1
1. Giri
ş
Hemen hemen tüm metal ve ala
şı
mlar
ı
, baz
ı
seramik ve polimer malzemeler üretimlerinin bir
aş
amas
ı
nda s
ıvıdı
r. S
ıvı
, kat
ı
la
ş
ma s
ı
cakl
ığını
n alt
ı
na so
ğ
utuldu
ğ
unda kat
ı
la
şı
r. Malzemekat
ı
la
şmış
durumda iken veya
ısı
l i
ş
lem ve mekanik i
ş
lemler uygulanm
ış
halde kullan
ı
labilir.Kat
ı
la
ş
ma süreci içerisinde ortaya ç
ı
kan yap
ı
, mekanik özellikleri etkiler ve istenilenözellikleri elde etmek için ba
ş
ka i
ş
lemlere de ihtiyaç duyulabilir. Özellikle, tane boyutu ve
ş
ekli kat
ı
la
ş
ma ile kontrol edilebilir [1]. Kat
ı
la
ş
ma, döküm gibi temel pratik uygulama alan
ı
nasahip en ekonomik
ş
ekil verme metodu olmas
ı
ndan dolay
ı
çok önem ta
şı
maktad
ı
r. Kat
ı
lardadövme ve benzer i
ş
lemlerde
ş
ekil verebilmek amac
ı
yla uygulanan yüksek kuvvet vegerilimlere nazaran s
ıvı
metalin hemen hemen s
ıfı
r kayma kuvveti ve oldukça dü
ş
ük viskoziteözelli
ğ
ine sahip olmas
ı
ergitmeyi daha uygun k
ı
lmaktad
ı
r. E
ğ
er dökümün özelliklerini kontroledebilmek daha kolay olabilseydi, kat
ı
la
ş
ma da çok daha önemli bir proses olacakt
ı
. Busebeplerden ötürü, kat
ı
la
ş
mada mikroyap
ını
n temeli ve kontrolü, döküm kalitesini art
ı
rmada büyük önem ta
şı
maktad
ı
r[2]. Dolay
ısı
yla özellikle döküm malzemelerin özelliklerinin kontroledilebilmesi için kat
ı
la
ş
ma olay
ını
n (kristalle
ş
me) iyi bilinmesi gerekir. Bir s
ıvı
metalinkat
ı
la
ş
mas
ı
birincil kristalle
ş
me (kat
ı
la
ş
ma) ve bu s
ı
rada olu
ş
an kat
ı
la
ş
ma içyap
ısı
( dökümiçyap
ısı
) birincil içyap
ı
olarak adland
ırılı
r. Döküm parçalarda birincil içyap
ı
parça ömrü boyunca hiç de
ğiş
meyece
ğ
inden kat
ı
la
ş
ma olay
ını
n çok iyi kontrol edilmesi zorunludur [3].
2. Ergime ve Kat
ı
la
ş
ma
Sıfı
r Kelvin s
ı
cakl
ı
kta metal atomlar
ı
kristal kafesleri içerisinde bulunduklar
ı
yerde hareketsizolarak dururlar. Is
ı
verilmesiyle gittikçe artan oranlarda bulunduklar
ı
noktalardasal
ını
mlar
ı
nda ortalama konumlar
ını
de
ğiş
tirmeyecek
ş
ekilde sal
ı
nmaya ba
ş
lar.
İ
ki atom birbirinden denge durumuna göre belli ölçülerde uzakla
ş
acak olursa bunlar
ı
birbirineyakla
ştı
ran çekim kuvveti artma gösterir. Buna kar
şılı
k atomlar
ı
n birbirine yakla
ş
mas
ı
durumunda
ş
iddetli bir
ş
ekilde itme kuvveti ortaya ç
ı
kar. Artan sal
ını
m uzakl
ığı
ile atomlar
ı
nuzakl
ığı
denge durumundakine göre gittikçe büyür ve kafes sistemi geni
ş
ler. Verilen
ısı
hareket enerjisine dönü
ş
ür ve bu da hem s
ı
cakl
ığı
n yükselmesine ve hem de hacimsel büyümeye yol açar.Ergime s
ı
cakl
ığı
na ula
şı
lmas
ı
ile s
ı
cakl
ı
k bir süre yükselme göstermez. Ergimenin ba
ş
lamas
ı
yla birlikte, verilen
ısı
daha çok atomlar
ı
n düzenli kafes yap
ısı
durumundan,
2düzensiz olan s
ıvı
fazdaki durumuna; yani sal
ını
m yerine belirgin olmayan bir atomhareketinin görüldü
ğ
ü duruma geçmesine neden olur. Ergime esnas
ı
nda harcanan
ısı
ya ergime
ısısı
denir. Bu
ısı
malzeme içerisinde bir s
ı
cakl
ı
k yükselmesine yol açmad
ığı
ndan buna ayr
ı
cadönü
ş
üm
ısısı
ya da gizli
ısı
denilmektedir.Bir eksen üzerinde özgül hacim, s
ı
cakl
ığ
a ba
ğlı
olarak incelenecek olursa, ergime s
ı
cakl
ığı
ndamalzemenin hacminde
ş
iddetli bir büyümenin varl
ığı
dikkati çeker. Ergime ve kat
ı
la
ş
madurumunda, dönü
ş
üm s
ı
cakl
ı
klar
ı
nda s
ı
cakl
ı
k - zaman e
ğ
rileri (
ısı
l e
ğ
riler ) dönü
ş
üm
ısısı
nedeniyle duraklama gösterir.Kat
ı
la
ş
mada ergimenin tersi bir davran
ış
gözlenir. Kat
ı
la
ş
ma s
ı
cakl
ığı
na ula
şı
lmas
ı
yla birlikteatomlar yeniden eski konumlar
ı
na ve sal
ı
nan düzenli kafes yap
ı
lar
ı
na geri dönerler. Bu aradaaç
ığ
a ç
ı
kan dönü
ş
üm
ısısı
kat
ı
la
ş
ma
ısısı
ad
ını
al
ı
r ve bu
ısı
ergime için harcanan
ısı
ya e
ş
ittir.Burada da
ısı
l e
ğ
ride yine duraklama görülür.Kat
ı
la
ş
ma, tane çekirdekleri, çekirdekçik ad
ı
verilen çok küçük taneciklerden ba
ş
lar. Tane büyümesi bu çekirdekler etraf
ı
nda gerçekle
ş
ir. S
ıvı
metal içerisinde istenmeden önceden var olan ya da istenerek s
ıvı
ya kat
ı
lan yabanc
ı
atom ve moleküller çekirdekçik göreviüstlenebilirler. Buna örnek olarak kendili
ğ
inden çelik bünyesinde bulunan alümina (Al
2
O
3
)ve
aşı
lamak amac
ı
yla ergiyi
ğ
e istenerek kat
ı
lan Ti ve Ce elementleri gösterilebilir. Çok saf olanergiyiklerde bile çekirdekçik olu
ş
umu vard
ı
r. So
ğ
utma esnas
ı
nda s
ı
cakl
ı
k, kat
ı
la
ş
ma noktas
ı
nane kadar yakla
şı
rsa ve atomlar
ı
n ergiyik içerisindeki hareket h
ı
zlar
ı
ne kadar azal
ı
rsa, buna ba
ğlı
olarak baz
ı
atomlar hemen kristal kafesi olu
ş
turmak üzere grup halinde bir arayagelirler. Ancak bu atomlar
ı
n durumlar
ını
koruyabilmeleri ve tane çekirdeklerinedönü
ş
ebilmeleri için s
ıvı
ortamdan
ısını
n çekilmesi ve ortamla çevre aras
ı
nda s
ı
cakl
ı
k gradyan
ını
n bulunmas
ı
gerekir.Tanelerin büyümesi s
ı
ras
ı
nda yap
ı
da bulunan ve kafese kabul edilmeyen kirletici elemanlar (inklüzyonlar) tane s
ını
rlar
ı
na itilirler ve burada tane s
ınırı
yap
ısını
olu
ş
tururlar. Taneler birbirlerine temas edecek duruma gelinceye kadar büyürler. Olu
ş
an tane s
ını
rlar
ı
oldukçadüzensizdir. Tanelerin özellikleri üzerinde, tane s
ını
rlar
ı
ndan çok onlar
ı
n atom dizili
ş
leri roloynar [4].
3
3. Çekirdeklenme
Kat
ı
la
ş
ma s
ı
ras
ı
nda atomik dizili
ş
, en düzenli k
ı
sa mesafeli düzenden uzun mesafeli düzeneveya kristal yap
ı
ya kadar de
ğiş
ir. Kat
ı
la
ş
ma iki a
ş
amadan meydana gelir. Bunlar;çekirdeklenme ve büyümedir. Çekirdeklenme, küçük kat
ı
parçac
ı
klar
ını
n s
ıvı
danembriyola
ş
mas
ı
ile olur. Çekirdek kararl
ı
olmadan önce minimum kritik çapa gelmelidir.Kat
ını
n büyümesi, atomlar
ı
n s
ıvı
dan olu
ş
an çekirdeklere geçmeleri ile olur ve bu
ş
ekildeki büyüme s
ıvı
bitene kadar devam eder. S
ıvı
, kat
ı
la
ş
ma s
ı
cakl
ığını
n alt
ı
na so
ğ
utuldu
ğ
u zaman bir malzemenin kat
ı
la
ş
mas
ı
beklenir. Çünkü kat
ını
n kristal yap
ısı
ile ilgili enerjisi; s
ıvını
nenerjisinden daha azd
ı
r. S
ı
cakl
ı
k kat
ı
la
ş
ma noktas
ı
ndan daha da a
şağı
ya dü
ş
tü
ğ
ünde, giderek büyüyen enerji fark
ı
kat
ıyı
daha dengeli (kararl
ı
) hale getirir (
Ş
ekil 1). Kat
ı
ve s
ıvını
naras
ı
ndaki bu enerji fark
ı
serbest hacim enerjisidir (
Δ
Fv).Buna kar
şı
n, kat
ını
n olu
ş
mas
ı
için kat
ı
ile s
ıvıyı
ay
ı
ran bir arayüzeyin olu
ş
turulmas
ı
gerekmektedir (
Ş
ekil 2). Yüzey serbest enerjisi, arayüzey enerjisi
σ
ile birle
ş
mi
ş
tir. Geni
ş
yüzeyler, yüzey serbest enerjisini artt
ırı
r; büyük bir yüzey alan
ı
daha büyük yüzey enerjisidemektir.
Ş
ekil1.
Saf bir metaliçin, s
ı
cakl
ığ
a kar
şı
hacim serbest enerji de
ğiş
imi[1].V= 4/3
π
r A = 4
π
r
2
r
Ş
ekil 2.
S
ıvı
dan kat
ı
parçac
ı
klar
ı
olu
ş
tu
ğ
unda arayüzey [1].
Search History:
Result 00 of 00
00 results for result for
p.
