Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
2Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
10.SINIF 3. ÜNİTE DERS NOTLARI

10.SINIF 3. ÜNİTE DERS NOTLARI

Ratings: (0)|Views: 215 |Likes:
Published by devkazani

More info:

Published by: devkazani on Nov 18, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/01/2014

pdf

text

original

 
DOĞAL SİSTEMLER 3.BÖLÜM- DOĞADAKİ ÜÇ UNSUR SU , TOPRAK , BİTKİ
SU
 
Su, bilinen tüm yaşam formları için gerekli olan tatsız ve kokusuz bir madde. Su, canlıların yaşaması için hayati bir öneme sahiptir.Küçük miktarlarda çıplak gözle bakıldığında renksizdir. Dünyaüzerinde farklı şekillerde bol miktarda bulunur.Suyun kimyasal formülü H2O'dur. Bunun anlamı bir sumolekülünün iki hidrojen ve bir oksijen atomundan oluştuğudur. Saf su, kokusuz, tatsız, renksizdir; fakat havadaki karbondioksitkalıntıları ile karbonik asit çözeltileri oluşturmaya başladığı andanitibaren tadı bozulur ve tehlikeli bir hal alır.su sıcaklık içindeki ani değişimleri engelleyerek Dünya'nıniklimini düzenlemesine olanak verir.Su yerkürede değişik hallerde bulunur: su buharı, (bulutlar), su(denizler, göller,akarsular), buz (kar, dolu, buzullar) gibi. Su sürekliolarak su döngüsü olarak bilinen döngü içinde değişik fiziksel halleredönüşür.
Su çevriminin (su döngüsü ) çok kısa bir özeti
Su çevriminin başlama noktası yoktur ama, okyanuslardan başlayarak su döngüsünü anlatalım. Kısacası yeryüzündeki tüm su kaynaklarında(göller ,denizler ,akarsular, yer altı suları buzullar) ve bünyesinde su bulunan (agaçlar ,bitkiler ,toprak ) tüm ortamlardaki suyun özelliklegüneş enerjisine bağlı olrak buharlaşarak yükselmesi, sonrasındasoğuyup yoğuşarak yeryüzüne kar ve yağmur şeklinde tekrar inmesive yine bu yağışların yer altı sularını buzulları akarsuları ve göllerioluşturması deniz ve okyanusları beslemesi olayına denir.buna göre sudoğada hiçbir zaman tamamen yok olmaz zaman içinde hal ve mekandeğiştirir.Dünyadaki suyun dağılımıDünyadaki suyun nerelerde olduğunun detaylı izahı için, aşağıdakigrafiğe ve veri tablosuna bakın. Dünyadaki toplam suyun yaklaşık 1386 milyon kilometre küp (332,5 milyon mil küp)’nün yani %96’dan fazlasının tuzlu su olduğuna dikkat edin. Bütün tatlı sukaynaklan % 68’inden fazlası buz ve buzulların indehapsedilmiştir. Tatlı suyun diğer % 30’u ise yer altındadır. Nehirler,göller gibi yüzeysel tatsu kaynakları, dünyadaki toplam suyunyaklaşık % 1’inin 1/700’ü olan 93 100 kilometre küp (22 300 mil küp)’nüoluşturur. Bununla birlikte insanların her gün kullandığı su kaynağınınçoğunu nehirler ve göller teşkil etmektedir.
Harita 1:Dünyada kişi başına düşen tatlı su miktarı dağılım haritası
Yeryüzündeki su kaynakları dengeli bir dağılış göstermemektedir bunun enönemli sebebi yeryüzünde iklim özelliklerinin farklı olması,yerşekilleri,coğrafi konum ve yükselti şartlarının farklı olmasıdır.Yeryüzünde tatlı su kaynaklarının tükenmesi beklenemez ancak insanlarınaşırı ve bilinçsizce tüketimi bu kaynakların azalmasına neden olacaktır ve bir görüşe göre dünyada savaşların çıkma nedeni ileride su kaynakları olacaktır Kısıtlı su kaynaklarına rağmen, ne yazık ki dünyadaki su tüketimi son 50yılda çarpıcı bir şekilde artmıştır. 1940 yılında dünyadaki toplam su tüketimiyılda yaklaşık 1 000 km3 iken, bu miktar 1960 yılında ikiye katlanmış, 1990yılında 4 130 km3’e ulaşmıştır.Tatlı su kaynakları bu şakilde azalırken teknolojinin ilerlemesi tuzlusuyun arıtılarak kullanılabilir hale gelmesini sağlamakta ancak buda oldukça pahalı olmaktadır bu gün İsrail Dubai Avustralya, Ortadoğu, İspanya,İngiltere, ABD, Hindistan ve Çin gibi ülkeler deniz suyunu arıtarak içme vekullanma suyu olarak değerlendirmektedir.ülkemizde bodrumdaki bazıotellerde ve işletmelerde bu işlemle su elde edilirken yine yakın gelecektedeİstanbul için böyle projelerin hayata geçirilmesi beklenmektedir Doğal Hayatı Koruma Vakfı verilerine göre Arabistan Yarımadası, temizsu ihtiyacının % 60’ını denizsuyunu arındırarak sağlıyor. İspanya ise tarımsalsulamasının %20’sini bu yolla elde ediyor.
Su Tüketiminin Sektörel Dağılımı
Dünyadaki toplam su tüketiminin, çeşitli kaynaklara göre değişse de,yaklaşık % 70’i tarım sektöründe sulama, % 22’si sanayi ve % 8’i içme vekullanma suyu amaçlı olarak kullanılmaktadır. Avrupa’da sektörler itibariylesu kullanımı % 33 sulama, % 51 sanayi, % 16 içme ve kullanma amaçlıdır.
Temiz ve Tatlı Su Kaynaklarının Sektörel Kullanımı (%)SEKTÖR 
   D   ü  n  y  a   G  e   l   i  ş  m   i  ş    Ü   l   k  e   l  e  r
G  e   l   i  ş  m  e   k   t  e   O   l  a  n   l   k  e   l  e  rA  z   G  e   l   i  ş  m   i  ş    Ü   l   k  e   l  e  r
   A  v  r  u  p  a   T   ü  r   k   i  y  e
Tarım
67-703952863372-75
Sanayi
22-23463875110-12
İçmeve kullanma
8-10151071615-16Genellikle, bir insanın biyolojik ihtiyaçlarını karşılaması ve yaşamısürdürebilmesi için, günde en az 25 litre su tüketmesi gerektiği kabul edilir.Ancak, çağdaş bir insanın sağlıklı bir biçimde yaşaması için gereken içme,yemek pişirme, yıkanma, çamaşır gibi amaçlarla kullanılacak su dikkatealındığında, kişi başına günlük ortalama kentsel su tüketim standardı 150litre olarak kabul edilmektedir. Dünya genelinde bölgelere göre kişi başınasu tüketim miktarları sanayileşmiş ülkelerde 266 litre iken Afrika’da 67,Asya’da 143, Arap ülkelerinde 158, Latin Amerika’da 184 litredir.Türkiye'de ise kişi başına günlük su tüketimi ortalama 111 litredir.Bir ülkenin su zengini sayılabilmesi için, kişi başına düşen yıllık su miktarıen az 8000- 10.000 m3 arasında olmalıdır. Kişi başına düşen yıllık 1430m3’lük kullanılabilir su miktarıyla Türkiye, sanıldığı gibi su zengini bir ülkedeğildir.
 
Ülke- Kıta OrtalamasıKişi Başına Düşen KullanılabiliSu Miktarı (yıllık)SURİYE1.200 m3LÜBNAN1.300 m3TÜRKİYE1.430 m3IRAK 2.020 m3ASYA ORTALAMASI3.000 m3BATI AVRUPA ORT.5.000 m3AFRİKA ORT.7.000 m3GÜNEY AMERİKA ORT. 23.000m3DÜNYA ORT.7.600 m3
Tablo 1:Kişi Başına Düşen Kullanılabilir Su Miktarı (yıllık)Ramsar Sulak Alanlar Sözleşmesi Nedir?
Ramsar Sözleşmesi; Hazar Denizi’nin güney sahillerinde yer alan bir İran kenti olan Ramsar’da, 2 Şubat 1971’de yapılan hükümetler arası bir anlaşmadır. Ramsar Sulak Alanlar Sözleşmesi’nin amacı ‘yerel, bölgesel ve ulusal faaliyetler ve uluslararası işbirliği yoluyla dünyaçapında sürdürülebilir kalkınmaya ulaşma hedeflerine katkıda bulunmak amacıyla m sulak alanların korunması ve akılkullanımıdır.
 
rkiye, 1994 nda UluslararaRamsar Sözleşmesi’ne taraf olmuş ve halihazırda 12 sulak alanı Ramsar Alanıolarak ilan etmiştir.
Su kaynakları1
.denizler ve okyanuslar 
2.
göller ve bataklıklar 
3
.akarsular yer altı suları(kaynaklar)
4
. buzullar 
1.DENİZLER VE OKYANUSLAR 
Dünyamıza baktığımızda yüzeyinde hem büyük su kütlelerini hem dekara parçalarını görürüz. Bütün dünya yüzeyinin %71 ini denizler,%29 unu karalar olturur. Ancak bu oran kuzey ve neyyarımkürede değişir. Çünburalarda kara ve denizlerin orafarklıdır. Kuzey yarımkürede karalar %39, denizler %61 oranında yer tutar. Güney yarımkürede ise karalar %19, denizler %81 yer kaplar.Gördüğünüz gibi karaların kapladığı alan kuzey yarım kürede dahageniştir. Asya, Avrupa, Kuzey Amerika, Afrika'nın büyük bir kısmıkuzey de kalır. Güney Amerika, Afrika'nın güneyi, Okyanusya veAntartika ise güney de kalır.Bu farklı dağılım bir çok özelliği etkiler.- Öncelikle iklimi etkiler. Kuzey yarımküre daha karasal bir iklimesahiptir. Bu durum kuzey de ortalama sıcaklığın 2 derece kadar fazlaolmasını sağlar.- Nüfusun büyük çoğunluğu kuzeydedir. Bu ekonomik gelişimi olumluyönde etkiler.- Karalar üzerindeki doğal zenginlikler, ormanlar ve yeralzenginlikleri kuzey de daha çoktur.- Ulaşım olanakları ve ülkeler arası iletişim kuzey de daha gelişmiştir.
KITALAR 
Kendine bağlı olan adalarla ,etrafı denizlerle ve okyanuslarla çevriliolan büyük kara parçalarına kıta denir. Dünya yüzeyinde 7 kıta vardır.Bunlar Asya, Avrupa, Afrika, Kuzey Amerika, Güney Amerika,Okyanusya ve Antartika dır.Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarına 'eski dünyakaraları'adı verilir. Eski dünya kıtalarının ve diğer kıtaların en büyüğü Asyadır. Hemen yanında bir uzantısı gibi duran Avrupa bulunur. Bu nedenle buiki kıtaya "Avrasya" adı verilir.Türkiye bu eski dünya karalarının birbirine en çok yaklaştığı yerde bulunur. Anadolu yarımadası Asya nın Avrupa ya en çok yaklaştığı yerde yer alır. Trakya ise Avrupa topraklarımızı oluşturur.Kıtalar birbirlerinden boğazlar ya da okyanuslarla ayrılmışlardır. Asyakıtası, Kuzey Amerika'ya Bering boğazı ile, Kuzey Amerika-GüneyAmerika'ya Panama kanalı ile,Avrupa kıtası Afrika ya Cebelitarık boğazıile,Afrika kıtası Asya ya Süveyş kanalı ile bağlanır. Asya yı Avrupa danayıran sınır ise Ural dağlarının batısı, Kafkasların kuzeyi ve İstanbul-Çanakkale boğazlarının kuzeyinden geçer.
Harita 2:Dünya Kıtalar ve Okyanuslar HaritasıOKYANUSLAR 
Kıtalar arasındaki büyük çukurlarda kalan geniş ve derin su kütlelerineokyanus denir. Deniz ise karalar arasına veya kenarına sokulmuş kollardır. İçdeniz karaların çok fazla içlerine sokulmuş kollardır. Kıtaların kenarında bulunan, okyanuslarla çok daha geniş alanlarda bağlanan denizlere kenar deniz adı verilir. 
Harita 3:Dünya Okyanuslar ve Denizler Haritası
Okyanuslar denizlere göre çok daha geniş ve derindir. Dünya üzerinde üç büyük okyanus vardır. Bunlar Amerika kıtalaile Asya ve Okyanusyaarasında bulunan Büyük okyanus,Amerika kıtaları ile Avrupa ve Afrikaarasında bulunan Atlas okyanusu, Asya nın güneyi, Afrika ve Okyanusyaarasında ise Hint okyanusu yer alır. Bu okyanuslar güney yarım küredeAntartika çevresinde birleşerek tek bir su kütlesi oluştururlar.Dünyada ilk on okyanus ve denizler şunlardır:1.Pasifik Okyanusu2.Atlantik Okyanusu3.Hint Okyanusu4.Arktik Okyanus5.Güney Çin Denizi6.Caribbeen Denizi7.Akdeniz8.Bering Denizi9.Ohotsk Denizi10.Meksika Körfezi
2. GÖLLER VE BATAKLIKLAR 
Dünyadaki yerkabuğu üzerindeki tatlı su kaynaklarının yaklaşık % 11 ni bataklıklar % 87’sini ise göller oluşturur.
BATAKLIKLAR 
 
Bataklık.
 
Üzerine basınca çöken, nemli, çamur haline gelmiş , geniş batak alanlarına verilen ad. Bataklıklar çevresine göre çukur olanyerlerde su geçirmez tabakaların (kil gibi) yüzeyde bulunduğuyerlerde, yağmur ve kaynak atalarının birikmesi ve uzun zamankalmaile meydana gelir.Durgun ve çamurlu su alanları olan bataklıklar birer hastalık kaynağı olduğundan (özellikle sıtma) bu gibiyerlerin kurutulması gerekir. Bu da, ya su geçirir tabakaya kadar  bataklık alanının yer yer delinmesi ile ya da bataklık sularınınyakınlarında bulunan bir akarsuya açılması ile olur. Bunlardan başka bataklıkları kurutmanın bir şekli de, okaliptüs gibi suyu çok çekenağaçların bu alanlara dikilmesi iledir.
GÖLLER 
Dünyadaki başlıca büyük göller GÖLLLER VE OLUŞUMLARIKaralar üzerindeki çukurlarda birikmiş durgun sulara göl denir.Bulundukları bölgenin iklim jeolojik ve jeomorfolojik yapısına bağlıolarak farklılık gösteren dünyanın hemen her tarafına dağılmış iriliufaklı bir çok göl bulunur. Dünyanın en büyük gölü Asya kıtasındaHazar ve en derin gölü de yine bu kıtada Baykal gölüdür. Göller yağışlarla göle dökülen akarsularla ve kaynaklarla beslenirler. Eğer bir göle buharlaşma yoluyla kaybettiğinden daha fazla su gelirse göl sularıyükselir. Gölün fazla suları göl çanağının en alçak yerinde bir derehalinde dışarı akmaya başlar. Buna gideğen yada göl ayağı adı verilir.Sulaokyanuslara ve denizlere ulran llerin sulatatlı,ulaştıramayanların ise tuzludur. Örneğin:Tuz ve Van gölü • Dünyaüzerinde çöküntü gölleri en fazla Doğu Afrika graben sahası üzerindeyer almaktadır. • Dünyada en fazla göllerin bulunduğu sahalar DoğuAfrika, Finlandiya ve ABD'de göller yöresidir.
Göl Sularının Kimyasal Özelliklerine BağOlarak GöllerinSınıflandırılması1
.TATLI
2
.TUZLU
3
.ACILI
4
.SODALI 
Göl Sularının Kimyasal Özelliğini Etkileyen Faktörler1
. Gölün büyüklüğü ve derinliği:Büyüklük ve derinlik arttıkça tuzluluk azalır.
2
. Gölün gideğeninin olup olmaması: Göl sularını bir gideğen ile boşaltabiliyorsa suları tatlı olur.
3
. İklim: Nemli iklim bölgelerinde göllerin tuzluluğu daha azdır.Genelde tatlı suludurlar.
4
. Göl çanağını oluşturan kayaların özelliği (ÖR:Van gölünü besleyenakarsular volkanik feldspat türü araziden geçerek Van gölününsularının sodalı olmasına neden olmuştur)
Harita 4: Dünya Göl Dağılım HaritasıOLUŞUMLARINA GÖRE GÖLLER A.DOĞAL GÖLLER:1. Tektonik Göller:
Yerkabuğunun çöküntüye uğramış yerlerindeoluşan göllerdir. Doğu Afrika gölleri,Lut gölü,Baykal gölü,GüneyMarmara gölleri,Göller yöresi gölleri
2. Volkanik Göller:
Volkanik patlamalar sonucu oluşan çukurluklara sularındolması ile meydana gelen göllerdir.Volkan konisinin ağzında meydanagelen göllere krater gölleri denir. Dünya’nın en önemli volkan kraterigollerinin başında, ABD’de bulunan, Crater Gölü’dür. Örn:Nemrut gölü gibi.Patlama çukurluklarında oluşan göllere ise maar gölleri denir. Dünya’nın enönemli maar göllerine Almanya-Eifel Bölgesinde ve Fransa güneyi-Masif Santral bölgesinde rastlanır ülkemizde ise Meke Tuzlası örnek verilebilir 
3. Buzul Gölleri:
Buzulların oyduklaalanlazamanla suların doldurmasıile oluşan göllerdir.Kuzey Avrupa'daki göller,K.Amerika'daki büyük göller ve yüksek dağlardaki sirk gölleri bu türdendir. Alp Dağları’nın kuzeyinde bulunan, Boden, Zürih ve Dört Kanton gölleri ile güney yamaçlarda bulunanGarda, Como ve Maggiore gölleri örnek verilebilir 
4. Karstik Göller :
kolay eriyebilen kayaçların (kalker,jips vb) bulunduğuyerlerde oluşan polye erime çukurlukları içerisinde su birikmesi neticesindeoluşan göllerdir 
5-Set Gölleri1. Heyelan Set lleri
: bir akarsuyun önünün heyalan sonucukapanmasıyla oluşan göllerdir.
2. Lav Set Gölü
: akarsuyun volkanik faaliyetler neticesinde çıkan lav ve proklastik maddelerle önünün kesilmesi neticesinde oluşan göllerdir 
3. Alüvyal Set Gölü
:yatak eğiminin çok olduğu yerlerde fazla miktardataşınan malzemeler akarsuyun hızının azaldığı noktada birikmeye başlar taşınamayan bu malzeme akarsuyun önünü zamanla keserek burada göloluşmasına neden olur 
4. Kıyı Set Gölü
:Akarsuların aşındırarak deniz kıyısına kadar taşıdıklarımalzemeler burada dalgalar yardımıyla kıyı kordanlarının oluşmasına nedenolur zamanla bu kordon bir koyun önünü kapatarak denizden ayrılmış göllerioluşuturur , bunlara kıyı set gölü denir.aynı zamanda lagün veya deniz kulağıolarak ta bilinir. Önemli Lagün gölleri Baltık Denizi güneyinde Frisches veKuriscches Lagünleri, Nil Deltası’nda Menzele ve Brullus gölleri
5. Moren set gölü
: buzulların etkili olduğu bölgelerde dağ yamaçlarından buzullarla aşınrak taşınan malzemeler(moren) kar erimeleri neticesindeoluşan küçük derelerin önünü keserek göl oluşumuna neden olurlar bunlaramoren set gölü denir. Önemli moren set gölleri Avusturya’da bulunanAmmer, Starnberg ve Atter gölleri, Finlandiya ve Norveç’in güneyinde bulunan Vetter ve Vener gölleri, ABD’de bulunan Superior, Michigan,Huron, Erie, Ontario (ABD- Kanada).
B. YAPAY GÖLLER 
Bunlar özellikle beşeri faaliyetlere bağlı olrak ve insanların temelihtiyaçlarını ( içme suyu,elektrik, sulama suyu,kullanma suyu gibi)karşılamak için akarsuların önünün yapay setlerle bentlerle kapatılmasıneticesinde oluşan baraj gölleri ve göletlerdir.
YERYÜZÜNDE BAŞLICA GÖL BÖLGELERİ1. AVRUPA:
Finlandiya, Britanya Adaları, Kuzey Almanya ve Alp dağlarızengin göllere sahiptir. Bu göllerin büyük bölümü buzulların etkisiyleoluşmuştur. Doğu Avrupa’nın kuzeyinde Ladoga, Onega gölleri, İsveç’teVener, Vetter, Melar lleri k oranda tektonik llerdir.Finlandiya(Göller ülkesi) birbirine küçük akarsularla bağlı olan binlercegölle kaplıdır.
2.ASYA:
Dünyanın en büyük gölü olan Hazar(Hazer)gölü. Aral gölü,Karaboğaz . Hazar ve Aral gölleri daha önce birlik bir ldurumundayken oluşan tortulanma alanları sonucunda ayrılmışlardır. Baykalgölü(Dgölü),Balkaş gölü, Isık gölü(Sıcak göl),Lob-Nor gölü(Bataklık durumundadır),Lut gölü, Urmiye ve Van gölü diğer önemli göllerdir.
3.KUZEY AMERİKA:
Kuzey Amerika Büyük Göller Bölgesi: Superiyör,Huron, Erie, , Ontario,(Bu göllerin bir smı Kanada’da yer alır)

Activity (2)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 thousand reads
1 hundred reads

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->