De auteursrechtelijke bescherming van een format ©DGS 2005 zie www.IELog.nl

Auteursrechtelijke bescherming vaneen televisieprogrammaformat. Hoezat dat ook al weer?

Evert van Gelderen Nicole Makkes

De media staan er regelmatig vol mee:het vermeend ‘stelen’ van het – nietzelden briljante - idee voor eentelevisieprogramma. Een bekend voorbeeld is de verslaggeving over derechtszaak Castaway vs John de Mol c.s.

Het ging hier om een jarenlangeprocedure over de vraag of hetprogramma Big Brother inbreuk maaktop het Survive-format (in Nederlandbekend onder de naam “ExpeditieRobinson”). Castaway was (onder meer) van mening dat John de Mol c.s. met hetprogramma Big Brother inbreuk maakteop de auteursrechten op het Survive-format. In deze zaak isdoorgeprocedeerd tot aan het hoogsterechtscollege, de Hoge Raad, die vorig jaar het laatste oordeel in deze zaak gaf. Alle aangezochte rechters in dezeprocedure kwamen tot dezelfdeconclusie: er is geen sprake vanauteursrechtinbreuk. Voor velen is het ‘stelen’ van eentelevisieprogrammaformat eenfascinerend onderwerp. Niets is zo vaag en ongrijpbaar als de bescherming vanzoiets abstracts als een format. Iets wat -in feite - voor het grijpen ligt, waar zeer veel geld mee kan worden verdiend en waarvan (in de branche) bekend is dateen procedure vaak op niets uitloopt.Het overnemen of kopiëren van eenformat riekt naar sensatie, maar is – zeker voor de betrokkenen – eenserieuze zaak.

De auteurs zijn werkzaam bij De Gier |Stam Advocaten te Utrecht. Aan dit artikel kunnengeen rechten worden ontleend.

Rechtbank Amsterdam, 7 juni 2000, Hof Amsterdam 27 juni 2002, Hoge Raad 16 april2004.

In deze bijdrage zal worden besprokenop welke wijze het auteursrecht uw format kan beschermen. Hetauteursrecht beschermt – kort gezegd – de maker van een werk tegen deexploitatie van zijn werk zonder zijntoestemming. De auteursrechthebbendekan zich bijvoorbeeld verzetten tegenhet kopiëren van zijn werk en hetopenbaarmaken daarvan. Ook een aantalandere beschermingsmogelijkhedenzullen kort aan bod komen.

Wat wordt verstaan onder een programmaformat?

Allereerst is van belang wat onder eenprogrammaformat kan worden verstaan.Een dergelijk format wordt veelal gezienals een raamwerk of een structuur vaneen televisieprogramma (hetzelfde gaatoverigens op voor een radioprogrammaof bijvoorbeeld een internetconcept), waarin telkens terugkerende elementenzijn vastgelegd en op basis waarvan een(serie) aflevering(en) kan wordengeproduceerd

. Een format zal dusonder meer bestaan uit de naam van hetprogramma, eventuele spelregels,terugkerende elementen zoals volgordeen type handelingen of gebeurtenissen,decor, kreten en uitdrukkingen van depresentator.

Wanneer is een format auteursrechtelijk beschermd?

Bij de auteursrechtelijke bescherming van een format worden de grenzen vanhet auteursrecht opgezocht. Vooropstaat dat het auteursrecht de expressie of de vorm van een werk beschermt en niethet enkele idee dat daaraan tengrondslag ligt. Ideeën komen, los vaneen bepaalde vormgeving, dus niet voorauteursrechtelijke bescherming inaanmerking. Dat heeft als reden dat metde bescherming van het enkele idee de

J.F. Haeck,

idee en programmaformule in het auteursrecht

, Kluwer: Deventer 1998, p. 136.

De auteursrechtelijke bescherming van een format ©DGS 2005 zie www.IELog.nl

2 vrijheid van informatie (te veel) zou worden ingeperkt. Voor de ontwikkeling van mens en maatschappij is – volgensde wetgever - nodig dat door eeniederonbeperkt voortgeborduurd kan wordenop de ideeën van een ander.Het enkele idee voor een televisie- of radioprogramma is dus niet beschermd. Voor de bescherming van een format isdaarom van belang om te weten wanneer er sprake is van een voldoende vormgegeven werk, zodat gesproken kan worden van iets dat meer is dan alleeneen idee. Op basis van de rechtspraak kan daarover het volgende gezegd worden. Formats komen in beginsel voor auteursrechtelijke bescherming inaanmerking als er sprake is van eenzogenaamd “auteursrechtelijk beschermd werk”. Een format moetdaarvoor aan de volgende eisen voldoen:(1) oorspronkelijkheid/originaliteit en(2) voldoende uitwerking.(1)

Is er sprake van eenoorspronkelijkheid format? Voor de oorspronkelijkheid van een werk is van belang of het format voldoende eigen en oorspronkelijk karakter heeft. De rechter hanteert ook wel de maatstaf of het format het“persoonlijk stempel van de makerdraagt”. Bij het persoonlijk stempel vande maker moet worden gedacht aanoriginaliteit/oorspronkelijkheid. Hetmoet niet zo zijn dat een ander,onafhankelijk van de betreffende auteur- precies tot hetzelfde werk had kunnenkomen. Het moet iets zijn wat inprincipe alleen de auteur met inzet vanzijn creativiteit kan bedenken.Nu is het niet persé noodzakelijk dat ineen format (uitsluitend) ideeën zijnuitgewerkt die nog nooit eerder zijngebruikt in een programma. Vooroorspronkelijkheid kan voldoende zijndat de

combinatie

van de, al dan nieteerder gebruikte elementen, in eenformat origineel is. Natuurlijk heeft hetgebruik van een origineel element in eenformat wel het gevolg dat eerder, of metmeer zekerheid, gezegd kan worden dater sprake is van auteursrechtelijkebescherming.(2)

Is er sprake van een voldoendeuitgewerkt format?Zoals al eerder aangegeven zijn ideeënniet beschermd. De grens tussen eenidee en een wél auteursrechtelijk beschermd werk is een vage. Om voorauteursrechtelijke bescherming inaanmerking te komen moet een format voldoende uitgewerkt zijn. Voor de vraag of een format voldoendeuitgewerkt is, is beslissend of het format voldoende geconcretiseerd is, dus of hetformat voldoende vormbepalendeelementen bevat.In onze praktijk gebruiken we vaak het“Harry Potter-voorbeeld” om hetonderscheid nader uit te leggen. Wekomen dan tot het volgende. Het enkeleidee voor een boek waarin eentoverjongetje centraal staat die allerleiavonturen beleefd, is een idee dat opzich niet beschermd is. Het uitgewerkte verhaal, de nadere concretisering van deavonturen van Harry Potter zijn weer wél beschermd. Het is een ander niettoegestaan om het verhaal te kopiëren of te bewerken als toneelstuk. Voorauteursrechtinbreuk is evenwel nietnodig om het verhaal letterlijk enintegraal over te nemen. Ook een boek dat te zeer lijkt op het Harry Potter verhaal maakt inbreuk. Zo werd hetboek “Tanja Grotter en de magischecontrabas” verboden, omdat het verhaal(volgens de makers een parodie opHarry Potter) over een tovenaarsmeisjedat op een tovenaarsschool avonturenbeleefde kort gezegd te weinig verschilde van het Harry Potter verhaal.

3Ook in de procedure over het Survive-format van Castaway heeft de rechterzich over de uitwerkingseis gebogen. Derechter overwoog dat het format zeergedetailleerd beschreven was, dat debezigheden van de deelnemers en despanningsopbouw van de verschillendeelementen beschreven zijn en datdaarnaast iedere aflevering afzonderlijk was uitgewerkt. In het document was volgens de rechter duidelijk gemaakt hoeeen afzonderlijke aflevering eruit zoukunnen zien. Op grond hiervanoordeelde de rechter dat het format voldoende uitgewerkt was. Van belang voor auteursrechtelijkebescherming is dus dat het formatoorspronkelijk is en zoveel mogelijk uitgewerkt wordt, zodat het format eenbeeld geeft van hoe het uiteindelijkeprogramma eruit komt te zien.

Wanneer is er sprake van inbreuk op het auteursrecht?

Stel je hebt een auteursrechtelijk beschermd format en een ander gaatmet jouw format aan de haal. De ‘dief’ verandert hier en daar wat elementen uithet format en brengt het op de buis.Kan diegene dan voorauteursrechtinbreuk worden aangepakt?Of er sprake is van inbreuk op hetauteursrecht is niet altijd eenvoudig vastte stellen. Wanneer alle elementen uithet format zijn overgenomen in eenbepaald programma, is er al snel sprake van inbreuk. Wanneer slechts een enkelelement uit het format en hetprogramma hetzelfde zijn, zal vaak geensprake zijn van inbreuk. Het wordtnatuurlijk interessanter wanneer er eenaantal elementen overeenstemmen eneen aantal niet. Waar het om gaat als ersprake is van overeenstemming van eenaantal elementen, is of deze herkenbaaren in een vergelijkbare keuze zijnovergenomen. Er kan (helaas) geen wiskundige formule op losgelaten worden, waarbij bijvoorbeeld bekeken wordt hoeveel elementen uit het formatzijn overgenomen in het programma vande beweerdelijke format-dief. Hetantwoord op de vraag hoeveelelementen overgenomen moeten zijnom van inbreuk te kunnen spreken, isdan ook niet in algemene zin te geven.Ook is het niet zo dat er onderscheidbestaat in belangrijke en minderbelangrijke elementen, zodatbijvoorbeeld eerder sprake is vaninbreuk als alle belangrijke elementenzijn overgenomen. Wel wordt alsuitgangspunt genomen dat er vooralnaar de overeenkomsten tussen hetformat en het programma wordtgekeken en dat de verschillen minderbelangrijk zijn.De manier van oordelen van een rechterin dit soort zaken kan geïllustreerd worden door de procedure over hetSurvive-format. De rechter vergeleek indeze zaak allereerst de verschillendeafzonderlijke elementen uit het formaten het programma met elkaar. Derechter stelde daarbij vast of de verschillende elementen uit het Survive-format zijn overgenomen in het Big Brother-programma. Daarna vergelijktde rechter in een bredere beoordeling dezogenaamde totaalindrukken van hetSurvive-format en het Big Brotherprogramma. Nadat de rechter een grootaantal elementen had vergeleken endaarna de totaalindrukken naast elkaarhad gehouden, kwam deze tot de volgende conclusie: op grond van alleaanwezige verschillen wijkt detotaalindruk van het Survive-format tezeer af van de totaalindruk van het Big Brother programma. Vanauteursrechtelijke inbreuk door John deMol c.s. op het Survive-format was danook geen sprake.De rechter zal dus bij de beoordeling van de vraag of er sprake is van inbreuk op het auteursrecht, kijken naar (1) detotaalindrukken van het format waarop