Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
1Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Iðnbyltingin

Iðnbyltingin

Ratings: (0)|Views: 14 |Likes:
Published by andastandur
Stutt samantekt um iðnbyltinguna
Stutt samantekt um iðnbyltinguna

More info:

Categories:Types, Research, History
Published by: andastandur on Oct 17, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/17/2011

pdf

text

original

 
Iðnbyltingin
 
Iðnbyltingin var tímabil, sem hófst síðla á 18. öld í Bretlandi, og hafði í för með sér gríðarlegafólksfjölgun og nýjungar í landbúnaði, sem lögðu grunninnað aukinni framleiðslu, bæði með auknuvinnuafli og stærri markaði fyrir afurðirnar. Bylting varð í framleiðsluháttum í vefnaðariðnaði, einkummeð tilkomu gufuvélarinnar og straumur fólks úr sveitum til borganna (þéttbýlisþróun) þýddi að þaðmyndaðist gnægð vinnuafls, sem lagði grunninn að iðnborga nítjándu aldar. Með stækkandimörkuðum, bæði vegna fólksfjölgunar heimafyrir og stækkandi markaðssvæða í Afríku og Ameríku,var til staðar næg eftirspurn fyrir vefnaðinn. Gufuvélin var einnig nýtt í nýrri kynslóð samgangna, í eimreiðum og gufuskipum. Með tilkomu stáls sem byggingarefnis ásamt röð nýrra uppgötvana í samskiptatækni á seinni hluta nítjándu aldar var tónninn settur fyrir áframhaldandi tækniþróuntuttugustu aldar.
Orsakir
 Iðnbyltingin umhverfis aldamótin 1800 í Bretlandi, síðar á meginlandi Evrópu, var hraðskreiður kaflifólksfjölgunar og framfara í landbúnaði og tækniþróun, og eru orsakir hennar eru margvíslegar ogumdeildar. Fól hún í sér endurbætur í landbúnaði, hverra helst má telja afgirðingu almenninga ogsameiningu sundurleitra landskika, sem jók bæði ræktarland og tækifæri landeigenda til umbóta þess.Við þessa skiptingu fjölgaði stórlandeigendum, og voru innleiddar nýjar korntegundir, kynbæturhúsdýra og aðrar betrumbætur.Jafnvel áður en þessar umbætur hófust hafði fólksfjölgunar orðið vart víða í Evrópu, en það var í Bretlandi sem fyrst eftir hana kom til umbóta. Þær bárust svo til Belgíu, Frakklands og loks Þýskalands.Afgirðingu lands í Bretlandi var flýtt með byltingunni 1688, þegar þingið fékk aukin völd, enlandeigendur, sem sáu sinn hag vænstan í afgirðingu, réðu þar ríkjum. Á undangengnum öldum höfðueinnig átt sér stað framfarir í vísindum, þótt slíkt dugi skammt sem skýring fyrir iðnbyltingu eitt og sér,enda voru Bretar á þessum tíma aftar á merinni en Frakkar hvað vísindarannsóknir varðaði.Bretar voru þó með tryggar auðlindir fyrir vefnaðariðnað sinn, þann iðnað sem helst óx í upphafiiðnbyltingar. Höfðu þeir langa hefð sauðfjárræktar og ullarframleiðslu, en einnig aðgang að indverskribaðmull, sem og baðmull frá nýlendunum vestanhafs. Einnig voru í Bretlandi til staðar kola- og járngrýtisnámur.Meðal mikilvægustu tækninýjunga iðnbyltingarinnar voru gufuvélarnar, en þær voru upphaflegasmíðaðar til að dæla vatni úr námum. Er þeirra frægust gufuvél James Watt, en hún var endurbót ávél Thomas Newcomen. Fólst endurbótin í að láta kælingu gufunnar, sem olli þeim undirþrýstingi semknúði vélina, eiga sér stað í sér hólfi, sem ekki þyrfti að hita aftur áður en það var aftur fyllt gufu.Voru þessar vélar iðulega settar í mynni kolanáma, og gengu þær þar fyrir afgangskolum. Að aukismíðaði Watt tveggja strokka gufuvél, sem gat valdið snúningshreyfingu. Greiddi það leið nýtingarhennar á fleiri sviðum, til dæmis í verksmiðjum.
Fólksflutningar
 Fyrir verksmiðjuvæðingu vefnaðariðnaðarins var kostnaðarmannakerfið ríkjandi. Sá þar
 
kostnaðarmaðurinn um kaup hráefnis, til dæmis ullar, og stundum aðbúnaðar. Flutti hann það millivinnufólks í sveitabæjum eða verkstæðum, þar sem hver sá um ákveðinn hluta framleiðsluferlisins.Kostnaðarmaðurinn greiddi svo laun vikulega þegar hann sótti afraksturinn. Með vaxandi eftirspurn,meðal annars vegna stækkandi markaða í Ameríku og Afríku, reyndu kostnaðarmenn að finna fleiriverkamenn til framleiðslu, en það dugði ekki til lengdar án framfara í tækjabúnaði.Fyrsta í röð nýjunga í vefnaðariðnaði var fljúgandi skytta John Kay, sem ruddi sér til rúms eftir miðjaátjándu öld, en hún tvöfaldaði framleiðni vefstólanna. Var þá helsti flöskuhálsinn spunavélarnar, envið því var séð skömmu eftir 1760, með tilkomu spuna-jenný, sem spann tífalt hraðar en rokkur.Richard Arkwright fékk svo einkaleyfi á vatnsrammanum 1769, spunavél sem gekk fyrir vatnsafli, ogrisu nú verksmiðjur og verkamannabústaðir við ár og fossa.Það sama ár kom James Watt fram með endurbætur á gufuvélinni, og ekki leið á löngu fyrr en Samuel
Crompton tengdi tveggja strokka gufuvél Watt við spunavél í „múldýrinu“, en með því fluttist
vefnaðariðnaðurinn aftur í þéttbýli.Stöðugir fólksflutningar til þéttbýla höfðu löngum átt sér stað fyrir iðnbyltinguna, en þar vorufæðingartíðnir og lífslíkur svo lágar að utan innflytjenda var þar fólksfækkun. Orsakaðist það meðalannars af tíðum faröldrum smitsjúkdóma. Síðla á sautjándu öld hafði þessum faröldrum fækkað, oghefur það líklega verið upphaf fólksfjölgunarinnar sem einkenndi iðnbyltinguna. Þessa fækkunsjúkdóma má þó ekki rekja til aukins hreinlætis eða læknisfræðilegrar þekkingar, sem kom til síðar.Samvirk afleiðing þessa þátta og aukins iðnaðar í þéttbýli var tilurð og stækkun iðnborga.Verkamenn þessara iðnborga bjuggu við fátæklegar aðstæður og lélegt starfsumhverfi. Engu að síðurvar samfélag Bretlands frjálslegra en annarra landa, og leyfði meiri félagslegan hreyfanleika. Áður fyrrhafði fólk, bæði í Bretlandi og annars staðar, unnið við nauðþurftabúskap, og eins og gengur og geristvið slíkar aðstæður var lífsviðurværi þeirra upp á veðurfarið komið. Þegar í iðnborgir ánfélagsþjónustu var komið voru verkamenn háðari efnahagssveiflum en veðri. Þó skar á milli að í iðnborgum var ekki sú félagslega samhjálp sem heimaiðjan bauð upp á.
Samgöngur
 Á nítjándu öld varð bylting í samgöngum með tilkomu járnbrauta. Frá 1760-1830 hafði orðið geysilegfjölgun í vatnaleiðum í Bretlandi, sem spöruðu mikinn flutningskostnað, en beint eftir þeim tók við járnbrautaæði. Fyrsta járnbrautin sem eimreið gekk eftir var verk George Stephenson, en hún lá milliStockton og Darlington. Frægð Stephenson var hins vegar innsigluð við opnun leiðar hans milliManchester og Liverpool 1830, en á henni gekk eimreiðin hans Eldingin (e. The Rocket), súhraðskreiðasta og skilvirkasta síns tíma. Hófst þá mikil járnbrautavæðing í Evrópu, þar sem 1840 voru1.800 mílur járnbrauta, en þrjátíu árum síðar 65.000.Tilraunir Robert Foulton með gufuskip á Hudsonfljóti 1807 mörkuðu upphaf vélvæðingarskipaiðnaðarins, þótt gufuskip hafi átt við harðari samkeppni að etja en eimreiðarnar, seglskipin. Þaðháði gufuskipum í fyrstu að vera knúin áfram með veikbyggðum spaðahjólum, vandi sem var leysturmeð uppfinningu John Ericson, skipsskrúfunni, árið 1837. Með henni og járnsskipsskrokkum tókugufuskip um miðja nítjándu öld fram úr seglskipum hvað hagkvæmni varðaði.

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->