Welcome to Scribd. Sign in or start your free trial to enjoy unlimited e-books, audiobooks & documents.Find out more
Download
Standard view
Full view
of .
Look up keyword
Like this
3Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Kult Serapisa Na Tlu Srbije

Kult Serapisa Na Tlu Srbije

Ratings: (0)|Views: 103|Likes:
Published by sarcel

More info:

Categories:Types, Research
Published by: sarcel on Jan 21, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/10/2015

pdf

text

original

 
Teodora Radi{i} 
Kult Serapisa u rimskimprovincijama Gornjoj Mezijii Donjoj Panoniji nateritoriji dana{nje Srbije
 Za vreme rimske vladavine, oblast dana{nje Srbije zahvatale su provincije Gornja Mezija, Donja Pa-nonija i isto~na Dalmacija. U tom periodu ovde subile sme{tane legije i legijski veterani, i sa njima jedo{lo do {irenja isto~nih kultova, me|u kojima jebio kult Serapisa, nastao u Egiptu, sintezom dvaegipatska bo`anstva. Cilj ovog rada je odreditikada i kako je kult Serapisa prene{en, i u kojoj meri je bio prihva}en u ovim provincijama. Istra- `ivanjem je obra|eno 25 nalaza, klasifikovanih pogrupama: `i{ci, nakit, aplika, skulptura, nadgrobnispomenici i novac, kojima je trabalo odrediti name-nu i na osnovu konteksta utvrditi aspekt bo`anstvakoji je po{tovan. Mo`e se zaklju~iti da se na terito-riji Gornje Mezije, Donje Panonije i isto~ne Dalma-cije, u okviru granica dana{nje Srbije pojava kultaSerapisa vezuje za velike gradove i vojne logore, aline postoji dovoljan broj nalaza u jednom mestu,koji bi eventualno mogli ukazati na postojanjecentra po{tovanja ovog kulta.
Uvod
Kult Serapisa je nastao u helenisti~kom Egiptuza vreme vladavine Ptolomeja I Sotera (323-285.g. p. n. e.), objedinjavanjem dva egipatska bo`anstva – Ozirisa i Apisa, kako bi zbli`io gr~ko i egipatskostanovni{tvo (Cermanovi} i Srejovi} 1996: 492).Tokom II v. p. n. e. ovaj kult se probio u Italiju, apo{tovali su ga robovi i slobodni rimski gra|ani(Guirand i Pierre 1996: 220). Car Hadrijan je u IIveku dao Serapisu ulogu slu`benog boga rimskogcarstva, dok je car Karakala u III veku isticao uloguovog boga u rimskom slu`benom Panteonu (Petrovi}2000: 263). [irenje orijentalnih kultova u vremerimskog carstva na na{im prostorima odvijalo se uvi{e etapa. Prva etapa po~inje od prvih dana romani-zacije podru~ja Balkana, kada je posredstvom Rimado{lo do prodora orijentalnih kultova (Zotovi} 1969:59). Druga etapa predstavlja doba kada, uz podr{kupojedinih imperatora, orijentalni kultovi do`ivljavajuprocvat, dok u tre}oj fazi dolazi do krize rimskogcarstva i te`nje za diviniziranjem `ivih imperatora.^etvrta etapa obele`ena je pobedom hri{}anstva, {tose poklapa sa propadanjem rimskog carstva (1969:59). Kako kult Serapisa pripada orijentalnim kulto-vima, on je po~eo da se {iri u I veku (kada i ostali),a svoj vrhunac je do`iveo u II veku. U III vekudolazi do sukoba sve{tenstva koje je `elelo da o~uvasvoju religiju, i careva koji su nastojali da orijental-na bo`anstva, koja su bila prihva}ena od vojske,priklju~e svom dr`avnom Panteonu (1969: 60). Odsredine III veka dolazi do diviniziranja `ivih impera-tora, i politika se sve vi{e oslanjala na orijentalnetradicije, {to je dovelo do favorizovanja solarnihbo`anstava i propadanja pojedinih kultova, izme|uostalog i Serapisovog i Izidinog (1969: 60). Kona~napropast ovog kulta i pobeda hri{}anstva ozna~ena jeru{enjem Serapisovog hrama u Aleksandriji 391.godine. Serapis se ~esto predstavlja sa svojom`enom Izidom, {to svedo~i o njima kao bo`anskomparu (Ru`i} 2006: 235). Kultovi Serapisa i Izideuneti su u Rim vi{e iz politi~kih, nego verskih ra-zloga. U rimskim provincijama na teritoriji dana{njeSrbije ovi kultovi su potisnuti forsiranjem bogovakoje je tada prihvatila vojska, i samo su ponegdeostali usamljeni zaveti (Zotovi} 1969: 65).Kult Serapisa, nastao sintezom dva egipatskabo`anstva, imao je mnoge funkcije. Njegov htonski
362 PETNI^KE SVESKE 64 DEO III
Teodora Radi{i} (1990), Mom~ila Tapavice 12,u~enica 3. razreda gimnazije ,,Jovan Jovanovi}  Zmaj“, Novi Sad  MENTORI: Marko Jankovi}, diplomirani arheologTamara Mladenovi}, student arheologije naFilozofskom fakultetu u Beogradu
 
karakter izjedna~ava ga sa Hadom, ali istovremeno je bio i bog sunca i svemira, neprolaznosti kao {to suHronos i Zevs (Gavela 1969: 46). Kao iscelitelj, bio je blizak Apolonu i Asklepiju (1969: 46). Iako jebio izrazito mu{ko bo`anstvo, bez izuzetka jepredstavljan sa kalatosom na glavi, {to je obele`je`enskih bo`anstava i smatra se simbolom obilja iplodnosti (1969: 47). U njegovoj ikonografijipreovla|uju helenski elementi, gr~ka ode}a, brada,brkovi i frizura karakteristi~na za helenske predstave(Ru`i} 2006: 235). Prikazivan je sa skiptrom u ruci,a uz njega Kerber ili ponekad zmija (2006: 235).Cilj ovog istra`ivanja bio je da se na osnovu na-laza sa predstavama Serapisa prona|enih na prostoruSrbije utvrdi kada se njegov kult pojavljuje na pod-ru~ju Gornje Mezije, Donje Panonije, isto~ne Dal-macije u granicama dana{nje Srbije i da li je pojavaovog kulta vezana za vojsku {to je ina~e bio slu~ajsa velikim brojem orijentalnih bo`anstava. Na osno-vu predmeta na kojima se javlja predstava Serapisaodre|en je aspekt bo`anstva koji je po{tovan, pri~emu je namena predmeta odre|ena na osnovu kon-teksta u kome je prona|en.Problem u radu je bio to {to neki predmeti nisuu potpunosti o~uvani, pa ne mogu da nam dajuinformacije koje bi bile zna~ajne za odre|ivanje odstrane koga i na koji na~in je kult po{tovan. Zave}inu nalaza nije bio poznat kontekst, {to ote`avaodre|ivanje funkcije tog predmeta.
Materijal i metode
Podaci o predmetima koji svedo~e o postojanjukulta Serapisa na prostoru dana{nje Srbije, dobijenisu iz literature. Ovi nalazi su na osnovu svoje fun-kcije razvrastani po grupama, a potom povezivani sapostojanjem vojske na tom prostoru. Ukoliko name-na predmeta nije bila jasna, njihova funkcija, kao iaspekt bo`anstva koje je po{tovano kroz kult Serapi-sa, odre|ivani su na osnovu konteksta u kojem suovi predmeti na|eni.
Prikaz analiziranog materijala
Tokom istra`ivanja prikupljeni su podaci o 25nalaza na kojima se nalaze predstave Serapisa (slika1). Nalazi su klasifikovani po slede}im grupama:`i{ci, nakit, aplika, skulptura, nadgrobni spomenici inovac.
@i{ci
Me|u `i{cima (pet nalaza sa tri lokaliteta) razli-kujemo dva tipa. Poti~u iz I–II veka, osim nalaza izNi{a koji najverovatnije poti~e iz III veka.1. @i`ak u obliku stopala sa sandalama, na|en ugrobu u obliku bunara na Top~ideru, datuje se u krajI i po~etak II veka (Kruni} 2005: 150). O~uvan je uveli~ini od 0.97
´
0.34
´
0.42. Ima delimi~no o~uvandisk, na ~ijem se dnu nalazi o{te}en natpis majstoraili radionice VETII ili ULPII, kao i deo recipijentasa otvorom za sipanje ulja (2005: 150). Na mestupete nalazila se dr{ka, a o~uvane su i plasti~ne trakekoje predstavljaju kaj{i}e na sandalama, za koje jekarakteristi~no to {to imaju debeli |on. Ova svetiljkaizra|ena je od svetlo-crvene gline, a premazana jeoran` bojom (2005: 150) (T 1/1).
ZBORNIK RADOVA 2008 ARHEOLOGIJA 363
Slika 1. Karta lokaliteta sa nalazima koji sadr`epredstave Serapisa (priredio: M. Jankovi})Figure 1. Map of localitates with founds of object withthe representation of Serapis (arrangement: M.Jankovi}).
 
2. Drugi `i`ak je u obliku dvojnog stopala sasandalama i tako|e je fragmentovan (Kruni} 2005:150). Otkriven je u okviru stambenog prostora ur-bane zone Singidunuma, u jami koja je datovana usredinu II veka (2005: 150). Na disku lampe nalazese dva otvora za sipanje ulja, a ispod njih je trakastapuna dr{ka, u ~iji su koren utisnuti kru`i} i dve hori-zontalne linije. Stopala su precizno izvajana sanagla{enim prstima, noktima i drugim detaljima,ispod koji se nalazi fitilj. Tako|e su vidni i kai{i}ikoji prolaze izme|u dva prsta, i kao kod prethodnog`i{ka, |on sandale je debeo. Izra|ena je od dobropre~i{}ene, crveno pe~ene gline, ~ija je povr{ina bo- jena sli~nim ciglastim tonovima crvene boje. Dimen-zije su 0.95
´
0.55
´
0.30 m (2005: 150) (T I/2).3. @i`ak u obliku sandale iz Singidunuma (Crno-brnja 2006: 121). Ovaj nalaz nije publikovan tako danema ta~nih podataka o njegovom izgled.4. @i`ak u obliku sandale iz Viminaciuma dato-van u I-II vek (Crnobrnja 2006: 121). Za ovaj `i`aktako|e nema podataka sa ta~nim opisom.5. @i`ak iz Ni{a druga~ijeg je tipa, odnosno, nadisku se nalazi bo`anski par Serapis i Izida, ~ije suglave okrenute ka centru diska, dok se na njegovomdnu nalaze slabo vidljiva gr~ka slova. On je na|en ugrobu od opeka, severno od Ni{ke tvr|ave, a vremekada je pohranjen nije sigurno. Postoji pretpostavkada je to vreme I – II veka, ili pak prva polovina IIIveka (Ajdi} 1975: 37) (T I/3).
Nakit
Drugu grupu nalaza ~ini nakit, odnosno ukrasina nakitu. Za ove predmete nije poznato datovanje,kao ni mesto gde su na|eni. Predstave Serapisa senalaze urezane na gemi ili kameji, kamenu konkav-nog i konveksnog oblika.1. Prsten od zlata u kasetu ima umetnutu gemusvetlo i tamno-palve boje. Na gemi je u svetlom slo- ju urezana bista Serapis-Sola, koji na glavi ima zra-kastu kruni i modius (Popovi} 1992: 28).2. Kameja je izra|ena od svetlo plavog kamenau obliku ovala. U plavom sloju je predstavljen Sera-pis sa modiusom na glavi. Ima dugu kosu, nisko~elo i kratak nos, a obu~en je u tunku sa krupnimnaborima (Popovi} 1989: 17).
Aplika
Bronzana aplika koja je je na|ena u Kli~evcukod Kostolca, izra|ena je u obliku poprsja Serapisa,koji je obu~en u hiton. Na glavi koju mu uokvirujegusta kosa i brada, nalazi se kalatos. Ova aplika da-tuje se u II-III vek (Popovi} 1969: 35 ) (T I/4).
Skulptura
U mestu Ravna kod Knja`evca na|ena je skul-ptura u natprirodnoj veli~ini sa dugom kosom i bra-dom, a kalatos na njenoj glavi ima piramidalnuformu (Petrovi} 1993: 20). Ova skulptura je jedininalaz ovog tipa prona|en na teritoriji Srbije. Ona jena|ena u grupi sa ostalim spomenicima, ali nije po-znato vreme kada je nastala (T I/5).
Nadgrobni spomenici
Nadgrobne spomenike na kojima se nalazi Sera-pis, mo`emo podeliti u dve grupe: stele i are.Sa prostora provincije Donje Panonije poti~u 4stele, sve su o~uvane samo u gornjem delu i datujuse u II vek.
364 PETNI^KE SVESKE 64 DEO III
Ilustracije na naspramnoj strani:T I/1 @i`ak u obliku stopala sa sandalom(Kruni} 2005: 150)T I/2 @i`ak u obliku dvojnog stopala(Kruni} 2005: 150)T I/3 @i`ak s predstavom Serapisa i Izide(Ajdi} 1975: 37)T I/4 Bronzana aplika (Popovi} 1969: 35)T I/5 Glava Serapisa (Petrovi} 1993: 20)T I/6 Stele (Dautova-Ru{evljan 1982: 19)T I/7 Bronzani nov~i} cara Gete s predstavom Serapisa(Crnobrnja 1997: 366)T I/8 Aureus cara Maksimina Daje s predstavomSerapis-Sola (Gaj-Popovi} 1979: 23)Ilustrations on the opposite page:T I/1 Ceramic lamp in the shape of feet with sandal(Kruni} 2005: 150)T I/2 Ceramic lamp in the shape of double feet (Kruni}2005: 150)T I/3 Ceramic lamp with the representation of Serapisand Isis (Ajdi} 1975: 37)T I/4 Bronze decoration (Popovi} 1969: 35)T I/5 Head of Serapis (Petrovi} 1993: 20)T I/6 The stele (Dautova-Ru{evljan 1982: 19)T I/7 Bronze coin of emperor Geta with therepresentation of Serapis (Crnobrnja 1997: 366)T I/8 Aureus of emperor Maximus Daja with therepresentation Serapis-Sol (Gaj-Popovi} 1979: 23)

Activity (3)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 thousand reads
1 hundred reads
Igor RoadDog Milosevic added this note
Vrlo, vrlo zanimljiv članak. Samo u tekstu postoji citat Petrović 1993. kao i Gavela 1969, čijih dela nema navedenih u literaturi na kraju rada. Interesuju me nazivi tih dela. Hvala.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->