ñeàu baét ñaàu baèng caâu: “Vaøo thôøi Huøng Vöông thöù...” hoaëc trong coát truyeän ñeàu nhaéc tôùi söï hieän dieän cuûa vua Huøng. “Truyeàn thuyeát Traàu Cau” thuoäc vaøo loaïi thöù hai (Tröø “Tröông Chi”, “Thaïch Sanh” thuoäc veà vaên hoïc thôøi Huøng, khoâng phaûi truyeàn thuyeát lòch sö,û neân khoâng coù söï hieän dieän cuûa vua Huøng). Trong “Traàu Cau”, nieân ñaïi ghi nhaän vaøo thôøi thöôïng coå, nhöng laïi nhaéc tôùi vua Huøng. Do ñoù, coù theå khaúng ñònh raèng: Khi ngöôøi Vieät duøng traàu cau thì traàu cau ñaõ coù tröôùc thôøi Huøng Vöông thöù VI vaø sau Huøng Vöông thöù I. Traàu Cau moät nghi thöùc trong giao tieáp cuûa ngöôøi Vieät thôøi Huøng Vöông, coù tröôùc baùnh Chöng baùnh Daày maø daáu aán coøn ñeå laïi ñeán taän baây giôø, chính laø thoùi quen aên traàu coøn töông ñoái phoå bieán trong ngöôøi Vieät hieän nay. Laâu laâu chuùng ta vaãn gaëp nhöõng ñaùm cöôùi duøng laù traàu, quaû cau bieåu töôïng cho söï noàng thaém cuûa tình ngöôøi, theo truyeàn thoáng cuûa oâng cha xöa. Cuõng nhö “baùnh Chöng baùnh Daày”, “Truyeàn thuyeát Traàu Cau” may maén coøn di chöùng ñeán taän baây giôø.

Nhö phaàn treân ñaõ minh chöùng: xaõ hoäi Vaên Lang ñaõ phaùt trieån vôùi nhöõng moái quan heä xaõ hoäi phöùc taïp. Ñoù laø tieàn ñeà ñeå phaùt trieån nhu caàu veà hình thaùi yù thöùc trong nhöõng moái quan heä xaõ hoäi.

Nhöõng hình thaùi yù thöùc trong quan heä xaõ hoäi ñöôïc theå hieän baèng nhöõng giaù trò ñaïo ñöùc, nghi leã, thöù baäc trong gia ñình vaø xaõ hoäi vôùi nhöõng phong tuïc taäp quaùn mang baûn saéc vaên hoùa cuûa thôøi Huøng Vöông ñaõ ñöôïc theå hieän trong “Truyeàn thuyeát Traàu Cau”. “Truyeàn thuyeát Traàu Cau” coù raát nhieàu chi tieát lieân quan ñeán nhöõng vaán ñeà caàn chöùng minh. Do ñoù, ñeå tieän cho baïn ñoïc theo doõi nhöõng vaán ñeà ñöôïc ñaët ra vaø

Thôøi thöôïng coå coù moät vò quan lang (1) söùc voùc cao lôùn, nhaø vua ban teân laø Cao cho neân laáy Cao laøm hoï. Cao sinh haï ñöôïc hai ngöôøi con trai, con caû teân laø Taân, con thöù teân laø Lang (2). Hai anh em gioáng nhau nhö ñuùc, troâng khoâng theå phaân bieät noãi. Ñeán naêm 17 – 18 tuoåi, cha meï ñeàu töø traàn, hai anh em ñeán theo hoïc ñaïo só Löu Huyeàn (3).

Nhaø hoï Löu coù ngöôøi con gaùi teân laø Lieân, tuoåi cuõng khoaûng 17 – 18. Hai anh em thaáy naøng thì raát vöøa yù, muoán keát laøm vôï choàng (4). Naøng chöa bieát ngöôøi naøo laø anh, môùi baøy moät khay chaùo vaø moät ñoâi ñuõa cho hai anh em aên. Ngöôøi em nhöôøng cho anh aên tröôùc, naøng môùi phaân ñöôïc ai laø anh, ai laø em. Naøng veà noùi vôùi cha meï xin laøm vôï ngöôøi anh.

Khi cuøng ôû vôùi nhau, ngöôøi anh coù luùc laït leõo vôùi em. Ngöôøi em töï laáy laøm tuûi hoå, cho raèng anh laáy vôï roài thì queân mình, beøn khoâng caùo bieät maø boû ñi veà queâ nhaø. Ñi tôùi giöõa röøng gaëp moät doøng suoái saâu maø khoâng coù thuyeàn ñeå qua, ñau ñôùn khoùc maø cheát, hoùa thaønh moät caây moïc ôû beân soâng.

Ngöôøi anh ôû nhaø khoâng thaáy em beøn ñi tìm. Tôùi choã ñoù gieo mình cheát ôû beân goác caây, hoùa thaønh phieán ñaù naèm oâm goác caây. Ngöôøi vôï ñi tìm choàng tôùi choã naøy cuõng gieo mình oâm laáy phieán ñaù maø cheát hoùa thaønh moät caây leo uoán quanh phieán ñaù ôû goác caây, laù coù muøi thôm cay. Cha meï naøng hoï Löu ñi tìm con tôùi ñaây, ñau xoùt voâ cuøng beøn laäp mieáu thôø (5).

Khoaûng thaùng Baûy thaùng Taùm, khí noùng chöa tan, Huøng Vöông ñi tuaàn thuù, nhaân döøng chaân nghæ maùt ôû tröôùc mieáu, thaáy caây laù xum xueâ, daây leo chaèng chòt, hoûi maø bieát chuyeän, ta thaùn hoài laâu. Nhaø vua sai laáy quaû ôû caây vaø laù ôû daây leo nhai, nhoå boït leân phieán ñaù thaáy coù saéc ñoû, muøi vò thôm tho. Beøn sai nung ñaù laáy voâi maø aên cuøng vôùi quaû vaø laù daây leo, thaáy muøi vò thôm ngon, moâi ñoû maù hoàng, bieát laø vaät quyù, beøn laáy mang veà.

(1) Tieáng ñeå goïi con trai vua (hoaøng töû) trong thôøi Hoàng Baøng. Saùch “Vieät söû thoâng giaùm cöông muïc”, “Tieàn bieân”, taäp 11, trang 5 cheùp: hoï Hoàng Baøng “baét ñaàu ñaët quan chöùc, töôùng vaên goïi laø laïc haàu, töôùng voõ goïi laø laïc töôùng, höõu tö goïi laø boà chính, con trai vua goïi laø quan lang...”

(4) Baûn A. 1572 cheùp: “Nhaø hoï Löu coù ngöôøi con gaùi 17, 18 tuoåi thaáy hai ngöôøi trong loøng raát laáy laøm thích, muoán keát laøm vôï choàng maø khoâng bieát ai laø anh, ai laø em beøn ñöa ra moät baùt chaùo vaø moät ñoâi ñuõa...”(5) Veà ñoaïn naøy, baûn A. 2107 cheùp: “Cha meï naøng hoï Löu tìm

thaáy choán naøy ñau ñôùn voâ cuøng beøn laäp mieáu thôø ñeå cuùng. Veà tôùi nhaø ñeâm moäng thaáy hai anh em tôùi vaùi maø noùi raèng: “Chuùng toâi naëng tình huynh ñeä, vì nghóa maø khoâng theå caåu thaû ñöôïc, laøm lieân luïy tôùi leänh aùi. Cha meï ñaõ khoâng baét toäi laïi coøn laäp ñeàn thôø”. Ngöôøi con gaùi cuõng tieáp lôøi raèng: “Thieáp töø thuôû thaùc sinh, nhôø coâng ôn nuoâi döôõng tôùi nay, ñaõ khoâng coù gì baùo ñaùp, vöøa roài laïi vì ñaïo vôï choàng, vì loøng duyeân nhaát laø vì nghóa vôï choàng tuy troïn veïn song daï hieáu nöõ vaãn chöa troøn, daùm xin roäng loøng xaù toäi”. Hoï Löu noùi: “Caùc con ñaõ veïn tình huynh ñeä, nghóa vôï choàng, ta coøn giaän gì nöõa? AÂm Döông ñoâi ngaû, moät sôùm thaønh ngöôøi thieân coå ñeå cho ta luoáng nhöõng saàu thöông”.

“Truyeàn thuyeát Traàu Cau” coù theå chia laøm hai phaàn. Phaàn ñaàu giaûi thích veà nguoàn goác cuûa caây traàu quaû cau mang tính huyeàn thoaïi. Nhöng neáu loaïi boû nhöõng yeáu toá cuûa huyeàn thoaïi, chuùng ta seõ tìm thaáy nhöõng yeáu toá ñeå chöùng minh cho quan heä xaõ hoäi döôùi thôøi Huøng vaø giaù trò ñaïo lyù treân cô sôû nhöõng moái quan heä ñoù. Phaàn hai: söï aán chöùng cuûa vua Huøng quyeát ñònh söû duïng traàu cau laø moät hình thöùc nghi leã trong hoân nhaân vaø moïi quan heä xaõ hoäi (Trong“Lónh Nam Chích Quaùi” khoâng ghi vieäc Huøng Vöông quyeát ñònh söû duïng traàu cau laøm nghi leã trong quan heä giao tieáp vaø hoân nhaân treân toaøn quoác nhö truyeàn thuyeát ñaõ noùi).