H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998

ΦIEPΩMA

KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998

2-32

AΦIEPΩMA

• Tο νησί της Hρας.

H Σάμος στην αρχαιτητα.

Tου

Kωνσταντίνου Tσάκου



Mουσείο Φυσικής Iστορίας Aι-γαίου.

Προϊστορικά απολιθώματα ζώωνστους Mυτιληνιούς.

Tου

Eυάγγελου I. Zημάλη



H βυζαντινή περίοδος.

Tα σημαντικά μνημεία.

Tης

Nαταλίας Πούλου – Παπαδημητρίου



H οθωμανική κυριαρχία.

Tο βακούφι της Σάφου (16ος – 18οςαι.).

Tης

Σοφίας Λαΐου



Bυζαντινά και μεταβυζαντινάχειργραφα.

Συλλογές χειρογράφων, κώδικες και παλιά βιβλία στη Mητρπολη Σάμου.

Tου

Aγαμέμνονα Tσελίκα



H Σάμος και το 1821.

Tο κίνημα των «Kαρμανιλων» και ο«Στρατοπολιτικς Διοργανισμς».

Tου

Aλέξη Σεβαστάκη



Aπ την Hγεμονία στην Eνωση.

Tο ηγεμονικ καθεστώς και η ένταξηστον εθνικ κορμ.

Tου

Xρήστου Λάνδρου



H «Σαμία άμπελος».

O φημισμένος «Mοσχάτος οίνος».

Tης

Zιζής Σαλίμπα



Tρεχαντήρια, περάματα, βαρκα-λάδες.

Oι ταρσανάδες της Σάμου.

Tης

Eλσας Xίου



H σαμιακή βυρσοδεψία.

Aναπτύχθηκε στο Kαρλβασι και στο Bαθύ.

Tης

Γιώτας Tσέλαλη



Kαπνά και σιγαρέττα.

Συμβολή στην οικονομική ευρωστίατης Σάμου

Tης

Πηνελπης Γιακουμάκη



Δημσια Bιβλιοθήκη.

Tου

Xρήστου Λάνδρου



Iστορικ Aρχείο.

Tου

Xρήστου Λάνδρου



Ψαλτική παράδοση.

Tου

Γιώργου K. Aγγελινάρα



Φυσικ και πολιτιστικ περιβάλ-λον.

H ιδιαίτερη φυσιογνωμία της νήσου.

Tων

Iωάννας Παραφέστα – Xρήστου Γε-ράκη



Xλωρίδα και πανίδα.

Tου

Nτίνου Kγια



Πνευματική κίνηση.

Σαμιακή λογοτεχνία (1790–1930).

Tου

Mανώλη Bουρλιώτη



Tυπογραφία και Tύπος.

Eκδσεις, εφημερίδες, περιοδικά(1831–1940).

Tης

Aλεξάνδρας Σφοίνη



Tο Πανεπιστήμιο Aιγαίου.

Tου

Kώστα Mαν. Σοφούλη

Eξώφυλλο:

O λφος της Aγίας Tριάδας καιη συνοικία Aκαμάτρα στο Παλι Kαρλβασι(φωτ.: Nτίνος Θ. Kγιας).

Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών»

EΛEYΘEPIA TPAΪOY

Tο νησί της Hρας

H Σάμος, πατρίδα του Πυθαγρα, γνώρισε στην αρχαιτητα μεγάλη ακμή

Tου

Kωνσταντίνου Tσάκου

Aρχαιολγου

TO ONOMA της Σάμου μυθολογικάαποδίδεται στον Σάμο, γιο του μυθι-κού οικιστή το νησιού, του Aγκαίου,αλλά φαίνεται τι σχετίζεται με μιααρχική ρίζα SAMA, που σημαίνει υ-ψηλς, τπος με ψηλά βουνά (πρβλ.Σάμη Kεφαλονιάς, Σαμικ Hλείας,κ.ά.) και δικαιολογείται απ τα ψηλάβουνά του τπου: τον Kερκετέα ήKέρκη (1.440 μ.), με τις άγριες απ-κρημνες πλαγιές, που άνθησε ο μο-ναχικς βίος, και τη μαλακή Aμπελο,με τις υποταγμενες και αμπελφυ-τες εκτάσεις που της έδωσαν και τονομα.Στην πλούσια βλάστηση, η οποίαπαρά τις καταστροφικές πυρκαγιέςτης τελευταίας εικασαετίας εντυπω-σιάζει, οφείλονται τα ποιητικά ον-ματα –

Δρυούσα

και

Δρυσα, Kυπα-ρισσία, Mελάμφυλλος

για τα βαθύ-σκιωτα δάση και

Aνθεμις, Aνθεμού-σα

και

Mελάνθεμος

, για τα πολλά άν-θη– με τα οποία αναφέρεται το νησίστην αρχαία φιλολογία.Tο στεν της Mυκάλης, μια θαλάσ-σια δίοδος πλάτους 1.500 μ. –ο επτα-στάδιος πορθμς των αρχαίων πη-γών– χωρίζει το νησί απ τη M. Aσίακαι τις πλεις της Iωνίας. H ευνοϊκήθέση της Σάμου στους κυριτερουςεμπορικούς δρμους του αρχαίουκσμου που συνέδεαν την κυρίωςEλλάδα με την Aνατολή, τον EύξεινοΠντο και τον βορειοελλαδικ χώρομε την Aίγυπτο και την Aφρική και ηύπαρξη ενς ασφαλισμένου λιμανιούπου οργανώθηκε πολύ νωρίς καιπρσφερε πολλές διευκολύνσεις, ο-δήγησαν στην εξαιρετική ανάπτυξητης πλης και την οικονομική και πο-λιτιστική άνθηση, που έφεραν το νη-σί στην πρωτοκαθεδρία ανάμεσαστις άλλες ελληνικές δυνάμεις.

Tα πρώτα ίχνηιστορίας

Tα πιο παλιά ίχνη ανθρώπινης πα-ρουσίας στο νησί εντοπίστηκαν στολφο του Kάστρου και ανήκουν στηνύστερη νεολιθική εποχή (4η χιλιετίαπ.X.). Aπ την εποχή του χαλκούβρέθηκαν λείψανα κυρίως στοHραίο, το σημαντικτερο Iερ τηςΣάμου. Στην απμερη αυτή θέση, πέ-ντε χιλιμετρα περίπου δυτικά απτην πλη, μέσα στα έλη που δημι-ουργούσε στις εκβολές του ο ποτα-μς Iμβρασος, γεννήθηκε, κατά τηνπαράδοση, η σαμιακή Hρα. Στον ίδιοχώρο έγινε και ο Iερς Γάμος της μετον Δία. Tο ιερ δέντρο της θεάς,μια τεράστια λυγαριά, διατηρούντανώς τον 2ο αι. μ.X., σύμφωνα με τονπεριηγητή Παυσανία. Eνα κουτσου-ρεμένο κορμί δέντρου, που βρέθηκεστις ανασκαφές κοντά στον μνημεια-κ βωμ, το συσχέτισε ο ρομαντι-σμς των αρχαιολγων με το πανάρ-χαιο λείψανο δενδρολατρίας.Aκμη κι αν δεν αληθεύει η συσχέ-τιση, το πνεύμα του επιζεί στις ολ-φρεσκες λυγαριές που φυτρώνουνακμη στο χώρο. Eίναι πολύ πιθαν ηλατρεία της Hρας, με την πρώτη τηςμορφή, ως προϊστορικής θεάς τηςβλάστησης και της ευφορίας, νασχετίζεται κιλας με τον οικισμ τηςπρώιμης εποχής του χαλκού (2800-1900 π.X.). Σίγουρα μως η λατρείατης εντοπίστηκε στα μυκηναϊκά λεί-ψανα του Hραίου.

Oι ιστορικές περίοδοι

H κυριτερη φάση της ιστορίαςτου νησιού αρχίζει λίγο πριν απ το1000 π.X. με την άφιξη των Iώνων,γεγονς που η παράδοση κωδικοποι-εί στην έλευση αποίκων απ την Eπί-δαυρο με αρχηγ τον Προκλή και κο-ρυφώνεται στο B΄ μισ του 6ου αι.π.X., ταν την εξουσία στη Σάμο είχεο τύραννος Πολυκράτης. H πλη θαβρεθεί ττε στην καλύτερή της στιγ-μή, ως η κυριτερη θαλάσσια δύνα-μη στο Aιγαίο και «πολίων πασέωνπρώτη ελληνίδων και βαρβάρων», -πως θα την αναφέρει ο Hρδοτοςστην Iστορία του. Για να φτάσει -μως στην ακμή αυτή το νησί, θα ακο-λουθήσει ένα μακρύ δρμο ανάπτυ-ξης μέσα απ τους αιώνες της γεω-μετρικής εποχής (9ος, 8ος αι.). H α-νάπτυξη του εμπορίου και της ναυτι-λίας, που έφερε τους Σάμιους ναυτι-κούς στα πιο απμακρα μέρη του τ-τε γνωστού κσμου, μαζί με την πεί-ρα και τη γνώση, οδήγησε στη συ-γκέντρωση πλούτου και αγαθών στηΣάμο και προκάλεσε την εκπληκτικήάνθηση του 7ου-6ου αι. Tα ευρήματατων ανασκαφών του Hραίου απεικο-νίζουν με εντυπωσιακ τρπο τιςδιεθνείς σχέσεις και τις εμπορικές ε-παφές της Σάμου με την Aίγυπτο καιτην Eγγύς Aνατολή, με τις χώρες τηςΔυτ. Mεσογείου, την Iταλία, τηνIσπανία και με τις μυθικές περιοχέςπέρα απ τις Hράκλειες Στήλες. Aπτέτοιο μακριν και μυθικ ταξίδι γυ-ρίζοντας με απίστευτα κέρδη ο θα-λασσοπρος Kωλαίος αφιέρωσε στηθεά θρυλικά αναθήματα· ανάμεσάτους ίσως και το ίδιο το καράβι του,στερεωμένο πάνω σε λίθινες βάσεις,που ήλθαν στο φως με τις ανασκα-φές. Aναθήματα απ τα πιο απίθαναμέρη, κοκάλινα χτένια απ την Aνδα-λουσία, εξωτικά αφιερώματα απ ταβάθη της Συρίας, την Aσσυρία και τηBαβυλώνα, την Kαυκασία, τη Mέμφι-δα και τη Nαύκρατη της Aιγύπτουκοσμούν σήμερα τις αίθουσες του ε-ξαιρετικού Mουσείου στη Σάμο (Bα-θύ) την πρωτεύουσα του νησιού.Oι σχέσεις με την Aνατολή, και ιδι-αίτερα με την Aίγυπτο, με τους εντυ-πωσιακούς κολοσσικούς ανδριάντες,οδήγησαν χι μνο στην ανάπτυξητης πλαστικής, αλλά και στην αγάπηγια μεγάλα και εντυπωσιακά έργα.Tεράστιοι κούροι, υψωμένοι κατάμήκος της Iεράς Oδού που ένωνε τοHραίο με την πλη –βρέθηκαν κομ-μάτια απ τέτοια αγάλματα– θα ε-ντυπωσίαζαν τους πολυάριθμους ε-πισκέπτες του Iερού. Eνας απ αυ-τούς βρέθηκε σχεδν ακέραιος στα1980 και προκαλεί το θαυμασμ χιμνο για το μέγεθος –το συνολικτου ύψος υπολογίζεται σε 5,50 μ.–,αλλά και για την εξαίρετη ποιτητάτου. Xρονολογικά τοποθετείται σταχρνια γύρω στα 570-560 π.X. Στην ί-δια εποχή, και γενικά στον 6ο αι. π.X.,ανήκουν και αγάλματα κορών και θε-

Eπιμέλεια αφιερώματος:

OΛΓA ΣEΛΛA

ών, πως η περίφημη «Hρα» του Xη-ραμύη (σήμερα στο Mουσείο Λού-βρου) και η «δίδυμη αδελφή» της,που βρέθηκε στα 1981 στο Hραίο(570-560 π.X.), καθώς και το εξαιρετι-κ σύμπλεγμα του Γενέλεω, του ση-μαντικτερου Σάμιου γλύπτη του6ου π.X. αι. Πολλά απ τα αγάλματααυτά, που μετέτρεπαν το Iερ σε υ-παίρθιο μουσείο γλυπτικής, βρέθη-καν στις ανασκαφές και εκτέθηκανστο Mουσείο της Σάμου, αναδει-κνύοντάς το στον σημαντικτεροχώρο έκθεσης ιωνικής πλαστικής.

Eργα, κτίρια, ναοί

Eντυπωσιακά μως ήταν και τα κτί-ρια που υψώθηκαν στο Hραίο κατάτα χρνια της ακμής· ο τεράστιος να-ς της θεάς, ο λεγμενος του Πολυ-κράτους, ένα οικοδμημα με διαστά-σεις 55x109 μ. περίπου, με ύψος πά-νω απ 20 μ. και εξωτερικές-εσωτε-ρικές κιονοστοιχίες που αριθμούσανσυνολικά 150 κολνες, αποτελούσεγια πολλά χρνια τον μεγαλύτερονα που είχε γνωρίσει ο ελληνικςκσμος. Tο οικοδμημα προοριζταννα αντικαταστήσει τον παλι

Eκατ-μπεδο

να, ένα εξαιρετικά μνημείογια την ιστορία της αρχιτεκτονικής,με διάφορες, πολυσυζητημένες φά-σεις, που απ τον 8ο αι., με μια πρώ-τη μορφή στέγαζε το πάνσεπτο καιαχειροποίητο ξανο της Hρας. Mο-ναδικς σε διαστάσεις ήταν και οπώρινος βωμς του Pοίκου, του αρ-χιτέκτονα του πρώτου (προπολυκρά-τειου) μεγάλου ναού. O βωμς υψώ-θηκε στο B΄ μισ του 6ου αι. π.X. στηθέση παλιτερου που με πολλές αλ-λεπάλληλες μετασκευές εξακολου-θούσε να υπάρχει στην ίδια θέση,κοντά στην ιερή λυγαριά, σχεδν α-π τα μυκηναϊκά χρνια. Tην ίδια πε-ρίοδο καλλιτέχνες πως ο Pοίκος καιο Θεδωρος, ο Xηραμύης και ο Γενέ-λεως δημιουργούν ασύγκριτα έργα.Oι τύχες της πλης βρίσκονται σταχέρια του Πολυκράτη, στην αυλή τουοποίου συχνάζουν ποιητές πως ο

Συνέχεια στην 4η σελίδα

KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998 - H KAΘHMEPINH

Hραίον: Σημερινή άποψη του ναού της Hρας, του σημαντικτερου ιερού στη Σάμο, που βρίσκεται πέντε χιλιμετραδυτικά της αρχαίας πλης.O εντυπωσιακς κούρος της Σάμου,ύψους 5 μέτρων, που βρέθηκε ανα-τολικά του ναού της Hρας το 1980και στεγάζεται στο AρχαιολογικMουσείο του νησιού. Eίναι έργο του550 π.X. και στον αριστερ του μηρέχει εγχάρακτη την αφιέρωση τουδωρητή: «Iσχης ανέθηκε Oρήσιος».EυπαλίνειοOρυγμα: Aπτα μεγαλύτε- ρα τεχνικάεπιτεύγματατης αρχαιτη-τας είναι το«αμφίστομονρυγμα», έρ-γο του Mεγα- ρίτη μηχανι-κού Eυπαλί-νου. Πρκειταιγια υπγειαστοά μήκους1.000 μ.και πλέον, λαξευμένηστο εσωτερικτου βουνούτης Σπηλια-νής.

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998

Συνέχεια απ την 3η σελίδα

Aνακρέων και ο Iβυκος. Tην ίδια επο-χή παρουσιάζεται ο μαθηματικς καιφιλσοφος Πυθαγρας, ο σπουδαι-τερος πνευματικς άνθρωπος πουκληροδτησε η Σάμος στην ανθρω-πτητα. Aυτής της εποχής είναι καιτα σημαντικτερα απ τα μεγάλα έρ-γα της πλης, εξαιρετικά τεχνικά ε-πιτεύγματα που προκαλούν και σή-μερα το θαυμασμ: το «περί λιμέναχώμα εν θαλάσση», προστατευτικάέργα και μώλος στο λιμάνι, που, πα-ρά τον περιορισμ της επιφάνειάςτου απ 66.000 σε 36.000 τ.μ., διατη-ρεί ακμη την αρχαία του μορφή· το«αμφίστομον ρυγμα», μια υπγειαστοά μήκους πάνω απ 1.000 μ., λα-ξευμένη στα σπλάχνα του βουνούτης Σπηλιανής, που έφερνε στην π-λη τα νερά της πλούσιας πηγής τωνAγιάδων –θαυμάσιο σε έμπνευση καιτεχνική εκτέλεση έργο του μηχανι-κού Eυπαλίνου απ τα Mέγαρα.Eντυπωσιακά είναι και τα οχυρωμα-τικά τείχη, που διατηρούνται ακμηστο μεγαλύτερο μέρος του συνολι-κού μήκους των 6,5 χλμ., περιβάλλο-ντας το Bουν της Σπηλιανής καιτην «Aστυπάλαια». Aπ τα άλλα μνη-μεία της πλης, μνο το Aρτεμίσιοπου έχει εντοπιστεί στη Γλυφάδα α-νήκει στην εποχή.

Tα χρνιατης παρακμήςκαι οι ελληνιστικοίχρνοι

Oι δυσκολίες και η παρακμή τουνησιού θα συνδεθούν κατά τραγικήειρωνεία με τις νίκες των Eλλήνωνκατά των Περσών. H ίδρυση της Aθη-ναϊκής Hγεμονίας (478 π.X.) θα οδη-γήσει την Aθήνα σε σύγκρουση με τηΣάμο, η οποία, διατηρώντας ακμητο στλο και τη δύναμή της, αποτε-λούσε μια επικίνδυνη αντίζηλο. Eπει-τα απ εννεάμηνη πολιορκία, στηνοποία πρωτοστάτησε ο ίδιος ο Περι-κλής, η Σάμος θα υποκύψει και θαδεχθεί τους καταστροφικούς για τονησί αθηναϊκούς ρους (439 π.X.).Στα πιο εύφορα χωράφια του νησι-ού θα εγκατασταθούν Aθηναίοι κλη-ρούχοι. H καταστροφή θα ολοκλη-ρωθεί στα 365 π.X. ταν ο στρατηγςTιμθεος θα εξορίσει απ το νησί -λους τους Σάμιους, εγκαθιστώνταςστα κτήματά τους Aθηναίους κλη-ρούχους. Aπ την εξορία οι Σάμιοιθα επιστρέψουν μετά το 322 π.X., ε-φαρμζοντας το διάγγελμα του M.Aλεξάνδρου για επιστροφή λωντων προσφύγων στις πατρίδες τουςκαι θα προσπαθήσουν να ανορθώ-σουν την πολιτεία τους, στηριγμένοισε ξένη βοήθεια. Σε ολκληρη τηνελληνιστική και τη ρωμαϊκή περίοδοάλλωστε η Σάμος θα περιορίζεται σεδεύτερους ρλους, προσπαθώνταςνα εκμεταλλευτεί την εύνοια των ι-σχυρών της στιγμής, των βασιλιά-δων των κρατών που ξεπήδησαν απτις κτήσεις του M. Aλεξάνδρου.Aντιγονίδες, Σελευκίδες και Πτολε-μαίοι θα «εγγυηθούν», κατά και-ρούς, την ασφάλεια και την ανεξαρ-τησία του νησιού. Σημαντικτερηφαίνεται η επίδραση των Πτολεμαί-ων της Aιγύπτου, στη σφαίρα επιρ-ροής των οποίων βρέθηκε το νησί

Πάνω: Tο περίφημο σύμπλεγμα τουΓενέλεω, στην ανατολική έξοδο τηςIεράς Oδού στον να της Hρας, έργοτου πιο σημαντικού Σάμιου γλύπτη,κατά τον 6ο αιώνα π.X. Aριστερά: Tηνπερίοδο της ακμής της Σάμου, τον 6οαι. π.X., παρουσιάζεται και ο Πυθαγ- ρας, απ τους σπουδαιτερους μα-θηματικούς και φιλσοφους της αρ- χαιτητας. Mερικές χιλιάδες χρνιααργτερα, η προτομή του δεσπζειστο Πυθαγρειο (φωτ.: «Πρίσμα»).

για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Tολιμάνι της πλης χρησιμοποιείταισυχνά ως ναύσταθμος του στλουτων Aιγυπτίων και των Pοδίων συμ-μάχων τους. Σ’ αυτή τη φάση φαίνε-ται τι ανήκει το τεράστιο αθλητικσυγκρτημα (Γυμνάσιο, Παλαίστρα,Στάδιο) στη NΔ γωνιά της αρχαίαςπλης. Στην ίδια περίοδο ανήκουν ταμεγάλα οικοδομήματα στο λφο τουKάστρου, που φιλοξενήθηκαν κατάτην παράδοση ο Pωμαίος MάρκοςAντώνιος και η βασίλισσα της Aιγύ-πτου Kλεοπάτρα, λίγο πριν απ τηντελική σύγκρουση του ελληνικού κ-σμου με τους Pωμαίους, καθώς και ονικητής του Aκτίου (31 π.X.) και αρ-γτερα ο αυτοκράτορας OκταβιανςAύγουστος. Eνα άλλο συγκρτημαμε θαυμάσια ψηφιδωτά δάπεδα πουαποκαλύπτεται κάτω απ τη Σπηλια-νή ανήκει επίσης στην ίδια περίοδο.H ηρεμία που εξασφάλισε στον κ-σμο η Pax Romana φαίνεται πως έ-φερε και στη Σάμο σχετική ευημερία,πως δείχνουν τα λείψανα μεγάλωνρωμαϊκών οικοδομημάτων –οι Θέρ-μες που κατέλαβαν χώρο του Γυμνα-σίου, το ανακτορικ συγκρτημα τουKάστρου, το Θέατρο.