Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
13Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Nikola Tasic - Eneolitske kulture centralnog i zapadnog Balkana - rezime

Nikola Tasic - Eneolitske kulture centralnog i zapadnog Balkana - rezime

Ratings: (0)|Views: 647 |Likes:
Published by Kapica22

More info:

Published by: Kapica22 on Nov 23, 2008
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/15/2013

pdf

text

original

 
Eneolitske kulture centralnog i zapadnogBalkana
Rezime
The summary of the book: Nikola Tasic, "Eneolithic cultures of Central and WestBalkans", Belgrade, 1995
Prelaz iz neolitskog u eneolitski period na području srednje i jugoistočne Evrope nije bio takonagao, praćen većim populacionim promenama ili burnim smenjivanjem kultura. Proces jezapočeo znatno ranije već u agrarnim neolitskim kulturama: vinčanskoj, lenđelskoj, butmirskoj, potiskoj i trajao je sve do njihovog kraja, kada zapravo počinju da se pojavljuju prve prave bakarnodobne kulture, kod kojih dobijanje i prerada bakra, izrada predmeta injihova razmena počinju da označavaju ekonomske kategorije. Ovaj proces "eneolitizacije"neolitskih kultura nije bio istovremen na celom balkanskom prostoru niti su sve oblasti bilezahvaćene istim kulturama. Geografske odlike tla i prethodna heterogenost u razvojuneolitskih zajednica, uslovili su, da se pod uticajem raznih kulturnih centara (Karpatski basen,Egeja, severnopontske oblasti i sl.) na području centralnog i zapadnog Balkana formirajukulturne oblasti, regije sa svojim lokalnim specifičnim razvojem. U pojedinim fazamaeneolita one se nezavisno razvijaju jedna od druge, da bi se kasnije, pod uticajem snažnihkultura i kulturnih grupa integrisale u jedan kulturni kompleks (vučedolski npr.). Trajanjeeneolita, kako pokazuju najnovija saznanja u ovoj oblasti, iznosi negde oko 1000 godina, što je i razlog da se u praistorijskoj arheologiji napustilo mišljenje o kratkotrajnom eneolitskom periodu kao prelaznom vremenu između kamenog (neolitskog) i metalnog (bronzanog) doba.U toku ovih 1000 godina praistorijsko rudarstvo i rana metalurgija doživljavaju punuafirmaciju, nameću se kao neophodnost za dalji razvoj ekonomike društva i čine uvod zasledeće etape u kojima će, najpre bronza a zatim i gvožđe, pokazati svoju superiornost priizradi oruđa, oružja i nakita u odnosu na kost, kamen pa i bakar.Posmatrajući kulturno-istorijske procese na prostoru bivše Jugoslavije (centralni i zapadniBalkan), uz poštovanje regionalnih specifičnosti i autohtonih osnova, mogu da se izdvoječetiri osnovne oblasti: podunavska, centralnobalkanska, jadranska i istočno-alpska. Prvaobuhvata područje jugoslovenskog Podunavlja i njegovog neposrednog zaleđa (donji tokoviSave i Drave, sliv Velike Morave, donje Potijske, dolina Timoka). Druga, Centralnobalkanskazona ima prelazni karakter i često se (Bubanj-Salcuta-Krivodol kompleks i eneolit Pelagonijeili u vreme prodora vučedolskog stila) pojavljuje kao zona transmisije između kulturaKarpatskog basena sa jedne i egejskih kultura sa druge strane. Treća, Jadranska oblastobuhvata usko područje Primorja, od Trsta na severu do Albanije na jugu u kome se razvijajuspecifične kulture od kojih neke prodiru i u balkansko zaleđe (eneolit u Crnoj Gori iHercegovini), ali i obratno primaju snažne uticaje kontinentalnog eneolita. Treća, Prialpskazona se kasno uključuje u praistorijski razvoj jugoistočne Evrope. Skromno neolitsko nasleđenije bilo dobra podloga za razvoj ranih eneolitskih kultura. Međutim, sa pojavom lasinjske("alpskog faciesa lenđelske kulture"), a kasnije vučedolske kulture (sojeničarska naseljaLjubljanskog barja) ova regija postaje značajan centar razvoja eneolitskih kultura povezanihsa istočnim susedima.Pored pojave i razvoja metalurgije u istočnim oblastima, gde se nalaze najstariji rudokopi naBalkanu (Rudna glava kod Majdanpeka), postoji još nekoliko značajnih pojava koje daju
 
osnovni pravac razvoju eneolitskih kultura na širem području uključujući veliki deo srednje i jugoistočne Evrope. Akcenat se stavlja na dva događaja od kojih prvi označava širenjeindoevropskih populacija iz stepskih oblasti južne Rusije prema srednjoj i jugoistočnoj Evropii drugi, koji se manifestuje velikom ekspanzijom vučedolskog stila prema jadranskoj zoni,Panonskoj niziji i Rumunskom Banatu. Njegovom dezintegracijom započinje rano bronzanodoba ovih oblasti. Ova dva događaja označavaju one prelomne trenutke u razvoju eneolitacentralnog i zapadnog Balkana koji nam služe kao podloga stvaranja njegove periodizacije.
 Rani eneolit,
na osnovu ovih i nekih drugih kriterijuma, označava dalju evoluciju neolitskihkultura koje se postepeno upoznaju sa bakrom, prerađuju ga i izrađuju od njega, u prvovreme, sitnije pretežno ukrasne predmete ili sekire koje podražavaju kamene, neolitske uzore(nalazi bakarnih predmeta u vinčanskoj kulturi, ostave kod Pločnika i slično).
Srednji eneolit 
započinje sa prvim prodorom "stepskih pastira" najpre u jugoslovensko Podunavlje, a kasnijei južno od njega. Najzad
 pozni eneolit 
naročito u zapadnim oblastima započinje formiranjemrane vučedolske kulture i traje kroz sve tri njene razvojne faze, sve do raspada velikogvučedolskog kompleksa i formiranja čitavog niza lokalnih kultura ranog bronzanog dobanastalih na njenim tradicijama (Tivat-Rubež grupa, ljubljanska, vinkovačka ili na severuMako u Mađarskoj, Kosihy-Caka u Slovačkoj, a na istoku u Rumuniji Moldova Veche. Uapsolutnim ciframa koje se oslanjaju na C-14 podatke (bez kalibracije) rani eneolit pripadavremenu 3100-2700, srednji eneolit traje od 2700-2300, a pozni od 2300. do 1900. god. pre n.e.U toku RANOG ENEOLITA, u južno-panonskoj regiji, srpskom Podunavlju, istočnoj Srbiji,Makedoniji sve do Pelagonije, kulturnoistorijski razvoj išao je u dva pravca. Severne oblasti,veći deo Vojvodine posebno, bile su zahvaćene razvojem kultura tisapolgarsko- bodrogkeresturskog (Tizsapolgar-Bodrogkerezstur) kompleksa koji je ponikao na neolitskomsupstratu potiske i Herpalj (Herpaly) kulture, dok su istočni i južni delovi bili zahvaćenisnažnim razvojem lokalnih grupa Bubanj-Salkuca (Salcuta) - Krivodol kompleksa.Tisapolgarska i bodrogkeresturska kultura na vojvođanskom prostoru čini integralni deorazvoja ovih kultura istočnog dela Karpatskog basena. Njihovo matično područje se nalazi umađarskom Potisju. Karakteriše ih vrlo kvalitetna keramika, bogatstvo u bakarnim nalazima irelativno česta pojava zlatnih predmeta. Materijalna kultura poznata je pretežno na osnovuvelikog broja istraživanih nekropola u kojima se pokojnik sahranjivao po kanonima važećimza neolitske kulture i na osnovu brojnih priloga u njima (keramika, oruđe, nakit). U Vojvodinisu istraživane dve nekropole ovih kultura (jedna kod Sente i druga kod Subotice) i jednonaselje otkriveno u Crnoj Bari kod Zrenjanina. Na osnovu pojedinačnih nalaza zabeležen je i jedan kratkotrajan prodor ovih kultura prema jugu, u Srem, srpsko Podunavlje i zapadnuSrbiju. Jedna manja nekropola sa bodrogkeresturskim grobovima otkrivena je u Vinči krajBeograda. Ona je dala zanimljiv materijal i potvrdila fizičko prisustvo nosilaca bodrogkeresturske kulture i u oblastima znatno južnije od onih koje su smatrane njenom južnom granicom. Ovoj grupi nalaza treba dodati i dobro poznati zlatan nalaz iz Progara kodZemuna koji predstavlja stilizovanu antropomorfnu figuru.U vreme razvoja tisapolgarske i bodrogkeresturske kulture, prostor od srpskog Podunavlja doPelagonije bio je zahvaćen dugim kontinuiranim razvojem Bubanj-Salkuca kulture. Ona jedeo jednog šireg, istočno balkanskog kulturnog kompleksa slikane, grafitirane keramike(Bubanj-Salkuca-Krivodol-Gumelnica kompleks) kome pripada čitav niz kultura i kulturnihgrupa od istočne Bugarske do Pomoravlja i od južnih Karpata do Pelagonije i dalje dotrakijskog dela Grčke na jugu (nalazišta Dikili Tash, Paradimi, Sitagroja i dr.). Nalazišta unašoj zemlji koja se svrstavaju u regionalnu varijantu označenu kao bubanjska kultura (iliBubanj-Salkuca) pripadaju zapadnim oblastima ovog kulturnog kompleksa. Relativno je
 
dobro istražena, naročito zahvaljujući radovima u istočnoj Srbiji (Zlotska pećina, Krivelj,Bubanj, Kovilovo, Veljkovo i dr.), na Kosovu (Hisar kod Suve Reke i Gadimlje kod Lipljana)i u Pelagoniji gde je iskopavan veći broj nalazišta tipa "tumbi" (tell-a) u okolini Bitolja iPrilepa (Crnobuki, Karamani, Bakarno gumno) i gradinskih naselja kao što je Šupljevac kodSuvodola. Na ovako velikom prostoru, koji je zahvatila Bubanj-Salkuca i njoj srodnaCrnobuki kultura pojavljuju se, zavisno od geografskih uslova i od ekonomskih odlikakulture, različiti tipovi naselja. U istočnoj Srbiji, južnokarpatskoj zoni u Rumuniji i useverozapadnoj Bugarskoj koriste se pećine za boravak i većih ljudskih zajednica (Zlotska pećina kod Bora, Hotilor kod Baie Herculane ili Devetaška pećina kod Vidina). U njima se podižu kuće, kolibe, objekti za stanovanje. Prilikom arheoloških iskopavanja naišlo se na višenaseobinskih horizonata što ukazuje da se ne radi o privremenim staništima, zaklonimastočara, već o dugotrajnim naseljima u kojima su se obavljale i druge aktivnosti. U Zlotskoj pećini na primer nalazio se značajan prerađivački metalurški centar (otkopano je više bakarnih alatki, komadi zgure, tučkovi za mrvljenje rude i sl.). Na prostoru od Karpata, pa preko Kosova, Skopske kotline do Pelagonije i Pinda u Grčkoj postojao je jedan značajanstočarski put u eneolitskom periodu. Na njemu se nalazi veliki broj sličnih naselja polunomadskog karaktera koja su podizana na uzvišenim čukama iznad brdskih rečica i potoka (Kovilovo kod Negotina, Krivelj kod Bora, Bubanj kod Niša, Gadimlje kod Lipljana,Skopsko kale, Šupljevac u Pelagoniji). Ona pripadaju drugom tipu naselja ovog kulturnogkompleksa. Treći tip su "tell" naselja,
tumbe
koje se nalaze u nizinama, često na barskomterenu gde se koriste mala uzvišenja -
 grede
na kojima se podiže prvo naselje, a onda iznadnjega drugo, treće pa se na taj način formira uzvišenje - "tumba". Ova vrsta naseljakarakteristična je za južne i istočne oblasti "istočnobalkanskog kompleksa grafitiranekeramike" (naselja u Trakiji, severnoj Grčkoj) a kud nas su jedna od osnovnih karakteristikaza područje Pelagonije.Materijalna kultura Bubanj-Salkuca nalazišta je izrazito bogata i raznovrsna. Njena keramika je poznata preko različitih oblika posuđa (zdela, pehara, šolja, amfora, pitosa i dr.), bogatog iraznovrsnog načina ukrašavanja: od tehnika ureza i bockanja, slikanja crvenom ili belom bojom do ukrašavanja specifičnom tehnikom grafitiranja, što je jedna od osnovnih stilskihodlika na čitavom prostoru ovog kulturnog kompleksa. Pored keramičkih posuda nanalazištima su česte antropomorfne i zoomorfne figurine (Krivelj, Gradimlje, Crnobuki), kojeukazuju na postojanje verovanja, kultova i magije eneolitskog čoveka. Od ostalih oblikamaterijalne kulture brojne su alatke (sekire, šila) od jelenjih rogova, zatim bakarne sekire, iglei ukrasni predmeti.Zapadni delovi Balkanskog poluostrva prolazili su, tokom ranog eneolita kroz drugačijikulturnoistorijski razvoj. Na području Slovenije, severozapadne Hrvatske pa i severne Bosne,nasleđe lenđelske ili sopotsko-lenđelske kulture, oseća se gotovo kroz ceo rani periodeneolita. U Slavoniji i severozapadnoj Hrvatskoj kao supstrat eneolitskoj lasinjskoj kulturi pominje se sopotska kultura kao deo lenđelskog kompleksa. U Sloveniji pak, kako pokazujunajnovija istraživanja prisustvo "alpsko-lenđelske" kulture osvedočeno je na više nalazišta(Drulovka, Ptujski grad, Jama na Lubniku kod Škofje Loke), a u pećinskom nalazištuAjdovska jama kod Nemške Vasi (blizu Brežica), u vertikalnoj stratigrafiji, "alpsko-lenđelska"kultura nalazi se ispod slojeva sa lasinjskom kulturom. Ima se utisak da je lenđelska kulturana području Slovenije, slično sopotskoj u Hrvatskoj, nešto duže trajala, skoro kroz čitavovreme ranog eneolita ovih oblasti. Za ovo vreme došlo je, pod uticajem kultura iz susednihoblasti, do prerastanja lenđelske kulture u jednu specifičnu pojavu koja je dobila naziv "alpskifacies lenđelske kulture" ili lasinjska kultura.

Activity (13)

You've already reviewed this. Edit your review.
1 hundred reads
1 thousand reads
Matej Mitrović liked this
saxilir liked this
thevisitor1 liked this
arden82 liked this
ruby 90 liked this
Sanja C liked this

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->