Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Look up keyword
Like this
2Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
platonda bilgi türleri

platonda bilgi türleri

Ratings: (0)|Views: 28 |Likes:
Published by aliacan

More info:

Published by: aliacan on Jun 15, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/18/2012

pdf

text

original

 
PLATON'DA LGİ RLERİ
İhsan TURGUTPlaton'da "Bilgi Türleri" gibi bir konuyu derinliğine incelemek bu denemeninişideğildir. Bu denemebaönemlinoktalara değinmekleyetinecektir. Eidos, İdea, Aisthesis, Doxa, Logos Episterne, Gnosisgibianaterimler Platon'un bilgi tlıeorisinde ık bir biçimde belirlen-memiştir. Biz bunların da ayrıntılı bir tartışmasına girmiyeciz. Buterimler çeşitli dialoglarda çeşitli anlamlarda kullanılmııştır. Orta devirdial~glarındabu durum daha çokzebatmaktadır. Hatta aynı dialogdabazen ayteri~i~ çeşitli anlamlarıyla karşılanmaktadır. Son dialog-la~dan'Theaetetus~da Logos üzerinde zenli olarak durulm-tu'r. Fakatdaha erken yazdıgı dialoglardaki anlamını vermemiştir. Bub'ÖyleolU:U:caPlaton'un bilgi theorisi tam bir ıklığa kavuşmamıştır.Epist~ıne (connahre) çoğu kez gnosis (savoire)ilekarışmış, sonundayine felsefecilere bıralmıştır. Bu dil karışıklığına rağmen Platonhala raştığımız felsefesorunlarının çoğunaelatmış, felsefe tarihindek filosoflardan biri olmaya hak kazanını.ştır. Kant ve Wittgens-t",in gibi onun da n raşısı fel~efeolmtur.Platon'da bilgitürlerine, bilgi (episteme)ve doğrusanı (aletesdoxa;true belief) ayrımı ile başlayacağız. Platon'un bu ayırımı yaptığı ilk dialog Menon'dur. .Dru sa(tme belief) bir bilgi olmamakla beraber bilgiye
e n
yakın olanıdır.
l
Menon'da (80a-86) Sokrates genç bir leden, yar-dım etmeden, bir geometrik problemin çözümünü yaptırabileceğini ilerirmektedir. Problem geometrik olduiçinduyulara ihtiyaç gerekme-mektedir. Bundan dolayı Sokrates iddia ediyorkile, daha öncekendi-sin:devarolan bir bilgiyi olturacaktır. Bunun in de "hatırlarna"
1 Doğru sanımn (True Belief)bir bilgi türii olup olmadığıtartışma konusudw'. Bana öylegeliyorki fenomen bilgisihariç, bizim dış dünya bilgimiz doğru samdır. Şuhalde doğrusamdışnyaya özbir bilgitürü olabilir. Fakat bu bir tartışma konusudur,
 
350
İHSAN TURGUT
(Recollection, anamnesis) denilen bir ntem kullanmaktadır. Sokra-tes'e re bu ntem şairlerce ve din hatiplerince iyi bilinmektedir.Bu yöntem, dialogdan anlaşılğına re, zenli bir biçimde sorusorup, unutulan bilgiyi hatırlatmaktan ibarettir. Sokrates bunun içinokumamış genç bir leyiseçiyor ve belki bunun için de bir geometriproblemini örnek veriyor. Köle geekten cahil midir? Sözü geçenproblemleilgilihiçbir şeybilmiyor mu? Nedcnbir geometrikproblem?..Bu sorular ayrıcatartışma konusudur. Şuvarki levegeometrikproh-lem dialogdaki amin zekice seçilmbirer örnektir. Sokrates,ayrıca b
tl
"hatırlama" nteminin yalnız geometri ve matematik içind~ğil~tün bilim dalları için geçerli olduğunı.:.ileri sürmektedir.Sokrates, yerinde sorulan ve doğru olarak sorulan sorulara verilendoğru cevapların hilgi' (episterne) olamıyacağını, bunun ancak doğrusa(Trile Belief) olun.abileceğinİileri rmektedir. Yani leden al-dığı doğıii cevaplar an~ak d'oğrus~nılardır. Dru sanının bilgi olabil-mesi intemellendirilmesi, verilen cevapların neden doğru olduğu,yani logos(burada reason veya account)un verilmesivekolayca unutul-maması gerekmektedir. Şu halde' bilgi logos'la beraber gelmektedir,logussuz'bilgi olmuyor. Logos',Menon'da ve Phaidon'da oldu gibibilgi (esteme) için gerekli ve yeterli (sufficient and necessary) birkoşul 'oluyor.Menon'da (97a, sonrası) Platon, doğru sabazen pratikte bilgikadar yararlı o1duğunusöylemektedir. BununiçinLarissa
2
yolunuörnek-olarakvermektedil. Buna göreiki durumvardır. Bunlardan hiri Larissa'.ya hizzat gidenverenadamın durumu, diğeriiseLarissa'yagitmemiş,dolayısıyle Larissa yolunu ve Larissa'yı rmemadamın durumu. Buikinci adam Larissa yoluna ve Larissa'ya özgü yardımbilgiyi (infor-mation) almıştır. Bu ikinci adamın bilgisidoğru sanıdır. Ama bu doğrusanı ile bu adam Liırissa'ya varabilirse, pratik yarar bakımından bilgikadar yararolur. Fakat Menon'un ilcri rdüğii ve Sokrat'ın kabul-lendiği gibi doğru sanı bilgi kadar temellendirilmcmiştir, yani Logos'-tan yoksundur: Buna benzer bir örnek de son dialoglardan Theaete-tus'ta
(201
a-c) Platon, bir mahkemede jürisinin verdiğikarar, bilgiyedeğil ~anıyadayanmaktadır, diyor. Bilgiye sahip olanlar ancak doğru-dan doğruya olaren tanıklardır. Yargıçların verdiği karar tanık-
2 Larissa, Yuna~istan'da bir kenttir.
 
3 Ayer, "The Problem of knowledge, I". ei BI. New York ve Londra, 1956.
ların ifadelerinedayandığı içinikinci eldenbir bilgi oluyor. İkinci eldenbir bilgi ise doğru saolabiliyor. Yargıçlar belki doğruya yan birkarar verebilirler, fakat episteme'ye dayanan bir karar veremezler.Çünkü olayın oluşu sırasında orada değillerdi.İster Menon'dakiLarissaörneğinde, ister Theaetetus'deki jüri veya tanık (Jury, eye-Wittness)örneğinde, Platon "fenomen" bilgisinden z ediyor ve episteme -bunun için kullayor. Bu r bilgi nesnelerin bilgisinden farkoluyor. Robinson (Essays in Greek Philosophy, S. 5) Theaetetus'dakibu örneği çok ilginç buluyor, fenomen bilgi için iyi bir örnek sa-labileceğini ylüyor. Aslında Platon, fenomen ve matematiksel-buna geometri de girer- bilgilerde oldukça açık ve seçiktir. Amanes-nelerinbilgisinde,özelliklesondialoglardabirçıkmaziçindedir.BununenzelörnekleriTheaetetus'un son bölümü ile Parmanides'in (Platon'unbir dialogu)ilklümüdür. Farmenides'in ilk lümünde üçünadam(the third man argument) ilesonu gelıniyenbir felsefetartışmasına gir-miştir (infinite regress).Kkusuz, yukarda verdimiz "juri" örneği, eleştirilmeye uy-.gundur. Şöyle ki yarçların verdi kararlarda bilgi olına durumuolabildiği halde tanıkların durumunda olmıyahilir. Fakat örnin ve-riliş niyeti başkadır. Örnek, doğrudan doğruya deneyle (direct expe-rience), ikinci el bilginin ayırımını yapmak için verilmiştir. Bu ndeniyibir örnektir ve amacınavarmıştır. Bilgidoğrudan doğruya deneyden,doğru saise ikinci elbilgiden doğarvebir ikna (persuasion)sonucunadayanabilir, fakat bilgide ikna olamaz.Giiniimüzde l)amantıki pozitivistler bilgi thorilerini Platon'unbu r bilgi temellendirmelerine dayandırmaktatır. Örnin, halenİngiltere'nin en kuvvetli atomcuvedilci filozoflarındanolanAyer"theprobleın of knowledge" de bu r bir temellendirme yapmaktadır.
3
Ayer bilgi için şu üç koşulu ileri yor:1. (P) nin, yani bir önermeninveya yarnın doğruolması(Pmustbe true).2. (x) yani yargıda bulunan (P) den emin olması gerekmektedir(x is sure of that p).3. (x), (P) drudur derken, buna hakve elinde yeteri kadardelilolmalıdır .
V \ ' . i
c•
t i : . . .
PLATON'DA LGİ RLERİ
351

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->