B\u00ed \u1ea8n Cu\u1ed9c \u0110\u1eddi L\u00ea Du\u1ea9n
\u00bb T\u00e1c gi\u1ea3 : H\u1ee9a Ho\u00e0nh
\u00bb D\u1ecbch gi\u1ea3 :
\u00bb Th\u1ec3 l\u1ecdai: L\u1ecbch S\u1eed
\u00bb S\u1ed1 l\u1ea7n \u0111\u1ecdc: 3207
L\u00ea Du\u1ea9n
Ng\u01b0\u1eddi CS n\u00e0o c\u0169ng c\u00f3 cu\u1ed9c \u0111\u1eddi ly k\u1ef3, do h\u1ecd c\u1ed1 t\u00ecnh che d\u1ea5u,
ng\u1ee5y trang \u0111\u1ec3 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng. L\u00ea Du\u1ea9n (1907-1986) t\u1eebng l\u00e0 B\u00ed
th\u01b0 c\u1ee7a \u0111\u1ea3ng CSVN, nh\u01b0ng l\u00e0 1 trong nh\u1eefng nh\u00e2n v\u1eadt l\u00e3nh
\u0111\u1ea1o c\u00f3 tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 h\u1ecdc th\u1ee9c k\u00e9m nh\u1ea5t, ch\u1ec9 \u1edf b\u1eadc Ti\u1ec3u h\u1ecdc. Do
\u0111\u00f3, \u00f4ng ta t\u00e0n \u00e1c \u0111\u1ed1i v\u1edbi \u0111\u1ed3ng b\u00e0o c\u00f2n h\u01a1n k\u1ebb th\u00f9 ngo\u1ea1i
nh\u00e2n. \u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 t\u00ednh t\u00ecnh c\u1ee5c m\u1ecbch nh\u01b0 n\u00f4ng d\u00e2n, t\u00ednh
c\u1ecdc c\u1eb1n.
Sau n\u0103m 1975, 1 c\u00e1n b\u1ed9 cao c\u1ea5p h\u1ecfi \u00f4ng v\u1ec1 ch\u00ednh s\u00e1ch \u0111\u1ed1i
\u0111\u00e3i v\u1edbi nh\u1eefng s\u0129 quan mi\u1ec1n Nam th\u00ec Du\u1ea9n tr\u1ea3 l\u1eddi b\u1eb1ng c\u00e1ch
ra d\u1ea5u l\u1ea5y tay qu\u1eb9t ngang c\u1ed5 (c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 gi\u1ebft). Ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng
t\u00e0n b\u1ea1o, c\u00f3 t\u00ednh thi\u1ebfu nh\u00e2n t\u00ednh c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi l\u00e3nh \u0111\u1ea1o CS, l\u00e0m
cho h\u00e0ng tr\u0103m ng\u00e0n s\u0129 quan cao c\u1ea5p c\u1ee7a QLVNCH ph\u1ea3i ch\u1ebft
trong c\u00e1c tr\u1ea1i c\u1ea3i t\u1ea1o, ph\u01a1i th\u00e2y trong r\u1eebng thi\u00eang n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ed9c,
gieo tang t\u00f3c \u0111au th\u01b0\u01a1ng cho gia \u0111\u00ecnh h\u1ecd. Cu\u1ed9c \u0111\u1eddi c\u1ee7a L\u00ea
Du\u1ea9n c\u00f3 nhi\u1ec1u b\u00ed \u1ea9n \u00edt ai bi\u1ebft r\u00f5. T\u00e0i li\u1ec7u n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c vi\u1ebft d\u1ef1a.
theo nh\u1eefng l\u1eddi k\u1ec3 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi trong cu\u1ed9c c\u0169ng nh\u01b0 d\u1ef1a theo 1
v\u00e0i t\u00e0i li\u1ec7u kh\u00e1c, nh\u1ea5t l\u00e0 do s\u1ef1 gi\u00fap \u0111\u1ee1 c\u1ee7a Xu\u00e2n V\u0169 v\u00e0
D\u01b0\u01a1ng \u0110\u00ecnh L\u00f4i, h\u1ecd \u0111\u00e3 cho bi\u1ebft nh\u1eefng chi ti\u1ebft s\u1ed1ng th\u1ef1c m\u00e0
L\u00ea Du\u1ea9n, c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft l\u00e0 L\u00ea V\u0103n Du\u1ea9n, L\u00ea V\u0103n Nhu\u1eadn hay
anh Ba, ng\u01b0\u1eddi th\u00f4n B\u00edch La, huy\u1ec7n Tri\u1ec7u Phong, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng
Tr\u1ecb, sinh ng\u00e0y 7/4/1907 trong 1 gia \u0111\u00ecnh s\u1ed1ng b\u1eb1ng ngh\u1ec1
\u0111\u00f3ng quan t\u00e0i. Ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c theo h\u1ecdc h\u1ebft c\u1ea5p Ti\u1ec3u h\u1ecdc \u1edf Tri\u1ec7u
Phong. N\u0103m 18 tu\u1ed5i, L\u00ea Du\u1ea9n xin v\u00e0o l\u00e0m cho S\u1edf H\u1ecfa xa
Qu\u1ea3ng Tr\u1ecb. Theo nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi bi\u1ebft th\u00ec ban \u0111\u1ea7u Du\u1ea9n l\u00e0m
ng\u01b0\u1eddi "b\u1ebb ghi", c\u1ea7m c\u1edd hi\u1ec7u cho xe l\u1eeda m\u1ed7i khi v\u00e0o s\u00e2n ga.
N\u0103m 21 tu\u1ed5i, Du\u1ea9n tham gia ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng ch\u00ednh tr\u1ecb b\u00ed m\u1eadt
ch\u1ed1ng Ph\u00e1p, gia nh\u1eadp "Vi\u1ec7t Nam Thanh Ni\u00ean \u0110\u1ed3ng Ch\u00ed H\u1ed9i",
l\u00e0 ti\u1ec1n th\u00e2n c\u1ee7a \u0111\u1ea3ng CSVN.
1 n\u0103m sau, khi \u0111\u1ea3ng CSVN \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp \u1edf Hong Kong,
3/2/1930, Du\u1ea9n \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1eed l\u00e0m \u1ee6y vi\u00ean X\u1ee9 \u1ee7y B\u1eafc K\u1ef3. Sau
cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a th\u1ea5t b\u1ea1i "S\u00f4 Vi\u1ebft Ngh\u1ec7 T\u1ec9nh", Du\u1ea9n b\u1ecb Ph\u00e1p
b\u1eaft giam \u1edf H\u1ecfa L\u00f2 r\u1ed3i \u0111\u00e0y l\u00ean nh\u00e0 t\u00f9 S\u01a1n La (1931-1936).
N\u0103m 1936, M\u1eb7t Tr\u1eadn B\u00ecnh D\u00e2n l\u00ean c\u1ea7m quy\u1ec1n \u1edf Ph\u00e1p, n\u1edbi
l\u1ecfng ch\u1ebf d\u1ed9 cai tr\u1ecb thu\u1ed9c \u0111\u1ecba. T\u1ea1i \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng, Ph\u00e1p ph\u00f3ng
th\u00edch 1 s\u1ed1 ch\u00ednh tr\u1ecb ph\u1ea1m. L\u00ea Du\u1ea9n \u0111\u01b0\u1ee3c tha trong d\u1ecbp n\u00e0y.
V\u1ec1 Trung K\u1ef3, Du\u1ea9n l\u1ea1i ti\u1ebfp t\u1ee5c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng. 1 n\u0103m sau, Du\u1ea9n
\u0111\u01b0\u1ee3c c\u1eed l\u00e0m \u1ee6y vi\u00ean X\u1ee9 \u1ee7y Trung K\u1ef3 (1937-1939). S\u1edf d\u0129
Du\u1ea9n \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfp t\u1ee5c ti\u1ebfn c\u1eed v\u00e0o ch\u1ee9c v\u1ee5 cao h\u01a1n l\u00e0 nh\u1edd xu\u1ea5t
th\u00e2n t\u1eeb giai c\u1ea5p ngh\u00e8o kh\u1ed5, \u00edt h\u1ecdc, trung ki\u00ean. N\u0103m 1939,
Du\u1ea9n \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0o Ban ch\u1ea5p h\u00e0nh Trung \u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea3ng (\u1ee6y Vi\u00ean
Th\u01b0\u1eddng V\u1ee5 L\u00e2m Th\u1eddi Trung \u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea3ng, 1939-1940), v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c
ph\u00e1i v\u00e0o Saigon ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng. B\u1ea5y gi\u1edd \u0111\u1ea3ng vi\u00ean CS \u1edf mi\u1ec1n
Nam ch\u1ec9 c\u00f3 1 nh\u00fam ng\u01b0\u1eddi. L\u00fac \u0111\u00f3 \u1edf Nam K\u1ef3 c\u00f3 Nguy\u1ec5n V\u0103n
C\u1eeb l\u00e0 T\u1ed5ng b\u00ed th\u01b0, v\u00e0 Du\u1ea9n d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n c\u1ee7a C\u1eeb.
Th\u00e1ng 8/1939, \u0110\u1ea3ng CS Li\u00ean x\u00f4 k\u00fd hi\u1ec7p \u01b0\u1edbc th\u00e2n thi\u1ec7n v\u1edbi
k\u1ebb th\u00f9 \u0110\u1ee9c Qu\u1ed1c X\u00e3, v\u00e0 coi Ph\u00e1p kh\u00f4ng c\u00f2n l\u00e0 \u0111\u1ed3ng minh
n\u1eefa. Ph\u1ea3n \u1ee9ng l\u1ea1i, \u1edf \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng, To\u00e0n quy\u1ec1n George de
Catroux ra l\u1ecbnh thanh tr\u1eebng t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ea3ng vi\u00ean CS. Ng\u00e0y
17/1/1940, m\u1eadt th\u00e1m b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1i tr\u1eadn Nguy\u1ec5n V\u0103n C\u1eeb
(T\u1ed5ng b\u00ed th\u01b0 \u0111\u1ea3ng \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi), V\u00f5 \u0110\u00ecnh Hi\u1ec7u, V\u0169 Thi\u00ean T\u00e2n
v\u00e0 Du\u1ea9n \u0111ang h\u1ed9i h\u1ecdp t\u1ea1i con h\u1ebbm s\u1ed1 19 \u0111\u01b0\u1eddng Nguy\u1ec5n T\u1ea5n
Nghi\u1ec7m, nay l\u00e0 Tr\u1ea7n \u0110\u00ecnh Xu. 2 h\u00f4m sau, L\u00ea H\u1ed3ng Phong v\u00e0
H\u00e0 Huy T\u1eadp (Uy vi\u00ean Trung \u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea3ng) c\u0169ng b\u1ecb t\u00f3m \u1edf Phan
Thi\u1ebft. Tuy nhi\u00ean, trong d\u1ecbp n\u00e0y, s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng ch\u00ednh tr\u1ecb
b\u1ecb b\u1eaft, kh\u00f4ng ch\u1ec9 CS m\u00e0 th\u00f4i m\u00e0 c\u00f2n g\u1ed3m \u0111\u1ee7 m\u1ecdi th\u00e0nh
ph\u1ea7n, \u0111\u1ee7 khuynh h\u01b0\u1edbng ch\u00ednh tr\u1ecb v\u00e0 s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng b\u1ecb b\u1eaft ng\u00e0y
c\u00e0ng \u0111\u00f4ng. Th\u1ed1ng \u0111\u1ed1c Nam K\u1ef3 Veber c\u00f3 l\u1eadp tr\u1ea1i giam m\u1edbi \u1edf
T\u00e0 L\u00e0i, n\u1eb1m s\u00e2u trong r\u1eebng g\u1ea7n \u0110\u1ecbnh Qu\u00e1n, kho\u1ea3ng c\u00e2y s\u1ed1
123 \u0111\u1ec3 ch\u1ee9a th\u00eam, sau khi c\u00e1c nh\u00e0 t\u00f9 kh\u00e1c \u0111\u00e3 "qu\u00e1 t\u1ea3i". \u0110\u00e2y
l\u00e0 chi\u1ebfn d\u1ecbch "t\u1ed5ng ru\u1ed3ng, v\u00e9t s\u1ea1ch" c\u1ee7a th\u1ef1c d\u00e2n, \u0111\u1ec1 ph\u00f2ng
cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n b\u1ea3n x\u1ee9.
L\u00fac \u1ea5y, Nguy\u1ec5n Th\u1ecb Minh Khai (t\u1ee9c Nguy\u1ec5n Th\u1ecb V\u1ecbnh) c\u0169ng b\u1ecb
sa l\u01b0\u1edbi m\u1eadt th\u00e1m Ph\u00e1p (30/7/1940) t\u1ea1i H\u00f3c M\u00f4n. L\u00fac n\u00e0y,
Th\u01b0\u1eddng v\u1ee5 Trung \u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea3ng \u0111ang \u0111\u00f3ng \u1edf mi\u1ec1n Nam v\u1edbi
Phan \u0110\u0103ng L\u01b0u, T\u1ea1 Uy\u00ean,...ch\u01b0a b\u1ecb b\u1eaft. 30/9/1940, h\u1ecd \u0111\u1ed3ng
thanh quy\u1ebft ngh\u1ecb kh\u1edfi ngh\u0129a ch\u1ee9 kh\u00f4ng ch\u1ecbu ng\u1ed3i y\u00ean ch\u1edd
ch\u1ebft. K\u1ebf ho\u1ea1ch n\u1ed5i d\u1eady nhi\u1ec1u t\u1ec9nh c\u00f9ng 1 l\u00fac g\u1ecdi l\u00e0 Nam K\u1ef3
Kh\u1edfi Ngh\u0129a v\u00e0o cu\u1ed1i n\u0103m 1940 (22/11/1940). Phan \u0110\u0103ng
L\u01b0u \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1eed ra B\u1eafc xin ch\u1ec9 th\u1ecb, tuy nhi\u00ean cu\u1ed9c h\u1ecdp l\u1ea7n th\u1ee9 7
c\u1ee7a Trung \u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea3ng \u1edf B\u1eafc Ninh (c\u00f3 Ho\u00e0ng v\u0103n Th\u1ee5, Tr\u1ea7n
\u0110\u0103ng Ninh, H\u1ea1 B\u00e1 Cang t\u1ee9c Ho\u00e0ng Qu\u1ed1c Vi\u1ec7t...) \u0111\u00e3 kh\u00f4ng
t\u00e1n th\u00e0nh.
Theo l\u1ecbch s\u1eed c\u00f4ng khai c\u1ee7a \u0110\u1ea3ng th\u00ec nh\u01b0 th\u1ebf. Tuy nhi\u00ean, c\u00f3
ng\u01b0\u1eddi trong cu\u1ed9c, bi\u1ebft c\u00e1i b\u00ed \u1ea9n c\u1ee7a Nam K\u1ef3 Kh\u1edfi Ngh\u0129a
(22/11/1940). Kh\u00f4ng ph\u1ea3i b\u1ed7ng nhi\u00ean nh\u00f3m Th\u01b0\u1eddng v\u1ee5
Trung \u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea3ng l\u1eabn tr\u1ed1n \u1edf H\u00f3c M\u00f4n, B\u00e0 \u0110i\u1ec3m m\u00e0 Ph\u00e1p bi\u1ebft
\u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0 b\u1eaft tr\u1ecdn \u1ed5. \u0110\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 mi\u1ec1n B\u1eafc "ch\u1ec9 \u0111i\u1ec3m cho
Ph\u00e1p", v\u00ec mu\u1ed1n "\u0111\u1ea3o ch\u00ednh" Trung \u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea3ng mi\u1ec1n
Nam \u0111\u1ec3 \u0111em Trung \u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea3ng ra B\u1eafc K\u1ef3 cho ng\u01b0\u1eddi B\u1eafc
l\u00e3nh \u0111\u1ea1o. H\u1ecd m\u01b0\u1ee3n tay ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p \u0111\u1ec3 di\u1ec7t ngu\u1ed9i Nam
K\u1ef3. Ch\u00ednh v\u00ec l\u1ebd \u0111\u00f3, Phan \u0110\u0103ng L\u01b0u b\u1ecb b\u1eaft. L\u1ea7n l\u01b0\u1ee3t, c\u00e1c nh\u00e2n
v\u1eadt l\u00e3nh \u0111\u1ea1o \u1edf Nam K\u1ef3 b\u1ecb \u0111\u01b0a ra t\u00f2a k\u00eau \u00e1n t\u1eed h\u00ecnh. Nguy\u1ec5n
Th\u1ecb Minh Khai b\u1ecb b\u1eaft tr\u01b0\u1edbc, c\u0169ng b\u1ecb h\u00e0nh quy\u1ebft chung
(28/8/1941) v\u1edbi Nguy\u1ec5n V\u0103n C\u1eeb (T\u1ed5ng b\u00ed th\u01b0 n\u0103m 1938), V\u00f5
V\u0103n T\u1ea7n (ng\u01b0\u1eddi \u0110\u1ee9c H\u00f2a, T\u00e2n An, B\u00ed th\u01b0 X\u1ee9 \u1ee7y Nam K\u1ef3), H\u00e0
Huy T\u1eadp (\u1ee6y vi\u00ean Trung \u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea3ng).