Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Save to My Library
Look up keyword
Like this
5Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Srbi u Habsburskoj Monarhiji

Srbi u Habsburskoj Monarhiji

Ratings: (0)|Views: 209 |Likes:
Published by masulerade

More info:

Published by: masulerade on Jun 06, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/08/2013

pdf

text

original

 
1
SRBI U HABSBURŠKOJ MONARHIJI1.UVODNE NAPOMENE
1.1.
Srbi pod turskom vlašću - na putu ka asimilaciji
Od svog prelaska na Balkan, tačnije od Maričke bitke 1371. turska vojska je stalno napredovalatako da je do kraja XV veka okupirala jednu polovinu tzv. “Dunavske linije” - od njegove delte doBeograda i duž Save do Vrbasa i preko Cetine do Jadranskog mora.Snaga turske vojske bila je proizvod spleta okolnosti i objektivnih faktora od kojih se u prvomredu uzimaju slabost i nesloga balkanskih naroda, a potom i organizacija, taktika i strategija same turskevojske. Zapravo, Turci u početku ni ne nastupaju kao osvajači balkanskih srednjovekovnih država, negokao plaćenici vizantijskih vladara u njihovim nastojanjima da povrate ugled i veličinu Istočnog rimskogcarstva. Turcima je tek nakon stupanja na Balkan postalo jasno šta sve mogu postići u situaciji koju suzatekli na jugoistoku Evrope. Dinastičke borbe, sukobi i građanski ratovi unutar odumirućih carevina (nesamo Vizantije, nego i Bugarske i Srbije) otvorili su im put nepredviđenih mogućnosti prodora u samosredište Evrope. Na tom putu Turska nikada nije naišla na bilo koji oblik združenih snaga balkanskihnaroda - naprotiv, gotovo redovno su se pojavljivali kao arbitri ili pomagači jedne strane u sukobu,istovremeno računajući na pasivnost i izdajstvo druge strane.Kod balkanskih država (posebno Srbije) od druge polovine XIV veka počinje period razbijanjacentralne vlasti i jasna težnja feudalne vlastele za izdvajanjem posebnih oblasti. Feudalna vlastelasmatrala je svojim prirodnim pravom da svoj ugled i svoje posede jača na sve moguće načine. Iako nemadinastičkih prevrata (kao što je to slučaj u Vizantiji), ona vrlo vešto koristila smene vladara kako biojačala svoj utica. U doba slabih vladara, ili vladara kojima je trebala njihova pomoć, to jačanje seneretko izvodilo i na račun same države. Isto tako, Srbija nije imala dugu državnu tradiciju koju bikarakterisao trajniji državotvorni kontinuitet. Za nešto više od dva veka svoga
de iure
postojanja (1212-1459) ona se stalno nalazila u nekom previranju, tražeći nove okvire i nove oblike svoje egzistencije. I navrhuncu svoje moći, za vreme vladavine Stefana Dušana (1331-1355) - širenje državnih granica nije sasobom nosilo i stvarno jačanje državne organizacije. Naprotiv, vrlo često se proširivanje moglookarakterisati kao “navlačenje omče oko sopstve glave”, jer se na pokoreno stanovništvo nije mogloračunati – ono ne samo da nije bilo odano, nego nije ni izvršavalo svoje obaveze prema novoj vlasti. Zarazliku od njih samo je srpski narod dobijao nove i veće namete. Nasuprot tome stajala je turska azijatska koncepcija volje, snage i sloge, gde je sve lično moralo biti bezuslovno podređeno opštem interesu. I dok balkanski narodi gube osećaj jedinstva idržavotvornosti; Turci kao vojnička kasta, smatraju državnu celovitost kao jedini prirodni oblik organizovanja militarizovanog društva. Sultan je apsolutni gospodar i njegova volja odlučuje o svemu.Verski monoteizam našao je svog prirodnog saveznika u apsolutnoj monarhiji. Alah je preneo vlast nazemlji na sultana, koji od Selima I (1512-1520) uzima i titulu kalifa - kao vrhovnog duhovnog poglavara.Osvajajući tuđe zemlje Turci dobijaju nov podanički elemenat, koji u novonastalim okolnostima želi daradi za njih, jer oni dobro znaju da “raju” teško pritiska ceo sistem feudalnih sizerensko-vazalskihobaveza uvećanih za obaveze prema crkvi.
1
Obećavajući seljacima oslobođenje od nameta, oni uspevajuda pridobiju najšire društvene slojeve koji prirodno reaguju u potrazi za boljim uslovima života.
2
 
1
Život srpskog seljaka (meropha i sebra) u srednjem veku bio je veoma težak – za redovnu obavezu morao je da 104 danagodišnje besplatno radi za svog vlastelina i da crkvi plati desetak ili da na crkvenom imanju radi 36 dana.
2
Postavlja se pitanje šta je srpskog seljaka moglo vezati za državu u kojoj vlada samo gola borba za vlast - u kojoj seukorenilo oceubistvo i bratoubistvo i u kojoj ništa nije bilo sveto. Kada je mogao njegov vlastelin da angažuje turskenajamnike protiv drugog vlastelina - seljak se s pravom zapitao zašto da onda on ne primi te iste Turke za svoje nove
 
2
U turskoj državi muslimansko stanovništvo je bilo privilegovano zbog pripadnosti vladajućoj veri,ali ni nemuslimani nisu bili proganjani. Naprotiv, svi sultani su priznavali samoupravu Svete Gore i nisudirali tamošnje manastire. Nakon 1453. zadržana je i Vaseljenska patrijaršija u Carigradu, dok je samsultan Mehmed II (1451-1481) lično dao investituru patrijarhu Genadiju II, pozivajući se pri tome naSveto trojstvo i obećavajući punu zaštitu hrišćanske vere.Slično je bilo i sa Srpskom pravoslavnom crkvom – posle pada Smedereva (1459), Turci su priznali patrijarha Arsenija II (1457-1463), a samoj patrijaršiji odredili danak. Međutim, već nakonnjegove smrti, Pećka patrijaršija se postepeno ukida i pripaja
Ohridskoj arhiepiskopiji
. Iako je bilosporadičnih buna (ustanak smederevskog episkopa Pavla 1528.), Srpska pravoslavna crkva ostala je podOhridskom arhiepiskopijom sve do 1557. godine.Osim toga, Turci s početka svoje vladavine nisu vršili prisilnu islamizaciju. Ostavljali su ljudimada se, s obzirom na prednosti koje daje nova vera – oslobođenje poreskih dažbina, sami opredele. Jedanzapis iz 1509. godine govori o tome kako su mnogi "nemučeni ni od kog" - odstupili od pravoslavlja i pristali uz islam “gledajući njihovo množenje i velikoslavlje”. U XV i XVI veku tih je prelazaka bilomnogo. Vlastela i narod naročito u Bosni i Hercegovini i Srbiji, a manjim delom u Grčkoj, Crnoj Gori iBugarskoj nisu u “preveravanju” videli ništa neobično. Smatrali su to kao potrebu momenta i kao jednuvrstu političkog opredeljenja. Utoliko više što su ih i sami Turci podržavali u tom opredeljenju,ostavljajući im njihove posede i pokazujući prema njima izvesne obzire.Turci ne samo da se nisu trudili da islamizirano stanovništvo uvedu u “pravu” veru, nego ih puštaju da žive po svojim starim običajima. “Novi” muslimani svetkuju i Đurđevdan i Mitrovdan, dok zaSvetog Iliju same hodže kažu da je do podne Ilija, a po podne Alija. Ne menja se ni jezik, samo je rečnik dobio izvestan broj turcizama kao prirodno nasleđe već postojećih kulturnih, privrednih, administrativnihi drugih veza i odnosa. Pismo, kojim se služe preobraćeni muslimani je ćirilica (tzv. “bosančica”), koja je bila u opštoj upotrebi sve do početka jezičkih reformi.
3
  No, turska tolerancija nije bila dugog veka. Ogromna teritorialna raširenost carevineonemogućavala je nadzor i davala maha ćudima i prohtevima pojedinaca. Duga ratovanja crpila sufinansijsku snagu države i izazivala nove namete i terete. U finansiskom popslovanju Turci kao vojnicinisu imali mnogo iskustva i dosta rano su počeli da se muče s prikupljanjem neophodnih novčanihsredstava. Bogate rudnike u osvojenim zemljama nisu znali da održe, iako je Sulejman Veličanstveni(1520-1566) izdavao posebne kanuname sa povlasticama za rudare. Iz glavnih rudarskih mesta u NovomBrdu, Srebrenici, Trepči i Rudniku ubrzo su se povukli strain kapitali – pre svega mletački i dubrovački, aTurci niti su znali niti mogli da ih zamene drugim. Od tada glavni teret finansiranja države počinje podnositi hrišćansko stanovništvo kao glavni radni i proizvođački elemenat u carstvu.
1.2.
Srpska despotovina u Južnoj Ugarskoj
Izgubivši državu i počevši postepeno da se asimiluju, za Srbe postaje jedino ugarski kralj MatijaKorvin (1458-1490) nada za nekakav spas i očuvanje nacionalnog identiteta. Ali tu cenu opstanku moralisu da plate – ne novcem, nego organizujući “živim bedem” preme Otomanskoj imperiji. Naime, kralj Matija u nameri da od Ugarske stvori jaku srednjoevropsku državu, želeo je da poredVlaške i Moldavije i gotovo čitave Hrvatsku, u zemlje krune Svetog Stevana (Ištvana) uključi i Češku iAustriju. U tom cilju on uvodi brojne reforme – pre svrega u vojsci, stvarajući stajaću vojsku (gde nikonije moga biti izuzet od mobilizacije niti od obaveznog služenja vojnog roka). U tim svojim nameramaimao je izvesnih uspeha, ali je ratujući na dva frontova zapravo oslabio sopstvenu zemlju. Istrošen u
gospodare? U ime koje to državne ideje i tradicije može takva vlastela da ga poziva na žrtvu?
3
Prvo sultansko pismo pisano ćirilicom napisano je 10. jula 1430. a uputio ga je sultan Murat II Dubrovčanima. Ćirilicom je pisan i mirovni ugovor između sultana Bajazita II i mađarskog kralja Ladislava iz 1498.
 
3
 borbama na više frontova on nije mogao da mobiliše dovoljno vojske za odbranu južnih granica, odakle je Ugarskoj pretila najveća opasnost.U cilju zaštite južnih delova zemlje, počinju se regrutovati prebegli Srbi s druge strane Dunava iSave. Kralj Matija je verovao da će novoformirana “Vojna granica” (buduća Krajina) koja se pružala odBeograda duž Save i preko Vrbasa do Jajca biti dovoljna zaštita za odbranu od Turaka. Istina, za njegovavremena taj bedem nije bio probijen, ali je nakon njegove smrti on vremenom sve više slabio.Od osamdesetih godina XV veka učestale su borbe na južnim granicama Ugarske u kojima seistakao
despot
Vuk Branković (Zmaj Ognjeni Vuk, 1465-1485), koji je uspeo da u jesen 1481. razbijevojsku smederevskog zapovednika Skender-bega i da dopre sve do Kruševca. U povratku za Ugarsku,njega je pratilo oko 6.000 srpskih porodica. Bili su to prvi kolektivni prebezi Srba iz svoje postojbine preko Save i Dunava.
4
Te preseljene Srbe kralj Matija je nastanio u Banatu, tačnije u okolini Temišvara. Namera mu je bila da nenaseljene južne oblasti naseli srpskim življem i na toj strani osnaži otpor neprijatelju.Pretpostavlja se da se do kraja XV veka u Južnu Ugarsku preselilo blizu 130.000 Srba.I prvi zakonski akti iz toga perioda koji govore o nasaljavanju i prvim srpskim privilegijama. Naime, da bi što jače motivisao doseljene Srbe za borbu protiv Turaka, Ugarski sabor je 1481. godinedoneo jedan zakonski član, kojim se “rasci” oslobađaju od plaćanja desetka katoličkoj crkvi i sveštenstvu.Kad je Matija ušao u Beč 1. juna 1485. stigla mu je tu vest o smrti despota Vuka. Kralj je ceniovernost i saradnju Srba i odlučio je da njihovu despotovinu produži i dalje. Isto tako, rešio je da produži i“dinastičku” lozu Brankovića kao najuglednije srpske porodice. Izbor je pao na Vukova brata od stricaĐorđa, sina slepoga Stevana.Posle smrti kralja Matije (1490.) u Mađarskoj su zavladale velike unutrašnje krize. Za upražnjeni presto kandidaturu su istakli kraljev vanbračni (prema tadašnjem pravnom tumačenju nezakoniti) sinJanoš Korvin, zatim češki kralj Vladislav, austrijski nadvojvoda Maksimilijan Habsburški i poljskikraljević Albert. Srpska populacija na čelu sa despotom Đorđem bila je za Matijina sina, i na Rakoško polje, gde se imao vršiti izbor kralja, stigli su 13. jula sa 7.000 konjanika. Međutim, izbor mlađegKorvina nije prošao. Većina magnata nije mogla da prihvati za vladara čoveka koji je nije bio zakoniti sit.To je brzo shvatio i sam Janoš, pa se nagodio sa izabranim češkim kandidatom kraljem Vladislavom. Kadsu videli da su propali na izboru austriski nadvojvoda i poljski kraljević, svaki za svoj račun okrenuševojsku na Mađare. Despot Đorđe je lojalno pomagao Matijina sina, a kad je ovaj sam odustao od dalje borbe, Đorđe je prišao Habsburzima. Nakon toga, neočekivano, despot Đorđe se odrekao titule i otišao u manastir (1496). Tituludespota nasledio je njegov mlađi brat Jovan.
 
Međutim, despot Jovan je bio slabog zdravlja, i nakon kratke bolesti umro je decembra 1502. Kako nije imao naslednika, s njim je izumrla muška linija despotske kućeBrankovića. Posle smrti Jovanove kralj Vladislav je ponudio despotsku titulu slavonskom plemićuIvanišu Berislaviću, 1504. god., koji se pre toga oženio Jovanovom udovicom. Berislavići su bili susediBrankovića i s njima već u bližim vezama, pošto se i udovica despota Vuka bila udala za jednog njihovačlana, Franju. Tako su oni (preuzimajući udovice) po nekom pravu dobili i despotsku titulu. Ivaniš jedobio i posede Brankovića u Sremu. Potpisivao se kao “regni Rascie despotus”.
4
Posle pada srpske srednjovekovne države (1459), tradicija srpskih titularnih despota nastavila se u Južnoj Ugarskoj.Srpski despoti personifikovali su nepostojeću državu u dosta specifičnim okolnostima bez određene teritorije,zahvaljujući samo prebeglom srpskom narodu sticao se osećaj srpskog državnog kontinuiteta. Srbi su sve prisutniji umađarskoj dunavskoj flotili, husarskim odredima i kraljevskoj Crnoj legiji. Kako bi što bolje iskoristio njihov ratnički potencijal Matija Korvin (1440-1490) imenuje 1471. godine Vuka Grgura Brankovića (Zmaj Ognjena Vuka) za prvog
 srpskog despota u Ugarskoj
. Imenovanje osoba titulom koju su nosili poslednji srpski vladari stvarao se utisadržavotvornog kontinuiteta i na tuđoj zemlji. Nakon njegove smrti (1485) titulu despota su nosili Đorđe i JovanBranković, Ivaniš i Stjepan Berislavić. Poslednji srpski despot bio je Pavle Bakić, koji je neposredno nakon imenovanja1537. godine, poginuo u boju s Turcima kod Đakova. Nakon njegove pogibije izgubio se i poslednji simbol srpkesrednjovekovne državnosti. Tu ulogu će dve decenije kasnije (1557) preuzeti obnovljena
 Pećka patrijaršija
.

You're Reading a Free Preview

Download
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->