G\u00f2n. V\u00ec ki\ue010n th\ue011c b\ue012n th\u00e2n c\u00f3 h\ue00cn n\u00ean t\u00f4i xin\ue005\ue000\ue007c\ue005\ue003 nguy\u00ean v\u0103n t\u00e1c ph\ue013m c\ue014a c\ue015 V\ue000\ue001ng H\ue002ng S\ue003n, xin c\u00e1c b\ue00cn th\u00f4ng c\ue012m. T\u00f4i c\u0169ng xin g\ue016i l\ue017 xin l\ue018i t\ue019i c\ue015 V\ue000\ue001ng v\u00e0 ng\ue000\ue017i th\u00e2n v\u00ec\ue005\ue000a cu\ue01an s\u00e1ch n\u00e0y l\u00ean net m\u00e0 kh\u00f4ng xin ph\u00e9p v\u00ec kh\u00f4ng bi\ue010t l\u00e0m sao\ue005\ue003 li\u00ean l\ue00cc.
C\u0103n c\ue00c theo t\u00e0i li\ue006u s\ue01d s\u00e1ch \ue005\ue01a l\ue001i,\ue005\ue001i c\u01b0\u01a1ng s\ue01e ph\u00e1t tri\ue01an kh\u00f4ng ng\ue011ng c\ue017a d\u00e2n t\ue002c Vi\ue006t Nam g\ue01bm c\u00f3 nh\ue01fng n\u0103m n\u00e0y,
quan tr\ue00dng nh\ue00bt:
- 939, t\ue008 ti\u00ean Vi\ue006t c\u00f2n\ue003 v\u00f9ng Thanh H\u00f3a, v\u00e0 nh\ue004 c\u00f3 \u00f4ng Ng\u00f4 Quy\ue016n, c\ue003i\ue005\u01b0\ue020c \u00e1ch B\ue000c thu\ue002c, m\ue003 \ue005\u01b0\ue004ng cho\ue009inh, L\u00ea,
L\u00fd, Tr\ue013n v\ue016 sau\ue005\u01b0\ue020c t\ue01e ch\ue017\ue003 c\u00f5i Nam;
- 1069, xu\ue007ng \ue005\ue00an Qu\ue00eng B\u00ecnh, Qu\ue00eng Tr\ue014;
- 1307, nh\u00e0 Tr\ue013n g\ue00e Huy\ue016n Tr\u00e2n C\u00f4ng ch\u00faa cho vua Ch\u00e0m, m\ue003 r\ue002ng c\u00f5i b\ue004 th\u00eam hai ch\u00e2u O\u00e2, L\u00fd (Th\ue011a Thi\u00ean);
- 1425,\ue005\ue00an Thu\ue015n H\u00f3a;
- 1471,\ue005\ue00an Quy Nh\u01a1n;
- 1611,\ue005\ue00an Ph\u00fa Y\u00ean;
- 1653,\ue005\ue00an Nha Trang;
- 1658, Ch\u00e2n L\ue001p xin th\ue013n ph\ue018c ch\u00faa Nguy\ue021n, nh\u00ecn nh\ue015n quy\ue016n c\ue017a tri\ue016u\ue005\u00ecnh Hu\ue00a;
- 1680, Nguy\ue021n ch\u00faa cho b\ue00dn t\u00e0n binh nh\u00e0 Minh khai kh\ue022n hoang\ue005\ue014a v\u00f9ng\ue009\ue01bng Nai;
- 1693,\ue005\ue00an Phan Thi\ue00at;
- 1698,\ue005\ue00an Bi\u00ean H\u00f2a v\u00e0 Gia\ue009\ue014nh (S\u00e0i G\u00f2n);
- 1708, M\ue023C C\ue024U d\u00e2ng H\u00e0 Ti\u00ean cho ch\u00faa Nguy\ue021n, M\ue001c\ue005\u01b0\ue020c phong l\u00e0m t\ue008ng binh \ue005\ue004i\ue005\ue004i v\u0129nh tr\ue00bn H\u00e0 Ti\u00ean;
- 1755, qu\ue007c v\u01b0\u01a1ng Ch\u00e2n L\ue001p nh\u01b0\ue020ng \ue005\ue00bt T\ue013n B\u00f4n v\u00e0 L\u00f4i L\ue001p cho V\u00f5 V\u01b0\u01a1ng. Trong Nam, \u00f4ng Nguy\ue021n C\u01b0 Trinh v\ue01ci
nh\ue01fng k\ue00a ho\ue001ch kh\ue022n hoang, dinh\ue005i\ue016n\ue003 mi\ue016n Nam. V\u00e0o cu\ue007i th\ue00a k\ue025 XVIII, t\ue001i Gia\ue009\ue014nh, Tr\ue014nh Ho\u00e0i\ue009\ue00cc, Ng\u00f4 Nh\u01a1n T\ue014nh,
L\u00ea Quang\ue009\ue014nh ba ng\u01b0\ue004i c\u00f9ng l\ue015p th\ue014 x\u00e3 n\u00e2ng cao\ue005u\ue007c v\u0103n hi\ue00an m\ue002t th\ue004i;
h\ue028p kh\u00f4ng\ue005\ue017 cho d\u00e2n c\u00e0y c\ue00by, n\u00ean L\u00ea Th\u00e1nh T\u00f4n thi h\u00e0nh ch\u00ednh s\u00e1ch b\u00e0nh tr\u01b0\ue01cng v\u00e0o Nam, l\ue015p\ue005\ue01bn\ue005i\ue016n. T\ue008 ch\ue00cc n\u00e0y c\u00f3 hai ph\u01b0\u01a1ng l\ue020i: m\ue002t l\u00e0 tr\ue00bn an bi\u00ean th\u00f9y, hai l\u00e0 m\ue003 r\ue002ng b\ue004 c\u00f5i m\ue002t c\u00e1ch h\u00f2a b\u00ecnh. Nh\u01a1n th\ue00a, m\ue002t ch\ue00cc quan \ue005\u01b0\ue020c\ue005\ue029t ra, g\ue00di quan Thu ng\ue01e kinh l\u01b0\ue020c s\ue00c v\ue01ci nhi\ue006m v\ue018 chi\u00eau t\ue015p nh\ue01fng l\u01b0u d\u00e2n (g\ue01bm nh\ue01fng d\u00e2n t\u00ecnh nguy\ue006n, nh\ue01fng ng\u01b0\ue004i ph\ue00ei t\ue002i l\u01b0u tr\u00fa ngo\u00e0i bien c\u01b0\u01a1ng, ho\ue029c nh\ue01fng ng\u01b0\ue004i b\ue019 l\u00e0ng\ue005\ue01a tr\ue007n l\u00ednh v\u00e0 tr\u00e1nh s\u01b0u thu\ue00a...). Nh\ue01fng ng\u01b0\ue004i\ue00by\ue005\u01b0\ue020c
Long th\u00e0nh m\ue002t n\u01a1i tr\u00f9 ph\u00fa.
Sau m\ue002t hai\ue005\ue004i, th\u00ec nh\ue01fng h\ue001t m\ue01ci\ue005\u01b0\ue020c sung nh\ue015p l\u00e3nh th\ue008 vi\ue006t. L\ue013n l\ue013n, nh\ue01fng l\u01b0u d\u00e2n mi\ue016n B\ue000c , mi\ue016n Trung m\ue003
r\ue002ng \ue005\ue00bt\ue005ai b\ue004 c\u00f5i Vi\ue006t t\ue011 s\u00f4ng C\ue00e \ue005\ue00an t\ue015n m\u0169i C\u00e0 Mau.
m\ue01ci ho\u00e0n th\u00e0nh. C\u00f3 m\ue002t kho\ue00eng tr\u00ean d\u01b0\ue01ci m\ue002t tr\u0103m n\u0103m, c\ue013n ph\ue00ei nh\ue00bn m\ue001nh nh\ue00ct l\u00e0 kho\ue00eng t\ue011 n\u0103m 1658 \ue005\ue00an n\u0103m
1759, t\ue00cc\ue005o\ue001n t\ue008 ti\u00ean ta chung\ue005\ue018ng v\ue01ci ng\u01b0\ue004i Cam B\ue007t, tr\u00ean c\u00f5i Nam n\u00e0y. Ng\u00e0y nay hai n\u01b0\ue01cc l\u00e0 b\ue001n th\u00e2n, ch\u00fang t\u00f4i h\ue00at
s\ue00cc tr\u00e2n tr\ue00dng, v\u00f4 t\u01b0 v\u00e0 kh\u00e1ch quan, thu\ue015t l\ue001i nh\u01b0 sau \ue005\ue01a \ue005\u00e1nh tan nh\ue01fng hi\ue01au l\ue013m.
L\u00fac\ue00by\ue005\u00e3 c\u00f3 ng\u01b0\ue004i Cam B\ue007t\ue003 tr\u00ean \ue005\ue00bt Nam n\u00e0y r\ue01bi. N\u00f3i ch\u00ednh\ue005\u00e1ng m\u00e0 nghe, t\ue011 Hu\ue00a, ch\u00faa Hi\ue016n V\u01b0\u01a1ng\ue005\u00e3 t\ue011ng \ue005\u01b0a
qu\u00e2n, d\u00e2n\ue005i\ue005\ue00an mi\ue016n Nam, d\u00e2n Vi\ue006t\ue005\u00e3 c\u00f3 d\ue014p chen vai th\u00edch c\u00e1nh s\u00e1t v\ue01ci nh\ue01fng ng\u01b0\ue004i Khmer, n\u01a1i c\u00f3 nh\ue01fng v\u00f9ng bi\u00ean
gi\ue01ci c\u0169 Ch\u00e0m, k\ue01a t\u01b0d n\u0103m 1658.
M\ue002t\ue005i\ue016u kh\u00e1c c\ue013n n\u00f3i r\u00f5 th\u00eam l\u00e0\ue005\ue00bt mi\ue016n Nam c\ue017a b\u00e1n\ue005\ue00eo\ue02cn\ue009\ue002 \u2013 Chi Na c\u0169ng kh\u00f4ng ph\ue00ei thi\ue006t th\ue00d \u201cph\ue013n\ue005\ue00bt ph\ue018\ue00bm\u201d c\ue017a Khmer. S\ue01e th\ue015t th\u00ec d\u00f2ng th\ue008 d\u00e2n ti\u00ean chi\ue00am v\u00f9ng n\u00e0y l\u00e0 gi\ue007ng Ph\u00f9 Nam\ue005\u00e3 b\ue014 ti\u00eau di\ue006t t\ue011 th\ue00a k\ue025 VII, v\u00e0 c\u00f3 th\ue01a ng\u01b0\ue004i Khmer chi\ue00am thay ng\u01b0\ue004i Ph\u00f9 Nam t\ue011 th\ue00a k\ue025 VII, l\ue001i m\ue00by ai c\u00f3 s\ue01e\ue005\u00f2i h\ue019i tranh t\ue018ng g\u00ec? Tha h\ue01b l\u00fac\ue00by ai khai ph\u00e1\ue005\u01b0\ue020c kho\ue00enh n\u00e0o th\u00ec n\ue00by l\u00e0m ch\ue017 hoa l\ue020i. V\u00e0 nh\u01b0\ue005\u00e3 n\u00f3i \u201c\ue005\ue00bt\ue003 kh\u00f4ng h\ue00at\u201d, t\ue002i g\u00ec tranh gi\u00e0nh cho nh\ue00dc l\u00f2ng lo, cho m\ue006t x\u00e1c. S\ue020 nh\ue00ct l\u00e0 l\u00e0m nh\u01b0 v\ue015y, ch\ue031 sanh o\u00e1n th\u00f9, \u00edch g\u00ec?
G\u01b0\u01a1ng x\u01b0a t\u00edch c\u0169 c\u00f2n tr\u01b0\ue01cc m\ue000t s\ue004 s\ue004:
- Ph\u00e1p qu\ue007c\ue005\u00e3 gi\u00e0u m\ue001nh, nh\u01b0ng c\u00f2n nh\u00e0\ue005\ue00bt Gia N\u00e3\ue009\ue001i, ch\ue010ng qua l\u00fac\ue00by v\ue011a ch\u00ea xa x\u00f4i, v\ue011a ch\u00ea \u00edt hoa l\ue020i...
- Trung Qu\ue007c l\u00e0 n\u01b0\ue01cc l\ue01cn, th\ue00a m\u00e0 c\ue000t\ue005\ue00bt M\u00e3 Cao\ue005\ue01a l\u00e0m nh\u01b0\ue020ng \ue005\ue014a cho B\ue01b\ue009\u00e0o Nha, r\ue01bi c\u0169ng c\ue000t\ue005\ue00ct H\u01b0\u01a1ng C\ue00eng l\u00e0m
nh\u01b0\ue020ng \ue005\ue014a cho Anh qu\ue007c, chung quy c\u0169ng v\u00ec th\ue004i bu\ue008i\ue00by hai ch\ue032 n\u00e0y ch\ue031 n\u00fai\ue005\u00e1 tr\u01a1 tr\u01a1, to\u00e0n\ue005\ue00bt hoang vu kh\u00f4ng sanh
hoa l\ue020i, \u201cm\ue00bt\u201d hay \u201cb\ue019\u201d v\ue00fn kh\u00f4ng ti\ue00ac...
Nh\ue000c l\ue001i, sau khi nh\u00e0 Minh b\u00ean Trung Qu\ue007c b\ue014 nh\u00e0 M\u00e3n Ch\u00e2u thay th\ue00a, th\u00ec n\u0103m 1680, b\ue00dn di th\ue013n Minh Tri\ue016u nh\u01b0 D\u01b0\u01a1ng Ng\ue001n\ue009\ue014ch, Hu\u1ef3nh T\ue00bn, Tr\ue013n Th\ue000ng T\u00e0i, v.v... t\ue01e x\u01b0ng ng\u01b0\ue004i \u201cTr\u01b0\ue004ng Ph\u00e1t\u201d (t\u00f3c d\u00e0i) kh\u00f4ng kh\ue00cng \ue005\ue013u h\u00e0ng Thanh tri\ue016u, v\u00ec h\ue00d gh\u00e9t t\ue018c d\u00e2n M\u00e3n Ch\u00e2u c\ue001o\ue005\ue013u d\u00f3c b\u00edm (\ue005\ue01a \ue005u\u00f4i sam nh\u01b0\ue005u\u00f4i l\ue011a). B\ue003i r\ue00ca, theo s\ue01d ch\u00e9p l\ue001i, c\u00e1c t\u01b0\ue01cng\ue00by d\u00ecu d\ue000t\ue005\ue002 ba ng\u00e0n tinh binh trung th\u00e0nh v\ue01ci c\ue01eu tr\u00e0o, l\u01b0\ue01ct s\u00f3ng tr\u00ean n\u0103m m\u01b0\u01a1i, s\u00e1u m\u01b0\u01a1i chi\ue00an thuy\ue016n v\u01b0\ue020t tr\u00f9ng d\u01b0\u01a1ng t\u00ecm xu\ue007ng mi\ue016n Nam, xin\ue005\ue013u h\u00e0ng ch\u00faa Nguy\ue021n, v\u00ec d\u00e2n Nam c\u0169ng \ue005\ue01a t\u00f3c d\u00e0i v\u00e0 trung th\u00e0nh v\ue01ci\ue005\ue001o Kh\ue008ng M\ue001nh nh\u01b0 h\ue00d.\ue009\ue00cng tr\u01b0\ue01cc t\u00ecnh tr\ue001ng kh\u00f3 x\ue01d n\u00e0y, ch\u00faa Hi\ue016n V\u01b0\u01a1ng trong l\u00f2ng b\ue007i r\ue007i kh\u00f4ng v\ue011a, v\u00ec k\u1ef3 trung ch\u00faa ch\ue010ng mu\ue007n g\ue013n g\ue018i\ue005\u00e1m vong th\ue013n b\ue00bt tr\ue014\ue00by; nh\u01b0ng v\ue01ci tr\u00ed tinh kh\u00f4n c\u00f3 th\ue011a, ngo\u00e0i m\ue029t ch\u00faa gi\ue00e c\u00e1ch ni\ue016m n\ue003 t\ue015n t\u00ecnh. Ch\u00faa b\u00e0y ti\ue006c kho\ue00en\ue005\u00e3i qu\u00e2n s\u0129 nh\u00e0 Minh r\ue01bi \u201ct\ue007ng kh\ue00c\u201d h\ue00d xu\ue007ng mi\ue016n\ue009\u00f4ng Ph\ue007 (N\u00ean g\ue00di \u201c\ue009\u00f4ng Ph\ue007\u201d hay l\u00e0 \u201cGi\ue00en Ph\ue007\u201d??
a)-danh t\ue011 \u201c\ue009\u00f4ng Ph\ue007\u201d\ue005\u00e3 tr\ue003 n\u00ean b\ue00bt h\ue017 v\u00ec b\u00e0i v\u0103n Ti\ue016n qu\ue015n c\u00f4ng Nguy\ue021n V\u0103n Th\u00e0nh t\ue00a tr\ue015n vong t\u01b0\ue01cng s\u0129 n\u0103m 1802
c\u00f3 c\u00e2u: \u201cThan \u00f4i! Tr\ue004i\ue009\u00f4ng Ph\ue007 v\ue015n ra S\u00f3c C\ue00enh...\u201d.v.v...
Theo ch\u00fa th\u00edch trong Qu\ue007c v\u0103n tr\u00edch di\ue021n D\u01b0\u01a1ng Qu\ue00eng H\u00e0m, tr\u01b0\u01a1ng 132, th\u00ec \u201c\ue009\u00f4ng Ph\ue007\u201d l\u00e0 t\u00ean c\u0169 c\ue017a th\u00e0nh Gia\ue009\ue014nh.
b)-Theo gi\u00e1o s\ue01e Nghi\u00eam To\ue00en th\u00ec:
L\ue013n h\ue01bi, kh\u00f4ng c\ue01d \ue005\ue002ng binh\ue005ao, m\u00e0 ng\u01b0\ue004i Cam B\ue007t (Campuchia) t\ue01e r\u00fat lui v\ue016 mi\ue016n th\u01b0\ue020ng L\ue018c Ch\u00e2n L\ue001p (Hault
Cambodge) b\ue019 \ue005\ue00bt hoang Th\ue017y Ch\u00e2n L\ue001p (Basse Cochinchine) cho m\ue029c t\u00ecnh ng\u01b0\ue004i Trung Qu\ue007c v\u00e0 Vi\ue006t Nam tha h\ue01b khai
ph\u00e1. T\ue025 d\ue018 nh\u01b0 l\ue007i n\u0103m 1920, d\u00e2n Mi\u00ean v\u00e0 d\u00e2n Vi\ue006t\ue005ua nhau khai th\u00e1c xin kh\ue022n\ue005\ue00bt hoang d\ue00dc theo kinh x\u00e1ng m\ue01ci\ue005\u00e0o
v\u00f9ng Ph\u01b0\ue01cc Long v\u00e0 V\u0129nh Qu\ue01ci (R\ue001ch Gi\u00e1) \ue005\ue01a l\u00e0m ru\ue002ng. M\ue032i khi\ue005\u00f4i b\u00ean kh\u00f4ng thu\ue015n nhau v\ue016 quy\ue016n ti\u00ean ch\ue017 s\ue003 \ue005\ue00bt
n\u00e0o, th\u00ec ng\u01b0\ue004i Mi\u00ean th\u01b0\ue004ng th\u00e1ch \ue005\ue007 ng\u01b0\ue004i Vi\ue006t h\u00e3y\ue005\ue01bng l\u00f2ng\ue005em s\ue003 \ue005\ue00bt tranh ch\ue00bp \u201chi\ue00an n\ue001p\u201d ngon l\u00e0nh cho vi\u00ean
ch\ue00cc s\ue003 t\ue001i, nh\u01b0 v\ue015y th\u00ec h\ue00d s\ue033 h\ue00at gi\ue015n, b\u00e1o h\ue001i quan thinh kh\u00f4ng ph\u00e1t t\u00e0i ngang! Nh\u01b0ng ng\u01b0\ue004i Vi\ue006t\ue005\u00e2u ch\ue014u l\u00e0 v\ue015y v\u00e0
th\u01b0\ue004ng c\u00f3 c\u00e1ch kh\u00e9o gi\ue00ei h\u00f2a v\ue01ci b\ue001n Mi\u00ean kh\ue019i \u201cl\u00e0m gi\u00e0u v\u00f4 c\ue01c\u201d cho quan! Duy ng\u00e0y nay, c\u00f2n gi\ue015n ai n\ue01fa m\u00e0 Mi\u00ean v\ue00fn
c\ue00bt nh\u00e0 x\u00e2y m\ue029t ti\ue016n v\u00e0o v\u01b0\ue004n, \u00edt ch\ue014u x\u00e2y m\ue029t ra\ue005\u01b0\ue004ng c\u00e1i hay ng\u00f3 ra con s\u00f4ng t\ue00bp n\ue015p?
Tri\ue016u Ch\u00e2u. Ngh\u0129 h\ue00d g\u00e1c th\ue015t: thu\ue003\ue00by b\ue000t m\u00ecnh k\u00ea vai k\u00eanh h\ue00d l\u00ean r\ue00bt cao; \u201cCh\u00fa ch\ue006ch\u201d, \u201cTh\u00edm x\ue022m\u201c(Qu\ue00eng\ue009\u00f4ng g\ue00di l\u00e0
\u201cth\u00edm\u201d, l\u00e0 \u201dx\ue022m\u201d). R\ue01bi n\u00e0o l\u00e0 \u201c\u00d4ng T\u00e2y\u201d, \u201cB\u00e0\ue009\ue013m\u201d, th\ue015m ch\u00ed \u201cAnh B\ue00ey Ch\u00e0\u201d,v.v...
b) Ng\u01b0\ue004i Mi\u00ean g\ue00di d\u00e2n Trung Hoa l\u00e0 \u201cch\u00eanh\u201d. Truy ra, c\u00f3 \ue005\ue00an hai\ue005i\ue01an: \u201cCh\u00eanh\u201d l\u00e0 \u201cThanh\u201d Tsing th\u00ec c\u00f3 \ue005\ue004i M\u00e3n Ch\u00e2u.
N\ue00au \u201cCh\u00eanh\u201d Tsing th\u00ec x\u01b0a\ue005\ue00an\ue005\ue004i T\ue013n.), b\u00e8n c\ue013u c\ue00cu v\ue01ci tri\ue016u Hu\ue00a, ch\u00faa Hi\ue016n nh\u00e2n c\u01a1 h\ue002i\ue00by\ue005\ue01a sai nha tr\ue00eo xu\ue007ng
d\u00e0n x\ue00ap ... Th\u00eam m\ue002t c\u01a1 h\ue002i may m\ue000n\ue005\ue00an cho tri\ue016u Hu\ue00a l\u00e0 v\u00e0o n\u0103m 1688 gi\ue01fa ng\u01b0\ue004i T\u00e0u M\ue02b Tho v\u00e0 ng\u01b0\ue004i T\u00e0u C\u00f9 lao Ph\ue007 sanh ra s\ue01e b\ue00bt h\u00f2a l\ue01cn. Ch\u00faa Hi\ue016n khi\ue00by\ue005\u00e3 m\ue00bt, nh\u01b0ng Ng\u00e3i v\u01b0\u01a1ng n\ue007i ng\u00f4i kh\u00f4ng k\u00e9m s\ue01e tr\u00ed m\u01b0u. Hu\u1ef3nh T\ue00bn gi\ue00at D\u01b0\u01a1ng Ng\ue001n\ue009\ue014ch, binh s\u0129 ch\u01b0a l\ue001i ngh\ue031n th\u00ec k\ue00a b\ue014 ch\u00faa Ng\u00e3i ra tay tr\u01b0\ue01cc, gi\ue00at Hu\u1ef3nh T\ue00bn, d\ue028p tan\ue005\u00e1m gi\ue029c kh\u00e1ch s\u00f3t l\ue001i
Thi\ue006n ch\u00ednh h\ue013u l\u00e0m Cai\ue005\ue002i v\u00e0 Nghi bi\ue01au h\ue013u Nguy\ue021n C\u01b0 Trinh l\u00e0 k\u00fd l\ue018c, d\ue00fn binh n\u0103m dinh: B\u00ecnh Kh\u00e1nh (nay Kh\u00e1nh H\u00f2a, B\u00ecnh Thu\ue015n), Tr\ue00bn Bi\u00ean (nay Bi\u00ean H\u00f2a), Phi\u00ean Tr\ue00bn (Gia\ue009\ue014nh) v\u00e0 Long H\ue01b (V\u0129nh Long), t\ue01eu t\ue001i B\ue00an Ngh\u00e9, n\u01a1i sau n\u00e0y g\ue00di l\u00e0 \u201c\ue009\ue01bn Dinh\u201d. (T\u00e0i li\ue006u theo b\ue00en d\ue014ch ra Ph\u00e1p v\u0103n c\ue017a h\ue00dc gi\ue00e Gaspardone d\ue014ch t\ue011 b\ue00en ch\ue01f H\u00e1n \u201cGia\ue009\ue014nh th\u00f4ng ch\u00ed\u201d c\ue017a Tr\ue014nh Ho\u00e0i\ue009\ue00cc. B\ue00en ch\u00e9p tay mang s\ue007 A.708 q. 9-4, fo 12 c\ue017a tr\u01b0\ue004ng Vi\ue021n\ue009\u00f4ng B\u00e1c c\ue008, H\u00e0 N\ue002i). Nh\u00e0 h\ue00dc gi\ue00e L. Malleret \ue005\ue002 ch\ue011ng \u201c\ue009\ue01bn Dinh\u201d\ue003 t\ue001i ch\ue032 g\u00f3c\ue005\u01b0\ue004ng Thu\ue015n Ki\ue016u gi\u00e1p r\ue001ch Nhi\u00eau L\ue002c. Ng\u00e0y nay\ue005\u01b0\ue004ng Thu\ue015n Ki\ue016u\ue005\ue008i l\ue001i g\ue00di\ue005\u01b0\ue004ng L\u00ea V\u0103n Duy\ue006t. C\u00f2n r\ue001ch Nhi\u00eau L\ue002c c\u00f3 ph\ue00ei\ue003 g\ue013n m\ue002 \u00f4ng n\u00e0y, ch\u00fang t\u00f4i m\ue01ci t\u00ecm th\ue00by trong v\u00f9ng \ue005\ue00by thu\ue002c dinh th\ue01e c\ue017a nh\u00e2n vi\u00ean phi tr\u01b0\ue004ng T\u00e2n S\u01a1n Nh\ue00bt, b\ue00dc theo con\ue005\u01b0\ue004ng V\u00f5 T\u00e1nh ch\ue001y d\u00e0i qua h\ue01b t\ue000m Chi L\u0103ng, m\ue002 n\u00e0y\ue003 kho\ue00eng gi\ue01fa hai\ue005\u01b0\ue004ng V\u00f5 Di Nguy v\u00e0 Ng\u00f4\ue009\u00ecnh Kh\u00f4i trong v\u00f2ng r\u00e0o, ngay ch\ue032 v\ue011a\ue005\u00e0o m\ue002t ng\u00f4i m\ue002 x\u01b0a\ue005\ue01a m\ue003 r\ue002ng con\ue005\u01b0\ue004ng V\u00f5 T\u00e1nh)
Thu\ue003\ue005\u00f3, x\ue00c Cam B\ue007t c\u00f3 \ue005\ue00an hai vua:
- Vua Nh\ue00ct, Ch\u00e1nh V\u01b0\u01a1ng, ng\ue01e t\ue001i th\u00e0nh Lo Vek (s\u00e1ch s\ue01d Vi\ue006t \u00e2m l\u00e0 \u201cLa B\u00edch\u201d ho\ue029c \u201cG\u00f2 B\u00edch\u201d (Tr\u01b0\u01a1ng V\u0129nh K\u00fd); (trong
Vi\ue006t Nam S\ue01d l\u01b0\ue020c, Tr\ue013n Tr\ue00dng Kim, trang 329, ghi \u201cth\u00e0nh Long \u00dac\u201d, ph\ue00ei Lo Vek n\u00e0y ch\u0103ng?!)
- Vua Nh\u00ec, t\ue00cc Ph\u00f3 V\u01b0\u01a1ng,\ue005\u00f3ng\ue005o t\ue001i Prei Norkor, sau n\u00e0y S\u00e0i G\u00f2n.
M\ue002t n\u01b0\ue01cc hai vua, m\ue002t x\ue00c hai m\ue029t tr\ue004i,\ue005\u00e2y l\u00e0 m\ue002t t\u00ecnh th\ue00a l\u01b0\ue02ang l\ue015p v\ue001n b\ue00bt\ue005\ue000c d\u0129, kh\u00f4ng bao gi\ue004 t\ue01bn t\ue001i\ue005\u01b0\ue020c l\u00e2u. V\ue016 sau, n\ue00au c\u00f3 x\ue00ey ra s\ue01e di d\u00e2n Khmer t\ue01e m\u00ecnh b\ue019 Th\ue017y Ch\u00e2n L\ue001p r\u00fat lui v\ue016 L\ue018c Ch\u00e2n L\ue001p, \u00e2u c\u0169ng v\u00ec m\ue002t l\ue033 Ch\u00e1nh V\u01b0\u01a1ng ng\ue013m mu\ue007n\ue005\ue01a c\u00f2n m\ue002t vua\ue005\ue029ng d\ue00ct h\ue015u ho\ue001n v\ue016 sau, m\ue002t l\ue033 n\ue01fa, c\u0169ng t\ue001i l\u00f2ng d\u00e2n Mi\u00ean m\u00e0 c\u0169ng c\u00f3 tay Tr\ue004i gi\u00e0\ue003 trong!