KYPIAKH 27 MAPTIOY 1994

2-20

AΦIEPΩMA



Tα Zαγρια της Hπείρου.H ιστορία της περιοχής απτην Παλαιολιθική Eποχή ώςτη Pωμαιοκρατία.



Tο Zαγρι στηνTουρκο-κρατία. Aπολάμβανε ειδικάπρονμια απ τους κατακτη-τές και αναπτύχθηκε κοινω-νικά και οικονομικά.



H γυναίκα του Zαγοριού.Πρσωπο λεβέντικο, έγινεσύμβολο στην εποποιία τηςΠίνδου.



Aρχιτεκτονική έκφραση.Iχνογράφημα της τυπολογι-κής και μορφολογικής οργά-νωσης σπιτιών και οικισμών.



Γράμματα και Tέχνες. Oι σημαντικτεροι πνευματικοί άνθρωποι και η προσφοράτους στη χώρα μας.



Zαγορίσιοι ευεργέτες. Mεδωρεές τους κτίσθηκανσπουδαία έργα κοινωνικήςωφέλειας.



HPιζάρειος Σχολή. Eκα-τν πενήντα χρνια συνεχούςπροσφοράς στην Eκκλησία,την παιδεία και την κοινωνία.



H προσφορά της Pιζαρεί-ου. Oι πολιτιστικές και κοι-νωνικές δραστηριτητες στοσημερινZαγρι.



Eκκλησίες και μοναστήρια.Kτίσθηκαν απ Hπειρώτεςμαστρους και διακοσμού-νται απ θαυμάσιες αγιογρα-φίες.



HZαγορίσια φύση.



Πολιτισμική εντητα. H το-πική κουλτούρα σκιαγραφεί την κοινωνική και οικονομι-κή διάρθρωση της περιοχής.



Διακοσμητική ζωγραφική.Oι εσωτερικές τοιχογραφίεςσπιτιών έγιναν απ Xιοναδί-τες ζωγράφους στις αρχέςτου 19ου αιώνα.

BIBΛIO

Nέες εκδσεις.

ΘEAMATA

Kινηματογράφοι και Θέα-τρα.

ΓEYΣEIΣ

Oίνος ο αγαπητς και συντα-γή μαγειρικής.

24-31

THΛEOPAΣH

Tο πργραμμα της εβδομά-δας.

Yπεύθυνος

«Eπτά Hμερών»:

BHΣ. ΣTAYPAKAΣ

Φωτογραφία εξωφύλλου:

Zαγορο-χώρια: Mερική θεαματική άποψη τουΔικρφου απ τον Aη Γιάννη. (Aπτην έκδοση του Pιζαρείου Iδρύματος«Zαγοροχώρια»).

ΦIEPΩMA

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 27 MAPTIOY 1994

Tα Zαγριατης Hπείρου

H ιστορία της περιοχής απ την Παλαιολιθική Eποχή ώς τη Pωμαιοκρατία

Tης

Aμαλίας Bλαχοπούλου - Oικονμου

Λέκτωρ της Kλασικής Aρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Aθηνών

TO ZAΓOPI είναι η περιοχή στο κέ-ντρο της Πίνδου, βρεια - βορειοδυ-τικά των Iωαννίνων, ανάμεσα στοβουν Mιτσικέλι και τον ποταμAώο που συμπίπτει στο μεγαλύτεροτμήμα του με τα βρεια σύνορα τηςπεριοχής. Kατά τους ιστορικούςχρνους ο χώρος αυτς αποτελού-σε το Bορειοανατολικ άκρο τηςαρχαίας Mολοσσίας.H ιστορία της περιοχής κατά τουςπροχριστιανικούς χρνους δεν έχειπλήρως διαφωτισθεί, καθώς τα ανα-σκαφικά δεδομένα είναι σχετικώςπενιχρά. Eξαιρούνται βέβαια οι πε-ριπτώσεις της προϊστορικής θέσηςστο Kλειδί, μιας βραχοσκεπής επά-νω απ τη δεξιά χθη του Bοϊδομά-τη στην περιοχή της Kλειδωνιάς, καιτου αρχαίου κτηνοτροφικού οικι-σμού στη Bίτσα, που έχουν διενερ-γηθεί συστηματικές ανασκαφές.Oι ανασκαφές έρευνες στο Kλει-δί

(1)

έφεραν σε φως πλουσιτατα ευ-ρήματα, πως πάνω απ 30.000 λε-πίδες και πάνω απ 20.000 κομμάτιαοστών, καθώς και εκατοντάδες ο-στέινα εργαλεία, δντια, σφυριά λί-θινα και άλλα ενδιαφέροντα μικρο-ευρήματα.Ως πρώτη ύλη για τη λιθοτεχνίαχρησιμοποιούν κατεξοχήν κροκά-λες μαύρου ή γκρίζου πυριτολίθουαπ τον κοντιν Bοϊδομάτη. Oι χρο-νολογήσεις με ραδιενεργ άνθρακαέδειξαν τι τα μέχρι τώρα ευρήματαεπεκτείνονται στη διάρκεια τηςAνώτερης Παλαιολιθικής περιδου,δηλ. απ το 14.000 έως το 8.000 π.X.περίπου, ταν ο άνθρωπος ήτανσπηλαιοδίαιτος, κυνηγς και συλλέ-κτης της τροφής του.Oι ενδείξεις απ τις ανασκαφές,αλλά και απ τις γενικτερες πα-λαιο-περιβαλλοντολογικές μελέτες,

Xάλκινο εγχειρίδιο, που μαρτυρεί μυκηναϊκή παράδοση,και χάλκινη αιχμή δρατος απ τους κιβωτισχημους τά-φους στο Kαλμπάκι (1200 π.X.).

Eπιμέλεια Aφιερώματος:

KΩΣTHΣ BATIKIΩTHΣ

Aνάγλυφο γυναικείο κεφάλι που κοσμεί την περίτεχνη λα- βή της χάλκινης ραμφστομης πρχου απ το N. Nεκροτα-φείο της Bίτσας. (510-490 π.X.).

KYPIAKH 27 MAPTIOY 1994 - H KAΘHMEPINH

Xάρτης της περιοχής Zαγορίου, Hπείρου (απ το βιβλίο «ZAΓOPI», εκδ. οίκος Mέλισσα).

εκτς απ τη διαπίστωση ζωής στηνπεριοχή σε τσο παλαιτατες επο-χές, προσφέρουν σημαντικά στοι-χεία και πληροφορίες για τις αν-θρώπινες δραστηριτητες κατά τηνAνώτερη Παλαιολιθική περίοδο.Mετά ένα μεγάλο κεν γνώσης,που φθάνει ως την υστεροελλαδικήIIIB περίοδο και συγκεκριμένα στατέλη του 13ου αι. π.X., πληροφορίεςαντλούμε απ τα ευρήματα στη στε-νή κοιλάδα, που βρίσκεται το χω-ρι Kαλμπάκι

(2)

στην ανατολικήπλευρά του οροπεδίου μεταξύ Eλα-φοτπου και Kάτω Πεδινών

(3)

. Πρ-κειται για κιβωτισχημους τάφουςμε κτερίσματα –αγγεία, χάντρες α-π περιδέραια, χάλκινα κοσμήματακαι πλα– που υποδεικνύουν τι σταοροπέδια της Hπείρου κατά τηνYστερη Xαλκοκρατία συναντώνταιπολιτιστικά στοιχεία απ τον Mυκη-ναϊκ Nτο, αλλά και απ τη σύγ-χρονη Mεσευρώπη και βέβαια απτη γειτονική Aνω Mακεδονία.Kατά την εποχή αυτή η Hπειροςδιανύει περίοδο ευημερίας και ησυ-χίας με εμπορικές επικοινωνίες μετο ντο και το βορρά που διεξάγο-νται ειρηνικά.Συνεπώς οι ομηρικές ειδήσεις γιατις σχέσεις της Hπείρου με τον μυ-κηναϊκ κσμο δια μέσου των παρα-λιών, υπ το φως των παραπάνω ευ-ρημάτων, αποκτούν ιδιαίτερη σημα-σία, γιατί μοιάζουν να αποσπώνταιπλέον απ την αχλύ του μύθου καινα εισέρχονται στον ορίζοντα ιστο-ρικών γεγοντων που επιβεβαιώνο-νται απ την αρχαιολογική έρευνα.Tαυτχρονα μως οι περιοχές αυ-τές παίζουν σπουδαίο ρλο στα πε-ράσματα ανάμεσα στην ανατολικήκαι τη δυτική πλευρά της οροσειράςτης Πίνδου, καθώς και στη διεξαγω-γή του εμπορίου με την κεντρικήκαι τη N.A. Eυρώπη, πως μαρτυ-ρούν τα κτερίσματα των τάφων, ταοποία έχουν βρεια προέλευση.Ωστσο, οι κάτοικοι της περιοχής,παρλο που βρίσκονται στο κέντροαυτών των επιδράσεων και των πο-λιτιστικών ρευμάτων, δεν έμεινανπαθητικοί θεατές, αλλά συμμετεί-χαν ενεργά.Aπδειξη για το παραπάνω απο-τελούν τα χειροποίητα αγγεία απτους τάφους του Eλαφοτπου, πουείναι έργα εγχώριας παραγωγής. Aςσημειωθεί εξάλλου τι οι σχετικέςπαρατηρήσεις επέτρεψαν στον κα-θηγητή Σ. Δάκαρη

(4)

να συμπεράνειτι «οι τέσσαρες τάφοι του Kαλ-μπακίου παρέχουν την πρώτην συ-γκεκριμένην απδειξιν περί της ελ-ληνικτητας των ηπειρωτικών φύ-λων κατά τους υστεροελλαδικούςχρνους».

Iστορικοί χρνοι

H επμενη μεγάλη περίοδος απτον 9ο-8ο αι. έως τα τέλη του 4ουαι. π.X. φωτίζεται επαρκώς απ τιςσυστηματικές ανασκαφές που διε-ξάγονται απ το 1965 κ. εξ. απ τηνI. Bοκοτοπούλου στη θέση «Γενί-τσαρη», ανάμεσα στις κοινοτικέςπεριοχές Bίτσας και Mονοδενδρίου.Kατά τις ανασκαφές, γνωστές στηδιεθνή βιβλιογραφία ως ανασκαφέςστη Bίτσα Zαγορίου, αποκαλύφθηκεένας μικρς κτηνοτροφικς οικι-σμς με δύο παρακείμενα νεκροτα-φεία

(5)

. Kαθώς πρκειται για το μο-ναδικ αρχαίο χωρι, που έχει ανα-σκαφεί συστηματικά, οι ανασκαφέςκαι οι σχετικές δημοσιεύσεις θεω-ρούνται ιδιαίτερα σημαντικές.Στον οικισμ έχουν αποκαλυφθείλείψανα καμπυλσχημων ή αψιδω-τών σπιτιών των γεωμετρικών και

Xάλκινο κράνος πολεμιστή απ τον αρχαίο κτηνοτροφικ οικισμ της Bίτσας(4ος αι. π.X.).

Συνέχεια στην 4η σελίδα

H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 27 MAPTIOY 1994

αρχαϊκών χρνων και ορθογώνιωντης κλασικής περιδου.Γενικά τα μονχωρα σπίτια αποτε-λούν τη μεταφορά σε λίθινη κατα-σκευή των καμπύλων και ορθογώ-νιων κλαδπλεκτων καλυβιών τωννομάδων. Tο ύψος των λίθινων τοί-χων διαφέρει απ σπίτι σε σπίτι, κα-θώς σε μερικά βρέθηκαν ογκώδειςλιθοσωροί απ τη διάλυση των τοί-χων, ενώ σε άλλα φαίνεται τι μνοντο κατώτερο τμήμα τους ήταν λίθι-νο, ενώ η ανωδομή ήταν κατασκευα-σμένη απ άψητες πλίνθους. H κά-λυψη γινταν με κλαδιά αλειμμέναμε πηλ, ενώ το δάπεδο απετελείτοαπ πατημένο πηλ σε αλλεπάλλη-λες στρώσεις.H εστία διαμορφωνταν με υπε-ρυψωμένο πηλ, που μερικές φορέςπεριβαλλταν απ μακρστενες πέ-τρες απ φλύσχη. Διαφορετική είναιμια οικία του 4ου αι. π.X., που αποτε-λείται απ 4 μεγάλα δωμάτια με αρ-κετά κινητά ευρήματα και ήταν στε-γασμένη με καμπύλα κεραμίδια.Στα δύο Nεκροταφεία, το Bρειοκαι το Nτιο, και στη N.Δ. γωνία τουοικισμού έχουν ανιχνευθεί συνολικά181 τάφοι, σε αλλεπάλληλα στρώμα-τα, που χρονολογούνται απ τον9ο–8ο αι. έως τον 4ο αι. π.X., και α-νήκουν οι περισστεροι στον τύποτου λιθοσωρού. Eκτς απ δύο τα-φές λες οι υπλοιπες ήταν κτερι-σμένες με αποτέλεσμα τα ευρήματανα είναι υπεράριθμα.Πρκειται για αγγεία, πλα και κο-σμήματα. Ξεχωρίζουν οι δύο ραμφ-στομες πρχοι της κορινθιακής χαλ-κουργίας (α: β΄ μισ 6ου αι. π.X., β:αρχές 5ου αι. π.X.) με περίτεχνεςλαβές που κοσμούνται στο υψηλ-τερο σημείο με ανάγλυφο γυναικείοκεφάλι ανάμεσα σε δύο ρδακες.Tο νομα του μολοσσικού χωριούστη Bίτσα ίσως δε θα γίνει ποτέ γνω-στ. Aυτ μως δε μειώνει τη σημα-σία του αρχαιολογικού χώρου, ο ο-ποίος προσφέρει σημαντικές πληρο-φορίες για τη ζωή, το πολιτιστικ ε-πίπεδο και τα έθιμα των κατοίκωντου, καλύπτοντας έτσι εν μέρει τηνέλλειψη γραπτών πληροφοριών απτους αρχαίους συγγραφείς.Mε βάση τα ευρήματα τεκμηριώ-νεται η θεωρία τι ο οικισμς της Bί-τσας ήταν θερινή διαμονή νομάδωνκτηνοτρφων οι οποίοι, πως και οισύγχρονοι Σαρακατσάνοι, το φθιν-πωρο μετακινούνταν στα χειμαδιά.Eτσι εξηγείται ο μεγάλος αριθμςτων κορινθιακών, ηλειακών, ιθακή-σιων και αττικών πήλινων και χάλκι-νων αγγείων που προέρχονται απτις κορινθιακές και ηλειακές αποι-κίες στα παράλια της Hπείρου και α-π το αττικ εμπριο που απ τον5ο αι. π.X. και μετά επικρατεί στηνHπειρο.Tελικά, το οριστικ τέλος του οικι-σμού επέρχεται γύρω στα μέσα τουβ΄ μισού του 4ου αι. π.X., ταν ο οικι-σμς καταστρέφεται απ πυρκαϊά.

Eλληνιστική περίοδος

Aπ την επμενη λαμπρή για τηνHπειρο περίοδο των ελληνιστικώνχρνων έως την καταστροφή απτους Pωμαίους το 167 π.X. έχουμεστη διάθεσή μας ερείπια αρχαίωνκτισμάτων, πως στο Kαπέσοβο, -που διαπιστώνεται συλημένος χτι-στς θαλαμοειδής τάφος και μεμο-νωμένα κινητά ευρήματα, τα οποίαυποδεικνύουν κατοίκηση διάφορωνεποχών. Tα λείψανα μως φρουρια-κού χαρακτήρα, τα οποία διαπιστώ-νονται, είναι σημαντικά γιατί εντοπί-ζονται σε βασικές θέσεις επικοινω-νίας της αρχαίας Mολοσσίας με τιςγειτονικές περιοχές και καθορίζουντην ενιαία αμυντική γραμμή προς ταβρεια και τα ανατολικά με τη βοή-θεια του εδαφικού αναγλύφου.Eτσι στις βασικές διαβάσεις απτην Hπειρο / Zαγρι προς τη Θεσσα-λία / Mακεδονία διαμέσου της Πίν-δου, οι οποίες ισχύουν έως σήμερα,διαπιστώνονται λείψανα τειχών. Aπαυτά τα καλύτερα σωζμενα είναιστο Σκαμνέλι και στο Mακρίνο τουKεντρικού Zαγορίου, στη MονήBουτσάς κοντά στο Γρεβενίτι, στοΔεμάτι και στη Bοβούσα του Aνατο-λικού Zαγορίου, καθώς και στο Kα-στράκι του Aγίου Mηνά στο ΔυτικZαγρι.

Στο Σκαμνέλι

(6)

διακρίνονται τα λεί-ψανα ενς κυκλικού και ενς τετρά-γωνου πύργου και τουλάχιστον μιαςπύλης και δύο πυλίδων, ενώ απ τοτείχος στο Mακρίνο το μεγαλύτεροτμήμα έχει κατολισθήσει στον παρα-κείμενο Zαγορίτικο ποταμ.

Tα λείψανα της αρχαίας θέσηςστη Mονή Bουτσάς έχουν ταυτισθείαπ τον καθηγητή N.G.L. Hamm-ond

(7)

με την αρχαία πλη Bούνιμα ήBούνιμαι, νομα που μαρτυρείταιστην ομηρική Oδύσσεια, ενώ μιαδεύτερη μαρτυρία ανάγεται στους ι-στορικούς χρνους και συγκεκριμέ-να λίγο πριν το 170 π.X. σύμφωνα μεεπιγραφή απ τη Δωδώνη στην πληBούνιμα συγκεντρώθηκαν σε Συνέ-δριο οι αντιπρσωποι του Kοινούτων Hπειρωτών.Στο Δυτικ Zαγρι, που ένα τμή-μα της μολοσσικής γης πρέπει να ή-ταν η αρχαία Tριφυλία, σώζεται ένααπ τα στρατπεδα του Πύρρου,«Castra Pyrrhi», πως τα ονομάζει οΛίβιος, σύμφωνα με τη μαρτυρία τουοποίου ο Φίλιππος ο E’ της Mακεδο-νίας και σύμμαχος των Hπειρωτώναναγκάσθηκε το 198 π.X. να υποχω-ρήσει υπ την πίεση των Pωμαίων. Hαρχαία Tριφυλία είναι η περιοχή α-νάμεσα στον Aνω Kαλαμά και στονMέσο Aώο, δηλ. η ουσιώδης περιοχήγια την επικοινωνία ανάμεσα στηνπεδιάδα των Iωαννίνων και το μικρκάμπο της Kνιτσας.Στα στρατπεδα αυτά πρέπει νασυμπεριληφθεί και το αρχαίο τείχοςστο Kαστράκι που βρίσκεται στηνκορυφή ενς απτομου λφου, με-ταξύ Kλειδωνιάς και Aγίου Mηνά, σεθέση με ιδιαίτερα στρατηγική σημα-σία, επειδή ελέγχει τις σημαντικέςδιαβάσεις της περιοχής.Στη N.Δ. προσιτή πλευρά του λ-φου έχουν διασωθεί δύο αλλεπάλ-ληλοι οχυρωματικοί περίβολοι, ενώοι άλλες απροσπέλαστες πλευρές,που υψώνονται επάνω απ το βάρα-θρο της χαράδρας του Bίκου, πιθα-νν δεν ήταν οχυρωμένες. Στο τεί-χος, που το μεγαλύτερο σωζμενομέρος τοποθετείται στην περίοδοτης Tουρκοκρατίας, διακρίνονταιτμήματα της ελληνιστικής περι-δου. Mε βάση τα ορατά λείψανα καιτις παρατηρήσεις του καθηγητή Φ.Πέτσα

(8)

διαπιστώνεται ένα μακρ-χρονο κεν μετά την ελληνιστικήπερίοδο, το οποίο φθάνει ως λίγοπριν απ την πτώση της BυζαντινήςAυτοκρατορίας, ταν επανεμφανί-ζεται η ζωή στο Kαστράκι για να δια-κοπεί οριστικά τον 19ο αι. Eπομένωςείναι εύλογο να συνδεθεί η εγκατά-λειψη του Kαστρακίου με τη ρωμαϊ-κή καταστροφή του 167 π.X. και τηνερήμωση 70 ηπειρωτικών πλεων.Συμπερασματικά, τα λείψανα ζωήςπου έχουν διασωθεί και διερευνηθείστην περιοχή Zαγορίου

(9)

, ρίχνουνσποραδικά φως σε μια μακρτατηπερίοδο απ την Aνώτερη Παλαιολι-θική Eποχή έως τη ρωμαιοκρατία.Παρλο μως που τα στοιχεία τα ο-ποία έχουμε στη διάθεσή μας, εξαι-ρουμένων βέβαια των περιπτώσεωνστο Kλειδί και τη Bίτσα, μνον ωςενδεικτικά μπορούν να χαρακτηρι-σθούν, ωστσο προσφέρουν για τηνπεριοχή τουλάχιστον ένα σημαντικστοιχείο. Oτι ο χώρος αυτς, μολο-ντι βρίσκεται στο εσωτερικ τηςHπείρου και μάλιστα σε δύσβατεςπεριοχές εξαιτίας του ορεινού -γκου της Πίνδου, δεν ήταν απρσι-τος και αποκομμένος.H γεωφυσική κατάσταση της πε-ριοχής, που επέτρεπε τη δημιουργίαφυσικών διαβάσεων, ο νομαδικςτρπος ζωής των κτηνοτρφων κα-τοίκων της και η θέση της στο άκροτης Mολοσσίας, γειτονικά προς τηMακεδονία και τη Θεσσαλία, είχανως αποτέλεσμα τη συνεχή και άμεσηεπαφή των κατοίκων της με τις πολι-τιστικές κατακτήσεις ενς ευρύτα-του περιβάλλοντος, χωρίς μως νααλλοιώνεται ο προσωπικς για κάθεεποχή χαρακτήρας τους, ο οποίοςδιετηρείτο και εξελισσταν παράλ-ληλα.

ΣHMEIΩΣEIΣ:

1). G.N. Bailey. The Palaeolithic of Klithi inits wider context. Annual of the British School of Archaeology at Athens 87 (1992), σ. 1-28. 2) Σ. Δάκαρης. Προϊστορικοί τάφοι παράτο Kαλμπάκι - Iωαννίνων. AρχαιολογικήEφημερίς 1956, σ. 114 - 153. 3). I. Bοκοτοπούλου. Nέος κιβωτισχημος τάφος της YE III B-Γ περιδου εξ Hπείρου, Aρχαιολογική Eφημερίς 1969, σ. 179 - 207.4) Σ. Δάκαρης. οπ.σ. 149. 5) I. Bοτοκοπούλου Bίτσα. Tα νεκροτα-φεία μιας μολοσσικής κώμης, τομ. A - Γ Aθή-να 1986.6) Γ. Πίκουλας. Tο αρχαίο οχυρ στο Σκα- μνέλι, Hπειρωτικά Xρονικά 27 (1985), σ. 9-13.7) N.G.L. Hammond, Epirus. TheGeography, the Ancient Remains, the Historyand the Topography of Epirus and Adjacent Areas, Oxford 1967, σ. 649, 708.8) Φ. Πέτσας. Σελίδες απ την ιστορία τωνHπειρωτών, απ τους μυθικούς χρνους ως τις μέρες μας. Iωάννινα 1993, σ. 125 - 138.9) A. Bλαχοπούλου - Oικονμου. Aρχαιο- λογική τοπογραφία της περιοχής ZαγορίουHπείρου, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίουπρος τιμήν του N.G.L. Hammond (13-15/5/1993) (υπ δημοσίευση).

O μολοσσικς κτηνοτροφικς οικισμς στη Bίτσα (9ος-4ος αι. π.X.).

Συνέχεια απ την 3η σελίδα