Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
1Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Ad Tamlamasi - İyelik Öbeğinin Ayırımı

Ad Tamlamasi - İyelik Öbeğinin Ayırımı

Ratings: (0)|Views: 43 |Likes:
Published by Mustafa

More info:

Published by: Mustafa on Nov 01, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/01/2011

pdf

text

original

 
AD TAMLAMASI -
İ
YEL
İ
K ÖBE
Ğİ
AYRIMI
 
 Doç. Dr. Kerime ÜSTÜNOVA
 
ÖZET
 İ 
leti
 ş
im yarg 
ı
ı
anlat 
ı
mlarla kurulur; ancak cümlelerde sunulan bilgiyi, duyguyu, dü
 ş
ünceyitam olarak aktarabilmek için yarg 
ı
 s
ı
 z anlat 
ı
mlara ihtiyaç duyulur.
 İş
te en az iki sözcü
 ğ 
ün bir araya gelerek olu
 ş
turdu
 ğ 
u bu yarg 
ı
 s
ı
 z anlat 
ı
mlara sözcük öbe
 ğ 
i denir. Sözcük öbeklerinde adlar, yarg 
ı
 bildiren bir birim olmaks
ı
 z
ı
n do
 ğ 
rudan do
 ğ 
ruya kendi aralar 
ı
nda anlamsal ve biçimsel ili
 ş
ki kurarlar. Bu; bazen ekler arac
ı
ı
 ğ 
ı
 yla, bazen de eksiz sa
 ğ 
lan
ı
r. Öbe
 ğ 
i olu
 ş
turan sözcükler; yard 
ı
mc
ı
ö
 ğ 
e ba
 ş
ta,as
ı
l ö
 ğ 
e sonda gelecek biçimde s
ı
ralan
ı
rlar. Yard 
ı
mc
ı
ö
 ğ 
enin görevi, as
ı
l unsura hizmet etmektir.Türkçe sözcük öbeklerinin çe
 ş
itlili
 ğ 
i bak 
ı
m
ı
ndan oldukça zengindir. Bu öbeklerden en s
ı
kullan
ı
lanlardan ikisi ad tamlamalar 
ı
ile iyelik öbekleridir. Farkl 
ı
terimler kullan
ı
lmakla birlikte genellikle ad tamlamas
ı
ve iyelik öbe
 ğ 
i olarak adland 
ı
ı
lan iki sözcük öbe
 ğ 
inin zaman zamanbirbirinin ayn
ı
say
ı
ld 
ı
 ğ 
ı
 , ayn
ı
çat 
ı
alt 
ı
nda ele al 
ı
nd 
ı
 ğ 
ı
görülmektedir. Ad tamlamalar 
ı
ile iyelik öbekleri ayn
ı
yöntemle olu
 ş
turulan sözcük öbekleridir. Ortak noktalar 
ı
oldu
 ğ 
u gibi ayr 
ı
ld 
ı
klar 
ı
 ,birbirine benzemeyen yönleri de vard 
ı
r. Bu nedenle iyelik öbeklerinin ad tamlamas
ı
terimiylekar 
 ş
ı
lanmamal 
ı
ı
r.
Anahtar sözcükler
ad tamlamas
ı
, iyelik öbe
ğ
i, ilgi durumu eki, iyelik eki
İ
leti
ş
im yarg
ı
l
ı
anlat
ı
mlarla kurulur; ancak cümlelerde sunulan bilgiyi, duyguyu, dü
ş
ünceyitam olarak aktarabilmek için yarg
ı
s
ı
z anlat
ı
mlara ihtiyaç duyulur.
İş
te en az iki sözcü
ğ
ün bir arayagelerek olu
ş
turdu
ğ
u bu yarg
ı
s
ı
z anlat
ı
mlara sözcük öbe
ğ
i denir. Sözcük öbeklerinde adlar, yarg
ı
  bildiren bir birim olmaks
ı
z
ı
n do
ğ
rudan do
ğ
ruya kendi aralar 
ı
nda anlamsal ve biçimsel ili
ş
ki kurarlar.Bu; bazen ekler arac
ı
l
ı
ğ
ı
yla, bazen de eksiz sa
ğ
lan
ı
r. Öbe
ğ
i olu
ş
turan sözcükler; yard
ı
mc
ı
ö
ğ
e ba
ş
ta,as
ı
l ö
ğ
e sonda gelecek biçimde s
ı
ralan
ı
rlar. Yard
ı
mc
ı
ö
ğ
enin görevi, as
ı
l unsura hizmet etmektir.Türkçe sözcük öbeklerinin çe
ş
itlili
ğ
i bak 
ı
m
ı
ndan oldukça zengindir. Bu öbeklerden en s
ı
kullan
ı
lanlardan ikisi ad tamlamalar 
ı
ile iyelik öbekleridir. Farkl
ı
terimler kullan
ı
lmakla birliktegenellikle ad tamlamas
ı
ve iyelik öbe
ğ
i olarak adland
ı
ı
lan iki sözcük öbe
ğ
inin zaman zaman birbirinin ayn
ı
oldu
ğ
u, ayn
ı
çat
ı
alt
ı
nda ele al
ı
nd
ı
ğ
ı
görülmekte; bu durum ö
ğ
rencilerin kafas
ı
n
ı
 kar 
ı
ş
t
ı
rmakta, ö
ğ
retimi zorla
ş
t
ı
rmaktad
ı
r. Bu çal
ı
ş
man
ı
n amac
ı
, sözü edilen yap
ı
lar 
ı
n aralar 
ı
ndaki benzer ve ayr 
ı
noktalar 
ı
ortaya koyarak sonuca gitmektir. Pek çok dil bilgisi kitab
ı
taranmakla birlikte,hacim art
ı
ş
ı
nedeniyle buraya yaln
ı
z örnek te
ş
kil edecek görü
ş
ler al
ı
nm
ı
ş
t
ı
r.Muharrem Ergin, aralar 
ı
ndaki farklar 
ı
n bir k 
ı
sm
ı
n
ı
belirtmekle birlikte “
 İş
te iyelik gurubununher iki unsuru isim olan bu
 ş
ekline isim tamlamas
ı
ad 
ı
verilmektedir. Demek ki isim tamlamas
ı
bir iyelik gurubundan, iyelik gurubunun üçüncü
 ş
ahs
ı
ndan ba
 ş
ka bir 
 ş
ey de
 ğ 
ildir ve isim tamlamas
ı
na daiyelik gurubu diyebilece
 ğ 
imiz gibi di
 ğ 
er iyelik guruplar 
ı
na da isim tamlamas
ı
diyebiliriz.
” (Ergin1998: 382) sözleriyle olaya bak 
ı
ş
ı
n
ı
ortaya koymaktad
ı
r.Zeynep Korkmaz,
“Görevleri eklendikleri adlar 
ı
kendilerine tâbî olan adlara ba
 ğ 
lamak oldu
 ğ 
u için, iyelik eki alm
ı
 ş
adlar ile o iyelik ekinin i
 ş
aret etti
 ğ 
i
 ş
ah
ı
 s zamirleri veya adlar, cümle yap
ı
 s
ı
bak 
ı
m
ı
ndan iyelik grubu biçiminde bir ad tamlamas
ı
olu
 ş
tururlar. (benim) evim, (senin) i
 ş
in vb.
(Korkmaz 2003: 261-262) diyerek iyelik grubunda bir ad tamlamas
ı
ndan söz etmektedir. Bununlaher iki öbek aras
ı
ndaki yap
ı
sal benzerli
ğ
e dikkat çekmekte; ayn
ı
eserin 270-277. sayfalar 
ı
nda adtamlamalar 
ı
n
ı
ayr 
ı
ca incelemektedir.
Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi S. 641, s. 418-425’te yay
ı
mland
ı
.
 
Rasim
Ş
im
ş
ek, Örneklerle Türkçe Sözdizimi adl
ı
eserinde (
Ş
im
ş
ek 1987: 322-346) söz konusuöbekleri “iyelik öbekleri” ana ba
ş
l
ı
ğ
ı
alt
ı
nda a. ad tak 
ı
m
ı
b. ad
ı
l tak 
ı
m
ı
olmak üzere iki grupta elealmaktad
ı
r. Bizim iyelik öbe
ğ
i terimiyle kar 
ş
ı
lad
ı
ğ
ı
m
ı
z öbe
ğ
e ad
ı
l tak 
ı
m
ı
diyip hem bunu, hem de adtamlamas
ı
n
ı
iyelik öbe
ğ
inin bir türü olarak de
ğ
erlendirmekte;
belirteni addan olu
 ş
an iyelik öbe
 ğ 
i,belirteni ad 
ı
ldan olu
 ş
an iyelik öbe
 ğ 
i, belirtili ad tak 
ı
m
ı
kurulu
 ş
undaki iyelik öbe
 ğ 
i
vb. terimlerinikullanmaktad
ı
r.Do
ğ
an Aksan yönetiminde haz
ı
rlanan Sözcük Türleri’nde konu, “Ad Tamlamas
ı
” ana ba
ş
l
ı
ğ
ı
 alt
ı
nda
belirtili tamlama
alt ba
ş
l
ı
ğ
ı
nda, “
Tamlayan
ı
ki
 ş
i ad 
ı
ı
olan belirtili tamlamalar da vard 
ı
r:benim kitab
ı
m, senin konun, onun dü
 ş
üncesi, kendisinin odas
ı
gibi.
” (Atabay 1983: 54) sözleriyle eleal
ı
n
ı
 p ayr 
ı
ca “Ad
ı
l Tamlamas
ı
” bölümünde, “
 Ad 
ı
llar bir adla birlikte tamlama kurarlar. Ad 
ı
tamlamas
ı
nda tamlayan ad 
ı
l, tamlanan add 
ı
r. Bu tamlamada hem ad 
ı
l, hem de ad, tamlaman
ı
n gerektirdi
 ğ 
i ekleri alarak belirtili bir tamlama kurarlar: benim okulum, bizim okulumuz, onun okulu,onlar 
ı
n okulu gibi. Kimi zaman da kendi i
 ş
im, kendi evim gibi belirtisiz tamlama olu
 ş
turduklar 
ı
  görülür. Ad 
ı
l tamlamas
ı
nda ad 
ı
ı
n söylenmedi
 ğ 
i de olur. (benim) evim, (onun) okulu gibi. Bu tür kullan
ı
 ş
lara dilimizde çok rastlan
ı
r.
” (Atabay 1983: 117) biçiminde de
ğ
erlendirilmektedir.Leyla Karahan, “
 İ 
 sim tamlamas
ı
nda birinci unsur, ikinci unsura ilgi hâli ile ba
 ğ 
lan
ı
r. Bu hâl, zamirlerde ekli, isimlerde ekli veya eksizdir. Tamlaman
ı
n ikinci unsuru dâimâ iyelik eki ta
 ş
ı
r. Köy yolu, ovan
ı
n ye
 ş
ili, bizim sesimiz vb
.” (Karahan 1998: 13) Süer Eker, “
 Ad tamlamas
ı
iyelik ba
 ğ 
lant 
ı
 s
ı
 ile birbirine ba
 ğ 
lanm
ı
 ş
iki veya daha çok addan olu
 ş
an tamlamad 
ı
r. Bu nedenle ad tamlamalar 
ı
naiyelik grubu ad 
ı
da verilir.
” (Eker 2003: 363) aç
ı
klamalar 
ı
yla iki öbe
ğ
i ayn
ı
çat
ı
alt
ı
ndaincelemektedirler.Ad tamlamalar 
ı
ile iyelik öbekleri ayn
ı
yöntemle olu
ş
turulan sözcük öbekleridir. Ortak noktalar 
ı
oldu
ğ
u gibi ayr 
ı
ld
ı
klar 
ı
, birbirine benzemeyen yönleri de vard
ı
r. Bu nedenle iyelik öbeklerinin ad tamlamas
ı
terimiyle kar 
ş
ı
lanmamas
ı
gerekti
ğ
ini dü
ş
ünmekteyiz.
1. Ad tamlamas
ı
ile iyelik öbeklerini ortak noktalar
ı
:1.1.
Her iki öbek de, tamlayan + tamlanan s
ı
ralamas
ı
yla olu
ş
ur.
 Araban
ı
n rengini sizin çocu
 ğ 
unuz seçti.
 
araban
ı
n rengi
: ad tamlamas
ı
 
 sizin çocu
 ğ 
unuz
: iyelik öbe
ğ
i
tamlayan tamlanan tamlayan tamlanan
1.2.
Her iki öbekte de, tamlayan ilgi durumundad
ı
r, tamlanan ise iyelik eki al
ı
r. Ad i
ş
letme eklerindenolan iyelik eklerinin görevsel i
ş
levi, geldi
ğ
i ad
ı
geriye ta
ş
ı
y
ı
 p ilgi durumuna girmi
ş
ki
ş
i zamirlerine yada ada ba
ğ
lamak; anlamsal i
ş
levi ise, geldi
ğ
i ad
ı
n kime, ya da neye ait oldu
ğ
unu bildirmektir.
İ
lgidurumu eki de, geldi
ğ
i sözcü
ğ
ü ileri ta
ş
ı
yarak iyelikli bir ada ba
ğ
lamak ve her iki birim aras
ı
ndasahiplik ilgi ba
ğ
ı
kurmaktad
ı
r.
araba-n-
ı
n reng -i
: ad tamlamas
ı
 
 siz-in çocu
 ğ 
-u-nuz
: iyelik öbe
ğ
i
tamlayan tamlanan tamlayan tamlananilgi durumu eki iyelik eki ilgi durumu eki iyelik eki
1.3.
Tamlanan, her iki sözcük öbe
ğ
inde de ad de
ğ
erinde bir birim olmak zorundad
ı
r.
araba-n-
ı
n reng -i
: ad tamlamas
ı
 
 siz-in çocu
 ğ 
-u-nuz
: iyelik öbe
ğ
i
tamlayan tamlanan tamlayan tamlananad ad
1.4.
Hem ad tamlamalar 
ı
, hem iyelik öbekleri ileride ba
ş
ka birimlere durum ekleriyle ta
ş
ı
n
ı
rlar.
Sizinkonu
 ş
man
ı
 z
ı
tuta
 ğ 
a geçirdik, p
ı
nar 
ı
n suyunu kuruttular, onun öfkesinden korkmuyorum, lodosunetkisinden söz edildi
örneklerinde
 sizin konu
 ş
man
ı
 z
(iyelik öbe
ğ
i),
 p
ı
nar 
ı
n suyu
(belirtili ad tamlamas
ı
) belirtme durumu ekiyle geçi
ş
li eyleme ba
ğ
lanm
ı
ş
(geçirdik / kuruttular);
onun öfkesi
(iyelik öbe
ğ
i),
lodosun etkisi
(belirtili ad tamlamas
ı
) ç
ı
kma durumu ekiyle eyleme (korkmuyorum / söz edildi) ba
ğ
lanm
ı
ş
t
ı
r.
 
1.5.
 
Her iki öbekte de tamlananda bulunan iyelik ekinin dü
ş
ümüyle yeni bir yap
ı
elde edilir.
 Benim k 
ı
 z, yine s
ı
n
ı
 f 
ı
n
ı
geçemedi. Senin kitap, nas
ı
lsa yok olmu
 ş
. Elif’in k 
ı
 z, bugün gelin oluyor. Hatçe Kad 
ı
n
ı
n Horoz art 
ı
k ötmüyor.benim k 
ı
 z
 benim k 
ı
z
ı
m
 ), senin kitap ( 
senin kitab
ı
n
 ), Elif’in k 
ı
 z
Elif’in k 
ı
z
ı
 ), Hatçe Kad 
ı
n
ı
n horoz
Hatçe Kad
ı
n
ı
n horozu
 ),
vb. sözcük öbekleri kimi kaynaklarda ilgi öbe
ğ
i / genitiv grubu olarak adland
ı
ı
lsa da birer s
ı
fat tamlamas
ı
d
ı
r.
2. Ad tamlamalar
ı
ile iyelik öbeklerinin ayr
ı
ld
ı
ğ
ı
noktalar:2.1.
Ad tamlamas
ı
nda tamlayan ilgi durumuna girmek zorundad
ı
r; ama ilgi durumu ekini almak zorunda de
ğ
ildir. Tamlayan ekli ilgi durumuna girdi
ğ
i gibi, eksiz ilgi durumuna da girebilir. Bunedenle belirtili ad tamlamas
ı
-belirtisiz ad tamlamas
ı
diye iki türden söz edilir.
Çocuk arabas
ı
almak için gittiler. Çocu
 ğ 
un arabas
ı
param parça olmu
 ş
.çocuk-
Ø 
arabas
ı
- çocu
 ğ 
un arabas
ı
vb.
tamlayan tamlanan tamlayan tamlananeksiz ilgi durumuna girmi
ş
ad ekli ilgi durumuna girmi
ş
ad
İ
yelik öbeklerinde tamlayan mutlaka ilgi durumu eki almal
ı
d
ı
r. Eksiz ilgi durumundan sözedemeyiz. Bunlar,
 siz eviniz ben evim
olmaz.
 Benim evim, sizin eviniz
vb. olmak zorundad
ı
r.
 Her zaman benim evim, onlar 
ı
n evi derim.benim evim onlar 
ı
n evleri
tamlayan tamlanan tamlayan tamlananilgi durumuna girmi
ş
zamir ilgi durumuna girmi
ş
zamir 
2.2.
 
İ
yelik öbeklerinde tamlanan, tamlayan
ı
n durumuyla ba
ğ
lant
ı
l
ı
olarak birinci, ikinci, üçüncü ki
ş
iiyelik eklerinden uygun olan
ı
n
ı
al
ı
r. Buna göre, alt
ı
çe
ş
it iyelik öbe
ğ
inden söz edilir.
benim arabam,bizim arabam
ı
 z / senin araban, sizin araban
ı
 z / onun arabas
ı
 , onlar 
ı
n arabalar 
ı
 
vb
.
Ad tamlamalar 
ı
nda ise, tamlanan yaln
ı
z üçüncü ki
ş
i iyelik eklerinden uygun olan
ı
n
ı
al
ı
r.Birinci ve ikinci ki
ş
i iyelik eklerini ad tamlamalar 
ı
nda görmek imkans
ı
zd
ı
r.
evin çat 
ı
 s
ı
 , evin odalar 
ı
 ,evlerin balkonlar 
ı
, Onur’un karde
 ş
leri
,
çocuk arabas
ı
 , araba boyas
ı
vb.
2.3.
Ad tamlamalar 
ı
nda tamlayan, ad de
ğ
erinde bir sözcük olurken, iyelik öbeklerinde tamlayan zamir görevini üstlenmi
ş
olmal
ı
d
ı
r.
Tahtan
ı
n boyas
ı
 , iyiden iyiye ç
ı
km
ı
 ş
. Senin o
 ğ 
lun ipek böce
 ğ 
i yeti
 ş
tirmek istiyor.tahtan
ı
n boyas
ı
ipek böce
 ğ 
i senin o
 ğ 
lun
tamlayan tamlanan tamlayan tamlanan tamlayan tamlananad ad zamir 
2.4.
Belirtili ad tamlamalar 
ı
nda, hem tamlayan hem tamlanan çokluk eki alabilir.
Ö
 ğ 
rencilerin dersi,benim dersimle çak 
ı
 ş
m
ı
 ş
. Köyün bekçileri, karakola götürülmü
 ş
.
ı
navlar 
ı
n sonuçlar 
ı
henüz aç
ı
klanmad 
ı
.
 Bütün
 ş
ark 
ı
lar 
ı
n sözlerini unutmu
 ş
lar. Benim ad 
ı
m, Ufuk de
 ğ 
il. Bizlerin adlar 
ı
okunmad 
ı
.Senin soyad 
ı
n,biraz önce söylendi. Sizlerin soyadlar 
ı
unutulmaz.ö
 ğ 
rencilerin dersi, köyün bekçileri, s
ı
navlar 
ı
n sonuçlar 
ı
 ,
 ş
ark 
ı
lar 
ı
n sözleri
örneklerinde görüldü
ğ
ügibi yaln
ı
z tamlayan, yaln
ı
z tamlanan çokluk eki ald
ı
ğ
ı
gibi hem tamlayan hem tamlanan çokluk ekialabilir.

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->