Bergson - Smiech

Embed Doc
Copy Link
Readcast
Collections

CommentGo Back

HENRI

Bergson

Śmiech

Esej o komizmie

Przełożył

STANISŁAW CICHOWICZPrzedmowaSTEFANA MORAWSKIEGO

i

WYDAWNICTWO LITERACKIE KRAKÓW

Paradoksy filozofii komizmu

HENRI BERGSON de l'Academie francaise et del'Acadeinie des Sciences morales et politiąues

Vingt-Troisieme EditionPARIS. FELIX ALCAN

1924

1. Według większości twórców, tych, którzy profesjonalnie rozśmieszają na różne sposobyinnych, najlepiej byłoby w ogóle zrezygnować zteoretycznej analizy zjawiska zwanego komizmem. Nie inaczej zresztą myśli się w ogóle o sztuce. Po cóż brać na warsztat badawczy coś kruchego itajemniczego? Jeśli już zawierzyć refleksjom, czynie właściwiej wysłuchać samych artystów, którzynierzadko wypowiadają się o własnej praktyce?Znacząca jest aliści potrzeba wyjaśniania tychtajemniczych fenomenów, skoro ulegają jej takżetwórcy. Dla innych stanowi ona impuls równienieodzowny, jak pragnienie dziecka, by zciekawości rozłożyć zabawkę na części i stwierdzić, jaki nią porusza mechanizm. Jeszcze dla innych jest po prostu potrzebą twórczą, paralełną doartystycznej. Pośród wielu innych fundamentalnych pytań, które nękają od stuleci umysł ludzki, jest i todotyczące istoty sztuki czy kon-kretniejszych problemów, np. podstaw komizmu. Prawda, żeodpowiedzi, zwłaszcza dyktowane ambicjamiuniwersalistycznymi (rozstrzygnięcie typu „raz nazawsze"), zawodziły i wciąż zawodzą, ale ileż innych przedmiotów badania z równą mocą urąganieugaszonej ciekawości intelektualnej.

Przekład oparto na wydaniu:

LE RIRE

ESSAI SUR LASIGNIFICATION DU COMIQUE

Kwestią sporną zatem nie to jest, czy kontynuowaćczy zawiesić owe pytania, ale jak pytać. Poprzestaćwyłącznie na sprawozdaniu z własnych doświad-czeń? Wiadomo jednak, że to nader słaby funda-ment, by na nim oprzeć wyjaśnienie tego, co idlaczego śmieszne. Odwołać się do odczuć i sądówcudzych, skonfrontowanych z własnymi? Gdy próbka taka jest spora i w danej grupie oraz danymśrodowisku znajduje dalsze potwierdzenie, wydajesię, że uchwyciliśmy znaczną część prawdy.Wiadomo bowiem, że zazwyczaj śmiejemy się ztego, co wedle normy kulturowej uznane jest zaśmieszne. Truizm ten wymaga wciąż sprawdzania.Kuszące jest poprzestanie na ustalonej normie, alenadal wyłaniają się wątpliwości. To, że ludzieśmieją się z czego innego dzisiaj niż kiedyś, przeddekadami czy stuleciami, że w Europie co innegouważa się za komiczne niż w Japonii bądź w Peru,nie wyklucza przecież wspólnego i zgodnegośmiechu. Jakie są jego źródła?Rysuje się wówczas trzecia możliwość badawcza,wykraczająca poza układ psycho-socjolo-gicznychwspółczynników, ważnych na wąskim społecznie iczasowo obszarze. Mianowicie, zestawia sięrozmaite dotąd wysuwane teorie, które się na ogółwzajem zwalczały. Eliminuje się odpowiedzi, którenie wytrzymały ataku krytyki; wyłania się zocalonej reszty to, co wydaje się nieprzeciwstawne,co tworzy jakąś zwartą, ze skumulowanego wysiłkuosiągniętą koncepcję. Rozwiązanie pociągające tych,którzy lubią pozytywne saldo, ale chyba bardziej podejrzane niż rozwiązania poprzednie. Bowiem zezgodności wyselekcjonowanych tez teoretycznych niewynikanic więcej jak zbiór punktów stycznych międzyrozmaitymi koncepcjami. Jest zaś wysoce prawdo- podobne, że najciekawsze czy nawet najtrafniejszeodpowiedzi nie należą do tego zbioru.Kto dokonuje bilansu teoretycznego, ma zwykledwa wyjścia: bądź zmuszony jest orzec, że żadneracje nie są godne zaufania, bądź — jak w przyto-czonym przed chwilą ujęciu — że z kilku sumu- jących się racji składa się odpowiedź bezsporna. Obate wyjścia są zawodne.Pozostaje tedy filozoficzne rozpatrzenie sensuśmieszności i jej odmian. Nęcąca i perswazyjnawydaje się teza, że uznajemy coś za komiczne czytragiczne w zawisłości od tego, jaki mamyświatopogląd, jak rozumiemy sens egzystencji, jak iwedług jakiej skali wartościujemy rzeczywistość,siebie samych i innych ludzi. Trzeba jednak dokonaćwyboru filozofii i w granicach wybranej perspektywy spojrzeć na rozpatrywane zjawiska. Należałoby w tym miejscu przypomnieć, że równieżfilozoficzne wybory i strategie są uwarunkowane

przez

normy kulturowe. Np. niewątpliwe wydaje się,że koncepcję Bergsona dałoby się wyinterpretować jako bezpośrednią odpowiedź na ówczesne paradygmaty naukowe, artystyczne i społeczno-obyczajowe, a więc pośrednio jego teorię komizmu jako zachowań się i postaw zautomatyzowanychmożna by uznać za korelat spotęgowanych w jegoczasach procesów reifikacyjnych. Na procesyalienacyjne każdy filozof odpowiada bowiem w jemuwłaściwy sposób, często zakamuflowany. Inneświadectwo zakotwiczenia w epoce, to dialogBergsona z ówczesnym repertuarem komediowym,klasycznym i aktualnym, oraz z zastanymikoncepcjami

of 00

Leave a Comment