Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Look up keyword
Like this
5Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Ideologija i vrednosti u filmu 'Bitka na Neretvi'

Ideologija i vrednosti u filmu 'Bitka na Neretvi'

Ratings: (0)|Views: 368|Likes:
Published by Nemanja Zvijer

More info:

Published by: Nemanja Zvijer on Jul 12, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/05/2013

pdf

text

original

 
27
hrvatski filmski ljetopis
   5   7  -   5   8   /   2   0   0   9
Nemanja Zvijer 
Ideologija i vrednosti u jugoslovenskom ratnom spektaklu
prilog analizi filma na primeru
Bitke na Neretvi 
Veljka Bulajića
FILM I IDEOLOGIJA
Tekst pruža sociološko čitanje filma na primjeru
 Bitke na Neretvi
 (1969) Veljka Bulajića, analizirajući državnu ideologiju i vrijed-nosti koje zastupa taj film, odnosno jugoslavenski partizanskiratni spektakl kojega je taj film najistaknutiji reprezentant. Ide- ja da ideologija društva djeluje kroz filmske slike nije u ovomslučaju shvaćena samo teorijski ili uopćeno, u smislu indirektnepovezanosti konteksta i filmske produkcije, nego je posrijedidirektan utjecaj budući da je to povijesni film, odnosno film kojirekonstruira povijesna zbivanja tj. planski i organizirano pred-stavlja društvo u kojemu je film nastao preko predstavljanja nje-gove povijesti i povijesnih događaja.
 Bitka na Neretvi
može se spravom smatrati eklatantnim primjerom filmske prakse ratnogspektakla u kinematografiji socijalističke Jugoslavije. Analizatoga ratnog spektakla podijeljena je u tekstu koji slijedi na dvijecjeline: na ideološku apologiju socijalističke ideje i reprezen-taciju (nametanje) poželjnih vrijednosnih obrazaca. U prvoj sepromatra kako je filmska slika na specifičan način osmišljavala iinscenirala temeljne ideološke aspekte socijalizma, pri čemu sekoristi tzv. ideološka analiza usmjerena na proučavanje načinana koje je tekst (u ovom slučaju filmski) kodiran, i to obje nje-zine vrste: denotativna, koja je usmjerena na opis onoga što semože vidjeti i čuti, i konotativna, usredotočena na tumačenje.Osim toga, ispituju se i “nefilmski faktori” ideološko-političkeprirode koji su uvjetovali takvo koncipiranje slike, a također serazmatra funkcija ratnog spektakla iz perspektive vanjske politi-ke. U drugoj cjelini pažnja je usmjerena na osnovne vrijednosneorijentacije i njihovo konstituiranje kroz filmski medij.
1. Uvod
Kada se filmski medij posmatra iz sociološke perspekti- ve, jedna od stvari na koje se može obratiti pažnja jeste ipovezanost između društva koje proizvodi filmove i druš-tva koje je predstavljeno u filmovima (Jarvie, 1970: 132).Ovakva povezanost se čini nužnom, s obzirom na činjeni-cu da film nastaje u društvenim okvirima i da je kao takav neminovno izložen različitim socijalnim uticajima. U tomsmislu, samo društvo na indirektan način može uticati nafilmsku produkciju tako što će se dominantne tendencijeprisutne u njemu, manje ili više (ne)svesno i (ne)namer-no, prelamati kroz filmsku sliku. Međutim, predstavljanjedruštva u filmovima koji se proizvode u njegovim okvi-rima takođe može biti i plansko i organizovano. Za ovopostoje brojni načini, a jedan od njih je i upotreba isto-rije i istorijskih događaja, kako bi se pomoću prošlostifilmski konstituisala vizija poželjnog društva. Zbog toga, jedan od nivoa sociološke analize filma bi mogao biti iproučavanje odnosa filma i istorije, tj. načina na koji filmpristupa istorijskim događajima u jednom savremenomkontekstu.Uopštenije gledano, veza filma i istorije može se posma-trati i kao konstanta, u smislu da je posezanje za isto-rijskim temama i njihova obrada staro koliko i sam film(Ristović, 1995: 345), dok su istovremeno sami istorijskisadržaji permanentan izvor inspiracije za nove filmskeinscenacije. Kada se posmatra odnos filma prema proš-losti, treba imati u vidu da sama prošlost ima dve strane:ontološku i eksplikativnu (Kuljić, 2006: 7). Prva podra-zumeva istorijske činjenice koje su se stvarno dogodile,dok se druga strana odnosi na njihovo tumačenje. Upra- vo se u ovoj drugoj tački može uočiti značaj filma u sa-gledavanju prošlih događaja, s obzirom na to da sam filmnudi sugestivnu, dinamičnu, vizuelnu predstavu prošlo-sti, za čije upoznavanje nije potrebno nikakvo predzna-nje (Ristović, 1995: 347). Dakle, pomoću filma se možesasvim legitimno graditi osobena verzija (tj. tumačenje)prošlosti koja može imati zavidan uticaj na svest onihkoji ga “konzumiraju”. U tom smislu, film se da posma-trati kao sredstvo pomoću kojeg prošli događaji dobijajuodgovarajući smisao. Kada se filmski medij posmatra izove perspektive, treba imati u vidu dve stvari. Kao prvo,tu je sama filmska slika pomoću koje se učitava smisaoodređenim prošlim događajima, koja kao takva, možebiti sama za sebe predmet analize i koja je zapravo pri-marni manifestni aspekt filmskog medija.Međutim, ako bi se ostalo samo na nivou posmatranja
UDK: 791.222(497.1):329.15
* Tekst donosimo u srpskom izvorniku. (Nap. ur.)
 
hrvatski filmski ljetopis
28
(“čitanja”) slike, analiza bi bila nepotpuna. Zbog toga je neophodno u što većoj meri osvetliti i sve one uti-caje koji determinišu nastanak određenog filma, a kojebismo, po ugledu na Karla Mannheima, mogli nazvati“nefilmskim uticajima”. Baveći se definicijom sociologijesaznanja, Mannheim naglašava da je njen primaran ciljproučavanje značaja vanteorijskih faktora koji uslovljava- ju znanje (Mannheim, 1978: 259). Pored toga, on navodii da je sama sociologija saznanja usko povezana sa uče-njem o ideologiji, gde se pod ovim drugim podrazume- va razobličavanje manje ili više svesnih laži i prikrivanjainteresnih grupa u društvu, a posebno političkih partija(ibid., 260).Posmatrajući film iz ove perspektive, čini se veoma važnim osvetliti faktore koji u znatnoj meri uslovljava- ju nastanak, tj. pojavu nekog filma i/ili utiču i oblikujunjegovo stvaranje, a koji bi se, uslovno rečeno, mogli na-zvati nefilmskim. U tu kategoriju se mogu svrstati razli-čiti uticaji, ali se čini da su za sociologiju najzanimljivijioni ideološkog karaktera, koji su kao takvi povezani sainteresima različitih grupa, a posebno, kako Mannheimnaglašava, političkih partija. Imajući to sve u vidu, činise vrlo zanimljivim ispitati pomenutu problematiku naprimeru ratnih spektakla u socijalističkoj Jugoslaviji. Tazemlja, sa monolitnim ideološkim profilom, imala je vrlozavidnu produkciju ovakve vrste, a sami ratni spektaklisu bili veoma važan segment celokupne jugoslovenskekinematografije. Istovremeno, ti filmovi su predstavljali i vrlo važne “kockice” u ideološkom mozaiku zemlje.
2. Analiza ratnog spektakla
Film Veljka Bulajića
 Bitka na Neretvi
(1969) može se s pra- vom smatrati eklatantnim primerom filmske prakse rat-nog spektakla u kinematografiji socijalističke Jugoslavije. Analiza ovog ratnog spektakla podeljena je na dve celine:ideološku apologiju socijalističke ideje i reprezentaciju(nametanje) poželjnih vrednosnih obrazaca. U prvoj seposmatra kako je filmska slika na jedan specifičan načinosmišljavala i inscenirala bazične ideološke aspekte so-cijalizma. U tom smislu, koristiće se tzv. ideološka ana-liza, koja je usmerena na proučavanje načina na koje jeodređeni tekst (u ovom slučaju filmski) kodiran, i to obenjene vrste: denotativna, koja je prevashodno usmerenana opis onoga što se može videti i čuti, i konotativna, ko- ja je usredsređena na tumačenje (McQueen, 2000). Poredtoga, ispituju se i ‘’nefilmski faktori’’ ideološko-političkeprirode koji su najviše uslovljavali baš takvo koncipiranjeslike, a takođe će se razmatrati i funkcija ratnog spekta-kla iz perspektive spoljne politike. U drugoj celini pažnja je usmerena na osnovne vrednosne orijentacije i njihovokonstituisanje kroz filmski medij.
2.1. Ideološka apologija socijalističke ideje
2.1.1. Filmska slika rata
Drugi svetski rat je bio prekretnica za jugoslovenskekomuniste. Taj događaj im je omogućio konstituisanjedržave prema sopstvenim načelima kao i višedecenijskoodržavanje na vlasti. Samim tim, sukob je imao i posebanstatus u kolektivnom sećanju, a zbog svoje specifičneprirode najčešće se postavljao kao prvi bedem u odbranisame socijalističke ideje. Ovakav osoben položaj Drugogsvetskog rata ujedno je bio i neiscrpan izvor inspiracijeu mnogim sferama umetničkog izražavanja, a posebno usferi kinematografije. U tom smislu, epske razmere Dru-gog svetskog rata, kao jednog od najvažnijih događajasocijalističke istoriografije, najbolje je odražavao ratnispektakl. Jedan od najspektakularnijih filmova ove vrstebio je upravo film
 Bitka na Neretvi
1
; iako je u njemu nagla-sak na jednoj izolovanoj bici, ona je prikazana vrlo “ra-skošno”, pa kao takva može zapravo predstavljati i čitav Drugi svetski rat u svoj njegovoj monumentalnosti. Važ-nost te bitke potvrđena je već na samom početku filmakada je, kao najavna špica, prikazana Titova poruka:
 Na Neretvi u okupiranoj Evropi vodili smo jednu odnajslavnijih i najhumanijih bitaka – bitku za ranjeni-ke. Tu se rješavala sudbina revolucije, tu je pobijedilobratstvo i jedinstvo naših naroda.
Poruka eksplicitno naglašava značaj bitke u jednom širem
   F   I   L   M    I   I   D   E   O   L   O   G   I   J   A
Nemanja Zvijer: Ideologija i vrednosti u jugoslovenskom ratnom spektaklu
   5   7  -   5   8   /   2   0   0   9
1
Film je ekranizacija stvarne bitke, u jugoslovenskoj komunističkojistoriografiji poznate kao Četvrta neprijateljska ofanziva ili Bitka za ra-njenike (šifrovano ime u nemačkoj komandi je bilo
Weiss
), koja je pred-stavljala niz operacija nemačke, italijanske, ustaške i četničke vojskepočetkom 1943. godine na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine, saciljem razbijanja partizanskih snaga na Balkanu, značajnom vojno-stra-teškom području za Nemačku.
 
29
hrvatski filmski ljetopis
kontekstu i praktično olakšava njeno poistovećivanje saDrugim svetskim ratom u celini. Pored ovoga, spektaku-larnost prikazivanja samog rata u ovom filmu može sepratiti na nekoliko nivoa. Tu su, kao prvo, masovne sce-ne borbe, kako samih ljudi (neprijateljskih strana) “prsau prsa”, tako i sukobi mehanizacija (na jednoj strani sunemačke mahom tenkovske divizije, a na drugoj parti-zanska artiljerija). Dekor ovih scena, pored mnoštva sta-tista (oko 7000), u velikoj meri čine i pirotehnički efekti,eksplozije koje slikom i zvukom zaokružuju potpunijepredstavljanje rata.
2
Takođe, sve ove scene su snimaneuglavnom u totalu, što je još više doprinosilo spektaku-larnosti.
3
 Kad je sama borba u pitanju, posebno su upečatljive iscene avionskog bombardovanja, kada se u kadru vidisamo pet-šest nemačkih aviona koji se uz zlokoban zvuk motora obrušavaju na svoje žrtve. Ove scene sa avionimasu delovale posebno impresivno prilikom snimanja iz ek-stremnog gornjeg rakursa, kada gledalac posmatra akcijuaviona iz ptičje perspektive. Snimcima iz vazduha nagla-šavana je veličina bitke, a na taj način, neposredno, i njenznačaj. Monumentalnost rata, međutim, nije predstavlje-na samo posredstvom dinamike sukoba, već se moglapercipirati i kroz masovna kretanja velikog broja ljudi,pre svega partizana sa ranjenicima i civilima. Nepregled-ne kolone, često bez početka i kraja, i ponekad rasute pobrdskim predelima, na jedan indirektan način ocrtavalesu svojom brojnošću veličinu samog sukoba. Ovakav vi-zuelni tretman rata u znatnoj meri je doprineo njegovojsakralizaciji, jer je u svojoj osnovi ovaplotio mitski sukobDavida i Golijata, sa nedvosmisleno manihejskom pode-lom strana. Kinematografska glorifikacija borbe i rata ni- je bila previše neobična, jer je NOB bila “središnji uteme-ljiteljski mit na kojem je izgrađena nova posleratna vladakoju je predvodio Tito” (Goulding, 2004: 12). Na ovaj na-čin NOB se može posmatrati i u sklopu kosmogonijskihmitova, kao uzvišeni događaj koji je označavao simbo-lički početak političke odiseje jednog ideološkog siste-ma. Samim tim, pobedom u ratu, u jednom širem smislu,pravdao se i sam socijalistički poredak, pa je zbog togabilo neophodno prema samoj borbi, i njenim tekovina-ma, odnositi se gotovo kao prema nečemu svetom. Zbogsvega toga, apoteoza rata u filmskom spektaklu činila sesastavnim delom zvanične ideološke matrice.
2.1.2. Prikazivanje neprijatelja
Naredni bitan aspekt socijalističke ideologije, čija ježivopisna ikonografija obeležila jugoslovenske ratnespektakle, jeste slika neprijatelja. Suzanne Buck-Morsspridaje veliku važnost konceptu neprijatelja u okviru jed-nog ideološkog sistema naglašavajući da je definisanjeneprijatelja istovremeno i definisanje kolektiva (Buck-Morss, 2005: 12). Ovo, između ostalog, može značitii to da sve (loše) što neprijatelj jeste,
mi
(kao kolektiv)zapravo nismo. Na ovaj način sam kolektiv iskrsava kaosušta suprotnost neprijatelju i samim tim kao nosilac ispravnih i pozitivnih načela. U filmu
 Bitka na Neretvi
kon-cept neprijatelja je višeslojno obuhvaćen. Neprijatelj,kao takav, jeste generalno loš, ali je prisutno određenonijansiranje. Pa tako, Nemci su mahom prikazani kroz ka-binetske sastanke, gde se najviše isticao general Loring(Curd Jürgens), kao i kroz upečatljivo delovanje avijacijei tenkovskih jedinica. Ovakav vid “dehumanizacije krozmehanizaciju” nije potpun jer su prikazani i vojnici, aliuglavnom uglađen oficirski kadar, čiji je noseći lik biopukovnik Krencer (Hardy Krüger). Relativno “blaga” slikaNemaca upotpunjena je, sa druge strane, i negativnimaspektima. Pri samom početku filma u nemačkom štabuse govori da se ratuje protiv partizana, civila i dece, a po-sebno se naglašava firerova direktiva: “Hitler je naredio:bez milosti! Ne hvatajte zarobljenike.”Ovo isticanje Hitlerovog naređenja pokazuje brutalnost kako nemačke vojne mašinerije tako i samog Hitlera. Po-red toga, već pominjana, nemačka avijacija se u jednojsceni bombardovanja obrušila na školu u kojoj su decaučila, a bombardovanja nije bila pošteđena ni bolnica saranjenicima. Sve ove scene su trebale da pokažu beskru-puloznost neprijatelja koji u svom ratničkom piru nijeimao obzira ni prema kome.Sledeći na listi partizanskih neprijatelja u
 Bitki na Neretvi
 
   5   7  -   5   8   /   2   0   0   9   F   I   L   M    I   I   D   E   O   L   O   G   I   J   A
2
 
Prema izvorima bilo je ukupno oko 12 000 eksplozija sa 10 000 ki-lograma eksploziva (“Najveći poduhvat u prvom veku filma:
Neretva”,Vreme
, br. 469, 1. januar 2000).
3
 
Bogdan Tirnanić (2000) smatra da je Bulajić bio majstor tzv. dubin-skog kadra, što mu je omogućilo da u ratnim spektaklima organizujeneviđene masovne scene na velikom prostoru, uspevajući da ostvari vi-zuelni sklad između prednjeg plana, u kome je po pravilu neka svetskafilmska zvezda, i udaljenih rubova scene po kojima se kreću nepregled-ne kolone, tenkovi i ostala gvožđurija.
Nemanja Zvijer: Ideologija i vrednosti u jugoslovenskom ratnom spektaklu

Activity (5)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 thousand reads
1 hundred reads
Dunja Petrovic liked this
m_turajlic liked this
skutorka59 liked this

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->