, mišićima, zglobovima. Taktilno čulo ili čulododira jedno je od najprimitivnijih. Međutim, njegov značaj za orijentaciju organizma jeočevidan.Taktilni organi su različite građe. Kod beskičmenjaka su predstavljeni taktilnim dlačicamau vidu tankih hitinskih filamenata koji nastaju kao produkt lučenja specijalnih ćelija;pokretno su zglobljene sa telom. Pokreti dlačica se prenose na nervnu ćeliju smeštenu unjenoj osnovi.Kod kičmenjaka su taktilni organi predstavljeni slobodnim nervnim završecima ilisekundarnim čulnim ćelijama, dok se primarne čulne ćelije javljaju samo u infundibularnomorganu riba, koji je smešten sa ventralne strane međumozga i koji reaguje na promenupritiska u kanalu centralnog nervnog sistema, što omogućava organizmu da se informiše odubini vodenog sloja u kome se nalazi.
Slobodni nervni završeci
susreću se u koži gde prodiru u epidermis ali ne zalaze u rožnisloj. Nervni završeci često leže i u krznu, posebno su brojni u osnovi dlaka, nalaze se i umnogim unutrašnjim organima (crevnoj sluzokoži, zubnoj pulpi, zglobnim čaurama).Slobodni nervni završeci osetljivi su pre svega na pritisak, verovatno neki od njih reaguju ina temperaturu. Osećaj bola, gladi i žeđi javlja se draženjem slobodnih nervnih završetaka.Neki od slobodnih nervnih završetaka obavijeni su vezivnim omotačem. Ovakvi organioznačeni su kao
taktilna telašca
; obično su smeštena dublje u krznu, a mnoga se nalaze i uunutrašnjosti tela. Neki od ovih organa reaguju na promenu krvnog pritiska. Još su složenijegrađe taktilni organi sagrađeni od sekundarnih čulnih ćelija; i oni mogu biti obavijenivezivnim omotačem. Ovakvi organi su brojni u korenu taktilnih dlaka na glavi zveri(“brkovi”), a u koži mnogih kičmenjaka formiraju tzv. taktilne mrlje.Kod riba i larava vodozemaca javljaju se karakteristični čulni organi koji primajumehaničke draži iz vodene sredine. Oni primaju nadražaje vodenih pokreta i strujanja. Oviorgani omogućavaju organizmu da oseti blizinu čvrstih predmeta i da izbegne sudar sa njimajer su osetljivi na talase koji se od njih odbijaju; na sličan način mogu da otkriju i prisustvoplena. S obzirom da su smešteni duž bokova tela označeni su kao
bočni organi
. Predstavljenisu grupama receptornih ćelija
neuromasta
smeštenih u kanalima koji su ispunjeni vodom ikoji su preko malih otvora (pora) u vezi sa spoljašnjom sredinom. Čulne ćelije nose malireceptorni nastavak koji je prekriven želatinoznom materijom (
kupula
). Pokreti vode sepreko tečnosti u kanalu prenose na kupulu i receptorni nastavak, što omogućava ovimorganizmima da se informišu o pokretima vode. Sposobnost detekcije vodenih strujanjakonstatovana je i kod planarija, a protok vode mogu da registruju i neki mekušci pomoćuspecifičnih organa
osfradija
, koji su istovremeno i hemoreceptori.
Statoakustički organi
Kod većeg broja životinjskih grupa, naročito onih koji žive u vodenoj sredini, javljaju seposebni čulni organi osetljivi na uticaj Zemljine teže. Pomoću ovih organa organizam seinformiše o položaju svog tela u prostoru i o njegovim promenama. Ovi organi su označenikao
statički
ili
ravnotežni
. Mada se razlikuju po broju i položaju u telu princip građe ovihorgana u osnovi je isti: grupa čulnih ćelija snabdevenih čulnim dlačicama smeštenih uposebnoj jamici ili zatvorenom mehuru (
statocistu
), na koje slobodno naleže čvrsto telašce(
statolit
) vršeći pritisak na njih svojom težinom. Pri promeni položaja tela menja se položajstatolita koji pri tome nadražuje određene čulne ćelije. Organizam tada reagujekompenzacionim pokretima koji vraćaju telo u normalan (fiziološki) ravnotežni položaj.
 
Statički organi se po prvi put u životinjskom svetu javljaju kod meduza, a zastupljeni sukod mnogih aktivnih beskičmenjaka (pljosnatih i člankovitih crva, mekušaca, zglavkara).Kod viših rakova smešteni su u osnovi prvih antena; prekriveni su slojem hitina i ispunjenizrncima peska koja imaju ulogu statolita. Ovi organi rakova preko jednog malog otvorakomuniciraju sa spoljašnjom sredinom. Prilikom presvlačenja zajedno sa hitinskimomotačem odbacuju se i statoliti i bivaju zamenjeni novima.Statički organ se susreće i kod kičmenjaka, ali za razliku od statičkih organa ostalihživotinja, smešten je zajedno sa čulom sluha u jednom istom čulnom aparatu
−
uhu (i tounutrašnjem), koji se, prema tome, može označiti kao statoakustički aparat.Statičke organe kičmenjaka čine grupe čulnih ćelija organizovanih u vidu
slušnih mrlja
i
slušnih grebena
(slušne mrlje su smeštene u utrikulusu i sakulusu, a slušni grebeni uampulama). Na čulne ćelije naleže veliki broj sitnih, čvrstih konkrecija
otokonija
, ili pak jedna želatinozna materija (
cupula
), koji u stvari predstavljaju statolite.Dok slušne mrlje i grebeni predstavljaju ravnotežne organe, ćelije koje detektuju zvučnenadražaje smeštene su u nivou puža u tzv.
Kortijevom organu
koji počiva na jednojzategnutoj membrani (bazilarna membrana). Kortijev organ prepokriva jedna kutikularnamembrana. Zvučna treperenja vazduha prenose se na bazilarnu membranu i čulne ćelijeKortijevog organa čije dlačice bivaju nadražene dodirom sa kutikularnom membranom kojaih pokriva. Kod suvozemnih kičmenjaka razvio se na račun okolnih delova poseban pomoćniaparat koji prima i sprovodi zvučna treperenja do samog čulnog organa. Taj aparat jepredstavljen srednjim i spoljašnjim uhom.Osim kod kičmenjaka čulo sluha postoji i kod nekih insekata kod kojih kao slušni organifunkcionišu hordotonalni i timpanalni organi.
Hordotonalni organi
se sastoje odprodužetaka čulnih ćelija sličnih strunama koje su razapete između dva čvrsta i nepokretnamesta na telu.
Timpanalni organi
su dosta česti kod insekata. Sastoje se iz tanke hitinskemembrane raširene na jednom prstenastom zadebljanju hitina. Ispod ove membrane ležijedno mehurasto proširenje traheje koje služi kao rezonator za pojačavanje zvuka. Na dnurezonatora ili ispod membrane leži sloj čulnih ćelija sa čekinjastim nastavcima. Kodskakavaca timpanalni organi leže na prvom abdominalnom segmentu, a kod zrikavaca ipopaca na tibijama prvog para nogu. Za detekciju zvučnih talasa služe i hitinske dlačice naantenama mnogih insekata. Uz pomoć ovakvih organa mužjak komarca nalazi ženkudetektujući zvuke koje ona produkuje vibracijama svojih krila. Kod paukolikih zglavkara suregistrovani specifični taktilni organi u vidu izduženih dlačica tzv.
trihobotrije
koje mogu daprimaju hemijske draži ali i da registruju vibracije vazduha. Kod paukova i nekih njihovihsrodnika postoje
liriformni organi
za koje se pretpostavlja da takođe predstavljaju organečula sluha.Životinje koje imaju sposobnost da primaju zvučne nadražaje, odnosno da čuju, i same susposobne da aktivno proizvode zvuke. Zvuci se proizvode na različite načine: zrikavci ipopci zvuk proizvode trenjem krila jednih o druga, skakavci trenjem zadnjih nogu o krila,cvrčci pomoću naročitih struktura na donjoj strani zadnjeg grudnog segmenta, neke ribetrenjem peraja, a mnogi suvozemni kičmenjaci imaju u svojim respiratornim kanalima glasnežice čijim vibracijama proizvode zvuk.Specifičan vid orijentacije imaju ljiljci koji za vreme leta ispuštaju visokofrekventnezvuke koji se odbijaju od čvrstih predmeta i dopiru do radarskih organa na ušima. Ušneškoljke ovih organizama su snabdevene brojnim naborima, a često i posebnim dodacima, kojiusmeravaju zvučne talase ka slušnom organu. Ovakav način orijentacije označen je kao
eholokacija
.
Organi za prijem svetlosnih draži (oči)
Čulo vida je nesumnjivo najznačajnije orijentaciono čulo za snalaženje u bližoj ili daljojokolini. Kao organ za prijem svetlosnih nadražaja funkcioniše oko. Međutim, osetljivost nasvetlost postoji i kod mnogih životinja, a i drugih organizama (protista), koje nemaju
Search
Search History:
Searching...
Result 00 of 00
00 results for result for
  • p.
    • Notes
    Load more