TA TEΛEYTAIA 23 χρνια στην Kύπροείναι βαριά, ασφυκτική η παρουσία ε-νς ορίου παράλογου και άδικου. Eί-ναι το ριο που χωρίζει στα δύο έναντπο. Διασχίζει το νησί απ την τελευ-ταία ελεύθερη δυτική του πλευρά, τοΠαραλίμνι, μέχρι την τελευταία ελεύ-θερη ανατολική, τον Kάτω Πύργο καιτα Kκκινα. Φυλάκια, κυανκρανοι,συρματοπλέγματα, νεκρή ζώνη «πα-ρατάσσονται» σ’ λο το μήκος τηςδιαδρομής. Στη Λευκωσία φαίνεται ησυνέχεια του δρμου, μα ο δρμοςδεν συνεχίζεται... Στο κατέβασμα απτο Tροδος, η Mρφου είναι κάτω απ’τα πδια μας, μα ο δρμος δεν συνε-χίζεται... H Kερύνεια απέχει 20 λεπτάπερίπου με το αυτοκίνητο απ τη Λευ-κωσία, μα ο δρμος δεν συνεχίζεται...Aυτ το ριο, 23 χρνια τώρα, απαι-τεί ταυττητες απ τους ανθρώπουςπου θέλουν ν’ «ανταμώσουν» το σπίτιπου γεννήθηκαν εκείνοι και οι γο-νείς τους, την εκκλησία που βαφτί-στηκαν, το σχολει που πρωτπαι-ξαν, το δάσος που έδωσαν το πρώτοραντεβού και το πρώτο φιλί, τ’ αμπέ-λια που έσκαψαν... Aυτ το ριο εμπο-δίζει τους ανθρώπους αυτού του τ-που να ζουν με ,τι αποτελεί την προ-σωπική τους ιστορία· εμποδίζει, τέ-λος, λους τους Eλληνες να γνωρί-ζουν και να επισκέπτονται μνημεία χι-λιάδων χρνων ιστορίας. H Aμμχω-στος είναι, τα τελευταία 23 χρνια (-πως λες οι υπλοιπες κατεχμενεςπλεις της Kύπρου), «μισή στη Λάρνα-κα, / κι υπλοιπη στη Λεμεσ / με λίγααπομεινάρια στη Λευκωσία και Πάφο»πως γράφει ο ποιητής Kυριάκος Xα-ραλαμπίδης. Eίναι η πλη της Kύπρουμε δημιουργική παρουσία και δράσησ’ λες τις ιστορικές περιδους τουEλληνισμού. O,τι απμεινε απ αυτήτη διαδρομή εδώ και 3.600 χρνια, -σα πρλαβαν οι αρχαιολγοι να απο-καλύψουν, στέκουν ρθια και δηλώ-νουν την ταυττητά τους και την ηλι-κία τους, και μαζί την ηλικία της ιστο-ρίας αυτού του τπου. Ξεκινούν το1600 π.X. απ την Eγκωμη και τη Σα-λαμίνα με κυκλώπεια τείχη, αρχαίαθέατρα και βασιλικούς τάφους, πουδίνουν τη θέση τους σε εκκλησιές πα-μπάλαιες και βυζαντινές ψηφιδωτέςεικνες· φράγκικα παλάτια και βενε-τσιάνικα κάστρα, απομεινάρια των κα-τακτητών του Mεσαίωνα ακολουθούν,μαζί με τζαμιά και μιναρέδες, απ τηνπρώτη τουρκική κατοχή της πλης(1571 – 1878)· τα σχολεία, οι βιβλιοθή-κες και η Πινακοθήκη ήταν τα ορμητή-ρια και η στέγη της πλούσιας πνευμα-τικής ζωής της και τα τεράστια ξενο-δοχεία, τα δείγματα οικονομικής ανά-πτυξης των τελευταίων χρνων ήρε-μης ζωής. Δεν ξεχωρίζουμε την Aμμ-χωστο απ τις άλλες κατεχμενες π-λεις της Kύπρου με τούτο το αφιέρω-μα. Δεν παραμερίζουμε την Kερύνεια,τη Mύρτου, τη Mρφου, τον Kαραβά,τη Λάπηθο, τον Aγιο Iλαρίωνα, το Πα-λαίκυθρο, την Kοντέα, τη Γιαλούσα,τον Λευκνοικο... Ξεκινάμε με τηνAμμχωστο –την πλη-φάντασμα– καιθα συνεχίσουμε με τις υπλοιπες...

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 12 IANOYAPIOY 1997

ΦIEPΩMA

Eπιμέλεια αφιερώματος:

OΛΓA ΣEΛΛA

KYPIAKH 12 IANOYAPIOY 1997

2-32

AΦIEPΩMA



Eνα παράλογο ριο.

Hγραμμή που εμποδίζει τοαντάμωμα με την ιστορίακαι τη μνήμη.Tης

Oλγας Σελλά.



Eγκωμη και Σαλαμίνα.

Προάγγελοι της Aμμοχώ-στου και δημιουργοί ενςπολιτισμού που ξεκίνησετον 17ο αι. π.X.Tου

Bάσου Kαραγιώργη.



OXριστιανισμς στηνKύπρο.

Oι εκκλησίες, ηβυζαντινή τέχνη και οι ση-μερινές περιπέτειες των ει-κνων.Tου

Aθ. Παπαγεωργίου.



Aρσινη, Kωνσταντία,Aμμχωστος.

H ίδρυσητης πλης στη σημερινήτης θέση και η ανάπτυξήτης στα χρνια των Φρά-γκων.Tης

Mαρίας Iακώβου.



Aπ τους Γενουάτεςστους Tούρκους.

Πεδίοδιαμάχης των βασιλείωντης Δύσης η Aμμχωστος,πριν απ την τουρκικήκατοχή του 1571.Tης

Mαρίας Iακώβου.



H λαϊκή δημιουργία.

Hπαραδοσιακή καλλιτεχνι-κή έκφραση σε αντικείμε-να καθημερινής χρήσης.Tης

Eλένης Παπαδημη-τρίου.



Πλη πνευματικής ακ-μής.

Tύπος, παιδεία, ποί-ηση, τέχνες ανθούν στηνAμμχωστο ώς το 1974.Tου

Θεοδση Nικολάου.



Eκπαιδευτήρια και μα-θητικές κοιντητες.

Tου

Xριστφορου Mη-λιώνη.



Eνθύμιον Aμμοχώ-στου.

Mια διαδρομή στηνπλη και στα μνημεία τηςμε οχήματα τη μνήμη και την ποίηση.Tου

Kυριάκου Xαραλα-μπίδη.



Aμμχωστος: Πίσω α-π τα συρματοπλέγμα-τα...

3.600 χρνια ιστορία– 23 χρνια ερημιά.Tης

Oλγας Σελλά.



«Mια στρώση άμμου».

Tης

Nίκης Mαραγκού.

Eξώφυλλο:

Eπάνω: Kαθεδρικς νας AγίουNικολάου, στην Aμμχωστο. Hμερ. λήψης 25 Δεκεμβρίου 1970. Mουσείο Mπενάκη, συλ- λογή Mπούρα. Kάτω: Σπίτια κλειστά, κά-γκελα σκουριασμένα, πλη απρσιτη. H Aμμχωστος του 1996, λίγους μήνες πριν. Aπ το αρχείο της Eπιτροπής Aμμοχώστου(πρώτη δημοσίευση).

Yπεύθυνος

«Eπτά Hμερών»:

BHΣ. ΣTAYPAKAΣ

Eνα παράλογο ριο

H γραμμή που εμποδίζει το αντάμωμα με την ιστορία και τη μνήμη

Στο χάρτη φαίνονται οι πλεις και τα χωριά της επαρχίας Aμμοχώστου. H διακεκομμένη γραμμή χαράζει το «ριο» πουκρατά σκλαβωμένα, 23 χρνια τώρα, τα περισστερα χωριά και τις περισστερες πλεις αυτής της επαρχίας. Aνάμε-σά τους, την πλη της Aμμοχώστου και τα χωριά της χερσονήσου της Kαρπασίας, το Pιζοκάρπασο, την Aγία Tριάδακ.ά. Eκεί, σε αυτά τα χωριά κάποιοι –«εγκλωβισμένοι» αποκαλούνται απ εμάς τους απέξω– μένουν ακμη, πεισματι-κά, στη γη τους, συγκατοικώντας με τις καθημερινές απειλές των Tούρκων εποίκων. Eκεί τρεις δασκάλες επιμένουννα μαθαίνουν γράμματα τα παιδιά, που λο λιγοστεύουν. (O χάρτης είναι απ το λήμμα Aμμχωστος της KυπριακήςEγκυκλοπαίδειας του Aντρου Παυλίδη).

KYPIAKH 12 IANOYAPIOY 1997 - H KAΘHMEPINH

Eγκωμη και Σαλαμίνα

Προάγγελοι της Aμμοχώστου και δημιουργοί ενς πολιτισμού που ξεκίνησε τον 17ο αι. π.X.

Tου

Bάσου Kαραγιώργη

Aρχαιολγου, πρώην διευθυντή Eρευνητικής Mο-νάδας Aρχαιολογίας Πανεπιστημίου Kύπρου

AΠO TON 17ο αι. π.X. μια μικρή αγρο-τική κοιντητα εγκαταστάθηκε σ’ έ-ναν οικισμ πίσω απ ένα βραχώδεςοροπέδιο δυτικά του χωριού Eγκω-μη, σε μικρή απσταση απ την ακτή,στη βρεια χθη του Πεδιαίου. Aυ-τς ο απλς οικισμς έμελλε να με-τατραπεί σε μια μεγάλη ακμάζουσακοσμοπολίτικη πλη κατά το δεύτε-ρο ήμισυ της δεύτερης χιλιετίας π.X.ταν η Kύπρος είχε αναπτύξει έντο-νη εμπορική δραστηριτητα τσο μετη Mεσγειο σο με τις συροπαλαι-στινιακές ακτές. Στην Eγκωμη γιν-ταν κατεργασία χαλκού.

O χαλκς,πηγή πλούτου

O χαλκς μεταφερταν απ τα με-ταλλεία που γινταν η επεξεργασίατου σε μεταλλουργικά εργαστήριακαι στη συνέχεια φορτωνταν σταπλοία για εξαγωγή σ’ ανατολή καιδύση. H πλη διέθετε λιμάνι, πιθαν-τατα εσωτερικ, που επικοινωνούσεμε τη θάλασσα με πλωτ κανάλι -πως συνέβαινε και με άλλα λιμάνιακατά την αρχαιτητα.Tο εμπριο χαλκού πλούτισε τουςέμπορους της Eγκωμης, πως μαρ-τυρούν τα διάφορα αφιερώματα πουτοποθετούνταν στους τάφους, εξαι-ρετικά μυκηναϊκά αγγεία διακοσμη-μένα με άρματα, ταύρους, πουλιά κιάλλα μοτίβα, εξωτικά αντικείμενα, -πως αγγεία απ φαγεντιανή και αλά-βαστρο, αυγά στρουθοκαμήλου, κο-σμήματα απ χρυσ και ασήμι. Πολ-λά απ τα ευρήματα είναι εκτεθειμέ-να στο Kυπριακ Mουσείο. ΣτηνEγκωμη έγιναν ριζικές αλλαγές προςτα τέλη του 13ου αι. π.X. Kατασκευά-στηκαν δημσια κτίρια μνημειακήςαρχιτεκτονικής απ μεγάλες πελε-κητές πέτρες, κατασκευάστηκανδρμοι που σχημάτιζαν διασταυρώ-σεις σε ορθή γωνία, ενώ η πλη οχυ-ρώθηκε πίσω απ κυκλώπεια τείχη. Hμεταλλουργία πήρε καινούργια ώθη-ση και εμφανίστηκαν νέοι καλλιτε-χνικοί ρυθμοί. Oλες αυτές οι μεταρ-ρυθμίσεις οφείλονται στην άφιξη νέ-ων κατοίκων στο νησί, που ήταν κυ-ρίως Aχαιοί απ το Aιγαίο.

O Tεύκροςτου Tελαμώνα

Στις αρχές του 11ου αι. π.X. έγινανεπιπρσθετες αλλαγές στην περιο-χή. Eπειτα απ μια μεγάλη κατα-στροφή, που ίσως οφειλταν είτε σεεσωτερική αναταραχή είτε σε φυσι-κή καταστροφή, η πλη παρήκμασεενώ ο πληθυσμς μετακινήθηκεπρος τ’ ανατολικά για να δημιουργή-σει ένα καινούργιο κέντρο στην α-

Aριστερά: Xάλκινο αγαλμάτιο νεαρού θεού απ την Eγκω- μη. Στέκεται μετωπικά και φορά κοντ περίδωμα και κωνικκράνος απ τριχωτ δέρμα με δύο ρθια κέρατα. Tα πδιατου είναι γυμνά. O αριστερς του γρνθος είναι σφιγμένοςστο στήθος και το δεξί του χέρι λυγισμένο στον αγκώνα μετην παλάμη προς τα κάτω. Eχει αθλητικ σώμα και νεανικήφυσιογνωμία. Tαυτίστηκε με τον Aπλλωνα Kεραιάταν ήτον Aπλλωνα Aλασιώταν. Bρέθηκε σε ιερ του τέλους του13ου αι. π.X. Kυπριακ Mουσείο, Λευκωσία. Δεξιά: Xάλκινος λέβητας, που στηρίζεται πάνω σε σιδερένιο τριπδι. Γύρωαπ το χείλος του υπάρχουν κολλημένες οκτώ προτομέςγρυπών και τέσσερις «σειρήνες» με διπλά ανθρωπμορφαγενειοφρα κεφάλια. Tέλος του 8ου αι. π.X. Aπ το «δρμο»του «βασιλικού» τάφου 79 της Σαλαμίνας. Yψος, 1,25 μ. Kυ-πριακ Mουσείο, Λευκωσία. (Aπ το βιβλίο του B. Kαρα-γιώργη «Aρχαία Kύπρος», εκδσεις M.I.E.T., Aθήνα, 1978).

Xρυσ τέταρτο του στατήρα. Tοπρώτο χρυσ νμισμα της Kύπρου,το οποίο έκοψε ο βασιλιάς Eυαγρας A΄ (411–373 π.X.). Mορφή αγένειουHρακλή κατά πρσωπο. Nομισματική Συλλογή Πολιτιστικού IδρύματοςTραπέζης Kύπρου. Xρυσ περιδέραιο απ την Eγκωμη. Aποτελείται απ δέκα μεγάλες χάντρεςσε σχήμα οκτωσχήμων ασπίδων ταιριασμένων απ δύο φύλλα χρυσού. 13οςπ.X. Kυπριακ Mουσείο, Λευκωσία.

Συνέχεια στην 4η σελίδα

κτή, κοντά σ’ ένα φυσικ λιμάνι. Aυ-τή η μετακίνηση συνέπεσε με την τε-λευταία κάθοδο Aχαιών εποίκων πουσυμπλήρωσαν τον εξελληνισμ τηςπεριοχής. H πορεία αυτή είχε αρχίσειεκατ χρνια προηγουμένως. Tο γε-γονς αυτ επηρέασε σημαντικά τιςπαραδσεις του νησιού. Aυτή η επί-δραση αντανακλάται σε μύθους σχε-τικά με την ίδρυση κυπριακών πλε-ων απ Eλληνες ήρωες μετά το τέ-λος του Tρωικού Πολέμου. Eτσι ο ι-δρυτής της καινούργιας πλης κο-ντά στη θάλασσα λέγεται τι ήταν οTεύκρος, γιος του Tελαμώνα, βασι-λιά της Σαλαμίνας κοντά στην Aττι-κή, απ’ που η καινούργια πλη πήρετ’ νομά της.

H ίδρυσητης Σαλαμίνας

H Σαλαμίνα πρέπει να ήταν ήδη μιαπλη που ευημερούσε τον 11ο αι.π.X. Aρχικά περιοριζταν σε μια μι-κρή έκταση γύρω απ το λιμάνι. Σύ-ντομα μως επεκτάθηκε προς τα δυ-τικά στην περιοχή που σήμερα καλύ-πτεται απ δάσος. H τουρκική εισβο-λή του 1974 δεν επέτρεψε τη συνέχι-ση των ανασκαφών που άρχισαν στηΣαλαμίνα το 1952. Mέχρι το 1974 πο-λύ λίγα αρχαιολογικά ευρήματα εί-χαν βγει στην επιφάνεια. Aυτά τα ευ-ρήματα δείχνουν την ιστορία της π-λης κατά την αρχαϊκή και κλασική ε-ποχή. Tο κεν αυτ, μως, στις γνώ-σεις μας έχει κατά ένα μέρος συ-μπληρωθεί απ μαρτυρίες που έ-χουν ανευρεθεί στη νεκρπολη. H α-νασκαφή των μνημειακών «βασιλι-κών τάφων» της Σαλαμίνας άνοιξεμια καινούργια σελίδα στην ιστορίατης πλης. Oλες οι αίθουσες του τά-φου λεηλατήθηκαν πολύ πριν απτην ανασκαφή, ίσως τον 19ο αιώνα.Aνακαλύφθηκε ωστσο σημαντικήποστητα υλικού στους ευρύχωρους«δρμους» μπροστά απ τις κτισμέ-νες προσψεις. Aλογα μαζί με τα άρ-ματα θυσιάζονταν προς τιμήν τουνεκρού, σαν ένδειξη της υψηλής τουθέσης. Δεν είναι βέβαιο κατά πσοχρησιμοποιήθηκαν και οι έξι «βασιλι-κοί» τάφοι για μέλη βασιλικής οικο-γένειας στη Σαλαμίνα. Πιθανν χρη-σιμοποιήθηκαν για κάποιους ευγε-νείς. O ρος «βασιλικοί» τάφοι τούςξεχωρίζει απ εκείνους που είναι λα-ξευμένοι στους βράχους και χρησί-μευαν για την ταφή απλών πολιτών.

O βασιλικς τάφος 79

Eνας τάφος της «βασιλικής» νε-κρπολης ήταν ιδιαίτερα πλούσιοςκαι είχε γίνει γνωστς στην ιστορίατης κυπριακής αρχαιολογίας σο καιτης αρχαιολογίας της Mεσογείου. Oτάφος 79, που περιείχε 2 άρματα μεάλογα με λο τον μεταλλικ εξοπλι-σμ, με πολύπλοκη διακσμηση ει-κονογραφημένων μοτίβων απ τηνEγγύς Aνατολή του 8ου και του 9ουαι. π.X. Bρέθηκε επίσης κρεβάτι καιθρνος απ ελεφαντδοντο μεπλούσια διακσμηση, καθώς και με-γάλος χάλκινος λέβητας με προτο-μές απ γύπες και σειρήνες εξαιρε-τικής δεξιοτεχνίας.Παρ’ λον που η Σαλαμίνα διατή-ρησε απευθείας δεσμούς με τηνEγγύς Aνατολή κατά τον 8ο και τον7ο αι. π.X., οι πατρογονικοί δεσμοί μετο Aιγαίο δεν εξασθένησαν. Eναςβασιλικος τάφος περιλάμβανε ένανμεγάλο αριθμ αγγείων της Eλληνο-γεωμετρικής εποχής. H εξήγηση πουδθηκε είναι τι τα αγγεία αποτε-λούσαν την προίκα Eλληνίδας πρι-γκίπισσας, που παντρεύτηκε μέλοςτης βασιλικής οικογένειας της Σαλα-μίνας. Eλληνικά αγγεία βρέθηκαν ε-πίσης σε τάφους απλών πολιτών. H ι-στορία της Σαλαμίνας κατά την αρ-χαϊκή και την κλασική περίοδο αντα-νακλάται στις αφηγήσεις του Eλληναιστορικού Hρδοτου καθώς και στις

Συνέχεια απ την 3η σελίδα

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 12 IANOYAPIOY 1997

«Hταν μια πολιτεία παλιά· τειχιά δρμοι και σπίτια / ξεχώριζαν σαν πετρωμένοι μυώνες κυκλώπων», ήταν ,τι είδε ο Γ. Σεφέρης στο ταξίδι του στην Kύπρο,απ την παλιά πολιτεία της Eγκωμης. Στην αεροφωτογραφία ,τι έχει απομείνει απ τα «κυκλώπεια τείχη» της Eγκωμης, τα ευρύχωρα παλάτια, τους ναούςκαι τον πολεοδομικ σχεδιασμ της πλης.

Eνας απ τους τρεις θρνους που βρέθηκαν στον τάφο 79. Hταν φτιαγμένοςαπ ξύλο, που είχε φθαρεί εντελώς, και ήταν ολκληρος καλυμμένος με πλά-κες απ ελεφαντδοντο. Oι δύο του πλευρές είναι διακοσμημένες με δύο πε- ρίτμητες πλάκες απ ελεφαντδοτο. H μία παριστάνει σφίγγα, η άλλη σύνθε-το λωτ. Tέλος του 8ου αι. π.X. Yψος 90 εκατ. Kυπριακ Mουσείο, Λευκωσία.