Aralýk / 2006

5554

Somuncu BabaSomuncu Baba

Resul KESENCELÝ

Tarih

Osmanlý DevletindeÞehir Kültürünün Ortaya Çýkýþý

Hiç kuþkusuz Osmanlý kültür veMedeniyetinin temel hedeflerindenbiri de medenîleþmektir. Medeniyet ve medenîleþmek anlamýyla tümdünyayý etkilemiþlerdir. Günümüz-de ise pek çok coðrafyada izlerini veetkilerini görmek mümkündür.Çünkü Osmanlý fethinin amacý sö-mürmek deðil o coðrafyayý bölgeyihayata, yaþamaya açmaktýr. Bu doð-rultuda da fethedilen tüm toprakla-ra önemli ölçüde yatýrýmlar yapýlmýþ ve þehirler imar edilerek mamur hale getirilmiþtir. Bölge insanlarý isebu hizmetleri görmüþler ve Os-manlý’yý her yönüyle desteklemiþ-lerdir. Zaman içerisinde ise tüm sa-halara sosyal tesisler kurulurkenÝslâmlaþma süreci de tamamlanmýþ- týr. Medenîleþme kavramýný aslýndaçok yönlü olarak ele almak gerekir . Ancak öncelikle kelimenin etimolo- jisinden hareketle þehirleþme ve þe-hir kültürünü canlý tutma anlamýndakullanýlmalýdýr.Osmanlý Devleti’nde fethedilenyerlere hukuku temsilen bir Ka-dý'nýn, yönetimi temsilende bir Bey'in atanmasý Osmanlý taþra ida-resinin temelini oluþturmaktadýr.Orhan Gazi, I. Murat ve I. Beyaziddönemlerinde gerçekleþtirilen fetih-ler Osmanlý Devleti’nin Anadolu’da ve Rumeli’de topraklarýnýn geniþle-mesine, sorumluluk bölgelerininçoðalmasýna ve giderek büyük veönemli þehirlerin kurulmasý saðlan-mýþ çok sayýda sosyal, ekonomik vesiyasî amaçlý tesisler hizmete açýl-mýþtýr. Osmanlý Devleti kendi çaðla-rýnýn en modern ve en güzel þehir-lerini inþa ederken fethettikleri þe-hirlere öncelikle camiler inþa etmiþ-ler, þehirler ise bu camilerin etrafýn-da kurmuþlardýr. Özellikle camilerinetrafýnda medreseler, kütüphaneler,þifahaneler, hamamlar, hanlar, vakýf-lar kurarak þehirleri yaþanýr hale ge- tirirken insanlarýn tüm ihtiyaçlarýnýkarþýlamýþlardýr. Bulunduklarý coðraf-yalarda Müslüman ve gayrimüslim farký gözetmeden bu çalýþmalarýsürdürürken ‘Yaratýlmýþý Yaratan’danötürü sevmek’ düsturunu hiçbir za-man ihmal etmemiþler böylece tümcoðrafyalarýn Ýslâmlaþmasý saðlanýr-ken þehirlere Ýslâm kültürü nakýþ na-kýþ iþlenmiþ insanlarýn gönüllerindebu izler çok geniþ yer tutmuþtur.Osmanlý Devleti fethettiði tümbölgelere gönderdiði vilayet mimar-larýyla þehrin planlý bir þekilde imar edilmesini saðlamýþtýr. Buna örnek-ler verecek olursak; 1516'da Bos-na'ya, 1556'da Erzurum ve Diyar-bakýr'a mimarlar atanarak þehirlerinsistemli ve planlý bir þekilde imar edilmesi saðlanmýþ ve bu geliþmeler ise merkezden takip edilmiþtir. Os-manlý Devleti’nde vilayet mimarlýk-larý, her vilayete bir mimar tayinedilmesi XVI. yüzyýlýn ilk çeyreðin-den itibaren görülmektedir. Bu su-retleki Osmanlý þehirleri dünya me-deniyeti içerisindeki mümtaz yerinialmýþ, insanlarýn hayranlýklar içerisin-de kalmasý ve düþünmesine ortamhazýrlamýþtýr.Tarikatlarýn Osmanlý medeniye- tinin oluþmasýnda ve ona zemin ha-zýrlayan þehir hayatýný þekillendirmenoktasýnda üstlendikleri fonksiyon-lar çok önemlidir. Özellikle þehir hayatýný ön plana aldýðýmýzda devletile insan arasýndaki boþluðun ne þe-kilde doldurulduðu ve bunu hangisosyal yapý ya da müesseselerin üst-lendikleri sorusu böylece kendiliðin-den gündeme gelmektedir. Ýslâm toplumlarý ölçeðinde sorulan bu so-ruya cevap konusunda ittifak saðla-dýklarý nokta devlet ile insan iliþkile-rini düzenleyen ara tabakanýn genelanlamda ümmet temeli üzerindeþekillenmiþ tarikatlar tarafýndan tem-sil edildiðidir.Osmanlý Devleti’nde tarikatlarýngündelik hayatý doðrudan ilgilendi-ren faaliyet tarzý, Ýslâm coðrafyasýnýndeðiþik bölgelerine daðýlmýþ þehirler ile bunlarýn kapsadýklarý farklý top-lum tabakalarý arasýndaki kültüreldolaþýmý saðlamada ortaya çýkmak- tadýr. Ýnsan faktörünü, içe dönük ce-maat yapýlanmasýna katýldýðý süreceþehirlerdeki yegâne hayat tarzýnýn temel unsuru kabul eden Ýslâm an-layýþý, sosyal hareketlilik konusundaüç zümreyi bu kuralýn dýþýnda tut-muþtur. Bunlar sýrasýyla askerler, tüccarlar ve derviþlerdir. Ýslâm tarihibize göstermektedir ki þehirler ara-sý kültürel dolaþým savaþ, ticaret vedin olgularýna dayalý bir faaliyet ze-mini üzerinde yürütülmüþtür. Buzeminde rol alan asker, tüccar vederviþlerin temsil ettikleri sosyalkimliklerin zamanla birbiri içerisinegirmesi neticesinde gündelik hayatýnekonomik ve ahlakî yapýsýný iþleten fütüvvet erbabýnýn vücut bulduðuda bir gerçektir. Ancak böyle bir kimlik kaynaþmasýnýn söz konusuolduðu fütüvvet teþkilatý dýþýndakiler,mensubu bulunduðu zümrenin fa-aliyetlerine katýlmak suretiyle gün-delik hayatta yer almýþtýr. Bu zümre-lerden askerlerin kültürel dolaþým-daki rolleri bir istisnadýr ve süreklilik arzetmez. Diðer iki grubun (tüccar ve derviþler) faaliyetleri ise süreklilik temeline oturur ve böylece þehirler arasýndaki kültürel dolaþým medeni-yet çerçevesi içinde tarihi bir boyutkazanýr.Derviþ zümrelerinin þehirler arasý kültürel dolaþýmý nitelik itibarýy-la birbirinden farklý, ama süreklilik gösteren iki ayrý dönemde gerçek-leþtirdiðini belirtmeliyiz. Bu dönem-leri ayýran tarihi olay Ýstanbul'un fet-hidir. XIII. yüzyýldan baþlayýp XV.yüzyýla kadar devam eden ilk dö-nemde Anadolu ile Balkanlar’daki tarikat faaliyetlerinin büyük ölçüdeseyyah derviþlik anlayýþýyla yürütül-mesi Osmanlý þehirleri arasýndakikültürel dolaþýmý saðlayan baþlýcaunsur olmuþtur.Türk tasavvuf anlayýþýnýn XIII.yüzyýl baþlarýndan itibaren Anado-lu’daki oluþum süreci etkisini dünyaölçeðinde hissettirmiþ bir büyük medeniyetin kendisinin inþa ediþ tarzýyla yakýndan ilgilidir. Bu sürecibirer sosyal hareketlilik unsuru sa-yabileceðimiz göçler, isyanlar ve sa- vaþlar gibi tarihi olaylarýn yönlendir-mesi, tasavvufi düþüncenin, çözül-me ve yeniden kurulma arasýnda gi-dip gelen toplum hayatýnda bütün-leþtirici bir irade sýfatýyla ortaya çýk-masýna neden olmuþtur. Bu bütün-leþtirici iradenin ana figürü evliya ni- telikli tasavvuf erbabý ve mürþid-ikâmillerdir. Böylesine köklü bir inancýn temelinde Türklerin Ýslâmi-yeti tasavvuf aracýlýðýyla benimse-meleri gerçeði yatar. Nitekim günü-müzde bile Türk kültür sahasý dahi-lindeki Ýslâmiyet mürþid-i kamil vederviþ-evliya merkezli Ýslâm’ý oluþ- turmuþtur. Bu nitelik ise çok geniþcoðrafyalarý nüfuzu altýna almýþtýr.