You are on page 1of 311

Àûúng àêìu vúái AIDS:

Nhûäng ûu tiïn cuãa chñnh phuã trong möåt dõch bïånh toaân cêìu

Nguyïn baãn:
CONFRONTING AIDS: PUBLIC PRIORITIES IN A GLOBAL EPIDEMIC
A WORLD BANK POLCY RESEARCH REPORT
Published for the World Bank 1997
Oxford University press
Ngûúâi dõch:
Nguyïîn Xuên Hiïëu
Phaåm Hoaâng Anh
Lûúng Quang Luyïån
Hiïåu àñnh:
Nguyïîn Vùn Minh
MUÅC LUÅC

LÚÂI TÛÅA
LÚÂI NOÁI ÀÊÌU
LÚÂI GIÚÁI THIÏÅU
NHOÁM CHUYÏN GIA LAÂM BAÁO CAÁO
LÚÂI CAÃM ÚN
CAÁC ÀÕNH NGHÔA
TOÁM TÙÆT
CHÛÚNG 1: AIDS: MÖÅT THAÁCH THÛÁC ÀÖËI VÚÁI CHÑNH PHUÃ
Bïånh AIDS laâ gò vaâ lan truyïìn nhû thïë naâo?
AÃnh hûúãng cuãa AIDS túái tuöíi thoå vaâ sûác khoeã
AIDS vaâ sûå phaát triïín
Vai troâ cuãa chñnh phuã trong cöng cuöåc àûúng àêìu vúái AIDS
Nhûäng chuêín mûåc xaä höåi vaâ chñnh trõ laâm cho AIDS trúã nïn thaách thûác
Àiïím laåi cuöën saách
Phuå luåc 1.1. Nhûäng ûúác tñnh khaác nhau vïì quy mö hiïån taåi vaâ tûúng lai cuãa dõch HIV/AIDS

CHÛÚNG 2: NHÛÄNG BAÂI HOÅC CHIÏËN LÛÚÅC RUÁT RA TÛÂ ÀÙÅC ÀIÏÍM DÕCH TÏË HOÅC CUÃA HIV
Tyã lïå nhiïîm múái, tyã lïå hiïån nhiïîm vaâ tyã lïå tûã vong do HIV
Baãn chêët sinh hoåc cuãa viruát vaâ haânh vi caã thïí coá aãnh hûúãng túái sûå lan truyïìn HIV
ÛÁng duång vaâo chñnh saách cöng cöång
Mûác àöå vaâ phên böë tònh hònh nhiïîm HIV úã caác nûúác àang phaát triïín

CHÛÚNG 3: CAÁC CHIÏËN LÛÚÅC COÁ HIÏÅU QUAÃ VAÂ CÖNG BÙÇNG PHOÂNG NGÛÂA HIV/AIDS
Gêy aãnh hûúãng túái caác lûåa choån cuãa caá nhên
Núái loãng caác haån chïë xaä höåi àöëi vúái haânh vi an toaân
Àùåt caác ûu tiïn cuãa chñnh phuã trong phoâng chöëng HIV
Phaãn ûáng cuãa caác quöëc gia

2
CHÛÚNG 4: ÀÖËI PHOÁ VÚÁI TAÁC ÀÖÅNG CUÃA AIDS
Chùm soác y tïë cho ngûúâi bõ AIDS
Nhûäng lûåa choån chñnh saách y tïë khoá khùn trong möåt dõch bïånh AIDS nghiïm troång
AIDS vaâ àoái ngheâo: Ai cêìn giuáp àúä?
Chñnh phuã laâm thïë naâo àïí àöëi phoá vúái taác àöång cuãa HIV/AIDS àöëi vúái chùm soác y tïë vaâ
tònh traång àoái ngheâo

CHÛÚNG 5:PHÖËI HÚÅP HAÂNH ÀÖÅNG NHÙÇM ÀÛÚNG ÀÊÌU VÚÁI HIV/AIDS
Chñnh phuã, caác nhaâ taâi trúå vaâ caác töí chûác phi chñnh phuã
Vöën taâi trúå song phûúng vaâ àa phûúng vaâ giai àoaån cuãa dõch bïånh
Ai seä laâ ngûúâi àêìu tû vaâo kiïën thûác vaâ cöng nghïå múái?
Khùæc phuåc nhûäng trúã ngaåi chñnh trõ àöëi vúái chñnh saách AIDS hiïåu quaã

CHÛÚNG 6:CAÁC BAÂI HOÅC TÛÂ QUAÁ KHÛÁ, CAÁC CÚ HÖÅI CHO TÛÚNG LAI
Caác baâi hoåc kinh nghiïåm tûâ hai thêåp kyã qua
Vai troâ cuãa chñnh phuã
Caác cú höåi laâm thay àöíi tiïën trònh cuãa dõch bïånh
Nhûäng thaách thûác cho cöång àöìng quöëc tïë

PHUÅ LUÅC
Phuå luåc A: Möåt söë àaánh giaá vïì caác can thiïåp phoâng ngûâa lêy truyïìn HIV úã caác nûúác àang phaát
triïín
Phuå luåc B: Möåt söë nghiïn cûáu vïì hiïåu quaã vaâ chi phñ cuãa caác can thiïåp phoâng chöëng úã caác nûúác
àang phaát triïín
Phuå luåc thöëng kï

CAÁC TAÂI LIÏÅU THAM KHAÃO CHOÅN LOÅC

3
LÚÂI TÛÅA

Nhû nhiïìu nûúác àang phaát triïín khaác, HIV/AIDS khöng coân laâ möåt hiïím hoaå xa vúâi àöëi
vúái Viïåt Nam maâ thûåc tïë àang laâ möåt thaách thûác ngaây caâng lúán. Theo söë liïåu múái nhêët,
trong nùm 1998 cuäng àaánh dêëu laâ nùm àêìu tiïn nhiïîm HIV àaä taác àöång àïën têët caã 61
tónh vaâ thaânh phöë úã Viïåt Nam. Dûå baáo àïën nùm 2000 seä coá 250 000 ngûúâi úã Viïåt Nam bõ
nhiïîm HIV vaâ 24 000 ngûúâi seä chïët vò AIDS.
Viïåt Nam àaä haânh àöång súám vaâ nhanh choáng trûúác thaách thûác vïì HIV/AIDS. Chñnh
phuã Viïåt Nam àaä thïí hiïån cam kïët cao àöëi vúái cöng cuöåc phoâng chöëng AIDS, àaä kõp thúâi
àïì ra vaâ triïín khai caác biïån phaáp phoâng chöëng trûúác khi dõch bïånh tiïën triïín àïën mûác
hiïån taåi. Viïåt Nam khöng àún àöåc trong cuöåc chiïën àêëu cuãa mònh chöëng laåi àaåi dõch naây.
Caác töí chûác cuãa Liïn húåp quöëc, caác nhaâ taâi trúå song phûúng vaâ àa phûúng, caác töí chûác phi
chñnh phuã àaä cöång taác chùåt cheä vaâ höî trúå maånh meä caác nöî lûåc phoâng chöëng HIV/AIDS
cuãa chñnh phuã Viïåt Nam.
Ngoaâi höî trúå vïì taâi chñnh cho caác hoaåt àöång phoâng chöëng HIV/AIDS cuãa chñnh phuã,
caác nhaâ taâi trúå coân giuáp tiïëp cêån nhûäng kinh nghiïåm quöëc tïë vïì chñnh saách vaâ caác biïån
phaáp can thiïåp coá hiïåu quaã. Trïn tinh thêìn àoá Ngên haâng Thïë giúái taåi Viïåt Nam àaä taâi
trúå cho viïåc dõch thuêåt vaâ in êën baáo caáo chñnh saách múái àêy nhêët cuãa möåt nhoám chuyïn
gia Ngên haâng Thïë giúái vïì HIV/AIDS nhan àïì: “Àûúng àêìu vúái AIDS: Nhûäng ûu
tiïn cuãa chñnh phuã trong möåt dõch bïånh toaân cêìu”. Viïåc dõch vaâ in êën baáo caáo naây
laâ möåt phêìn cuãa chûúng trònh haânh àöång chung cho nùm 1998 – 1999 thoaã thuêån giûäa
Uyã ban quöëc gia phoâng chöëng AIDS Viïåt Nam vaâ Chûúng trònh phöëi húåp cuãa Liïn húåp
quöëc vïì HIV/AIDS (UNAIDS) maâ Ngên haâng Thïë giúái laâ möåt thaânh viïn.
Àêy laâ cuöën saách àêìu tiïn àûúåc dõch ra tiïëng Viïåt àïì cêåp àïën cöng taác dûå phoâng, khùæc
phuåc taác àöång cuãa HIV/AIDS vaâ chùm soác ngûúâi nhiïîm HIV/AIDS vúái caác chiïën lûúåc
töíng thïí quöëc gia, nhûäng chiïën lûúåc can thiïåp coá hiïåu quaã, cêìn àûúåc ûu tiïn trong tûâng
thúâi kyâ diïîn biïën cuãa dõch bïånh vaâ trong khuön khöí nguöìn lûåc hiïån coá. Nhûäng vêën àïì nïu
trong cuöën saách hïët sûác thñch húåp vúái Viïåt Nam. Vò vêåy noá thûåc sûå cêìn thiïët cho caác nhaâ
lêåp chñnh saách, caác töí chûác vaâ caác caá nhên àang hoaåt àöång trong lônh vûåc phoâng chöëng
HIV/AIDS úã Viïåt Nam.
Chuáng töi chên troång giúái thiïåu cuöën saách naây túái caác baån àoåc Viïåt Nam.

PGS.TS Chung AÁ Andrew Steer


Phoá Chuã tõch Giaám àöëc quöëc gia
Uyã ban quöëc gia phoâng chöëng AIDS Ngên haâng thïë giúái taåi Viïåt Nam

4
LÚÂI NOÁI ÀÊÌU

AIDS àaä gêy ra nhûäng töín thêët khuãng khiïëp cho con ngûúâi, khöng chó trong söë nhûäng
ngûúâi àaä chïët, maâ coân gia àònh vaâ cöång àöìng cuãa hoå. Do khöng coá phûúng caách chûäa khoãi
bïånh coá thïí chõu àûúåc vïì mùåt kinh tïë, töín thêët do dõch bïånh naây seä coân tùng. Chñn mûúi
phêìn trùm trûúâng húåp lêy nhiïîm HIV xaãy ra taåi caác nûúác àang phaát triïín, núi maâ nguöìn
lûåc àïí àûúng àêìu vúái AIDS hïët sûác khan hiïëm. Thïë nhûng khöng phaãi khöng thïí àaão
ngûúåc àûúåc chiïìu hûúáng diïîn biïën cuãa dõch bïånh naây.
Baãn baáo caáo naây lêåp luêån rùçng àaåi dõch HIV/AIDS trïn toaân cêìu laâ coá thïí vûúåt qua
àûúåc. Caác chñnh phuã quöëc gia coá nhûäng troång traách coá möåt khöng hai trong viïåc ngùn
ngûâa sûå lêy lan hún nûäa cuãa HIV vaâ giaãm thiïíu taác haåi cuãa AIDS. Thïë nhûng chó riïng
caác chñnh phuã khöng thöi thò khöng thïí vûúåt qua àûúåc dõch bïånh naây vaâ caác chñnh phuã
khöng phaãi luác naâo cuäng coá àuã khaã nùng àïí laâm àûúåc nhiïåm vuå naây. Caác töí chûác phi
chñnh phuã vaâ caác nhoám khaác trong xaä höåi dên sûå, bao göìm caã nhûäng ngûúâi àang nhiïîm
HIV, àaä àoáng vai troâ vaâ phaãi tiïëp tuåc àoáng vai troâ söëng coân trong viïåc hònh thaânh nïn
haânh àöång cuãa chñnh phuã vaâ trong viïåc mang nhûäng biïån phaáp phoâng ngûâa vaâ chûäa trõ
túái nhûäng ngûúâi dên maâ chñnh phuã khöng thïí dïî daâng tiïëp cêån àûúåc. Cöång àöìng quöëc tïë
cuäng coá thïí laâm àûúåc nhiïìu viïåc àïí höî trúå caác nûúác vaâ caác khu vûåc àang phaát triïín trong
viïåc taâi trúå caác chûúng trònh àaãm baão phoâng ngûâa vaâ caãi thiïån sûå cöng bùçng trong viïåc
tiïëp cêån vúái dõch vuå chùm soác. Cöång àöìng quöëc tïë cuäng coá thïí höî trúå viïåc saãn xuêët vaâ
quaãng baá thöng tin trïn toaân thïë giúái, àêìu tû nghiïn cûáu caác biïån phaáp phoâng ngûâa, caác
vacxin, caác liïåu phaáp y hoåc dûå phoâng vaâ àiïìu trõ hiïåu quaã vïì chi phñ maâ coá thïí sûã duång
àûúåc cho caác nûúác àang phaát triïín.
Baãn baáo caáo naây tûå noá àaä laâ möåt vñ duå vïì nhûäng lúåi ñch tiïìm taâng cuãa sûå húåp taác quöëc
tïë àaáp ûáng laåi naån dõch. Viïåc soaån thaão cuöën saách trïn cú súã baãn baáo caáo naây búãi nhûäng
nhaâ nghiïn cûáu cuãa Ngên haâng Thïë giúái àaä têån duång àûúåc nhiïìu àoáng goáp kyä thuêåt,
nhûäng yá kiïën cöë vêën, vaâ sûå taâi trúå cuãa Chûúng trònh höîn húåp cuãa Liïn húåp quöëc vïì HIV/
AIDS (UNAIDS) vaâ Uyã ban chêu Êu. Baãn baáo caáo nghiïn cûáu naây laâ möåt àoáng goáp coá giaá
trõ cho cuöåc thaão luêån quöëc tïë vïì vai troâ cuãa chñnh phuã trong viïåc àöëi phoá vúái dõch AIDS
taåi caác nûúác àang phaát triïín. Nhûäng khuyïën nghõ cuãa baãn baáo caáo laâ cuãa taác giaã vaâ
khöng nhêët thiïët phaãn aánh quan àiïím lêåp trûúâng cuãa caác cú quan tûúng ûáng cuãa chuáng
töi.
Thïë giúái coá thïí vûúåt qua HIV. Vúái thöng tin, phûúg tiïån cêìn thiïët, vaâ sûå höî trúå cuãa
cöång àöìng, caác caá nhên coá thïí vaâ àang thay àöíi haânh vi cuãa mònh àïí giaãm búát ruãi ro bõ

5
nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV. Thïë nhûng, coá möåt söë haânh àöång nhêët àõnh maâ chó chñnh
phuã múái coá thïí àaãm traách àûúåc, vaâ hiïån coân àang thiïëu caác cam kïët chñnh trõ. Caái giaá
phaãi traã cho viïåc khöng ra tay haânh àöång coá thïí hïët sûác to lúán. Caác nhaâ hoaåch àõnh chñnh
saách, nhûäng ngûúâi àaä thïí hiïån sûå cam kïët cuãa mònh thöng qua laâm viïåc möåt caách saáng
taåo vúái nhûäng ngûúâi bõ taác àöång nùång nïì nhêët búãi HIV/AIDS, coá möåt cú höåi àöåc nhêët vö
nhõ àïí kiïìm chïë naån dõch toaân cêìu vaâ cûáu söëng haâng triïåu sinh maång con ngûúâi.

James D. Wolfensohn Joao de Deus Pinheiro Peter Piot,


Chuã tõch Ngên haâng Uyã viïn Uyã ban Töíng giaám àöëc chûúng trònh
Thïë giúái Chêu Êu Höîn húåp cuãa Liïn hiïåp quöëc
vïì AIDS

6
LÚÂI GIÚÁI THIÏÅU

Caác nûúác àang phaát triïín khöng thïí coi thûúâng dõch HIV/AIDS. Theo UNAIDS, khoaãng
1,5 triïåu ngûúâi àaä chïët vò AIDS trong nùm 1996. Möîi ngaây coá khoaãng 8500 ngûúâi, bao
göìm khoaãng 1000 treã em, bõ nhiïîm múái. Khoaãng 90% söë nhiïîm naây xaãy ra taåi caác nûúác
àang phaát triïín, laâ nhûäng núi maâ naån dõch coá khaã nùng laâm töìi tïå thïm naån ngheâo khöí vaâ
sûå bêët bònh àùèng. Thïë nhûng HIV/AIDS khöng phaãi laâ vêën àïì duy nhêët àoâi hoãi phaãi coá
sûå chuá yá cuãa chñnh phuã. Àùåc biïåt taåi caác nûúác ngheâo nhêët, viïåc àûúng àêìu vúái AIDS coá thïí
tiïu töën caác nguöìn lûåc khan hiïëm coá thïí àûúåc sûã duång cho nhûäng nhu cêìu cêëp baách khaác.
Laâm thïë naâo chñnh phuã caác nûúác àang phaát triïín vaâ cöång àöång quöëc tïë coá thïí xaác àõnh
àûúåc caác ûu tiïn cöng cöång trong viïåc àûúng àêìu vúái naån dõch toaân cêìu naây?
Cuöën saách naây cung cêëp thöng tin vaâ caác phên tñch giuáp caác nhaâ hoaåch àõnh chñnh
saách, caác chuyïn gia phaát triïín, caác chuyïn gia y tïë vaâ nhûäng ngûúâi khaác, laâ nhûäng ngûúâi
taåo dûång sûå àaáp ûáng cöng cöång àöëi vúái HIV/AIDS, thiïët kïë möåt chiïën lûúåc hiïåu quaã
àûúng àêìu vúái naån dõch. Noá dûåa trïn kiïën thûác cuãa 3 ngaânh khoa hoåc: dõch tïî hoåc HIV;
nhûäng nguyïn tùæc y tïë cöng cöång vïì phoâng chöëng bïånh; vaâ àùåc biïåt laâ y tïë cöng cöång - möåt
khoa hoåc têåp trung àaánh giaá nhûäng giaãi phaáp töëi ûu trong viïåc phên böí caác nguöìn lûåc
cöng ñt oãi.
Baãn baáo caáo àûa ra chûáng cûá thuyïët phuåc rùçng, àöëi vúái 2.3 tyã ngûúâi àang söëng taåi
nhûäng núi trïn thïë giúái maâ dõch bïånh múái úã vaâo giai àoaån sú khai, thò möåt phaãn ûáng tñch
cûåc vaâ súám cuãa chñnh phuã trong viïåc khuyïën khñch haânh vi an toaân trong söë nhûäng ngûúâi
dïî coá khaã nùng bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn viruát nhêët coá tiïìm nùng ngùn chùån nhûäng
àau khöí khöng thïí taã xiïët vaâ coá thïí cûáu söëng àûúåc haâng triïåu sinh maång. Thêåm chñ ngay
caã nhûäng núi maâ viruát àaä lan truyïìn röång raäi trong toaân thïí dên cû chung, thò viïåc phoâng
ngûâa trong söë nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn viruát nhêët vêîn coá
thïí laâ caách thûác hiïåu quaã chi phñ nhêët àïí giaãm búát tyã lïå nhiïîm bïånh.
Têët nhiïn caác chñnh phuã quöëc gia khöng àún àöåc trong cuöåc chiïën cuãa mònh chöëng laåi
bïånh naây. Caác nhaâ taâi trúå song phûúng vaâ àa phûúng cung cêëp sûå laänh àaåo vaâ nguöìn taâi
trúå to lúán cho caác chûúg trònh phoâng chöëng AIDS quöëc gia, àùåc biïåt taåi caác nûúác àang
phaát triïín ngheâo hún, cuäng nhû cho viïåc nghiïn cûáu cú baãn vïì möåt vacxin vaâ möåt phûúng
caách chûäa khoãi bïånh. Caác töí chûác phi chñnh phuã trong nûúác vaâ quöëc tïë àaä thûúâng höî trúå
vaâ àöi khi cuäng laänh àaåo cuöåc chiïën chöëng laåi naån dõch. Caác chñnh phuã coá thïí caãi thiïån
nhiïìu hún nûäa tñnh hiïåu quaã cuãa sûå àaáp ûáng cuãa mònh thöng qua phöëi húåp cöng viïåc vúái
nhûäng àöëi taác trïn.
Thïë nhûng chó coá chñnh phuã múái coá sûá mïånh vaâ phûúng tiïån àïí cung cêëp caái maâ caác
nhaâ kinh tïë hoåc vêîn goåi laâ haâng hoaá cöng cöång. Trong trûúâng húåp HIV/AIDS, nhûäng
haâng hoaá àoá bao göìm caã thöng tin vïì sûå phên böí cuãa caác trûúâng húåp nhiïîm bïånh vaâ caác

7
haânh vi laâm lêy lan bïånh, kiïën thûác vïì caác chi phñ vaâ tñnh hiïåu quaã cuãa caác chûúng trònh
phoâng ngûâa vaâ giaãm nheå taác haåi. Tûúng tûå, caác chñnh phuã coá möåt traách nhiïåm coá möåt
khöng hai trong viïåc giaãm búát caác aãnh hûúãng ngoaåi vi tiïu cûåc cuãa caác haânh vi ruãi ro,
thöng qua khuyïën khñch haânh vi an toaân hún trong söë nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng
truyïìn viruát sang ngûúâi khaác nhêët.
Mùåc duâ laâ nhûäng chñnh saách saáng suöët, thïë nhûng nhûäng chñnh saách trïn coá thïí vêëp
phaãi khoá khùn vïì mùåt chñnh trõ. Thêåt vêåy, do sûå lan truyïìn cuãa HIV liïn quan túái caác
haânh vi riïng tû maâ nhiïìu ngûúâi lïn aán – coá nhiïìu baån tònh vaâ tiïm chñch ma tuyá - nhûäng
chñnh phuã naâo cöë gùæng giaãm búát nhûäng hoaåt àöång naây coá thïí khiïën cho dên chuáng cuãa
mònh nghô rùçng hoå thao tuáng nhûäng haânh vi phi àaåo àûác. Caác chñnh phuã phaãi laâm roä
rùçng caách töët nhêët baão vïå moåi ngûúâi khoãi HIV laâ giuáp nhûäng ngûúâi tham gia vaâ caác haânh
vi ruãi ro traánh bõ nhiïîm bïånh.
Do nguöìn lûåc khan hiïëm, ngûúâi ta phaãi cên nhùæc caách naâo laâ töët nhêët àïí phên böí caác
nguöìn lûåc. Hêåu quaã cuãa nhûäng quyïët àõnh naây àöëi vúái tûâng caá nhên coá thïí hïët sûác to lúán.
Vaâ coá nhûäng vêën àïì nan giaãi àau àúán. Taåi caác nûúác maâ HIV àaä lan ra röång raäi, dõch bïånh
seä laâm tùng nhanh choáng nhu cêìu àöëi vúái chùm soác y tïë vaâ yïu cêìu höî trúå àoái ngheâo. Caác
chñnh phuã cuãa nhûäng nûúác ngheâo àöëi mùåt vúái möåt thaách thûác phaãi àaáp ûáng laåi nhûäng
nhu cêìu múái cuãa nhûäng ngûúâi ngheâo bõ mùæc AIDS trong khi àoá laåi khöng àûúåc sao nhaäng
caác nhu cêìu cuãa nhûäng ngûúâi ngheâo mùæc caác bïånh têåt khaác vaâ nhûäng nguyïn nhên ngheâo
àoái khaác. Ruát kinh nghiïåm cuãa caác nûúác àaä phaãi àöëi mùåt vúái vêën àïì nan giaãi naây, baãn
baáo caáo gúåi ra nhûäng àaáp ûáng vûâa coá tñnh nhên baãn laåi vûâa coá tñnh khaã thi.
Àûúng àêìu vúái AIDS: Nhûäng ûu tiïn cuãa chñnh phuã trong möåt dõch bïånh
toaân cêìu laâ cuöën saách thûá saáu trong möåt loaåt caác Baáo caáo Nghiïn cûáu Chñnh
saách àûúåc thiïët kïë nhùçm àûa caác kïët quaã phaát hiïån cuãa cöng trònh nghiïn cûáu cuãa Ngên
haâng Thïë giúái vïì möåt vêën àïì phaát triïín then chöët àïën vúái àöng àaão àöåc giaã. Àêy laâ möåt
saãn phêím cuãa àöåi nguä chuyïn gia cuãa Ngên haâng Thïë giúái; caác àaánh giaá trong baáo caáo
khöng nhêët thiïët phaãn aánh quan àiïím cuãa caác giaám àöëc hay caác chñnh phuã maâ hoå àaåi
diïån.

Joseph E. Stiglitz
Phoá chuã tõch cao cêëp vaâ Chuyïn viïn kinh tïë trûúãng
Kinh tïë hoåc phaát triïín Ngên haâng thïë giúái

Nhoám chuyïn gia laâm baáo caáo


Taác giaã chñnh cuãa baáo caáo naây laâ Martha Ainsworth vaâ Mead Over. Nina Brooks vaâ Samantha
Forusz viïët nhiïìu khung minh hoåa, soaån caác phuå luåc thöëng kï vaâ cung cêëp höî trúå nghiïn cûáu.
Kathleen Mantila cung cêëp höî trúå nghiïn cûáu böí sung. Deon Filmer cung cêëp tû liïåu cho khung
minh hoåa 3.3 vaâ caác kïët quaã khaác dûåa trïn söë liïåu Àiïìu tra Nhên khêíu hoåc vaâ Y tïë. Tim Brown vaâ
Werasit Sittirai viïët khung minh hoåa 3.11. Eduard Bos soaån thaão caác dûå baáo cho khung minh hoåa
6.1. Julia Dayton vaâ Michael Merson soaån thaão phuå luåc; A. Lawrence MacDonald biïn têåp baãn baáo
caáo. Baãn baáo caáo àûúåc soaån thaão dûúái sûå chó àaåo cuãa Lyn Squire vaâ Joseph Stiglitz.
Nhoám saãn xuêët-biïn têåp baáo caáo laâm viïåc dûúái sûå chó àaåo cuãa Deirdre T. Rufino, vúái sûå trúå
giuáp thïm cuãa Paola Brezny, Joyce Gates, Audrey Heiligman, Brenda Mejia vaâ Anthony Pordes.
Jeffrey Lecksell soaån thaão caác baãn àöì trong caác Chûúng 1 vaâ 2. Grace O. Evans höî trúå trong viïåc
soaån thaão baãn thaão, vúái sûå àoáng goáp cuãa Thomas Hastings vaâ Jim Shafer. Joanne Fleming cuäng
àoáng goáp höî trúå thû kyá.

8
LÚÂI CAÃM ÚN

Baáo caáo naây nhêån àûúåc sûå húåp taác chùåt cheä, àaánh giaá kyä thuêåt vaâ taâi trúå cuãa Chûúng
trònh HIV/AIDS cuãa Uyã ban chêu Êu (EC) vaâ cuãa Chûúng trònh Höîn húåp cuãa Liïn hiïåp
quöëc vïì HIV/AIDS (UNAIDS). Chuáng töi xin baây toã sûå trên troång vaâ loâng biïët ún àùåc biïåt
túái caác Tiïën sô Lieve Fransen cuãa EC vaâ Stefano Bertozzi cuãa UNAIDS vò àaä coá nhûäng
àoáng goáp caá nhên xuêët sùæc trong viïåc baão trúå caác höåi thaão vaâ caác cuöåc hoåp àaánh giaá, giaám
saát quaãn lyá caác nghiïn cûáu phuå trúå vaâ raâ soaát dûå thaão baáo caáo.
Chuáng töi xin baây toã sûå biïët ún túái Chûúng trònh HIV/AIDS cuãa Uyã ban chêu Êu àaä
baão trúå hêìu hïët caác baáo caáo phuå trúå vaâ möåt höåi thaão vúái caác taác giaã taåi Limelette, Bó,
thaáng Saáu 1996. Nhûäng nhêån xeát cuãa caác thaânh viïn dûå caác höåi thaão hïët sûác hûäu ñch:
Tony Barnette, David Bloom, Marijke Bontinck, Jean-Claude Deheneffe, Domique
Dellicour, Deon Filmer, Michel Garenne, Paul Gertner, Dick Hebbema, King Holmes,
Roberto Iunes, Joseá Antonio Izazola, Wattana Janjareon, Emmanuel Mimenez, Tony
Klouda, Tieákoura Koneá, Sukontha Kongsin, Michael Kremer, Ajay Mahal, Allechi M’bet,
Rekha Menon, Anne Mills, Martina Morris, Phare Mujinja, Amadon Noumbissi, I. O.
Orubuloye, Nocholas Prescott, Pamela Rao, Innocent Seali, Zmarak Shalizi, Donald
Shapard, Lyn Squire, John Stover, Paula Tibandebage, Inge Van Den Bussche, Peter
Way, Marc Wheeler, Alan Whiteside, vaâ Debrework Zewdie. Möåt baãn danh saách àêìy àuã
nhûäng baáo caáo phuå trúå àûúåc cung cêëp taåi phêìn cuöëi cuãa baáo caáo naây.
Chuáng töi xin biïët ún nhûäng àoáng goáp kyä thuêåt quan troång cuãa nhûäng chuyïn gia
UNAIDS sau: Bai Bagasao, Michel Carael, Renu Chahil-Graf, Suzanne Cherney, Mark
Connolly, Sally Cowal, Isabelle de Vincenzi, Joseá Esparza, Purnima Mane, Peggy McEvoy,
Rob Moodie, Joseph Perriens, Peter Piot, Joseph Saba, Bernhard Schwarlander, Werasit
Sittitrai, vaâ caác Cöë vêën Chûúng trònh Quöëc gia laâ nhûäng ngûúâi àaä àaáp ûáng laåi cuöåc àiïìu
tra nïu taåi Chûúng 3. Chuáng töi cuäng xin biïët ún UNAIDS àaä baão trúå cuöåc hoåp àaánh giaá
vïì baãn thaão hoaân chónh àêìu tiïn cuãa baáo caáo naây taåi Geveva, vaâ caác nhaâ hoaåch àõnh
chñnh saách quöëc gia laâ nhûäng ngûúâi àaä cung cêëp nhûäng nhêån xeát sêu röång vaâo luác bêëy giúâ
nhû: Akan Akanov, (Ka-dùæc-xtan), Papa Fall (Sï-nï-gan), Mary Muduuli (U-gan-àa); vaâ
Jaime Sepulveda (Mï-hi-cö).
Ngoaâi nhûäng ngûúâi àûúåc nïu tïn úã trïn ra, nhiïìu ngûúâi khaác bïn ngoaâi hay bïn trong
Ngên haâng Thïë giúái cuäng àaä cung cêëp nhûäng àoáng goáp hay nhûäng nhêån xeát quyá baáu nhû:
Peter Aggleton, Sevgi Aral, Natalie Beáchu, Seth Berkeley, Dorothy Blake, John Bongaarts,

9
Kenneth Bridbord, Denis Broun, Tim Brown, Richard Bumgarner, Tony Burton, Anne
Buveá, Julia Dayton, David de Ferranti, Jacquelin Dubow, Richard Feachem, Steven
Forsythe, Mark Gersovtz, Ronald Gray, Jacque du Guerny, Salim Habayeb, Jeffrey Ham-
mer, David Heymann, Philip Harvey, Richard Hayes, Estelle James, Dean Jamison,
Prabhat Jha, Christine Jones, Arata Kochi, Kees Kostermans, Maureen Lewis, Samuel
Liberman, Bernard Liese, Georges Malempreá, Jacque Martin, Raymond Martin, Clyde
McCoy, Tom Merrick, Michael Merson, David Metzger, Norman Miller, Susan Mlango,
Stephen Moses, Philip Musgrove, Jeffrey O’Malley, Junko Otani, Cheryl Overs, David
Paltiel, Lant Pritchett, Hnin Hnin Pyne, Bill Rao, Wendy Roseberry, Lewis Schrager,
Thomas Selden, Guy Stallworthy, Karen Stanecki, Daniel Tarantola, Kitty Theurmer,
Anne Tinker, Dominique van de Walle, Carina Van Vliet, Maria Waver, Roger Yeager, vaâ
Fernado Zacarias. Caác yá kiïën vaâ kïët luêån thïí hiïån trong baáo caáo naây khöng nhêët thiïët
phaãn aánh lêåp trûúâng cuãa Ngên haâng Thïë giúái, caác chñnh phuã thaânh viïn cuãa töí chûác naây,
hay caác töí chûác húåp taác hoùåc baão trúå khaác.
Chuáng töi cuäng ghi nhêån vúái loâng biïët ún sûå höî trúå taâi chñnh cuãa caác chñnh phuã UÁc vaâ
Thuåy Sô.

10
CAÁC ÀÕNH NGHÔA

Caác ghi chuá vïì söë liïåu:


Caác söë liïåu lõch sûã trong cuöën naây coá thïí khaác vúái söë liïåu trong caác êën phêím khaác cuãa
Ngên haâng Thïë giúái nïëu nhû àaä coá caác söë liïåu àaáng tin cêåy hún, nïëu nhû möåt nùm cú súã
àûúåc duâng cho söë liïåu tñnh theo giaá cöë àõnh, hoùåc nïëu nhû caác nûúác àûúåc phên loaåi möåt
caách khaác.
Nûúác Zai-a trûúác kia giúâ àûúåc goåi laâ Cöång hoâa Dên chuã Cöng-gö, vaâ Höìng Köng (àûúåc
goåi laâ Trung Quöëc kïí tûâ 1/7/1997) àöi khi vêîn àûúåc goåi laâ Höìng Köng.
• Têët caã söë lûúång tiïìn àö la laâ tiïìn àö la Myä hiïån taåi trûâ phi àûúåc cuå thïí hoáa khaác ài.
• Tyã coá nghôa laâ möåt nghòn triïåu.

Nhûäng chûä viïët tùæt vaâ gheáp tùæt


AIDS Höåi chûáng suy giaãm miïîn dõch mùæc phaãi
AIDSCAP Dûå aán Kiïím soaát vaâ Ngùn ngûâa AIDS
CSM Tiïëp thõ xaä höåi bao cao su (xem phêìn Ngûä vûång dûúái àêy)
DALY Nùm söëng àiïìu àaä chónh theo mûác àöå taân phïë
DHS Àiïìu nhên khêíu hoåc vaâ y tïë
DOTS Phûúng phaáp àiïìu trõ liïåu phaáp ngùæn àûúåc quan saát trûåc tiïëp (àöëi vúái
bïånh lao)
EC UÃy ban chêu Êu
FSU Liïn Xö cuä
GAPC Liïn minh Chñnh saách AIDS Toaân cêìu
GDP Töíng saãn phêím quöëc nöåi (xem phêìn Ngûä vûång dûúái àêy)
GNP Töíng saãn phêím quöëc dên (xem phêìn Ngûä vûång dûúái àêy)

11
GPA Chûúng trònh Toaân cêìu vïì AIDS
HIV Viruát gêy suy giaãm miïîn dõch úã ngûúâi
IDU Ngûúâi sûã duång ma tuáy dûúái daång tiïm (ngûúâi tiïm chñch ma tuáy)
IEC Thöng tin, giaáo duåc, truyïìn thöng
MSM Nam giúái coá tònh duåc vúái nam giúái (xem phêìn Ngûä vûång dûúái àêy)
NEP Chûúng trònh trao àöíi kim tiïm
NGO Töí chûác phi chñnh phuã (xem phêìn Ngûä vûång dûúái àêy)
OECD Töí chûác Húåp taác vaâ Phaát triïín Kinh tïë
ODA Cú quan Phaát triïín Haãi ngoaåi (Anh quöëc)
OI Nhiïîm cú höåi
PAHO Töí chûác Y tïë Toaân Myä
PCP Bïånh pneumocystis carinii pneumonia (möåt daång viïm phöíi)
PSI Töí chûác Dõch vuå Dên söë Quöëc tïë (haäng tû nhên)
SOMARC Haäng Tiïëp thõ Xaä höåi vò sûå Thay àöíi (haäng tû nhên)
STD Bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc (LQÀTD)
TB Bïånh lao
UNAIDS Chûúng trònh Höîn húåp cuãa Liïn hiïåp quöëc vïì HIV/AIDS
UNDP Chûúng trònh Phaát triïín cuãa Liïn hiïåp quöëc
UNESCO Töí chûác Giaáo duåc, Khoa hoåc, vaâ Vùn hoáa cuãa Liïn hiïåp quöëc
UNFPA Quyä Dên söë cuãa Liïn hiïåp quöëc
UNICEF Quyä Nhi àöìng cuãa Liïn hiïåp quöëc
USAID Cú quan Phaát triïín Quöëc tïë cuãa Hoa Kyâ
WHO Töí chûác Y tïë Thïë giúái
WHO/GPA Chûúng trònh Toaân cêìu vïì AIDS cuãa Töí chûác Y tïë Thïë giúái

Baãng tûâ vûång


Adverse selection: sûå lûåa choån coá haåi (cho haäng baão hiïím) - sûå lûåa choån tham gia vaâo
nhoám ngûúâi maâ chùæc seä yïu cêìu böìi thûúâng cao hún nhûäng ngûúâi khaác.
Assortative sexual mixing: höîn giao àöìng nhoám; nïëu nhûäng ngûúâi coá söë baån tònh
giöëng nhau cùåp àöi vúái nhau.
Asymptomatic: khöng coá triïåu chûáng; bõ nhiïîm möåt taác nhên gêy bïånh nhûng khöng
coá biïíu hïån nhûäng triïåu chûáng y hoåc naâo; cêån lêm saâng.

12
Commersial sex: maåi dêm, viïåc baán caác dõch vuå tònh duåc àïí lêëy thuâ lao; naån àô àiïëm.
Concurrent partnership: quan hïå àöìng thúâi; nhûäng möëi quan hïå baån tònh cuâng diïîn
ra möåt luác.
Disassortative sexual mixing: höîn giao dõ nhoám; mûác àöå nhûäng ngûúâi coá nhiïìu baån
tònh cùåp àöi vúái nhûäng ngûúâi coá ñt baån tònh.
Discordant couple: möåt cùåp traái ngûúåc; möåt cùåp baån tònh maâ trong àoá möåt baån tònh bõ
nhiïîm HIV vaâ ngûúâi kia thò khöng.
Endemic: dõch bïånh úã quy mö àõa phûúng; thöng thûúâng coá tñnh chêët lan traân; dai
dùèng taåi caác mûác àöå tûúng àöëi khöng thay àöíi.
Epidemic: dõch bïånh; möåt sûå gia tùng bêët thûúâng àöåt xuêët vïì caác trûúâng húåp nhiïîm
bïånh vûúåt con söë dûå kiïën trïn cú súã kinh nghiïåm.
Epidemic, concentrated: dõch bïånh úã giai àoaån têåp trung; möåt dõch HIV taåi möåt nûúác
maâ taåi àoá coá nùm phêìn trùm hoùåc hún caác caá thïí trong caác nhoám coá haânh vi nguy cú cao,
nhûng coá chûa àêìy nùm phêìn trùm phuå nûä àïën thùm khaám thai taåi caác phoâng khaám úã àö
thõ bõ nhiïîm.
Epidemic, generalized: dõch bïånh úã vaâo giai àoaån lan röång; möåt dõch HIV taåi möåt
nûúác maâ taåi àoá coá nùm phêìn trùm hoùåc hún söë phuå nûä àïën thùm khaám thai taåi caác phoâng
khaám úã àö thõ bõ nhiïîm bïånh; tyã lïå nhiïîm bïånh trong söë nhûäng caá thïí trong caác nhoám coá
haânh vi nguy cú cao cuäng coá khaã nùng vûúåt nùm phêìn trùm taåi caác nûúác coá möåt dõch HIV
lan röång.
Epidemic, nascent: dõch bïånh úã vaâo giai àoaån sú khai; dõch HIV taåi möåt nûúác maâ úã àoá
dûúái nùm phêìn trùm caác caá thïí trong caác nhoám coá haânh vi nguy cú cao bõ nhiïîm.
Epidemiology: dõch tïî hoåc; viïåc nghiïn cûáu sûå phên böí vaâ caác taác nhên gêy bïånh vaâ
thûúng têåt trong caác quêìn thïí ngûúâi.
Externality: taác àöång ngoaåi vi; möåt hiïåu quaã phuå khöng àõnh giaá àûúåc àöëi vúái bïn thûá
ba cuãa möåt giao dõch giûäa hai bïn.
Gross domestic product: töíng saãn phêím quöëc nöåi; möåt ào lûúâng thö vïì sûå thõnh vûúång
kinh tïë quöëc gia: töíng chi tiïu cuãa cû dên cuãa möåt nûúác hoùåc haâng hoáa vaâ dõch vuå cuöëi
cuâng daânh cho tiïu thuå, àêìu tû, vaâ caác dõch vuå cuãa chñnh phuã.
Gross national product: töíng saãn phêím quöëc dên; möåt sûå thay thïë cho töíng saãn
phêím quöëc nöåi trong viïåc ào lûúâng sûå thõnh vûúång kinh tïë quöëc gia. Cöång vúái thu nhêåp vïì
töíng saãn phêím quöëc nöåi àaåt àûúåc búãi nhûäng cöng dên tûâ lao àöång hay taâi saãn bïn ngoaâi
möåt nûúác vaâ trûâ ài thu nhêåp cuãa nhûäng ngûúâi nûúác ngoaâi cû truá taåi nûúác àoá.
High-risk behavior: haânh vi nguy cú cao; sûå giao húåp khöng coá baão vïå (tûác laâ khöng
duâng bao cao su) vúái nhiïìu baån tònh, hoùåc duâng chung caác duång cuå tiïm chñch khöng àûúåc
khûã truâng.
HIV-positive: HIV dûúng tñnh; coá caác khaáng thïí àöëi vúái HIV.
Incidence of HIV: tyã lïå nhiïîm HIV; con söë nhûäng trûúâng húåp HIV múái taåi möåt giai
àoaån thúâi gian naâo àoá, thûúâng àûúåc biïíu thõ bùçng söë phêìn trùm trïn möåt söë cho trûúác caác
caá thïí cuãa nhoám ngûúâi coá khaã nùng lêy nhiïîm.

13
Low-risk individuals: nhûäng caá thïí coá nguy cú thêëp; nhûäng caá thïí coá haânh vi khiïën
chñnh hoå vaâ nhûäng baån tònh cuãa hoå coá ruãi ro lêy nhiïîm HIV thêëp; tuy nhiïn tuây thuöåc vaâo
mûác àöå hoå tiïëp xuác vúái nhûäng caá thïí nguy cú cao hoå vêîn coá thïí coá nguy cú cao bõ nhiïîm
bïånh.
Men who have sex with men: nam giúái coá quan hïå tònh duåc vúái nam giúái; nhûäng ngûúâi
nam giúái thuöåc loaåi àöìng tñnh luyïën aái nam, lûúäng tñnh luyïën aái vaâ tònh duåc khaác giúái, coá
quan hïå tònh duåc vúái nhûäng nam giúái khaác.
Merit good: haâng hoáa haão têm; haâng hoáa (hay dõch vuå) maâ viïåc ngûúâi ngheâo duâng
chuáng àûúåc caã xaä höåi trên troång.
Moral hazard: sûå gia tùng vïì töín thêët trung bònh gêy ra búãi nhûäng ngûúâi coá baão hiïím
so vúái nhûäng nhûäng ngûúâi khöng coá baão hiïím; thuêåt ngûä naây àûúåc sûã duång búãi caác cöng
ty baão hiïím y tïë àïí noái vïì nhu cêìu tùng lïn vïì chùm soác y tïë cuãa nhûäng ngûúâi coá baão
hiïím.
Nongovernmental organization: töí chûác phi chñnh phuã; caác haäng võ lúåi nhuêån vaâ caác
töí chûác phi lúåi nhuêån tû nhên.
Opportunistic illness: caác bïånh cú höåi; bïånh maâ nhûäng ngûúâi coá hïå miïîn dõch yïëu
mùæc.
Pandemic: àaåi dõch; möåt naån dõch cuâng luác xaãy ra taåi nhiïìu nûúác.
Prevalence of HIV: tyã lïå hiïån nhiïîm HIV; con söë ngûúâi bõ nhiïîm HIV taåi möåt thúâi
àiïím thûúâng àûúåc biïíu thõ bùçng con söë phêìn trùm cuãa töíng dên söë.
Public good: haâng hoáa cöng cöång; möåt haâng hoáa hoùåc möåt dõch vuå coá hai àùåc tñnh sau:
(1) viïåc sûã duång haâng hoáa cuãa möåt ngûúâi khöng laâm suy giaãm söë lûúång sùén coá cuãa haâng
hoáa àoá cho ngûúâi khaác, vaâ (2) khöng thïí hoùåc rêët töën keám nïëu loaåi trûâ moåi ngûúâi khoãi
viïåc sûã duång haâng hoáa àoá.
Reproductive rate: töëc àöå lêy nhiïîm; con söë trung bònh nhûäng ngûúâi coá khaã nùng lêy
nhiïîm bõ lêy nhiïîm búãi möåt ngûúâi àaä bõ nhiïîm trong cuöåc àúâi cuãa ngûúâi naây.
Seroprevalence: tyã lïå huyïët thanh dûúng tñnh; tyã lïå hiïån nhiïîm viruát àûúåc phaát hiïån
trong huyïët thanh.
Sex worker: ngûúâi haânh nghïì maåi dêm; möåt ngûúâi chaâo baán dõch vuå tònh duåc vò tiïìn.
Social marketing of condoms: tiïëp thõ xaä höåi bao cao su; caác chûúng trònh àûúåc thiïët
kïë nhùçm nêng cao viïåc sûã duång bao cao su thöng qua caãi tiïën sûå chêëp nhêån cuãa xaä höåi àöëi
vúái bao cao su, khiïën cho bao cao su caâng phöí biïën thöng qua caác núi baán khöng truyïìn
thöëng vaâ baán chuáng vúái caác giaá bao cêëp.
Susceptible: dïî bõ lêy nhiïîm.
Symptomatic: coá triïåu chûáng; thïí hiïån àêìy àuã triïåu chûáng àoâi hoãi phaãi coá àiïìu trõ y
hoåc.

14
TOÁM TÙÆT

Hai thêåp kó sau khi viruát laâm suy giaãm miïîn dõch úã ngûúâi (HIV) xuêët hiïån, ngûúâi ta ûúác
tñnh coá 30 triïåu ngûúâi àaä bõ nhiïîm viruát vaâ 6 triïåu ngûúâi àaä chïët vò höåi chûáng suy giaãm
miïîn dõch (AIDS). Khoaãng 90% nhiïîm viruát nùçm úã caác nûúác àang phaát triïín maâ taåi àoá
cùn bïånh naây àaä, àang laâm giaãm tuöíi thoå trung bònh, úã möåt söë nûúác tuöíi thoå trung bònh
àaä bõ giaãm túái hún 10 nùm. HIV àaä lan röång úã nhiïìu nûúác vuâng Cêån Xa-ha-ra chêu Phi vaâ
coá nguy cú buâng nöí úã nhiïìu khu vûåc khaác. Vò hêìu hïët nhûäng ngûúâi mùæc AIDS laâ ngûúâi lúán
àang úã tuöíi sung sûác nhêët nïn cùn bïånh naây gêy mêët maát to lúán àöëi vúái nhûäng thaânh viïn
coân laåi cuãa gia àònh, àùåc biïåt laâ treã em vaâ laâm töìi tïå hún tònh traång àoái ngheâo vaâ bêët bònh
àùèng. Roä raâng laâ sûå mêët maát vïì ngûúâi do bïånh dõch naây laâ rêët lúán. Nhûng caác nûúác thu
nhêåp thêëp coân gùåp phaãi sûác eáp nhiïìu mùåt vïì nhu cêìu nhên lûåc. Vêåy chñnh phuã caác nûúác
àang phaát triïín vaâ cöång àöìng quöëc tïë àöëi phoá nhû thïë naâo vúái tònh hònh naây?
Àïí traã lúâi cêu hoãi naây, cuöën saách Àûúng àêìu vúái AIDS: Nhûäng ûu tiïn cuãa
chñnh phuã trong möåt dõch bïånh toaân cêìu àaä dûåa vaâo kiïën thûác cuãa ba ngaânh khoa
hoåc: dõch tïî hoåc HIV; nhûäng nguyïn tùæc y tïë cöng cöång vïì phoâng chöëng bïånh; vaâ àùåc biïåt
laâ kinh tïë cöng cöång - möåt khoa hoåc têåp trung àaánh giaá nhûäng giaãi phaáp töëi ûu trong viïåc
phên böí caác nguöìn lûåc cöng ñt oãi. Bùçng viïåc dûåa chuã yïëu vaâo kinh tïë cöng cöång, chuáng töi
khöng coá yá àõnh baác boã giaá trõ cuãa nhûäng quan àiïím khaác. Àaä coá nhiïìu ngûúâi viïët vïì dõch
bïånh naây tûâ khña caånh y tïë cöng cöång, khoa hoåc y hoåc vaâ quyïìn con ngûúâi. Baãn Baáo caáo
Nghiïn cûáu Chñnh saách naây khaác úã chöî noá àïì cêåp àïën dõch bïånh theo möåt caách thûác gêìn
guäi hún xeát trïn phûúng diïån caác nhaâ hoaåch àõnh chñnh saách ngoaâi ngaânh y tïë, nhûäng
ngûúâi àõnh hûúáng caác nöî lûåc quöëc gia àïí chöëng laåi cùn bïånh naây. Àöëi vúái nhûäng àöåc giaã
naây, baãn baáo caáo lêåp luêån rùçng AIDS laâ möåt vêën àïì lúán, àang phaát triïín vaâ rùçng caác
chñnh phuã coá thïí vaâ phaãi àûúng àêìu vúái dõch bïånh bùçng caách ngùn chùån nhûäng trûúâng
húåp nhiïîm múái vaâ giaãm thiïíu taác àöång do viïåc lêy nhiïîm gêy ra. Baáo caáo cho thêëy möåt söë
chñnh saách naây hûäu hiïåu hún caác chñnh saách khaác trong viïåc giaãm lêy lan HIV vaâ giaãm
thiïíu taác àöång cuãa viïåc nhiïîm viruát naây. Baáo caáo cuäng cung cêëp cú súã cho viïåc phên biïåt
giûäa caác hoaåt àöång maâ caác höå gia àònh vaâ khu vûåc tû nhên kïí caã caác töí chûác phi chñnh
phuã coá thïí tiïën haânh vúái caác hoaåt àöång maâ chñnh phuã caác nûúác àang phaát triïín phaãi khúãi
xûúáng vaâ nhûäng hoaåt àöång maâ cöång àöìng phaát triïín quöëc tïë phaãi uãng höå maånh meä nhêët.
Mùåc duâ coá nhûäng luêån cûá roä raâng uãng höå sûå can thiïåp cuãa chñnh phuã àïí laâm giaãm sûå
lêy lan HIV, nhûäng chuêín mûåc xaä höåi vaâ chñnh trõ laâm cho chñnh saách vïì AIDS trúã thaânh

15
möåt chñnh saách thaách thûác àùåc biïåt. Àiïìu naây àùåc biïåt àuáng trong nhûäng giai àoaån àêìu
cuãa dõch bïånh khi maâ nhûäng lúåi thïë cuãa can thiïåp cuãa chñnh phuã laâ rêët lúán nhûng tñnh
nghiïm troång tiïìm taâng cuãa vêën àïì coân chûa àûúåc thêëy roä. Baãn baáo caáo lêåp luêån rùçng caác
chñnh phuã coá traách nhiïåm uãng höå vaâ trúå cêëp cho caác can thiïåp phoâng ngûâa laâm giaãm nguy
cú, àùåc biïåt àöëi vúái nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët trong khi vêîn
baão vïå hoå khoãi bõ kyâ thõ.
Baãn baáo caáo naây laâ möåt taâi liïåu mang tñnh chiïën lûúåc. Noá àûúåc viïët ra àïí cung cêëp
thöng tin vaâ thuác àêíy caác nhaâ laänh àaåo chñnh trõ, caác nhaâ hoaåch àõnh chñnh saách vaâ caác
chuyïn gia vïì phaát triïín höî trúå cöång àöìng y tïë cöng cöång, xaä höåi dên sûå liïn quan nhûäng
ngûúâi àang chung söëng vúái AIDS trong viïåc àûúng àêìu vúái dõch AIDS. Möåt söë àöåc giaã àaä
biïët nhiïìu vïì chñnh saách cöng cöång vaâ HIV/AIDS, nhûäng ngûúâi khaác coá thïí xem xeát dõch
bïånh naây lêìn àêìu tiïn tûâ goác àöå chñnh trõ. Baãn baáo caáo cuäng phuâ húåp vúái caác nûúác coân
àang úã trong giai àoaån sú khai cuãa dõch bïånh cuäng nhû caác nûúác àaä chõu sûå taân phaá cuãa
dõch bïånh tûâ hún möåt thêåp kyã nay. Mùåc duâ dêîn ra nhûäng vñ duå vïì caác chûúng trònh úã
nhiïìu nûúác trong àoá möåt söë chûúng trònh àaä rêët thaânh cöng, baáo caáo khöng nhùçm muåc
àñch àûa ra möåt hûúáng dêîn laâm thïë naâo àïí thiïët kïë vaâ thûåc hiïån nhûäng chûúng trònh cuå
thïí. Coá rêët nhiïìu nguöìn thöng tin khaác nhû vêåy vaâ toám tùæt caác thöng tin naây vûúåt ra
ngoaâi phaåm vi cuãa baáo caáo. Chuã yïëu baãn baáo caáo àûa ra möåt khung phên tñch àïí quyïët
àõnh nhûäng can thiïåp naâo chñnh phuã phaãi daânh ûu tiïn cao hún àïí giaãi quyïët dõch HIV/
AIDS úã caác nûúác àang phaát triïín vaâ dûåa trïn khung naây baáo caáo àaä àïì ra möåt chiïën lûúåc
röång lúán àïí caác nûúác coá thïí aáp duång tuyâ theo caác nguöìn lûåc vaâ giai àoaån dõch bïånh taåi
nûúác hoå.

Chûúng 1: AIDS möåt thaách thûác àöëi vúái Chñnh phuã


Chûúng naây cung cêëp caác thöng tin cú baãn vïì baãn chêët cuãa HIV/AIDS, mûác àöå cuãa dõch
bïånh, nhûäng taác àöång cuãa dõch bïånh hiïån nay vaâ nhûäng taác àöång coá thïí trong tûúng lai
túái nhûäng thûúác ào vïì phuác lúåi nhû tuöíi thoå trung bònh, sûác khoeã vaâ sûå tùng trûúãng kinh
tïë. Vò AIDS àaánh vaâo ngûúâi lúán àang úã àöå tuöíi sung sûác vïì kinh tïë vaâ mùåc duâ coá nhûäng
tiïën böå vïì y hoåc gêìn àêy nhûäng ngûúâi mùæc bïånh naây hêìu hïët seä chïët, do àoá bïånh laâm
giaãm tuöíi thoå trung bònh (úã möåt söë trûúâng húåp laâm giaãm àaáng kïí), laâm tùng nhu cêìu vïì
chùm soác y tïë vaâ chùæc chùæn laâm töìi tïå hún tònh traång ngheâo khöí vaâ bêët bònh àùèng. Möëi
quan hïå giûäa caác chñnh saách phaát triïín kinh tïë vaâ HIV laâ rêët phûác taåp: caác söë liïåu liïn
quöëc gia vaâ caác bùçng chûáng khaác chó ra rùçng dõch AIDS vûâa aãnh hûúãng àïën vaâ vûâa bõ aãnh
hûúãng búãi phaát triïín kinh tïë.
Tuy nhiïn, caác nhaâ hoaåch àõnh chñnh saách thûúâng miïîn cûúäng trong viïåc can thiïåp.
Phaãi àûúng àêìu vúái nhûäng nhu cêìu gay gùæt àöëi vúái caác nguöìn lûåc cöng cöång khan hiïëm vaâ
laåi biïët rùçng HIV/AIDS chuã yïëu truyïìn nhiïîm qua àûúâng quan hïå tònh duåc riïng tû vaâ
tiïm chñch ma tuyá, caác chñnh phuã coá thïí kïët luêån rùçng bïånh khöng phaãi laâ möåt ûu tiïn
cöng cöång. Dûåa trïn nhûäng nguyïn tùæc àûúåc sûå chêëp nhêån röång raäi vïì vai troâ cuãa chñnh
phuã maâ nhûäng nguyïn tùæc naây laâ chuã àïì cuãa mön hoåc vïì kinh tïë cöng cöång, chûúng naây
giaãi thñch taåi sao caác chñnh phuã phaãi tham gia möåt caách tñch cûåc vaâo cöng cuöåc phoâng
chöëng AIDS.
Bùæt àêìu tûâ quan àiïím rùçng chñnh phuã mang möåt sûá maång vïì phaát triïín phuác lúåi
kinh tïë vaâ thuác àêíy phên phöëi cöng bùçng caác saãn phêím cuãa xaä höåi, chûúng naây aáp duång
kinh tïë hoåc cöng cöång àïí lêåp luêån rùçng chñnh phuã khöng thïí boã trêån àõa phoâng chöëng
HIV/AIDS cho khu vûåc tû nhên àaãm nhiïåm. Thûá nhêët, àöëi vúái nhûäng nûúác muöën trúå cêëp

16
phêìn lúán caác chi phñ vïì chùm soác y tïë, AIDS seä taåo ra nhûäng khoaãn chi phñ y tïë khöíng löì
cho chñnh phuã, riïng àiïìu naây cuäng àuã àïí lyá giaãi cho viïåc phoâng bïånh súám vaâ hiïåu quaã.
Thûá hai, bêët kyâ úã àêu möåt giao dõch giûäa hai bïn taåo ra nhûäng taác àöång tiïu cûåc hoùåc
nhûäng taác àöång ngoaåi vi àöëi vúái bïn thûá ba nhû trong trûúâng húåp khi quan hïå tònh duåc
giûäa hai ngûúâi laâm tùng nguy cú lêy nhiïîm HIV cho nhûäng ngûúâi baån tònh khaác thò kinh
tïë cöng cöång lêåp luêån cêìn phaãi coá sûå can thiïåp cuãa chñnh phuã. Thûá ba, viïåc cung cêëp
thöng tin vïì giai àoaån cuãa dõch hoùåc vïì tñnh hûäu hiïåu cuãa caác phûúng phaáp chûäa trõ, theo
àõnh nghôa cuãa caác nhaâ kinh tïë laâ haâng hoaá cöng cöång; àoá laâ nhûäng gò mang laåi lúåi ñch cho
xaä höåi maâ caác doanh nghiïåp tû nhên khöng quan têm àïën viïåc saãn xuêët ra chuáng bùçng
nguöìn vöën cuãa hoå. Kinh tïë cöng cöång cho rùçng caác chñnh phuã thûúâng coá thïí nêng cao àûúåc
phuác lúåi xaä höåi bùçng caách àaãm baão viïåc cung cêëp àêìy àuã caác dõch vuå nhû vêåy. Thûá tû, sûå
cöng bùçng vaâ tònh thûúng àöëi vúái ngûúâi ngheâo àaãm baão cho chñnh phuã möåt vai troâ trong
caã phoâng bïånh lêîn giaãm nheå taác àöång cuãa dõch bïånh. Cuöëi cuâng caác chñnh phuã thûúâng
gêy aãnh hûúãng àöëi vúái caác quy chuêín xaä höåi vaâ ban haânh luêåt phaáp coá aãnh hûúãng túái
quyïìn cuãa caã nhûäng ngûúâi àaä bõ nhiïîm vaâ nhûäng ngûúâi chûa bõ nhiïîm HIV. Nhûäng biïån
phaáp baão vïå nhûäng ngûúâi khöng coá quyïìn lûåc khoãi bõ thaânh kiïën, bõ àöëi xûã heåp hoâi vaâ boác
löåt seä àöìng thúâi giuáp cho viïåc baão vïå moåi ngûúâi khoãi dõch AIDS.

Chûúng 2: Nhûäng baâi hoåc chiïën lûúåc ruát ra tûâ àùåc àiïím dõch tïî hoåc cuãa HIV
ÚÃ möåt söë nûúác HIV chó lêy nhiïîm trong möåt tó lïå phêìn trùm rêët nhoã dên chuáng vaâ nhûäng
taác àöång cuãa noá hêìu nhû khöng nhòn thêëy; úã nhûäng nûúác khaác viruát lan röång túái mûác chó
möåt söë rêët ñt caác gia àònh thoaát khoãi bi kõch cuãa öëm àau vaâ chïët choác do AIDS. Àiïìu gò taåo
ra sûå khaác nhau naây. Bùçng caách àiïím laåi viïåc HIV lêy truyïìn trong caác quêìn thïí dên cû
nhû thïë naâo vaâ caác yïëu töë vïì haânh vi vaâ sinh hoåc àùçng sau dõch, chûúng naây xaác àõnh
nhûäng nguyïn tùæc quan troång cho möåt haânh àöång hûäu hiïåu dûåa trïn dõch tïî hoåc cuãa HIV.
Nhûäng nguyïn tùæc naây cung cêëp cú súã cho viïåc xem xeát caác ûu tiïn cuãa chñnh phuã nhùçm
ngùn chùån sûå lêy lan cuãa HIV (Chûúng 3).
Àïí HIV töìn taåi àûúåc trong möåt quêìn thïí dên cû thò möåt ngûúâi bõ nhiïîm trung bònh
phaãi truyïìn viruát cho ñt nhêët laâ möåt ngûúâi trong cuöåc àúâi cuãa anh ta hoùåc chõ ta. Caã
nhûäng yïëu töë haânh vi lêîn sinh hoåc aãnh hûúãng àïën tyã lïå lêy lan cuãa HIV thöng qua quêìn
thïí dên cû. Nhûäng yïëu töë sinh hoåc chuã yïëu bao göìm thúâi gian daâi khöng coá triïåu chûáng
cuãa HIV, nguy cú nhiïîm trïn möåt lêìn tiïëp xuác theo caác àûúâng lêy truyïìn khaác nhau vaâ
caác àöìng yïëu töë nhû lêy nhiïîm caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc. Tuy nhiïn coá thïí laâm
chêåm laåi möåt caách àaáng kïí sûå lêy truyïìn cuãa HIV bùçng thay àöíi haânh vi: nhû giaãm söë
baån tònh vaâ baån tiïm chñch ma tuyá, sûã duång bao cao su trong giao húåp vaâ duâng duång cuå
tiïm chñch àûúåc tiïåt truâng. Cho àïën khi coá àûúåc möåt vacxin hoùåc thuöëc àiïìu trõ maâ caác
nûúác àang phaát triïín coá thïí chõu àûúåc vïì taâi chñnh, caách hûäu hiïåu nhêët àïí ngùn chùån
dõch bïånh seä laâ taåo àiïìu kiïån cho caác caá nhên giaãm àûúåc caác haânh vi nguy cú coá thïí dêîn
àïën nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV. Caác biïån phaáp àùåc biïåt coá thïí laâm àïí giaãm haânh vi
nguy cú úã caác caá nhên vaâ úã quy mö xaä höåi àûúåc thaão luêån trong Chûúng 3.
Dõch tïî hoåc HIV àïì ra hai muåc tiïu quan troång cho caác chûúng trònh cöng cöång nhùçm
laâm chêåm laåi vaâ chùån àûáng sûå lêy truyïìn cuãa HIV, àoá laâ:
Haânh àöång caâng súám caâng töët. Gêìn möåt nûãa dên söë thïë giúái söëng trong nhûäng vuâng
maâ úã àoá HIV coân hiïëm, ngay caã trong söë nhûäng ngûúâi maâ haânh vi cuãa hoå coá thïí àùåt hoå
trûúác nguy cú nhiïîm bïånh cao. Bùçng viïåc àêìu tû vaâo phoâng bïånh trong khi chó möåt söë ñt
ngûúâi bõ nhiïîm HIV, trûúác khi AIDS trúã thaânh möåt vêën àïì y tïë àaáng kïí, caác chñnh phuã coá

17
thïí kiïím soaát àûúåc dõch vúái chi phñ khaá thêëp. Ngay taåi caác nûúác maâ úã àoá viruát àaä lêy lan
röång raäi, phoâng bïånh hûäu hiïåu bêy giúâ coá thïí cûáu àûúåc sinh maång cuãa nhiïìu ngûúâi maâ
nïëu khöng coá phoâng bïånh hoå seä bõ nhiïîm viruát.
Ngùn ngûâa lêy nhiïîm trong nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn
HIV. Khöng phaãi têët caã moåi ngûúâi trong quêìn thïí dên cû bõ nhiïîm HIV àïìu coá thïí laâm
lêy truyïìn viruát sang nhûäng ngûúâi khaác vúái mûác àöå nhû nhau. Nhûäng ngûúâi coá söë baån
tònh nhiïìu nhêët vaâ coá tó lïå thêëp nhêët vïì haânh vi baão vïå (nhû duâng bao cao su hoùåc caác
duång cuå tiïm chñch àûúåc tiïåt truâng) laâ nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm nhêët vaâ vö yá laâm lêy
truyïìn HIV. Möîi trûúâng húåp nhiïîm HIV àûúåc ngùn ngûâa trûåc tiïëp trong nhûäng ngûúâi
thûåc haânh caác haânh vi nguy cú cao seä giaán tiïëp ngùn ngûâa àûúåc nhiïìu trûúâng húåp nhiïîm
thûá phaát trong phêìn coân laåi cuãa quêìn thïí dên cû - möåt loaåi taác àöång kiïíu “cêëp söë nhên”.
Nhûäng ngûúâi khaác trong quêìn thïí dên cû thûåc haânh nhûäng haânh vi nguy cú thêëp nhû coá
ñt baån tònh hún, thûúâng xuyïn duâng bao cao su hoùåc duâng nhûäng duång cuå tiïm chñch àûúåc
tiïåt truâng thûúâng ñt coá khaã nùng laâm lan truyïìn HIV ngay caã nïëu baãn thên hoå àaä bõ
nhiïîm HIV. Khaã nùng möåt caá nhên seä bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV àûúåc xaác àõnh búãi
mûác àöå cuãa caác haânh vi nguy cú cuãa caá nhên àoá. Caác nghiïn cûáu vïì haânh vi cho thêëy rùçng
nhûäng àùåc àiïím caá nhên coá thïí quan saát àûúåc nhû nghïì nghiïåp, tuöíi, thiïn hûúáng tònh
duåc coá thïí phêìn naâo dûå àoaán àûúåc haânh vi nguy cú vaâ do àoá seä rêët hûäu ñch trong viïåc
hûúáng dêîn caác nöî lûåc phoâng bïånh. Tuy nhiïn, nhûäng ngûúâi vúái haânh vi nguy cú hún cuäng
khaác nhau giûäa caác nûúác vaâ theo thúâi gian. Vñ duå, gaái maåi dêm coá söë lûúång baån tònh lúán
vaâ nïëu hoå khöng duâng bao cao su thò hoå laâ nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng nhiïîm viruát vaâ vö
yá laâm lêy truyïìn viruát. Tuy nhiïn úã nhûäng núi maâ viïåc sûã duång bao cao su trong söë gaái
maåi dêm àaä trúã thaânh quy tùæc thò nhûäng ngûúâi khaác laåi coá khaã nùng nhiïîm vaâ laâm lan
truyïìn viruát nhiïìu hún.
Chûúng naây kïët thuác vúái möåt töíng quan vïì mûác àöå vaâ sûå phên böë cuãa HIV trong caác
nûúác àang phaát triïín, theo vuâng. ÚÃ nhûäng nûúác vúái caác dõch úã giai àoaån “sú khai”, tyã lïå
hiïån nhiïîm HIV laâ rêët thêëp ngay caã trong söë nhûäng ngûúâi maâ haânh vi cuãa hoå àùåt hoå
trûúác nguy cú lêy nhiïîm cao. ÚÃ nhûäng nûúác vúái caác dõch “têåp trung”, HIV àaä tùng lïn túái
mûác àöå cao trong söë nhûäng ngûúâi thûåc haânh nhûäng haânh vi coá nguy cú hún vaâ àûúåc cho laâ
nhûäng ngûúâi laâm lan truyïìn HIV röång raäi ra phêìn coân laåi cuãa cöång àöìng dên cû. ÚÃ nhûäng
nûúác vúái dõch “lan röång”, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV cao ngay caã trong söë nhûäng ngûúâi maâ
haânh vi cuãa hoå khoá coá thïí laâm viruát lêy truyïìn sang nhûäng ngûúâi khaác. Giai àoaån cuãa
dõch bïånh coá nhûäng yá nghôa quan troång àöëi vúái caác ûu tiïn cuãa chñnh phuã trong viïåc ngùn
chùån sûå lêy lan cuãa HIV, nhûäng àiïìu naây àûúåc thaão luêån trong Chûúng 3.

Chûúng 3: Caác chiïën lûúåc hiïåu quaã vaâ cöng bùçng phoâng ngûâa HIV
Liïåu chñnh saách cöng cöång coá aãnh hûúãng àïën nhûäng haânh vi rêët riïng tû laâm lêy truyïìn
HIV khöng? Nïëu coá, caác chñnh phuã phaãi theo àuöíi nhûäng haânh àöång naâo nhû laâ möåt ûu
tiïn àïí àaåt àûúåc taác àöång röång lúán nhêët? Chûúng naây àïì cêåp àïën hai vêën àïì chñnh àoá.
Mùåc duâ baãn chêët riïng tû cuãa nhûäng haânh vi laâm lêy truyïìn viruát HIV, caác chñnh
phuã phaãi coá nhûäng lûåa choån àïí taác àöång àïën nhûäng quyïët àõnh cuãa nhûäng ngûúâi dïî coá
khaã nùng mùæc vaâ laâm lan truyïìn viruát. Chñnh saách cöng coá thïí trûåc tiïëp aãnh hûúãng àïën
haânh vi nguy cú cao cuãa caác caá nhên bùçng caách giaãm “chi phñ” àöëi vúái nhûäng haânh vi an
toaân hún (vñ duå bùçng viïåc trúå cêëp nhiïìu loaåi thöng tin, bao cao su vaâ tiïëp cêån àûúåc caác
duång cuå tiïm chñch saåch) hoùåc bùçng caách tùng “chi phñ” àöëi vúái nhûäng haânh vi maâ coá thïí
laâm lêy truyïìn HIV (vñ duå nhû haån chïë maåi dêm vaâ sûã duång ma tuyá). Chûúng naây nïu

18
bêåt caác vñ duå thaânh cöng cuãa caác chûúng trònh thuöåc loaåi naây. Mùåc duâ caách tiïëp cêån thûá
hai àöi khi hêëp dêîn vïì chñnh trõ nhûng caác haânh àöång cûúäng eáp coá thïí laâm xêëu ài tònh
hònh dõch bïånh do viïåc khoá tiïëp cêån hún túái nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng mùæc vaâ laâm lan
truyïìn viruát àïí coá thïí khuyïën khñch hoå chêëp nhêån thûåc haânh nhûäng haânh vi an toaân
hún.
Möåt caách tiïëp cêån böí sung quan troång laâ thuác àêíy viïåc thay àöíi haânh vi möåt caách
giaán tiïëp thöng qua caác chñnh saách nhùçm loaåi boã nhûäng caãn trúã vïì kinh tïë xaä höåi cho viïåc
chêëp nhêån nhûäng haânh vi an toaân hún. Möåt nhoám caác hoaåt àöång khuyïën khñch caác quy
tùæc xaä höåi dêîn àïën haânh vi an toaân hún bao göìm viïåc caãi thiïån sûå chêëp nhêån cuãa xaä höåi
vïì bao cao su. Möåt nhoám thûá hai hoaåt àöång nhùçm caãi thiïån àõa võ cuãa phuå nûä, nhûäng
ngûúâi maâ do võ trñ thêëp keám vïì xaä höåi vaâ kinh tïë cuãa hoå àaä laâm giaãm ài khaã nùng àoâi hoãi
sûå chung thuyã vïì tònh duåc vaâ khaã nùng thûúng lûúång vïì tònh duåc an toaân. Nhûäng chñnh
saách naây bao göìm: múã röång giaáo duåc daânh cho phuå nûä vaâ caác cú höåi vïì viïåc laâm; àaãm baão
quyïìn cú baãn vïì thûâa kïë, taâi saãn, nuöi dêåy con caái; cêëm vaâ phaåt nùång nhûäng haânh vi bùæt
laâm nö lïå, hiïëp dêm, laåm duång vúå vaâ maåi dêm treã em. Cuöëi cuâng caác chñnh saách giaãm
ngheâo seä laâm dõu ài nhûäng khoá khùn maâ ngûúâi ngheâo àang gùåp phaãi trong viïåc traã tiïìn
cho caác dõch vuå phoâng ngûâa HIV nhû àiïìu trõ caác bïånh lêy lan qua àûúâng tònh duåc vaâ bao
cao su. Nhûäng haânh àöång naây nhùçm vaâo caác muåc tiïu cú baãn vïì phaát triïín vaâ coá nhiïìu lúåi
ñch khaác ngoaâi viïåc laâm giaãm sûå lêy lan cuãa HIV. Nhûäng lúåi ñch cuãa nhûäng haânh àöång
naây àöi khi khoá coá thïí lûúång hoaá àûúåc nhûng coá taác duång höî trúå cao àöëi vúái caác chñnh saách
coá aãnh hûúãng trûåc tiïëp àïën chi phñ vaâ lúåi ñch cuãa haânh vi nguy cú cao.
Caác chñnh phuã phaãi theo àuöíi chiïën lûúåc phoâng bïånh naâo àïí coá àûúåc taác àöång töëi àa
vúái caác nguöìn lûåc haån chïë? Theo nhûäng nguyïn tùæc vïì kinh tïë cöng cöång, caác chñnh phuã
hoùåc laâ phaãi àaãm baão cung cêëp taâi chñnh hoùåc laâ trûåc tiïëp thûåc hiïån nhûäng can thiïåp
àûúåc coi laâ cú baãn àïí ngùn chùån sûå lêy lan cuãa HIV maâ nhûäng caá nhên vaâ caác haäng tû
nhên khöng coá àuã khuyïën khñch àïí tûå chi traã. Nhû àaä lûu yá trong Chûúng 1, ba lônh vûåc
chuã yïëu àoá laâ laâm giaãm taác àöång ngoaåi vi tiïu cûåc cuãa haânh vi nguy cú, cung cêëp hoùåc
àiïìu chónh haâng hoaá cöng cöång vaâ baão vïå ngûúâi ngheâo khoãi bõ nhiïîm HIV. Caác chûúng
trònh àïì cêåp àïën nhûäng vêën àïì naây seä nêng cao hiïåu quaã vaâ sûå bònh àùèng cuãa caác nöî lûåc
phoâng bïånh cuãa chñnh phuã. Ngoaâi ra, theo nhûäng nguyïn tùæc vïì dõch tïî hoåc àûúåc thaão
luêån trong Chûúng 2, hiïåu quaã cuãa chûúng trònh seä àûúåc caãi thiïån nïëu caác chñnh phuã
haânh àöång caâng súám caâng töët vaâ nïëu hoå thaânh cöng trong viïåc ngùn ngûâa sûå lêy nhiïîm
trong söë nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV. Nhû vêåy caã kinh tïë
cöng cöång vaâ caác nguyïn tùæc vïì dõch tïî hoåc àïìu uãng höå maånh meä viïåc daânh ûu tiïn cho
nhûäng biïån phaáp ngùn chùån sûå lêy nhiïîm trong söë nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng nhiïîm vaâ
laâm lan truyïìn HIV. Hiïåu quaã cuãa caác thaânh töë cuãa caác chûúng trònh cuå thïí coá thïí laâ trûåc
tiïëp hoùåc giaán tiïëp vaâ taác àöång cuãa chuáng cuäng coá thïí laâ ngay lêåp tûác hoùåc lêu daâi nhûng
taác duång cuãa chuáng trong viïåc laâm chêåm ài sûå phaát triïín cuãa dõch bïånh seä phuå thuöåc vaâo
mûác àöå maâ theo àoá nhûäng thaânh töë cuå thïí cuãa chûúng trònh àoáng goáp cho viïåc thûåc hiïån
muåc tiïu naây. Nhûäng khuyïën nghõ naây khöng nhùçm giúái haån phaåm vi tham gia cuãa chñnh
phuã nïëu coá nhiïìu nguöìn lûåc vaâ cöng chuáng mong muöën laâm nhiïìu hún nûäa. YÁ àõnh cuãa
nhûäng khuyïën nghõ naây nhùçm chó ra möåt loaåt töëi thiïíu caác hoaåt àöång maâ têët caã caác chñnh
phuã phaãi tham gia àïí nêng cao hiïåu quaã vaâ bònh àùèng cuãa caác chûúng trònh phoâng bïånh
vaâ möåt thûá tûå húåp lyá àïí múã röång caác hoaåt àöång nïëu nguöìn lûåc cho pheáp.
Caác chñnh phuã coá rêët nhiïìu cöng cuå àïí thûåc hiïån chiïën lûúåc naây nhû trûåc tiïëp cung
cêëp caác dõch vuå, trúå cêëp, thuïë vaâ thêím quyïìn àiïìu tiïët. Àïí àaåt àûúåc bêët kyâ möåt muåc tiïu

19
naâo thûúâng seä àoâi hoãi möåt sûå kïët húåp cuãa caác biïån phaáp can thiïåp böí sung cho nhau. Àïí
sûã duång töëi àa caác nguöìn lûåc khan hiïëm, caác chûúng trònh phoâng bïånh cöng cöång phaãi
ngùn chùån caâng nhiïìu caâng töët nhûäng trûúâng húåp nhiïîm HIV thûá phaát àöëi vúái möîi àöìng
àö la chi phñ cöång. Ngoaâi ra cêìn daânh ûu tiïn cho nhûäng can thiïåp laâm tùng thïm (chûá
khöng thay thïë) caác dõch vuå cuãa khu vûåc tû nhên. Caác chûúng trònh phoâng chöëng HIV
thûúâng coá nhûäng lúåi ñch àaáng kïí àöëi vúái xaä höåi ngoaâi nhûäng lúåi ñch ngùn ngûâa dõch bïånh,
nhûäng lúåi ñch naây vaâ hiïåu quaã tûúng taác giûäa caác biïån phaáp can thiïåp vaâ caác chñnh saách
phaãi àûúåc tñnh àïën khi àaánh giaá chi phñ vaâ lúåi ñch. Möåt söë can thiïåp nhû sûác khoeã sinh
saãn vaâ giaáo duåc HIV/AIDS taåi caác trûúâng hoåc mang laåi nhûäng lúåi ñch xaä höåi lúán lao ngoaâi
nhûäng lúåi ñch ngùn ngûâa HIV nhûng laåi khöng töën keám vaâ vò vêåy nhûäng can thiïåp naây
luön laâ àêìu tû àaáng laâm. Caác tiïu chñ nhùçm vaâo caác àöëi tûúång cuãa chûúng trònh laâ khöng
hoaân haão vaâ tiïëp cêån nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao vïì nhiïîm bïånh vaâ laâm lan truyïìn HIV
coá thïí laâ rêët khoá. Chi phñ vaâ hiïåu quaã cuãa caác chûúng trònh cuãa chñnh phuã vïì phoâng
chöëng HIV thûúâng coá thïí àûúåc caãi thiïån thöng qua laâm viïåc vúái caác töí chûác phi chñnh phuã
vaâ nhûäng ngûúâi bõ aãnh hûúãng nùång nïì búãi dõch bïånh trong viïåc thiïët kïë vaâ thûåc hiïån caác
chûúng trònh.
Chiïën lûúåc phoâng chöëng röång raäi dûåa trïn dõch tïî hoåc vaâ kinh tïë cöng cöång naây àaä
cung cêëp sûå hûúáng dêîn àöëi vúái caác nûúác úã trong têët caã caác giai àoaån cuãa dõch. Vñ duå, caã
dõch tïî hoåc vaâ nhu cêìu giaãm caác taác àöång ngoaåi vi cuãa haânh vi nguy cú cao àïìu uãng höå
viïåc trúå cêëp töëi àa cho caác haânh vi an toaân hún trong söë nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng
nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV. Riïng haânh àöång naây cuäng àuã laâm chêåm ài möåt caách àaáng
kïí sûå lan röång cuãa dõch múái xuêët hiïån naây. ÚÃ caác nûúác vúái dõch têåp trung vaâ dõch lan
röång, viïåc ngùn ngûâa HIV trong söë nhûäng ngûúâi coá nhûäng cú höåi nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn
viruát cao nhêët vêîn laâ biïån phaáp cú baãn àïí laâm dõch chêåm laåi vaâ laâ biïån phaáp mang tñnh
chi phñ - hiïåu quaã nhêët. Tuy nhiïn, thïm vaâo àoá viïåc thay àöíi haânh vi trong söë nhûäng
ngûúâi khaác thûåc haânh nhûäng haânh vi nguy cú cuäng seä cêìn thiïët àïí coá thïí laâm àaão ngûúåc
tiïën trònh dõch bïånh. Khi dõch lan röång, vêën àïì chi phñ vaâ hiïåu quaã cuãa viïåc phoâng bïånh
trong söë nhûäng ngûúâi thûåc haânh haânh vi nguy cú vûâa phaãi laåi caâng tùng. Vïì vêën àïì bònh
àùèng cuãa caác chûúng trònh phoâng ngûâa HIV, úã nhûäng vuâng maâ HIV chûa lan röång, caác
chñnh phuã coá thïí baão vïå ngûúâi ngheâo möåt caách töët nhêët bùçng viïåc thûåc hiïån súám caác haânh
àöång phuâ húåp àïí ngùn ngûâa dõch bïånh. ÚÃ nhûäng nûúác vúái dõch lan röång, caác chñnh phuã coá
thïí àaãm baão cho nhûäng ngûúâi ngheâo tiïëp cêån àûúåc vúái kiïën thûác, caác kyä nùng vaâ caác
phûúng tiïån àïí ngùn ngûâa HIV.
Mùåc dêìu chûúng naây xaác àõnh möåt söë nguyïn tùæc cú baãn nhêën maånh vïì möåt chiïën
lûúåc quöëc gia hiïåu quaã vaâ bònh àùèng nhùçm phoâng ngûâa sûå lêy lan HIV, möîi nûúác vêîn
phaãi tûå xaác àõnh cho mònh möåt têåp húåp cuå thïí cuãa caác chûúng trònh, caác chñnh saách vaâ caác
biïån phaáp can thiïåp àïí thûåc hiïån chiïën lûúåc naây theo caách àaåt àûúåc hiïåu quaã chi phñ cao
nhêët. Nhûäng lûåa choån chûúng trònh cêìn phaãi dûåa vaâo àiïìu kiïån cuå thïí cuãa tûâng nûúác vò
chi phñ vaâ hiïåu quaã cuãa caác biïån phaáp can thiïåp thûúâng rêët khaác nhau trong caác hoaân
caãnh khaác nhau, tuyâ thuöåc vaâo nhûäng yïëu töë nhû giai àoaån cuãa dõch bïånh, nhûäng mö
hònh cú baãn cuãa haânh vi tònh duåc vaâ tiïm chñch ma tuyá, nhûäng haån chïë vïì kinh tïë xaä höåi
àöëi vúái caác haânh vi an toaân, chi phñ taåi chöî vaâ khaã nùng thûåc hiïån chûúng trònh. Nhûäng
àùåc àiïím vaâ khaã nùng tiïëp cêån vúái nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn
HIV nhêët cuäng rêët khaác nhau giûäa caác nûúác.
Caác chñnh phuã àaä thûåc hiïån chiïën lûúåc do chûúng naây àïì ra vúái mûác àöå nhû thïë naâo?
Nhiïìu nûúác àang phaát triïín àaä phaát àöång caác chûúng trònh phoâng chöëng HIV vúái möåt

20
nhoám caác biïån phaáp can thiïåp nhûng ngûúâi ta coân biïët ñt vïì liïåu nhûäng can thiïåp àoá coá
cuâng àïën àûúåc nhûäng ngûúâi thuöåc nhoám nguy cú cao nhêët bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn
HIV vaâ giuáp cho hoå chêëp nhêån nhûäng haânh vi an toaân hún hay khöng. Xem xeát laåi nhûäng
bùçng chûáng ñt oãi vïì vêën àïì naây ngûúâi ta thêëy nhûäng àiïìu sau àêy:
Thûá nhêët, nhûäng söë liïåu cú baãn vïì caác mö hònh nhiïîm HIV vaâ haânh vi tònh duåc laâ
àiïìu cú baãn àïí àûa ra àûúåc nhûäng quyïët àõnh húåp lyá vïì phên böí nguöìn lûåc cho caác can
thiïåp dûå phoâng laâ vö cuâng ñt oãi. Nhiïìu chñnh phuã, àùåc biïåt laâ úã nhûäng nûúác maâ dõch múái
xuêët hiïån hoùåc chûa coá nhûäng söë liïåu thöëng kï vïì dõch bïånh, cêìn múã röång viïåc thu thêåp
vaâ phên tñch söë liïåu vïì caác mûác àöå nhiïîm HIV trong caác nhoám dên cû khaác nhau vaâ vïì
baãn chêët vaâ mûác àöå cuãa caác mö hònh haânh vi coá thïí laâm lêy lan viruát. Nhûäng thöng tin
naây laâ rêët thiïët yïëu cho viïåc thiïët lêåp möåt àõnh nghôa taác nghiïåp vïì nhûäng ngûúâi àïî coá
khaã nùng nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn viruát. ÚÃ nhûäng nûúác vúái dõch têåp trung hay dõch lan
röång, caác chñnh phuã cêìn àaãm baão rùçng chi phñ vaâ hiïåu quaã cuãa caác can thiïåp phaãi àûúåc
theo doäi saát sao àïí nêng cao àûúåc hiïåu quaã - chi phñ cuãa phoâng ngûâa.
Thûá hai, mùåc duâ àaä coá nhûäng cöë gùæng to lúán cho àïën ngaây nay, caác chûúng trònh
nhùçm thay àöíi haânh vi cuãa nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn viruát
nhêët chó àïën àûúåc möåt söë rêët ñt trong söë hoå. Hònh nhû coá rêët ñt caác chûúng trònh quöëc gia
àaánh giaá àûúåc möåt caách hïå thöëng diïån bao phuã cuãa caác chûúng trònh do chñnh phuã vaâ caác
töí chûác phi chñnh phuã thûåc hiïån, coá nghôa laâ tyã lïå nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng nhiïîm vaâ
laâm lan truyïìn HIV àûúåc caác can thiïåp phoâng ngûâa vúái túái. Caác nhoám nghïì nghiïåp nhû
quên àöåi vaâ caãnh saát maâ nhên viïn cuãa hoå úã rêët nhiïìu núi coá söë baån tònh trung bònh
nhiïìu hún nhûäng ngûúâi khaác trong dên chuáng laâ nhûäng nhoám maâ chñnh phuã dïî vúái túái vaâ
khöng töën keám. Tuy nhiïn caác chûúng trònh nhùçm cung cêëp bao cao su vaâ nhûäng thöng
tin phoâng ngûâa cho caác thaânh viïn cuãa caác nhoám naây thûúâng khöng àêìy àuã hoùåc khöng
phuâ húåp.
Cuöëi cuâng, hiïåu quaã cuãa caác chûúng trònh chñnh phuã nhùçm àaãm baão sûå tiïëp cêån
phoâng ngûâa cho nhûäng ngûúâi ngheâo ñt àûúåc àaánh giaá. Vñ duå viïåc tiïëp thõ xaä höåi bao cao su
(xuác tiïën baán bao cao su vúái giaá trúå cêëp) rêët coá hiïåu quaã trong viïåc tùng sûã duång bao cao
su. Tuy nhiïn mûác àöå nhûäng chûúng trònh naây mang laåi lúåi ñch cho ngûúâi ngheâo laâm tùng
sûã duång bao cao su trong söë nhûäng ngûúâi coá tó lïå thay àöíi baån tònh cao nhêët vaâ coá böí sung
hay laâ loaåi trûâ viïåc cung cêëp bao cao su tû nhên khöng àïìu chûa àûúåc xaác àõnh.
Göåp laåi, caã Chûúng 2 vaâ Chûúng 3 àïìu cho rùçng hiïåu quaã cuãa caác chûúng trònh phoâng
ngûâa HIV cuãa chñnh phuã phuå thuöåc chñnh vaâo mûác àöå chuáng coá laâm giaãm àûúåc haânh vi
nguy cú cuãa nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV hay khöng.
Chûúng 3 kïët luêån rùçng nhûäng trúã ngaåi lúán nhêët trong viïåc caãi thiïån hiïåu quaã cuãa caác
chûúng trònh phoâng chöëng HIV cuãa chñnh phuã laâ thiïëu cam kïët chñnh trõ: trûúác tiïn, àïí
thu thêåp söë liïåu vïì tyã lïå hiïån nhiïîm HIV, caác haânh vi nguy cú, chi phñ vaâ hiïåu quaã cêìn
thiïët àïí thiïët lêåp caác chûúng trònh hûäu hiïåu vaâ thûá hai phaãi laâm viïåc möåt caách xêy dûång
vúái nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV.

Chûúng 4: Àöëi phoá vúái taác àöång cuãa AIDS


Trong khi möåt söë nûúác vêîn coân cú höåi àïí traánh möåt dõch AIDS quy mö lúán thò nhûäng nûúác
khaác àang úã trong tònh traång phaãi àöëi phoá vúái nhûäng hêåu quaã cuãa viïåc lêy nhiïîm HIV àaä
lan röång. Nhûäng gò coá hiïåu quaã vaâ vûâa vúái khaã nùng taâi chñnh coá thïí laâm àûúåc àïí giuáp àúä
nhûäng ngûúâi bõ AIDS úã caác nûúác àang phaát triïín? ÖËm àau vaâ tûã vong do AIDS seä coá

21
nhûäng hêåu quaã nhû thïë naâo lïn hïå thöëng y tïë vaâ sûå àoái ngheâo? Xaä höåi vaâ caác chñnh phuã
coá thïí laâm gò àïí giaãm nhûäng taác àöång àoá? Àêy laâ nhûäng vêën àïì àûúåc àïì cêåp àïën trong
Chûúng 4.
Taác àöång àêìu tiïn vaâ cú baãn nhêët cuãa HIV/AIDS laâ àöëi vúái nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm
bïånh. Chûúng naây thaão luêån viïåc àiïìu trõ bùçng thuöëc giaãm caác triïåu chûáng vaâ àiïìu trõ caác
nhiïîm truâng cú höåi coá thïí laâm giaãm àau àúán vaâ keáo daâi cuöåc söëng hûäu ñch cuãa nhûäng
ngûúâi bõ nhiïîm HIV nhû thïë naâo, vaâ àöi khi vúái giaá thaânh thêëp. Nhûng khi hïå thöëng
miïîn dõch suåp àöí thò nhûäng phûúng phaáp àiïìu trõ hiïån coá trúã nïn ngaây möåt töën keám vaâ
cöng hiïåu cuãa chuáng khöng chùæc chùæn. Trõ liïåu chöëng retroviruát, phûúng phaáp àaä àaåt
àûúåc nhûäng tiïën böå àaáng kïí àöëi vúái sûác khoeã cuãa möåt söë ngûúâi úã nhûäng nûúác coá thu nhêåp
cao, hiïån nay coân quaá àùæt vaâ àoâi hoãi caác dõch vuå lêm saâng quaá lúán àïí coá thïí mang laåi möåt
hy voång thûåc tiïîn trong möåt tûúng lai gêìn cho haâng triïåu ngûúâi ngheâo bõ nhiïîm bïånh úã
caác nûúác àang phaát triïín. Möåt phên tñch nhûäng lûåa choån vïì àiïìu trõ vaâ chùm soác kïët luêån
rùçng viïåc chùm soác taåi nhaâ dûåa vaâo cöång àöìng, mùåc dêìu thûúâng chuyïín dõch chi phñ do
nhûäng ngûúâi àoáng thuïë quöëc gia trûúác àêy chõu xuöëng cho cöång àöìng àõa phûúng àaãm
nhêån, cuäng laâm giaãm ài àaáng kïí chi phñ chùm soác vaâ nhû vêåy mang laåi hy voång caãi thiïån
chêët lûúång cuöåc söëng coá thïí chi traã àûúåc cho nhûäng nùm cuöëi cuâng cuãa cuöåc àúâi nhûäng
ngûúâi bõ AIDS.
Thûá hai, dõch bïånh seä laâm tùng nhu cêìu chùm soác y tïë vaâ giaãm khaã nùng cung cêëp
caác dõch vuå y tïë vúái chêët lûúång vaâ giaá caã àaä cho. Khi söë ngûúâi nhiïîm HIV/AIDS tùng lïn
thò viïåc tiïëp cêån àûúåc sûå chùm soác y tïë seä trúã nïn khoá khùn hún vaâ töën keám hún àöëi vúái têët
caã moåi ngûúâi kïí caã nhûäng ngûúâi chûa bõ nhiïîm HIV vaâ töíng chi phñ vïì y tïë seä tùng lïn.
Caác chñnh phuã seä bõ thuác eáp phaãi tùng chi phñ y tïë vaâ cêëp nhûäng khoaãn trúå cêëp àùåc biïåt
cho àiïìu trõ HIV/AIDS. Àiïìu khöng may laâ do caác nguöìn lûåc khan hiïëm, do sûå bêët lûåc
hoùåc thiïëu thiïån chñ cuãa caác chñnh phuã trong viïåc tùng chi phñ cho y tïë cöng cöång àuã àïí buâ
àùæp cho nhûäng sûác eáp naây, caã hai chñnh saách naây coá thïí laâm töìi tïå hún caác taác àöång cuãa
dõch bïånh àöëi vúái ngaânh y tïë vaâ laâm cho àaåi àa söë nhûäng ngûúâi chûa bõ nhiïîm HIV khoá coá
àûúåc sûå chùm soác y tïë. Tuy nhiïn coá nhûäng àiïìu maâ caác chñnh phuã coá thïí laâm. Caác chñnh
phuã phaãi àaãm baão rùçng nhûäng bïånh nhên nhiïîm HIV àûúåc hûúãng sûå tiïëp cêån vúái chùm
soác y tïë giöëng nhû nhûäng bïånh nhên khaác vúái mûác àöå öëm àau vaâ khaã nùng chi traã tûúng
tûå. Àöi khi do sûå kyâ thõ, nhûng ngûúâi bõ nhiïîm HIV bõ tûâ chöëi àiïìu trõ hoùåc gùåp phaãi caãn
trúã trong tòm kiïëm sûå chùm soác maâ nhûäng ngûúâi khaác khöng gùåp phaãi. Trong nhûäng
trûúâng húåp khaác, nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV laåi àûúåc tiïëp cêån vúái nhûäng phûúng phaáp trõ
liïåu tiïn tiïën àûúåc trúå cêëp trong khi nhûäng ngûúâi khaác bõ öëm vúái nhûäng bïånh trêìm troång
khoá chûäa laåi khöng àûúåc hûúãng nhûäng biïån phaáp trõ liïåu vúái giaá tûúng tûå. Mùåc duâ nhûäng
bïånh nhên bõ nhûäng bïånh liïn quan àïën HIV cêìn vaâ phaãi nhêån àûúåc nhûäng dõch vuå khaác
nhau hún laâ àöëi vúái nhûäng bïånh nhên ung thû, àaái àûúâng hoùåc bïånh thêån, hoå cuäng phaãi
traã tó lïå chi phñ y tïë tûúng tûå tûâ tiïìn tuái cuãa hoå nhû caác bïånh nhên bõ caác bïånh khaác. Caác
biïån phaáp khaác maâ caác chñnh phuã coá thïí vaâ phaãi laâm bao göìm cung cêëp thöng tin vïì cöng
hiïåu cuãa caác phûúng phaáp àiïìu trõ khaác nhau àöëi vúái caác nhiïîm truâng cú höåi vaâ AIDS,
àiïìu trõ trúå cêëp caác bïånh lêy truyïìn qua àûúâng tònh duåc vaâ caác nhiïîm truâng cú höåi, trúå
cêëp cho viïåc bùæt àêìu chûúng trònh maáu an toaân vaâ caác chûúng trònh chùm soác AIDS vaâ
àaãm baão cho nhûäng ngûúâi ngheâo nhêët tiïëp cêån àûúåc dõch vuå chùm soác y tïë bêët kïí tònh
traång nhiïîm HIV cuãa hoå.
Taác àöång chuã yïëu thûá ba cuãa dõch bïånh laâ àöëi vúái caác höå gia àònh vaâ vïì töíng thïí, noá
taác àöång àïën mûác àöå vaâ chiïìu sêu cuãa sûå àoái ngheâo cuãa quöëc gia. Caác höå gia àònh vaâ caác

22
gia àònh nhiïìu thïë hïå phaãi àöëi phoá möåt caách töët nhêët vúái sûå mêët ài nhûäng ngûúâi lúán àang
trong àöå tuöíi sung sûác nhêët vò bïånh AIDS. Hoå phaãi phên böí laåi caác nguöìn lûåc trong gia
àònh, vñ duå nhû thöi khöng cho con caái hoå tiïëp tuåc ài hoåc àïí úã nhaâ giuáp àúä gia àònh, laâm
viïåc nhiïìu giúâ hún, àiïìu chónh caác thaânh viïn trong gia àònh hoùåc baán ài caác taâi saãn cuãa
gia àònh vaâ hoå phaãi tòm àïën baån beâ vaâ hoå haâng àïí nhúâ giuáp àúä vïì tiïìn nong vaâ vêåt chêët.
Nhûäng höå gia àònh ngheâo hún coá ñt taâi saãn hún thò gùåp rêët nhiïìu khoá khùn trong viïåc àöëi
phoá. Con caái hoå coá thïí vônh viïîn bõ thiïåt thoâi búãi tònh traång suy dinh dûúäng töìi tïå ài hoùåc
bõ thöi hoåc. Tuy nhiïn àïí àaáp laåi, caác chñnh phuã vaâ caác töí chûác phi chñnh phuã khöng àûúåc
quïn rùçng caác nûúác thu nhêåp thêëp coá rêët nhiïìu höå gia àònh ngheâo chûa traãi qua chïët choác
do AIDS nhûng laåi quaá ngheâo nïn con caái hoå cuäng phaãi chõu nhûäng thiïåt thoâi tûúng tûå.
Àöìng thúâi, möåt söë höå gia àònh seä coá àuã nguöìn lûåc àïí àöëi phoá vúái caái chïët cuãa möåt ngûúâi lúán
maâ khöng cêìn sûå giuáp àúä cuãa caác töí chûác phi chñnh phuã. Muåc tiïu bònh àùèng cuãa chñnh
phuã seä àûúåc sûã duång möåt caách hûäu hiïåu hún bùçng viïåc daânh sûå giuáp àúä cho caác àöëi tûúång
dûåa trïn caác chó söë àoái ngheâo trûåc tiïëp vaâ sûå hiïån diïån cuãa AIDS trong höå gia àònh hún laâ
chó dûåa vaâo möåt trong hai chó söë maâ thöi. Chûúng naây kïët thuác bùçng nhûäng khuyïën nghõ
cuå thïí nhùçm àaãm baão rùçng caác nguöìn lûåc coá sùén àïën àûúåc caác höå gia àònh cêìn sûå giuáp àúä
nhêët bùçng viïåc phöëi húåp caác cöë gùæng xoaá àoái giaãm ngheâo vúái caác chûúng trònh laâm giaãm
taác àöång cuãa dõch bïånh.

Chûúng 5: Phöëi húåp haânh àöång nhùçm àûúng àêìu vúái HIV/AIDS
Chñnh phuã caác quöëc gia chõu traách nhiïåm baão vïå cöng dên cuãa hoå khoãi sûå lêy lan cuãa dõch
bïånh HIV vaâ giaãm thiïíu nhûäng taác àöång xêëu nhêët khi dõch àaä lan röång. Nhûng hoå khöng
àún àöåc trong cöë gùæng naây. Caác nhaâ taâi trúå song phûúng vaâ àa phûúng àaä cung cêëp caã sûå
laänh àaåo lêîn nhûäng khoaãn kinh phñ chuã yïëu cho caác chûúng trònh phoâng chöëng AIDS
quöëc gia, àùåc biïåt úã nhûäng nûúác thu nhêåp thêëp. Caác töí chûác phi chñnh phuã quöëc tïë vaâ
quöëc gia àaä àêíy maånh viïåc giuáp àúä vaâ àöi khi thuác giuåc caác chñnh phuã coân miïîn cûúäng
phaãi haânh àöång. Thaách thûác àöëi vúái caác chñnh phuã quöëc gia laâ xaác àõnh vai troâ cuãa hoå
trong cuöåc àêëu tranh chöëng dõch bïånh trong khi cuâng phöëi húåp vúái nhûäng àöëi taác khaác.
Chûúng naây chuyïín tûâ caác chñnh saách quöëc gia cuå thïí sang caác vai troâ chiïën lûúåc do
nhiïìu töí chûác khaác nhau àoáng trïn vuä àaâi chñnh saách. Trûúác hïët, chûúng naây xem xeát
nhûäng vai troâ maâ caác chñnh phuã quöëc gia vaâ caác nhaâ taâi trúå àoáng trong viïåc cung cêëp taâi
chñnh cho caác chñnh saách vïì AIDS trong phaåm vi caác nûúác àang phaát triïín, chûúng naây
cho rùçng caác chñnh phuã cuãa nhiïìu nûúác thu nhêåp thêëp phaãi àûúng àêìu vúái dõch bïånh
maånh meä hún nûäa caã trûåc tiïëp lêîn phöëi húåp vúái vúái caác töí chûác phi chñnh phuã. Nhiïìu töí
chûác phi chñnh phuã laâ nhûäng ngûúâi àoáng goáp coá tiïìm nùng vaâ thûåc sûå cho cöë gùæng naây kïí
caã nhûäng töí chûác vuå lúåi lêîn nhûäng töí chûác khöng vuå lúåi, caác töí chûác tûâ thiïån tû nhên vaâ
“caác nhoám cuâng caãnh ngöå” cuãa nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm HIV/AIDS. Thûá hai, chûúng naây
lêåp luêån rùçng, mùåc duâ nhûäng àoáng goáp àaáng kïí cuãa hoå trong cuöåc àêëu tranh chöëng dõch
bïånh, caác nhaâ taâi trúå song phûúng vaâ caác töí chûác àa phûúng coân àêìu tû quaá ñt vaâo caác
haâng hoaá cöng cöång quöëc tïë bao göìm nhûäng kiïën thûác vïì caách tiïëp cêån phoâng ngûâa vaâ caác
phûúng phaáp àiïìu trõ vaâ nghiïn cûáu vïì möåt loaåi vacxin maâ seä coá taác duång taåi caác nûúác
àang phaát triïín. Hún nûäa, caã caác nhaâ taâi trúå song phûúng vaâ àa phûúng phaãi coá traách
nhiïåm trong viïåc phöëi húåp caác hoaåt àöång cuãa hoå möåt caách hûäu hiïåu hún úã cêëp àöå quöëc gia.
Cuöëi cuâng, chûúng naây thaão luêån viïåc cöng luêån vaâ chñnh trõ àaä hònh thaânh nïn caác chñnh
saách vïì AIDS nhû thïë naâo vaâ chñnh phuã caác nûúác àang phaát triïín coá thïí lùæng nghe vaâ
cuâng laâm viïåc vúái nhiïìu àöëi taác khaác nhau nhû thïë naâo àïí giaãm thiïíu vaâ vûúåt qua nhûäng
caãn trúã àöëi vúái caác chñnh saách töët àïí chöëng laåi AIDS.

23
Chûúng 6: Nhûäng baâi hoåc tûâ quaá khûá, caác cú höåi cho tûúng lai
Chûúng cuöëi cuâng toám tùæt nhûäng khuyïën nghõ chñnh saách chuã yïëu cuãa baãn baáo caáo vaâ
thaão luêån nhûäng cú höåi cho caác nûúác laâm thay àöíi tiïën trònh cuãa dõch bïånh úã caác giai àoaån
khaác nhau.

24
CHÛÚNG 1

AIDS: MÖÅT THAÁCH THÛÁC ÀÖËI VÚÁI CHÑNH PHUÃ

Àaä hún möåt thêåp niïn tröi qua kïí tûâ khi viruát gêy suy giaãm miïîn dõch úã ngûúâi (HIV)
lêìn àêìu tiïn àûúåc xaác àõnh laâ nguyïn nhên cuãa Höåi chûáng Suy giaãm miïîn dõch mùæc phaãi
(AIDS), bïånh àaä àûúåc ghi nhêån úã hêìu hïët caác nûúác àang phaát triïín vaâ caác nûúác cöng
nghiïåp1. UNAIDS, chûúng trònh phöëi húåp cuãa Liïn hiïåp quöëc nhùçm chöëng laåi dõch AIDS,
ûúác tñnh rùçng àïën cuöëi nùm 1996, khoaãng 23 triïåu ngûúâi trïn thïë giúái àaä bõ nhiïîm HIV vaâ
hún 6 triïåu ngûúâi àaä chïët vò bïånh AIDS. Hún 90% nhûäng trûúâng húåp nhiïîm HIV úã ngûúâi
lúán xaãy ra úã caác nûúác àang phaát triïín (hònh 1.1). Hún 800.000 treã em úã caác nûúác àang
phaát triïín hiïån àang chung söëng vúái HIV; coá ñt nhêët 43% ngûúâi lúán bõ nhiïîm bïånh úã caác
nûúác àang phaát triïín laâ phuå nûä (AIDSCAP vaâ caác taác giaã khaác, 1996).

Hònh 1.1: Ûúác lûúång söë ngûúâi nhiïîm HIV/AIDS, theo vuâng, 1997

Baãn àöì naây do phoâng thiïët kïë baãn àöì cuãa Ngên haâng Thïë giúái cung cêëp. Biïn giúái, maâu sùæc, tyã lïå phên chia vaâ bêët cûá
thöng tin naâo in trïn baãn àöì vïì phña Ngên haâng Thïë giúái, khöng aám chó sûå phaán xeát vïì tònh traång phaáp lyá cuãa bêët cûá laänh
thöí naâo, hoùåc sûå cöng nhêån hoùåc chêëp nhêån caác àûúng biïn giúái àoá

25
ÚÃ nhiïìu nûúác àang phaát triïín, dõch HIV/AIDS àang lan röång möåt caách nhanh choáng.
Taåi caác thaânh phöë lúán cuãa Ac-hen-ti-na, Bra-xin, Campuchia, ÊËn Àöå vaâ Thaái Lan, hún
2% phuå nûä mang thai hiïån mang viruát HIV. Mûác àöå naây tûúng àûúng vúái mûác àaä àûúåc
xaác àõnh 10 nùm trûúác taåi caác nûúác úã chêu Phi nhû Dam-bi-a, Ma-la-uy, núi hiïån nay coá
hún 1/4 söë phuå nûä mang thai bõ nhiïîm bïånh. ÚÃ hai thaânh phöë chêu Phi, Fran-cis, Böt-
xoa-na vaâ Ha-ra-rï, Dim-ba-bu-ï, 40% phuå nûä àïën khaám taåi caác nhaâ höå sinh bõ nhiïîm
bïånh. Hònh 1.2 trònh baây ûúác tñnh caác trûúâng húåp múái nhiïîm bïånh úã ngûúâi lúán theo vuâng
vaâ theo thúâi gian cuãa UNAIDS. Trong khi nhûäng trûúâng húåp nhiïîm truâng múái àûúåc coi laâ
chûäng laåi úã möåt mûác öín àõnh trïn toaân vuâng Cêån Xa-ha-ra, chêu Phi, thò úã möåt söë nûúác,
caác xung àöåt vuä trang vaâ nöåi chiïën coá thïí laâm cho naån dõch lan ra. Trong khi àoá, bïånh lêy
lan nhanh úã chêu AÁ. Suy tûâ àöì thõ trong hònh 1.2 àaä àûa möåt söë nhaâ quan saát túái yá nghô
cho rùçng chêu AÁ àaä coá thïí vûúåt chêu Phi vïì söë nhûäng trûúâng húåp múái nhiïîm haâng nùm.
ÚÃ caác nûúác Myä Latinh vaâ vuâng Ca-ribï, söë caác trûúâng húåp múái nhiïîm bïånh öín àõnh trong
nhiïìu nùm úã mûác 200000 trûúâng húåp/nùm, trong khi caác nûúác úã Àöng Êu vaâ Trung AÁ
àang nïëm traãi nhûäng bûúác khúãi àêìu cuãa thúâi kyâ bïånh lêy lan nhanh (khöng àûúåc chó ra
trong hònh). Chó úã Bùæc Myä vaâ Têy Êu söë caác trûúâng húåp múái nhiïîm bïånh giaãm so vúái àónh
cao vaâo nùm 1986, nhûng ngay caã úã caác nûúác àoá, tûúng lai cuãa naån dõch vêîn chûa roä raâng
búãi vò bïånh thêm nhêåp vaâo têìng lúáp coá thu nhêåp thêëp, nhûäng ngûúâi maâ trònh àöå hoåc vêën
vaâ khaã nùng tiïëp cêån vúái chùm soác y tïë gêìn giöëng vúái tònh hònh cuãa ngûúâi dên úã caác nûúác
àang phaát triïín.

Hònh 1.2: Söë ngûúâi lúán múái nhiïîm HIV, theo vuâng, 1977-1995

Nguöìn: Söë liïåu cuãa UNAIDS 1997

Bïånh AIDS roä raâng àang gêy ra töín thêët to lúán ngaây caâng tùng àöëi vúái loaâi ngûúâi.
Cùn bïånh laâ tai hoaå àöëi vúái haâng triïåu ngûúâi bõ nhiïîm, mùæc bïånh, vaâ chïët bêët chêëp nhûäng
tin tûác àêìy hy voång múái àêy vïì khaã nùng chûäa khoãi. Bïånh cuäng laâ têën bi kõch àöëi vúái gia
àònh caác naån nhên, nhûäng ngûúâi ngoaâi viïåc phaãi chõu àûång nhûäng töín thêët sêu sùæc vïì
mùåt tònh caãm, coân coá thïí bõ bêìn cuâng hoaá nhû möåt kïët cuåc cuãa bïånh têåt. Vò bïånh AIDS
giïët chuã yïëu nhûäng ngûúâi treã tuöíi, bïånh laâm gia tùng söë treã em möì cöi böë hoùåc meå hoùåc
caã hai. Möåt söë treã möì cöi naây phaãi chõu nhûäng hêåu quaã vônh viïîn do khöng àûúåc nuöi
dûúäng àêìy àuã hoùåc phaãi boã hoåc. Con söë àaä bùæt àêìu khöng thïí phaãn aãnh hïët nhûäng àau

26
khöí cuãa con ngûúâi do bïånh gêy nïn. Möîi trûúâng húåp bõ nhiïîm bïånh laâ möåt bi kõch caá
nhên. Trong khung minh hoaå 1.1 mö taã nhûäng gò maâ möåt trong söë gêìn 30 triïåu ngûúâi bõ
nhiïîm HIV àaä phaãi nïëm traãi.
Tuy nhiïn, AIDS khöng phaãi laâ nguyïn nhên duy nhêët khiïën con ngûúâi phaãi àau
khöí. Àùåc biïåt úã caác nûúác ngheâo, nhiïìu vêën àïì cêëp baách cuäng àang caånh tranh vúái cùn
bïånh naây vïì khaã nùng vaâ nguöìn lûåc khan hiïëm. Vaâo nùm 2000, suy dinh dûúäng vaâ bïånh
têåt treã em - nhûäng cùn bïånh dïî phoâng ngûâa vaâ chûäa khoãi hún AIDS nhiïìu - ûúác tñnh seä
cûúáp ài sinh maång cuãa 1,8 triïåu treã em úã caác nûúác àang phaát triïín. Bïånh lao ûúác tñnh seä
giïët trïn 2 triïåu ngûúâi vaâ bïånh söët reát khoaãng 740000 ngûúâi. Trïn toaân thïë giúái, söë ngûúâi
tûã vong do thuöëc laá haâng nùm ûúác tñnh seä tùng tûâ 3 triïåu ngûúâi vaâo nùm 1990 lïn 8,4
triïåu ngûúâi vaâo nùm 2020 vaâ gêìn nhû toaân böå sûå tùng lïn haâng nùm naây àûúåc ûúác tñnh seä
xaãy ra úã caác nûúác àang phaát triïín (Murray vaâ Lopez 1996)2. Bïånh têåt chó laâ möåt trong
nhiïìu vêën àïì maâ chñnh phuã caác nûúác phaãi àöëi mùåt trong quaá trònh caãi thiïån cuöåc söëng
cuãa caác cöng dên cuãa hoå. Hiïån coân khoaãng möåt tyã ngûúâi chûa àûúåc tiïëp cêån vúái nûúác saåch
vaâ khoaãng 40% phuå nûä vaâ möåt phêìn tû nam giúái úã caác nûúác àang phaát triïín coân muâ chûä.
Trïn toaân thïë giúái, giao thöng vaâ thöng tin liïn laåc chûa hoaân chónh gêy trúã ngaåi cho
nhûäng cöë gùæng cuãa haâng tyã ngûúâi nhùçm caãi thiïån cuöåc söëng cuãa mònh.

Khung minh hoaå 1.1 Pauline, cêu chuyïån cuãa möåt phuå nûä

Pauline, cö con gaái uát trong söë baãy àûáa con cuãa möåt gia àònh nöng dên úã Gha-na úã tuöíi 20 cuãa cuöåc
àúâi khi coá möåt ngûúâi anh hoå lúán tuöíi hún hûáa seä thu xïëp cho cö möåt chên hêìu baân úã A-bi-giùng, búâ
biïín Ngaâ, vaâ cho cö vay tiïìn veá xe buyát. Do khöng kiïëm àuã tiïìn àïí söëng bùçng nghïì buön baán caá
gêìn nhaâ nïn cö àaä nhêån lúâi.
“Khi túái núi, töi nhêån ra rùçng khöng hïì coá chên hêìu baân. Öng anh hoå cuãa töi noái rùçng, töi phaãi
haânh nghïì maåi dêm àïí lêëy tiïìn traã núå tiïìn veá xe. Töi söëng trong möåt ngöi nhaâ vúái nhiïìu cö gaái khaác
cuäng laâm nghïì àoá.
“Töi haânh nghïì úã caác quaán bar, coá rêët nhiïìu phuå nûä laâm viïåc úã àoá, töi khöng àïëm xuïí. Coá
nhûäng ngaây töi coá túái 4-5 ngûúâi khaách – con söë phuå thuöåc vaâo sùæc àeåp cuãa baån. Nhûng töi khöng
thñch cöng viïåc àoá, nïn töi chó laâm àuã tiïìn ùn vaâ tiïìn traã núå röìi töi nghó viïåc ñt ngaây.
“Nïëu baån khöng traã tiïìn troå, chuã nhaâ seä chiïëm taâi saãn cuãa baån vaâ àuöíi baån ra khoãi àûúâng. Töi
chó mong muöën kiïëm àuã tiïìn àïí ài vïì nhaâ.
“Sau ba thaáng töi àaä coá àuã tiïìn vaâ trúã vïì nhaâ. Chuyïån àoá xaãy ra àaä hai nùm trûúác. Sau möåt
nùm, möåt caái nhoåt xuêët hiïån úã naách töi.
Chõ cuãa Pauline àûa cö túái möåt thêìy lang, ngûúâi àoá baán cho cö ñt thuöëc. Khi nhûäng thuöëc àoá
khöng coá taác duång àïí chûäa caác triïåu chûáng ngaây caâng nùång lïn cuãa cö, cö àaä túái gùåp möåt baác sô tû
vaâ àûúåc nùçm viïån ba thaáng. Caác baác sô àaä khöng noái vúái cö laâ cö àaä bõ AIDS maâ chó dùån “khöng
àûúåc ài laåi vúái àaân öng”.
“Töi khöng bao giúâ duâng bao cao su khi töi úã A-bi-giùng. Caác võ khaách àaân öng khöng bao giúâ
àoâi hoãi. Töi thêåm chñ chûa bao giúâ nghe noái túái AIDS cho maäi túái khi töi trúã vïì nhaâ vaâ gùåp nhûäng
ngûúâi baån bõ bïånh àoá”, cö noái.
Taåi thúâi àiïím phoãng vêën, vaâo nùm 1991, Pauline rêët gêìy, coá nhûäng vïët loeát nhiïîm truâng trïn
ngûåc vaâ vai vaâ phaãi chõu àûång thûúâng xuyïn caãm giaác ngûáa ngaáy úã tay vaâ chên. Cö laâ möåt trong söë
saáu triïåu ngûúâi àaä chïët vò bïånh AIDS.

Nguöìn: Hampton 1991

27
Nïëu tñnh túái têët caã nhûäng vêën àïì gêy sûác eáp àoá, liïåu caác quöëc gia phaãi daânh bao
nhiïu thúâi gian, cöë gùæng vaâ nguöìn lûåc cho cuöåc àêëu tranh chöëng AIDS? Quan àiïím khaác
nhau khaá xa. Möåt vaâi ngûúâi coi AIDS laâ caái Chïët Àen thuöåc thïë hïå cuöëi cuãa thïë kyã 20, caái
chïët queát saåch ài phêìn lúán dên söë chêu Êu vaâo thïë kyã 14. Theo quan àiïím naây caác quöëc
gia phaãi laâm têët caã nhûäng gò trong khaã nùng cuãa mònh àïí laâm chêåm laåi töëc àöå cuãa dõch
bïånh naây. Nhûäng ngûúâi khaác cho rùçng, caác chñnh phuã chó phaãi laâm rêët ñt hoùåc khöng phaãi
laâm gò caã, coá thïí búãi vò hoå nghô rùçng AIDS seä khöng phaãi laâ vêën àïì lúán úã àêët nûúác cuãa hoå
hoùåc búãi vò hoå cho rùçng caác chñnh phuã khöng àuã khaã nùng thay àöíi haânh vi caá nhên -
nguyïn nhên lêy truyïìn viruát bïånh. Phêìn lúán moåi ngûúâi chùæc seä nhêët trñ rùçng chñnh phuã
coá thïí cöë gùæng laâm möåt caái gò àoá. Nhûng ngay caã trong söë nhûäng ngûúâi chia seã yá kiïën naây,
vêîn coá nhûäng quan àiïím khaác nhau vïì nhûäng haânh àöång phaãi àûúåc coi laâ ûu tiïn cöng
cöång.
Cuöën saách naây daânh cho caác nhaâ hoaåch àõnh chñnh saách, caác chuyïn gia phaát triïín,
nhûäng ngûúâi laâm y tïë cöng cöång vaâ nhûäng ngûúâi laâm viïåc úã nhûäng võ trñ coá aãnh hûúãng túái
phaãn ûáng cuãa cöång àöìng àöëi vúái HIV/AIDS. Cuöën saách cung cêëp möåt cú súã phên tñch cho
viïåc cên nhùæc xem xaä höåi noái chung vaâ chñnh phuã noái riïng phaãi àûúng àêìu vúái dõch bïånh
naây nhû thïë naâo. Trong khi laâm àiïìu àoá cuöën saách àaä dûåa trïn kiïën thûác cuãa ba ngaânh
khoa hoåc: dõch tïî hoåc cuãa bïånh nhiïîm truâng HIV; nhûäng nguyïn tùæc Y tïë Cöng cöång vïì
kiïím soaát bïånh; vaâ àùåc biïåt laâ kinh tïë cöng cöång, têåp trung vaâo nhûäng giaãi phaáp töëi ûu
trong viïåc phên böí nhûäng nguöìn lûåc cöng cöång ñt oãi.
Baáo caáo cho rùçng AIDS laâ möåt vêën àïì àang ngaây caâng lúán vaâ caác chñnh phuã coá thïí vaâ
phaãi tñch cûåc àûúng àêìu. Baáo caáo àaä cho thêëy rùçng möåt söë chñnh saách seä coá hiïåu quaã hún
nhûäng chñnh saách khaác vaâ phên biïåt trong söë caác hoaåt àöång nhûäng hoaåt àöång gò caác höå
gia àònh, khu vûåc tû nhên kïí caã caác töí chûác phi chñnh phuã coá thïí thûåc hiïån àûúåc; nhûäng
hoaåt àöång maâ chñnh phuã caác nûúác àang phaát triïín phaãi thûåc hiïån vaâ nhûäng hoaåt àöång
phaãi àûúåc sûå uãng höå tñch cûåc cuãa caác chñnh phuã caác nûúác viïån trúå vaâ cöång àöìng phaát triïín
quöëc tïë.
Chûúng naây cung cêëp nhûäng thöng tin cú baãn cho phêìn coân laåi cuãa cuöën saách dûåa vaâo
àïí phên tñch vai troâ cuãa chñnh phuã trong phoâng ngûâa vaâ giaãm thiïíu taác àöång cuãa dõch
HIV/AIDS. Tiïëp theo phêìn toám tùæt ngùæn goån vïì baãn chêët sinh hoåc cuãa HIV vaâ cú chïë lan
truyïìn cuãa viruát, chuáng töi seä thaão luêån vïì aãnh hûúãng cuãa bïånh AIDS àöëi vúái tuöíi thoå vaâ
sûác khoeã vaâ so saánh chuáng vúái nhûäng möëi àe doaå vïì sûác khoeã khaác. Chuáng töi seä àùåt bïånh
AIDS trong böëi caãnh cuãa sûå phaát triïín, chó ra rùçng bïånh vûâa gêy aãnh hûúãng vûâa chõu aãnh
hûúãng búãi nhiïìu khña caånh cuãa tùng trûúãng kinh tïë. Tûâ nhûäng taâi liïåu naây chuáng töi
phên tñch nhûäng luêån cûá khaác nhau cho sûå tham gia cuãa chñnh phuã vaâo cuöåc chiïën chöëng
laåi bïånh AIDS; phên tñch naây seä àûa ra möåt hûúáng dêîn quan troång trong viïåc xaác àõnh
caác ûu tiïn cuãa cöång àöìng trong dõch HIV/AIDS toaân cêìu maâ seä àûúåc àïì cêåp túái úã caác
chûúng sau. Chûúng naây kïët luêån vúái thaão luêån vïì viïåc taåi sao nhûäng chuêín mûåc xaä höåi
vaâ chñnh trõ coá thïí laâm cho chñnh saách vïì bïånh AIDS àùåc biïåt khoá khùn àöëi vúái chñnh phuã.

Bïånh AIDS laâ gò vaâ lan truyïìn nhû thïë naâo?


HIV laâ bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc (LQÀTD) vaâ gêy tûã vong. Sau möåt àïën hai tuêìn àêìu
coá caác triïåu chûáng giöëng bïånh cuám, bïånh khöng àïí laåi nhûäng hêåu quaã nhòn thêëy àûúåc
trïn nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm bïånh trong thúâi kyâ khöng coá triïåu chûáng, khoaãng thúâi gian
naây coá thïí ngùæn 2 nùm hoùåc daâi túái 20 nùm. Mùåc duâ, thúâi gian uã bïånh trung bònh vaâo
khoaãng 10 nùm úã caác nûúác cöng nghiïåp, möåt söë thöng tin ñt oãi cho thêëy thúâi gian àoá coá thïí

28
chó chûâng 5 nùm úã nhûäng ngûúâi ngheâo nhêët thuöåc nhûäng nûúác ngheâo nhêët (Mulder,
1996). Sau àoá, trûâ möåt tyã lïå rêët nhoã trong moåi trûúâng húåp bïånh phaá huyã hïå thöëng miïîn
dõch. Àiïìu àoá laâm cho ngûúâi bõ nhiïîm bïånh trúã nïn nhaåy caãm vúái caác bïånh nhiïîm truâng
khaác vaâ thûúâng tûã vong trong voâng 6 àïën 24 thaáng (khung minh hoaå 1.2). Nhû seä àûúåc
thaão luêån chi tiïët hún úã Chûúng 4, caác phaát minh y hoåc múái àêy vïì àiïìu trõ nhiïîm truâng
HIV úã caác nûúác giaâu, mùåc duâ rêët khñch lïå, nhûng coân xa múái laâ nhûäng biïån phaáp vïì mùåt
kyä thuêåt coá thïí thûåc hiïån àûúåc hoùåc coá thïí chêëp nhêån àûúåc vïì mùåt giaá caã úã caác nûúác àang
phaát triïín.
Giöëng nhû nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khaác, HIV khoá lan truyïìn ngoaåi trûâ
qua àûúâng tònh duåc hoùåc thöng qua tiïëp xuác trûåc tiïëp khaác vúái caác dõch tiïët tûâ cú thïí cuãa
ngûúâi bõ nhiïîm bïånh. Caách thûác lan truyïìn chñnh laâ qua giao cêëu tònh duåc, sûã duång laåi
caác búm tiïm bõ nhiïîm úã nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá, lan truyïìn trong khi sinh hoùåc
khi cho buá tûâ meå sang con, sûã duång laåi kim tiïm bõ nhiïîm mêìm bïånh trong y tïë vaâ truyïìn
maáu hoùåc caác saãn phêím maáu bõ nhiïîm bïånh. HIV khöng thïí truyïìn qua viïåc hùæt húi, bùæt
tay hay caác tiïëp xuác ngêîu nhiïn khaác3.
Khoaãng 3/4 caác trûúâng húåp lêy truyïìn trïn thïë giúái laâ thöng qua tònh duåc; trong söë àoá
3/4 laâ do giao cêëu tònh duåc khaác giúái vaâ 1/4 do quan hïå tònh duåc giûäa nam giúái vúái nhau.
ÚÃ caác nûúác àang phaát triïín, tònh duåc thêåm chñ laåi coân chiïëm möåt tyã lïå lúán hún trong söë
caác trûúâng húåp nhiïîm bïånh. ÚÃ vuâng Cêån Xa-ha-ra, chêu AÁ vaâ Ca-ri-bï, lan truyïìn chuã
yïëu thöng qua quan hïå tònh duåc giûäa nam vaâ nûä giúái, chó möåt tyã lïå nhoã dûúái 1% laâ thuöåc
quan hïå àöìng tñnh luyïën aái. Tuy nhiïn, úã Myä Latinh vaâ Àöng Êu, quan hïå tònh duåc giûäa
nam giúái hiïån nay coân chiïëm phêìn lúán caác trûúâng húåp lêy truyïìn qua àûúâng tònh duåc
cuäng nhû vaâo àêìu nhûäng nùm 90 (Mann, Taratonla, vaâ Netter 1992).
Àûúâng lêy truyïìn quan troång thûá hai sau con àûúâng quan hïå tònh duåc laâ viïåc duâng
chung kim tiïm chûa àûúåc tiïåt truâng trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá. Lêy
truyïìn qua tiïm chñch ma tuyá laâ àûúâng lêy truyïìn quan troång nhêët úã Trung Quöëc, Nam
AÁ, trûâ Thaái Lan quöëc gia maâ lêy truyïìn qua àûúâng quan hïå tònh duåc khaác giúái chiïëm ûu
thïë hún so vúái lêy truyïìn qua duâng chung kim tiïm. Lêy truyïìn qua tiïm chñch ma tuáy
cuäng chiïëm khoaãng 1/4 àïën 1/3 caác trûúâng húåp lêy truyïìn úã Bra-xin vaâ Ac-hen-ti-na. HIV
coá thïí lan truyïìn trong cöång àöìng nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá möåt caách cûåc kyâ nhanh
choáng. ÚÃ möåt söë núi, noá nhiïîm vaâo phêìn lúán nhûäng ngûúâi trong cöång àöìng tiïm chñch chó
trong möåt vaâi thaáng.
Vai troâ cuãa viïåc lêy truyïìn tûâ meå sang con dao àöång giûäa caác nûúác. Kiïíu nhiïîm bïånh
chñnh úã treã em xaãy ra trong tûã cung cuãa meå qua viïåc tiïëp xuác vúái maáu cuãa meå trong luác
sinh hoùåc sau àoá, thöng qua viïåc cho con buá (xem khung minh hoaå 4.6). Do viïåc lêy
truyïìn tûâ meå sang con chó coá thïí xaãy ra nïëu meå bõ nhiïîm bïånh, hònh thûác lêy truyïìn naây
phöí biïën nhêët úã nhûäng vuâng coá dõch lêy truyïìn qua tònh duåc khaác giúái nhû vuâng chêu Phi
Cêån Xa-ha-ra. Theo möåt ûúác tñnh, coá túái 15-20% caác trûúâng húåp nhiïîm HIV úã chêu Phi
xaãy ra úã treã em do meå lêy sang. Trïn toaân thïë giúái, tyã lïå lêy tûâ meå sang con khoaãng 5-10%
(Quinn, Ruff, Halsey, 1994).
HIV coá thïí lan truyïìn qua tiïm trong y tïë. ÚÃ möåt söë nûúác ngheâo nhêët, tiïm laâ hïå
thöëng àûa thuöëc vaâo cú thïí àûúåc ûa chuöång àöëi vúái nhiïìu loaåi thuöëc, vaâ cuâng möåt búm
tiïm coá thïí sûã duång cho nhiïìu ngûúâi trong möåt ngaây maâ khöng àûúåc vö truâng giûäa hai
lêìn tiïm. Tuy nhiïn, ngay caã úã nhûäng nûúác naây, tiïm trong y tïë vúái kim tiïm bêín chó àûúåc
coi chiïëm dûúái 5% caác trûúâng húåp nhiïîm truâng HIV.

29
Khung minh hoaå 1.2. Baãn chêët cuãa HIV/AIDS

Höåi chûáng suy giaãm miïîn dõch hay coân goåi laâ AIDS laâ giai àoaån cuöëi cuâng cuãa nhiïîm HIV. HIV phaá
huyã hïå thöëng miïîn dõch, vaâ khi hïå thöëng miïîn dõch trúã nïn khöng coân khaã nùng baão vïå cú thïí
chöëng laåi nhûäng bïånh maâ thöng thûúâng vöën khöng gêy nguy hiïím cho tñnh maång, AIDS coá thïí àûúåc
chuêín àoaán. Nhiïîm truâng HIV/AIDS do hai doâng viruát gêy suy giaãm miïîn dõch úã ngûúâi, HIV-1 vaâ
HIV-2. Trong söë caác viruát HIV-1 coá ñt nhêët 9 nhoám nhoã khaác biïåt nhau chuát ñt, möîi nhoám chiïëm ûu
thïë úã möåt vuâng khaác nhau trïn thïë giúái, mùåc duâ caác nhaâ nghiïn cûáu àaä tòm thêëy sûå khaác biïåt ngaây
caâng tùng trong nhûäng nùm gêìn àêy, HIV-2 coá ñt khaã nùng gêy bïånh vaâ tiïën triïín chêåm hún, àûúåc
tòm thêëy àêìu tiïn úã Têy Phi, mùåc duâ, sau àoá loaåi viruát naây cuäng lan ài caác vuâng khaác. HIV-1 laâ phöí
biïën nhêët cuãa HIV vaâ vò thïë àûúåc goåi àún giaãn laâ HIV.
Möåt khi àaä thêm nhêåp vaâo cú thïí con ngûúâi, HIV chuã yïëu têën cöng vaâo möåt nhoám tïë baâo miïîn
dõch mang möåt phên tûã goåi laâ CD4. Àùåc biïåt, viruát liïn kïët vúái hai nhoám tïë baâo mang CD4; tïë baâo
lymphö mang CD4+ T, vaâ úã quy mö nhoã hún, caác àaåi thûåc baâo. Caác tïë baâo naây thûåc hiïån caác nhiïåm
vuå khaác nhau cûåc kyâ quan troång àöëi vúái chûác nùng thöng thûúâng cuãa hïå thöëng miïîn dõch. Caác àaåi
thûåc baâo tiïu diïåt caác taác nhên xêm nhêåp tûâ bïn ngoaâi vaâ giuáp cho hïå thöëng miïîn dõch nhêån biïët
chuáng trong tûúng lai, vaâ tïë baâo lymphö T mang CD4(+) töí chûác caác phaãn ûáng miïîn dõch bùçng caách
tiïët ra caác húåp chêët hoaá hoåc giuáp cho caác tïë baâo miïîn dõch khaác laâm viïåc bònh thûúâng. Cú chïë hoùåc
caác cú chïë maâ theo àoá HIV tiïu diïåt tïë baâo lymphö T mang CD4+ coân chûa àûúåc roä, nhûng caác nhêì
khoa hoåc biïët rùçng hïå thöëng miïîn dõch coá khaã nùng kiïím tra sûå têën cöng cuãa HIV úã möåt mûác àöå naâo
àoá, ñt nhêët laâ úã giai àoaån khúãi àêìu cuãa thúâi kyâ nhiïîm bïånh.
Giöëng nhû caác nhiïîm truâng viruát khaác, nhiïîm truâng HIV coá thïí àûúåc àùåc tñnh hoaá nhû möåt cuöåc
chiïën giûäa hïå thöëng miïîn dõch vaâ viruát thêm nhêåp. Àiïìu laâm cho nhiïîm truâng HIV trúã nïn bêët
thûúâng laâ noá dung hoaâ tûúng àöëi vúái hïå thöëng miïîn dõch àûa túái möåt thúâi kyâ khöng coá tranh àêëu,
trung bònh tûâ 8-10 nùm, trong khoaãng thúâi gian àoá HIV phaát triïín chêåm chaåp nhûng khöng luâi bûúác.
Cuöëi cuâng HIV “chiïën thùæng” trong cuöåc chiïën, khi maâ ngûúâi bõ nhiïîm bïånh bùæt àêìu phaát caác bïånh
cú höåi trêìm troång: bïånh AIDS.
Cuöåc chiïën giûäa HIV vaâ hïå thöëng miïîn dõch chia laâm ba giai àoaån: giai àoaån thûá nhêët, àûúåc
biïët nhû laâ giai àoaån nhiïîm truâng HIV tiïn phaát, bùæt àêìu vaâo thúâi àiïím bõ nhiïîm bïånh vaâ keáo daâi cho
túái khi phaãn ûáng miïîn dõch ban àêìu cuãa cú thïí coá àûúåc biïån phaáp kiïím soaát tònh traång sinh söi cuãa
virut, thûúâng laâ trong möåt vaâi tuêìn àêìu sau khi nhiïîm bïånh. Trong giai àoaån naây, söë tïë baâo lymphö
T mang CD4 (+) giaãm ài rêët nhanh vaâ trong 30-70% caác trûúâng húåp bïånh nhên coá höåi chûáng giöëng
nhû bõ cuám. Caác triïåu chûáng naây biïën mêët sau 3 tuêìn khi maâ söë lûúång tïë baâo lymphö T mang CD4
(+) phuåc höìi trúã laåi.
Sau àoá, bïånh bûúác sang giai àoaån 2, giai àoaån khöng coá triïåu chûáng vaâ thúâi gian keáo daâi
chiïëm túái 80% toaân böå thúâi gian tûâ khi mùæc bïånh cho túái khi chïët. Chó trong thúâi kyâ àêìu cuãa giai
àoaån 2, caác khaáng thïí cuãa HIV coá thïí tòm thêëy úã maáu ngoaåi vi. Do phêìn lúán caác xeát nghiïåm HIV
nhùçm vaâo viïåc tòm kiïëm nhûäng khaáng thïí naây, trûúác giai àoaån naây thûúâng khöng thïí xaác àõnh àûúåc
laâ àöëi tûúång coá bõ nhiïîm bïånh hay khöng.
Phêìn lúán caác àöëi tûúång nhiïîm HIV vïì mùåt lêm saâng tûúng àöëi khoeã maånh trong giai àoaån naây,
trong khi hïå thöëng miïîn dõch tiïën haânh möåt cuöåc chiïën tñch cûåc nhûng khöng nhòn thêëy àûúåc chöëng
laåi virut. Möîi ngaây, HIV tiïu diïåt möåt söë lûúång lúán tïë baâo lymphö T mang CD4 (+). Tuyã xûúng buâ àùæp
sûå mêët maát naây bùçng viïåc tùng saãn xuêët nhûäng tïë baâo múái nhûng tyã lïå thay thïë khöng thïí buâ àùæp
àûúåc tyã lïå mêët ài. Söë lûúång tïë baâo lymphö CD4 (+) thûúâng vaâo khoaãng 800-1000 trong möåt mililñt
maáu cuãa ngûúâi khöng mùæc bïånh, giaãm dêìn khoaãng 50-70 tïë baâo möåt nùm. Khi söë tïë baâo T mang
CD4 (+) giaãm chó coân 200 trong möåt mililñt maáu, tyã lïå suy giaãm tïë baâo lymphö T tùng nhanh vaâ cú
thïí trúã nïn nhaåy caãm vúái caác nhiïîm truâng cú höåi vaâ caác bïånh khaác. Noá àaánh dêëu sûå bùæt àêìu giai
àoaån cuöëi cuâng cuãa nhiïîm truâng HIV - bïånh AIDS trïn lêm saâng.

30
Möåt söë bïånh hay têën cöng ngûúâi bïånh AIDS laâ caác bïånh truyïìn nhiïîm nhû lao; nhûäng bïånh
khaác nhû ung thû liïn quan vúái HIV thò khöng phaãi laâ bïånh truyïìn nhiïîm. Möåt vaâi loaåi nhiïîm truâng
thöng thûúâng trúã nïn nghiïm troång möåt caách bêët thûúâng àöëi vúái ngûúâi bïånh AIDS nhû bïånh viïm
xoang hoùåc viïm phöíi, trong khi nhûäng bïånh khaác rêët hiïëm gùåp úã nhûäng ngûúâi HIV êm tñnh. Möåt vaâi
nhiïîm truâng coá liïn quan vúái HIV coá thïí àiïìu trõ bùçng khaáng sinh thöng thûúâng, àùåc biïåt úã giai àoaån
àêìu cuãa AIDS. Tuy nhiïn, khi hïå thöëng miïîn dõch tiïëp tuåc bõ phaá huyã, viïåc àiïìu trõ trúã nïn ngaây caâng
khoá khùn vaâ söë lûúång vaâ chuãng loaåi caác daång nhiïîm truâng tùng lïn dêîn túái tûã vong. Trong baãng 1.2
cuãa khung naây liïåt kï nhûäng bïånh coá liïn quan vúái AIDS àûúåc chêín àoaán úã caác nûúác àang phaát
triïín.
Thúâi gian söëng sau khi bõ nhiïîm virut phuå thuöåc vaâo nhiïìu yïëu töë, kïí caã chuãng vaâ doâng virut,
tònh traång sûác khoeã chung cuãa ngûúâi bïånh vaâ khaã nùng tiïëp cêån àiïìu trõ nhûäng bïånh cú höåi. Phêìn
lúán caác nghiïn cûáu vïì vêën àïì naây têåp trung úã caác nûúác phaát triïín. Trûúác khi sûã duång phaác àöì ba
loaåi thuöëc, thúâi gian söëng trung bònh tûâ khi nhiïîm HIV-1 àïën khi chïët úã caác nûúác phaát triïín laâ 12
nùm; hai giai àoaån phaát triïín àêìu cuãa bïånh keáo daâi 8-10 nùm vaâ giai àoaån cuöëi, AIDS trïn lêm saâng
khoaãng 14-25 thaáng (Kitahata vaâ caác taác giaã khaác 1996).
Hiïíu biïët vïì tyã lïå söëng thïm cuãa nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV úã caác nûúác àang phaát triïín coân ñt oãi
hún nhiïìu, nhûng caã hai khoaãng thúâi gian: tûâ khi nhiïîm bïånh túái khi phaát bïånh AIDS vaâ tûâ khi nhiïîm
bïånh àïën khi chïët àïìu àûúåc coi laâ ngùæn hún nhiïìu so vúái caác nûúác phaát triïín vúái tyã lïå söëng thïm
toaân thïí tûâ khi bõ nhiïîm bïånh túái khi chïët khoaãng 7 nùm. Ngoaâi caác nguyïn nhên do sûác khoeã vaâ
tònh traång dinh dûúäng keám hún úã nhiïìu nûúác àang phaát triïín, sûå thiïëu àiïìu kiïån àiïìu trõ úã caác bïånh
nhiïîm truâng cú höåi hay gùåp úã giai àoaån àêìu cuãa bïånh AIDS laâ möåt yïëu töë laâm thúâi gian söëng ngùæn
hún. Vñ duå, caác bïånh nhên bõ HIV úã caác nûúác àang phaát triïín hay bõ lao hún nhûäng ngûúâi bïånh úã
caác nûúác giaâu vò bïånh lao hay gùåp vaâ ñt àûúåc àiïìu trõ úã caác nûúác naây. Thïm vaâo àoá, bïånh lao coá liïn
quan vúái quaá trònh phaát triïín HIV. (De Cock 1993).
ÚÃ têët caã caác nûúác AIDS laâ bïånh chùæc chùæn gêy tûã vong nhûng hún 15 nùm sau khi bïånh xuêët
hiïån, vêîn chûa khùèng àõnh àûúåc rùçng nhiïîm truâng HIV luön gêy tûã vong. Dûúâng nhû thúâi gian söëng
thïm sau khi nhiïîm truâng HIV theo àöì thõ hònh chuöng. Chó coá möåt söë ñt ngûúâi bïånh tiïën triïín thaânh
AIDS vaâ chïët rêët nhanh, úã àêìu kia cuãa àöì thõ, möåt söë ngûúâi bõ nhiïîm HIV hún 10 nùm nhûng vêîn
coân khoeã maånh. Caác nhaâ nghiïn cûáu y hoåc rêët quan têm túái caác trûúâng húåp, theo caách goåi cuãa hoå,
khöng tiïën triïín trong thúâi gian daâi naây búãi vò caác trûúâng húåp naây coá thïí laâm saáng toã phêìn naâo àùåc
àiïím cuãa hïå thöëng miïîn dõch coá thïí àûúåc caãi thiïån búãi möåt loaåi vaccin àïí baão vïå möåt ngûúâi chöëng
laåi nhiïîm truâng HIV. Tûúng lai vaâ têìm quan troång cuãa viïåc tòm kiïëm möåt loaåi vaccin àûúåc thaão luêån
úã Chûúng 5.

Lêy qua àûúâng truyïìn maáu, möåt thúâi laâ nguyïn nhên lo ngaåi úã nhiïìu nûúác àaä àûúåc
loaåi trûâ gêìn nhû hoaân toaân úã caác nûúác coá thu nhêåp cao vaâ vûâa thöng qua viïåc xeát nghiïåm
saâng loåc maáu truyïìn. ÚÃ caác nûúác àang phaát triïín viïåc lêy lan qua cung cêëp maáu vêîn coân
tiïëp tuåc phaãi loaåi trûâ, àùåc biïåt úã nhûäng núi tyã lïå nhiïîm HIV cao trong söë nhûäng ngûúâi cho
maáu vaâ nhûäng núi viïåc xeát nghiïåm saâng loåc maáu tòm HIV vêîn chûa trúã thaânh thûúâng
quy. ÚÃ chêu Phi, treã em coá thïí àûúåc truyïìn maáu àïí àiïìu trõ bïånh thiïëu maáu liïn quan
àïën söët reát laâm cho chuáng coá nguy cú bõ nhiïîm HIV. Trong khi, sûå lêy truyïìn qua maáu vaâ
caác saãn phêím maáu tùng àaáng kïí nguy cú cuãa viïåc chùm soác y tïë vaâ coá thïí laâm HIV lan
truyïìn nhanh choáng trong nhûäng quêìn thïí àùåc biïåt - vñ duå, trong nhûäng ngûúâi bõ bïånh ûa
chaãy maáu úã caác nûúác cöng nghiïåp vaâo nhûäng nùm 1980 thò sûå lêy truyïìn HIV qua chuyïìn
maáu chûa bao giúâ vûúåt quaá tyã lïå 10% toaân böå caác nhiïîm viruát HIV, ngay caã úã caác nûúác
àang phaát triïín.

31
Baãng 1.2 Caác bïånh cú höåi thûúâng àûúåc chêín àoaán úã nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV, caác
nûúác àang phaát triïín
Tïn bïånh Ghi chuá
Lao Do bïånh lao tiïìm êín khaá phöí biïën úã ngûúâi khöng bõ nhiïîm HIV taåi
caác nûúác àang phaát triïín, àêy laâ loaåi nhiïîm truâng cú höåi hay gùåp
nhêët úã caác nûúác naây, chiïë m khoaãng 40-60% caác trûúâng húåp nhiïî m
truâng HIV. Cuäng giöëng nhû úã nhûäng ngûúâi khöng bõ nhiïî m HIV, daång
thûúâng gùåp laâ lao phöíi mùåc duâ khaã nùng bõ lao caác böå phêå n khaá c úã
caác bïå nh nhên bõ nhiïîm HIV cao hún
Caác bïånh do Loaåi nhiïîm truâng naây laâ nguyïn nhên phöí biïën nhêët cuã a bïånh viïm
Pneumococ phöíi úã nhûä ng ngûúâi khöng bõ nhiïîm HIV vaâ cuäng gêy ra nhiïîm truâng
maáu, viïm xoang vaâ viïm naäo úã caác bïånh nhên bõ nhiïîm HIV
Viïm phöíi do Mùåc duâ hêìu nhû khöng gùåp úã nhûäng ngûúâi coá hïå miïîn dõch bònh
Pneumocystic thûúâng, loaåi kyá sinh truâng nhoã naây laâ nguyïn nhên phöí biïën nhêët cuãa
Carinii bïånh viïm phöíi úã caác bïånh nhên nhiïî m HIV söëng úã bïn ngoaâi chêu
Phi
Toxoplasmosis Trûúác àêy àûúåc coi laâ nguyïn nhên cuãa möåt loaåi dõ daång bêím sinh
khi têë n cöng caá c phuå nûä coá thai bõ bïånh, úã nhûäng ngûúâi bõ AIDS àêy
laâ nguyïn nhên phöí biïën nhêët cuãa bïånh viïm naäo, hoùåc nhiïîm truâng
bïn trong naäo, gêy ra hön mï vaâ chïët
Bïånh nêë m Àûúåc biïët àïën nhû bïnh tûa miïång vaâ thûåc quaãn, loaåi nhiïîm trung
Candida nêëm naây gùåp úã caá c bïå nh nhên nhiïî m HIV vaâ laâm cho viïåc nuöët bõ
àau
Bïånh do Bïånh naâ y hêìu nhû khöng gùåp úã nhûäng ngûúâi khöng bõ nhiïîm HIV,
Cryptococ nhiïîm truâ ng nêëm naây gùå p úã 5% caác bïå nh nhên AIDS trïn thïë giúái,
thûúâng dûúái daång viïm maâng naäo vaâ viïm bïì mùåt naäo, dêîn túái tònh
traång àau àêìu, söët, hön mï vaâ chïët
Caác ung thû coá Phöí biïën trong têì ng lúáp coá thu nhêåp vao úã caá c nûúác àang phaát triïín
liïn quan vúái (nhûäng ngûúâi coá khaã nùng tiïëp cêån àiïìu trõ nhûäng loaåi bïånh cú höåi
AIDS hay gùåp khaác)

Ghi chuá: Nhiïîm truâng phöëi húåp giûäa lao vúái möåt hay nhiïìu nhiïîm truâng cú höåi khaác coá thïí phöí biïën úã caác nûúác àang phaát
triïín. Caác nhiïîm truâng cú höåi quan troång khaác nhû virut Cytomegalo (CMV) vaâ Mycobacterium avium (MAC) gùåp úã caác
nûúác àang phaát triïín nhûng rêët ñt khi àûúåc chêín àoaán do thiïëu phûúng tiïån.
Nguöìn: Morrow, Colebondoes vaâ Chin 1989.

AÃnh hûúãng cuãa AIDS túái tuöíi thoå vaâ sûác khoãe
AÃnh hûúãng roä raâng nhêët cuãa bïånh AIDS laâ túái tuöíi thoå vaâ sûác khoeã. Khoá maâ àaánh giaá vaâ
tiïn lûúång àûúåc nhûäng aãnh hûúãng naây, khöng chó vò thiïëu caác söë liïåu maâ coân vò quy mö
tûúng àöëi cuãa sûå aãnh hûúãng phuå thuöåc vaâo nhiïìu yïëu töë khaác ngoaâi sûå lan truyïìn AIDS,
kïí caã nhûäng thaânh cöng trong àêëu tranh vúái nhûäng vêën àïì sûác khoeã khaác. Bùçng chûáng
àûúåc thaão luêån dûúái àêy cho thêëy úã phêìn lúán caác nûúác bõ taác àöång nùång nïì cuãa dõch bïånh,
AIDS àe doaå keáo luâi haâng thïë kyã nhûäng tiïën böå trong cuöåc àêëu tranh chöëng caác bïånh

32
truyïìn nhiïîm. ÚÃ nhûäng núi khaác bïånh dûúâng nhû laâm tùng thïm gaánh nùång cuãa caác
bïånh truyïìn nhiïîm. Tuy vêåy, AIDS chó laâ möåt trong nhûäng vêën àïì sûác khoeã maâ nhên dên
caác nûúác àang phaát triïín phaãi àûúng àêìu. Thêåt vêåy, àêët nûúác caâng ngheâo thò nhûäng vêën
àïì khaác kïí caã nhûäng vêën àïì dïî giaãi quyïët nhû suy dinh dûúäng, óa chaãy caâng chiïëm möåt
tyã lïå lúán trong gaánh nùång bïånh têåt.

Tuöíi thoå
Tuöíi thoå laâ thûúác ào cú baãn phuác lúåi cuãa con ngûúâi vaâ aãnh hûúãng cuãa bïånh AIDS. Tûâ nùm
1900 - 1990 nhûäng tiïën böå to lúán trong cuöåc chiïën chöëng caác bïånh truyïìn nhiïîm àaä tùng
tuöíi thoå úã caác nûúác àang phaát triïín tûâ 40 lïn 64 tuöíi, thu heåp khoaãng caách giûäa caác nûúác
naây vaâ caác nûúác cöng nghiïåp tûâ 25 nùm xuöëng 13 nùm. AIDS àaä laâm chêåm laåi vaâ úã möåt söë
nûúác àaä keáo luâi xu hûúáng naây. Vñ duå, tuöíi thoå úã Bu-ki-na Pha-sö, chó coân 46 tuöíi, 11 nùm
ngùæn hún so vúái tuöíi thoå dûå kiïën nïëu àêët nûúác khöng bõ AIDS taân phaá (hònh 1.3). Tuöíi thoå
úã nhiïìu nûúác bõ cùn bïånh naây taác àöång nùång nïì cuäng bõ àêíy luâi vïì mûác cuãa 10 nùm vïì
trûúác. AÃnh hûúãng cuãa AIDS lïn tuöíi thoå úã Thaái Lan ñt hún vò tyã lïå nhiïîm bïånh thêëp hún
caác nûúác khaác trong hònh.

Hònh 1.3: Taác àöång hiïån taåi cuãa AIDS lïn tuöíi thoå, 6 nûúác choån loåc, 1996

AIDS àaä laâm giaãm maånh


tuöíi thoå úã möåt söë nûúác

Nguöìn: Töíng cuåc Thöëng kï Myä, 1996, 1997.

Söë nùm söëng àaä àiïìu chónh theo mûác àöå taân phïë (DALY)
AIDS chiïëm khoaãng 1% caác trûúâng húåp tûã vong trïn thïë giúái trong nùm 1990, tyã lïå naây coá
khaã nùng tùng lïn 2% vaâo nùm 2020 (Murrey vaâ Lopez 1996). Tuy nhiïn, tyã lïå tûã vong do
möåt loaåi bïånh trong töíng söë tûã vong chung khöng phaãi laâ möåt minh hoaå lyá tûúãng cho
gaánh nùång cuãa bïånh àöëi vúái xaä höåi, búãi vò noá boã qua aãnh hûúãng cuãa bïånh têåt vaâ khöng
phên biïåt àûúåc nhûäng ngûúâi chïët úã nhûäng lûáa tuöíi khaác nhau.
Baãng 1.1 Gaánh nùång haâng nùm cuãa caác bïånh truyïìn nhiïîm vaâ HIV, dûåa vaâ söë trûúâng
húåp tûã vong vaâ söë DALY mêët ài, caác nûúác àang phaát triïín, 1990 vaâ 2020
Murey vaâ Lopez (1996) àaä ûúác tñnh töín thêët do bïånh dûåa trïn nhûäng nùm söëng àaä
àiïìu chónh theo mûác àöå taân phïë, hay DALY. Àûúåc àûa ra trong Baáo caáo vïì Phaát triïín Thïë
giúái 1993 (Ngên haâng Thïë giúái 1993c), DALY tñnh túái caã hêåu quaã vïì taân têåt cuäng nhû tûã
vong cuãa bïånh vaâ sûã duång tuöíi àiïìu chónh àïí loaåi boã vai troâ cuãa nhûäng trûúâng húåp tûã

33
Baãng 1.1 Gaánh nùång haâng nùm cuãa caác bïånh truyïìn nhiïîm vaâ HIV, dûåa vaâo söë trûúâng
húåp tûã vong vaâ söë DALY mêët ài, caác nûúác àang phaát triïín, 1990 vaâ 2020

1990 2020
Tûã vong DALY mêët ài Tûã vong DALY mêët ài
Gaánh nùång haâng nùm cuãa bïånh têët (% trïn töíng söë) (% trïn töíng söë)
Bïånh truyïìn nhiïîm (% cuãa gaánh nùång chung) 30.7 24.5 14.3 13.7
HIV (% cuãa gaánh nùång chung) 0.6 0.8 2.0 2.6
HIV (% gaánh nùång do bïånh truyïìn nhiïîm ) 2.0 3.2 13.6 19.3
HIV cöång vúái möåt phêìn lao (% gaánh nùång bïånh
truyïån nhiïîm ) (a) 2.8 3.8 20.3 25.3
Töíng gaánh nùång trïn 1000 ngûúái 9.7 265.2 8.6 186.2
Gaánh nùång bïånh truyïìn nhiïîm /1000 ngûúâi 3.0 64.9 1.2 25.5
Gaánh nùång HIV trïn 1000 ngûúâi 0.1 2.1 0.2 4.5

(a). Haâng thûá tû cuãa baãng àûúåc tñnh bùçng caách thïm 5% gaánh nùång do lao cuãa nùm 1990 vaâ 25% gaánh nùång do lao cuãa
nùm 2020 vaâo con söë cuãa HIV. Caác tyã lïå laâ ûúác tñnh cuãa caác taác giaã vïì tyã lïå chïët do lao úã ngûúâi HIV êm tñnh coá thïí khöng
xaãy ra nïëu nhûäng ngûúâi HIV dûúng tñnh khöng tham gia vaâo viïåc truyïìn bïånh lao

vong úã treã em vaâ ngûúâi giaâ. Nùm 1990, ûúác tñnh sûác khoeã keám àaä laâm mêët ài khoaãng 265
DALY trïn 1000 ngûúâi trong möåt nùm úã caác nûúác àang phaát triïín, gêìn gêëp hai lêìn con söë
124 DALY trïn 1000 ngûúâi möåt nùm úã caác nûúác cöng nghiïåp. Do caác trûúâng húåp tûã vong
do HIV/AIDS keáo theo sûå taân phïë àaáng kïí trûúác khi tûã vong vaâ àùåc biïåt taác àöång vaâo lúáp
ngûúâi treã tuöíi nïëu àûúåc àaánh giaá bùçng DALY, HIV/AIDS coá aãnh hûúãng lúán hún vïì mùåt
sûác khoeã so vúái viïåc àaánh giaá bùçng tyã lïå tûã vong. Tuy nhiïn sûå khaác biïåt khöng lúán:
Murey vaâ Lopez ûúác tñnh rùçng HIV/AIDS seä chiïëm khoaãng 3% töíng söë DALY mêët ài úã caác
nûúác àang phaát triïín vaâo nùm 2020, tùng 0.8% so vúái nùm 1990 (baãng 1.1)4. Möåt lyá do laâm
bïånh AIDS khöng chiïëm möåt tyã lïå lúán hún vïì DALY laâ do nhûäng nguyïn nhên khaác gêy
tûã vong úã caác nûúác àang phaát triïín cuäng gêy ra taân phïë àaáng kïí vaâ tûã vong súám. Hún
nûäa, möåt söë aãnh hûúãng tùng lïn cuãa HIV/AIDS àûúåc buâ laåi búãi phêìn giaãm ài cuãa nhoám
nhûäng ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác trong quêìn thïí dên cû do chuyïín àöíi dên söë mang laåi.

HIV/AIDS möåt phêìn cuãa caác bïånh truyïìn nhiïîm


Tyã troång cuãa HIV/AIDS trong gaánh nùång bïånh têåt toã ra lúán hún khi ta chuá yá túái bïånh
truyïìn nhiïîm. Sûå chuá yá naây àùåc biïåt liïn quan túái muåc tiïu lúán cuãa chuáng ta - xaác àõnh
vai troâ cuãa chñnh phuã caác nûúác àang phaát triïín trong cuöåc chiïën chöëng AIDS - búãi vò hoåc
thuyïët kinh tïë, kiïën thûác hoåc àûúåc vïì y tïë cöng cöång vaâ thûåc tiïîn lêu daâi, têët caã khùèng
àõnh rùçng caác chñnh phuã phaãi giûä möåt vai troâ quan troång trong ngùn ngûâa sûå lan truyïìn
cuãa bïånh truyïìn nhiïîm.
Túái nùm 2020 caác bïånh truyïìn nhiïîm, maâ hiïån nay chiïëm vaâo khoaãng 30% caác trûúâng
húåp tûã vong vaâ khoaãng 1/4 söë nùm söëng mêët ài do bïånh têåt (DALY) úã caác nûúác àang phaát
triïín seä giaãm xuöëng 14% cho caã hai chó söë5. Nhûng vai troâ cuãa HIV/AIDS trong gaánh
nùång cuãa caác bïånh truyïìn nhiïîm úã caác nûúác àang phaát triïín àûúåc dûå kiïën tùng lïn maånh
tûâ khoaãng 2% caác trûúâng húåp tûã vong vaâ 3% söë DALY mêët ài lïn 14% caác trûúâng húåp tûã
vong vaâ 1/5 söë DALY mêët ài. Hún nûäa, vò HIV laâ möåt yïëu töë ngaây caâng trúã nïn quan troång
trong viïåc truyïìn bïånh lao, ngûúâi ta ûúác tñnh rùçng möåt trong böën trûúâng húåp tûã vong do

34
lao úã nhûäng ngûúâi coá HIV êm tñnh trong nùm 2020 coá thïí àaä khöng xaãy ra nïëu khöng coá
dõch HIV6. Cöång 1/4 caác trûúâng húåp tûã vong do lao trong söë nhûäng ngûúâi coá HIV êm tñnh
vaâo söë nhûäng ngûúâi tûã vong trûåc tiïëp do HIV cho thêëy rùçng HIV chõu traách nhiïåm khoaãng
1/5 caác trûúâng húåp tûã vong do caác bïånh truyïìn nhiïîm úã caác nûúác coá thu nhêåp thêëp vaâo
nùm 20207. Thïm vaâo àoá HIV chõu traách nhiïåm vïì möåt phêìn caác trûúâng húåp tûã vong do
möåt söë bïånh truyïìn nhiïîm khaác (hònh 1.4).

Hònh 1.4: Phên böí tyã lïå chïët vò caác bïånh truyïìn nhiïîm, Thïë giúái àang phaát triïín theo
loaåi bïånh, 1990 vaâ 2020.

Khi dõch bïånh tiïën triïín, HIV seä


chiïîm möåt tyã lïå tùng lúán trong töíng
söë chïët vò bïånh truyïìn nhiïîm úã
caác nûúác àang phaát triïín

Nguöìn: Murray vaâ Lopez, 1996

HIV/AIDS nguyïn nhên gêy tûã vong chñnh úã nhûäng ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác
Vò HIV/AIDS laâ bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc, AIDS thûúâng têën cöng nhûäng ngûúâi lúán úã
àöå tuöíi sung sûác - thûúâng laâ nhûäng ngûúâi àang nuöi con vaâ nhûäng ngûúâi àang úã hoùåc gêìn
àaåt túái àónh cao vïì thu nhêåp. Nïëu khöng bõ AIDS, nhûäng ngûúâi naây coá xu hûúáng ñt nhêåy
caãm vúái bïånh têåt vaâ tûã vong so vúái treã em, thanh niïn, hoùåc nhûäng ngûúâi lúán tuöíi. Vò thïë,
AIDS thêåm chñ coân taåo ra möåt boáng àen lúán hún lïn sûác khoeã cuãa nhûäng ngûúâi lúán úã àöå
tuöíi sung sûác vaâ haånh phuác cuãa nhûäng ngûúâi phuå thuöåc vaâo hoå. Nùm 1990, HIV àûáng
haâng thûá ba sau lao vaâ nhûäng bïånh viïm àûúâng hö hêëp khöng phaãi lao trong nguyïn
nhên tûã vong cuãa ngûúâi lúán úã caác nûúác àang phaát triïín, àïën nùm 2020, HIV seä àûáng haâng
thûá hai chó sau lao vïì nguyïn nhên tûã vong úã ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác úã caác nûúác àang
phaát triïín (hònh l.5). Cöång thïm 1/4 söë trûúâng húåp tûã vong do lao trong söë nhûäng ngûúâi
lúán úã àöå tuöíi sung sûác coá HIV êm tñnh seä laâm cho HIV/AIDS trúã thaânh nguyïn nhên gêy
tûã vong lúán nhêët trong söë caác bïånh truyïìn nhiïîm úã ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác taåi caác
nûúác àang phaát triïín vaâo nùm 2020, chiïëm möåt nûãa caác trûúâng húåp tû vong do bïånh
truyïìn nhiïîm trong nhoám tuöíi quan troång naây.
Tyã lïå maâ bïånh HIV/AIDS chiïëm trong gaánh nùång do caác bïånh truyïìn nhiïîm úã ngûúâi
lúán dao àöång giûäa caác khu vûåc àang phaát triïín khaác nhau. ÚÃ chêu Phi, núi maâ caác bïånh
truyïìn nhiïîm giaãm chêåm hún caác vuâng khaác trïn thïë giúái vaâ tyã lïå nhiïîm HIV/AIDS àûúåc
coi laâ chûäng laåi úã nhiïìu khu vûåc, HIV/AIDS seä chiïëm khoaãng 1/3 caác trûúâng húåp tûã vong
do bïånh truyïìn nhiïîm (hònh l.6). Vò caác nûúác Myä Latinh vaâ vuâng Ca-ri-bï dûå kiïën seä coá
nhûäng then böå to lúán trong viïåc giaãm tyã lïå caác bïånh truyïìn nhiïîm khaác nhiïîm truâng HIV
àûúåc tiïn lûúång seä tiïëp tuåc tùng. HIV seä chõu traách nhiïåm khoaãng 3/4 caác trûúâng húåp tûã
vong do nhiïîm truâng úã vuâng naây9.

35
Hònh 1.5: Nguyïn nhên chïët vò caác bïånh truyïìn nhiïîm, trong söë ngûúâi lúán tuöíi 15
àïën 50, Thïë giúái àang phaát triïín, 1990 vaâ 2020 (%)

Giûäa trûåc tiïëp gêy tûã


vong do bïånh AIDS vaâ
giaán tiïëp taåo thuêån lúåi
cho bïånh lao lan truyïìn
vaâo nùm 2020 HIV seä
chõu traách nhiïåm àöëi vúái
gêìn möåt nûãa söë tûã vong
ngûúâ i lúá n vò bïå n h
truyïìn nhiïîm.

Nguöìn: Murray vaâ Lopez, 1996

Hònh 1.6: Tyã lïå HIV/AIDS chiïëm trong gaánh nùång cuãa bïånh truyïìn nhiïîm úã ngûúâi lúán,
Thïë giúái àang phaát triïín, 2020

Nguöìn: Murray vaâ Lopez, 1996

AIDS vaâ phaát triïín


Mùåc duâ aãnh hûúãng cuãa riïng bïånh naây àöëi vúái sûác khoeã àaä laâ möåt möëi lo lùæng sêu sùæc coân
coá nhûäng lyá do böí sung khaác buöåc cöång àöìng phaát triïín noái chung vaâ caác nhaâ lêåp chñnh
saách noái riïng phaãi quan têm àïën dõch HIV/AIDS. Trûúác hïët, sûå ngheâo àoái lan traân vaâ sûå
phên phöëi thu nhêåp khöng àöìng àïìu, àùåc trûng cuãa quaá trònh chêåm phaát triïín laåi khuyïën
khñch sûå lan truyïìn HIV. Thûá hai, sûå di cû cuãa ngûúâi lao àöång tùng lïn, quaá trònh àö thõ
hoaá nhanh choáng vaâ hiïån àaåi hoaá vùn hoaá thûúâng ài keâm vúái sûå tùng trûúãng cuäng taåo
thuêån lúåi cho viïåc lan truyïìn HIV. Thûá ba, úã quy mö höå gia àònh, tûã vong do AIDS laâm
trêìm troång thïm sûå ngheâo àoái vaâ sûå bêët bònh àùèng trong xaä höåi dêîn túái naån dõch lan röång
hún vaâ taåo nïn möåt voâng luêín quêín. Nhûäng nhaâ hoaåch àõnh chñnh saách hiïíu àûúåc möëi
quan hïå naây seä coá cú höåi phaá vúä nhûäng möëi liïn hïå naây thöng qua caác chñnh saách àûúåc àïì
ra dûúái àêy vaâ seä àûúåc phên tñch möåt caách chi tiïët trong phêìn coân laåi cuãa cuöën saách.

36
Sûå ngheâo àoái vaâ sûå bêët bònh àùèng giúái tñnh laâm lan truyïìn bïånh AIDS
Trong khi caác yïëu töë xaác àõnh hoaåt àöång tònh duåc cuãa möåt caá nhên laâ khoá thêëy vaâ phûác
taåp, coá thïí giaã àõnh möåt caách húåp lyá laâ nhûäng àiïìu kiïån xaä höåi úã mûác töíng thïí aãnh hûúãng
túái têìn xuêët cuãa caác haânh vi tònh duåc coá nguy cú cao vaâ do àoá dêîn àïën quy mö cuãa dõch
bïånh. Möåt giaã thuyïët cho rùçng sûå ngheâo àoái vaâ sûå bêët bònh àùèng giúái tñnh laâm cho xaä höåi
nhaåy caãm hún vúái HIV vò möåt ngûúâi phuå nûä ngheâo seä caãm thêëy khoá àoâi hoãi baån tònh cuãa
mònh kiïng khöng quan hïå tònh duåc vúái caác àöëi tûúång khaác, hoùåc sûã duång bao cao su hay
möåt biïån phaáp naâo àoá àïí tûå baão vïå mònh khoãi bõ nhiïîm HIV10. Ngheâo àoái cuäng coá thïí laâm
cho möåt ngûúâi àaân öng thiïn vïì viïåc coá nhiïìu baån tònh ngêîu hûáng do noá ngùn caãn anh ta
trúã nïn hêëp dêîn vúái ngûúâi mgûúâi vúå hoùåc buöåc anh ta phaãi rúâi boã gia àònh ài tòm viïåc. YÁ
tûúãng cho rùçng sûå ngheâo àoái vaâ bêët bònh àùèng giúái tñnh laâm trêìm troång thïm bïånh AIDS
àûúåc cuãng cöë qua phên tñch caác dûä liïåu quöëc gia vïì tyã lïå nhiïîm HIV.
Taám biïën söë vïì dõch tïî hoåc, xaä höåi vaâ kinh tïë hoåc coá thïë giaãi thñch vïì 2/3 nhûäng biïën
àöång vïì tyã lïå nhiïîm HIV giûäa caác nûúác. Hònh 1.7 chó ra möëi liïn quan cuãa 4 trong söë caác
biïën söë naây vúái tyã lïå ngûúâi lúán úã thaânh phöë bõ nhiïîm HIV11. Hai hònh phña trïn chó ra
rùçng, khi caác biïën söë khaác khöng àöíi, hai biïën söë thu nhêåp thêëp vaâ phên phöëi thu nhêåp
thiïëu cöng bùçng coá liïn quan rêët roä rïåt vúái tyã lïå nhiïîm HIV cao. Àöëi vúái möåt nûúác àang
phaát triïín loaåi trung bònh, nïëu tùng 2000 USD thu nhêåp theo àêìu ngûúâi seä tûúng ûáng vúái
giaãm ài àûúåc khoaãng 4% tyã lïå nhiïîm HIV úã ngûúâi lúán úã thaânh phöë. Giaãm chó söë thiïëu cöng
bùçng trong thu nhêåp tûâ 0.5 xuöëng 0.4 - sûå khaác biïåt vïì mêët cöng bùçng vñ duå giûäa Hön-du-
rat vaâ Ma-la-uy, seä tûúng ûáng vúái sûå giaãm tyã lïå nhiïîm truâng àûúåc khoaãng 3%12. Caác kïët
quaã naây gúåi yá rùçng sûå phaát triïín kinh tïë nhanh choáng vaâ sûå phên phöëi tùng trûúãng kinh
tïë cöng bùçng seä coá taác duång rêët lúán trong viïåc laâm chêåm laåi dõch AIDS.
Khi xem xeát aãnh hûúãng cuãa sûå thiïëu cöng bùçng trong giúái tñnh àöëi vúái nhiïîm HIV,
ngûúâi ta phaãi cöë gùæng giûä öín àõnh caác aãnh hûúãng vùn hoaá khaác, nhû àaåo Höìi laâ yïëu töë coá
thïí coá liïn quan vúái sûå mêët cöng bùçng giúái tñnh úã nhiïìu nûúác khaác nhau. Hai àöì thõ cuöëi
trong hònh 1.7 chó ra rùçng, sau khi kiïím soaát tyã lïå dên cû theo àaåo Höìi (cuäng nhû töíng
saãn phêím quöëc nöåi tñnh trïn àêìu ngûúâi; sûå bêët cöng trong thu nhêåp vaâ böën àùåc àiïím xaä
höåi khaác), hai thûúác ào sûå mêët cöng bùçng giúái tñnh coá liïn quan túái tyã lïå nhiïîm HIV cao.
Thûúác ào thûá nhêët - tyã troång nam/nûä úã caác trung têm àö thõ, dao àöång möåt caách àaáng kïí
giûäa caác nûúác: möåt söë nûúác coá söë nam söëng úã thaânh phöë thêëp hún nûä giúái vaâ úã möåt söë núi
khaác tyã lïå nam giúái àöng hún nûä giúái 40%. Nïëu moåi yïëu töë khaác nhû nhau, ngûúâi ta coá thïí
giaã àõnh rùçng úã nhûäng thaânh phöë coá söë nam giúái àöng hún nûä giúái, kinh doanh tònh duåc
phaãi phöí biïën hún vaâ vò thïë mûác àöå nhiïîm HIV cao hún. Bùçng chûáng laâ úã àöì thõ dûúái bïn
traái trong hònh 1.7, caác thaânh phöë trong àoá söë nam giúái tuöíi 20-39 àöng hún nûä giúái trïn
thûåc tïë coá tyã lïå nhiïîm HIV cao hún. Àöëi vúái möåt nûúác trung bònh, viïåc tùng cú höåi viïåc laâm
cho phuå nûä treã àïí cho tyã troång nam/nûä úã thaânh phöë giaãm xuöëng, vñ duå tûâ 1.3 xuöëng 0.9 seä
laâm giaãm tyã lïå nhiïîm HIV khoaãng 4%.
Thûúác ào thûá hai liïn quan túái sûå mêët cöng bùçng giúái tñnh àûúåc àûa vaâo phên tñch laâ
khoaãng caách vïì tyã lïå biïët chûä giûäa nam vaâ nûä. Möåt lêìn nûäa, coá möåt sûå khaác biïåt lúán giûäa
caác nûúác. Tyã lïå biïët chûä cuãa nam giúái coá thïí cao hún úã nûä giúái 25% úã möåt söë nûúác. Khi phuå
nûä ñt biïët chûä hún nam giúái, hoå coá thïí ñt coá khaã nùng àiïìu àònh möåt caách coá hiïåu quaã vúái
nam giúái vò thïë coá nguy cú lúán hún trong caác möëi quan hïå tònh duåc. Hún thïë nhûäng ngûúâi
phuå nûä muâ chûä seä coá khoá khùn trong tòm kiïëm viïåc laâm vaâ trúã nïn phuå thuöåc hún vaâo caác
möëi quan hïå tònh duåc àïí kiïëm söëng vaâ vò thïë laâm giaãm khaã nùng àiïìu àònh cuãa hoå. Àöì thõ
dûúái bïn phaãi trong hònh 1.7 àaä minh hoaå yá tûúãng naây bùçng caách cho thêëy rùçng úã möåt

37
Hònh 1.7: Möëi liïn giûäa böën biïën söë xaä höåi vúái tyã lïå ngûúâi lúán úã thaânh phöë nhiïîm HIV,
72 nûúác àang phaát triïín, khoaãng nùm 1995

Ghi chuá: Truåc thùèng àûáng ào tyã lïå nhiïîm HIV àaä àûúåc chuyïín thaânh logarit. Caác àiïím trïn àöì thõ àaåi diïån cho söë liïåu cuãa
72 nûúác sau khi àaä loaåi boã aãnh hûúãng cuãa baãy biïën söë khaác trong phên tñch höìi quy. Mûác àöå mêët cöng bùçng vïì phên phöëi
thu nhêåp àûúåc ào bùçng hïå söë Gi-ni. Phûúng phaáp luêån vaâ kïët quaã thöëng kï chi tiïët trònh baây trong Over (baáo caáo phuå trúå,
1997)
Nguöìn: ÛÁúc tñnh cuãa taác giaã

nûúác trung bònh, giaãm khoaãng caách biïët àoåc biïët viïët giûäa hai giúái ài 20% coá thïí giaãm
mûác nhiïîm HIV àûúåc 4%.

Sûå nùng àöång cuãa nïìn kinh tïë àang tùng trûúãng coá thïí taåo thuêån lúåi cho sûå lan truyïìn bïånh
AIDS
Tûâ nhûäng bùçng chûáng úã hònh 1.7 nïëu möåt quöëc gia caãi thiïån thu nhêåp theo àêìu ngûúâi vaâ
giaãm sûå bêët cöng bùçng caách aáp duång caác chñnh saách àêìu tû taåo viïåc laâm vaâ tùng trûúãng
kinh tïë seä laâm giaãm nguy cú phaãi chõu möåt naån dõch AIDS hoùåc giuáp cho viïåc giaãm thiïíu
taác haåi cuãa dõch bïånh nïëu nhû noá àaä bùæt àêìu. Nïëu thïm vaâo àoá quöëc gia naây laåi haânh
àöång àïí ruát ngùæn sûå khaác biïåt vïì hoåc vêën vaâ nghïì nghiïåp giûäa nam vaâ nûä thò HIV coân
khoá lan truyïìn hún nûäa. Tiïëc thay, chñnh möåt vaâi quaá trònh coá thïí àaåt túái muåc tiïu naây
laåi cuäng kñch thñch sûå lan truyïìn cuãa AIDS vaâ nhûäng chñnh saách khaác àöi khi ài keâm
theo quaá trònh tùng trûúãng maâ khöng nhêët thiïët tham gia vaâo quaá trònh àoá, coá thïí laâm
cho dõch bïånh trúã nïn töìi tïå hún.
Möåt nïìn kinh tïë múã àûúåc coi laâ àoâi hoãi cú baãn cuãa tùng trûúãng nhanh. Sûå múã cûãa
trûúác hïët muöën noái àïën viïåc laâm cho caác nhaâ àêìu tû dïî daâng chuyïín caác saãn phêím vaâ vöën

38
qua caác àûúâng biïn giúái quöëc gia. Mûác àöå múã cûãa cao trong thûúng maåi vaâ taâi chñnh,
thûúâng keâm theo sûå múã cûãa cao hún cho viïåc di chuyïín con ngûúâi kïí caã viïåc nhêåp cû. Hún
thïë nûäa, möåt vaâi nghiïn cûáu àaä cho thêëy rùçng baãn thên sûå nhêåp cû àoáng goáp vaâo tùng
trûúãng kinh tïë. Àiïìu àoá khöng coá gò àaáng ngaåc nhiïn búãi vò, úã bêët kò nûúác naâo, nhûäng
ngûúâi nhêåp cû thûúâng trong söë nhûäng ngûúâi lao àöång cêìn cuâ nhêët va phêìn lúán laâ nhûäng
ngûúâi coá àêìu oác kinh doanh. Tuy nhiïn phên tñch höìi quy giûäa caác nûúác chó ra rùçng
nhûäng nûúác coá tó lïå nhêåp cû cao, thûúâng coá dõch AIDS lúán hún: nïëu moåi yïëu töë khaác àûúåc
coi laâ bùçng nhau, möåt nûúác coá 5% dên söë sinh úã nûúác ngoaâi coá thïí coá tyã lïå nhiïîm bïånh cao
hún nhûäng nûúác khöng coá dên sinh úã nûúác ngoaâi 2%.
Liïåu àiïìu naây coá aám chó rùçng caác nûúác phaãi haån chïë nhêåp cû àïí traánh dõch AIDS
khöng? Khöng, khöng cêìn thiïët. Thûåc vêåy, nïëu nhêåp cû coá lúåi cho phaát triïín kinh tïë thò
viïåc giaãm nhêåp cû coá thïí laâm chêåm quaá trònh àoá, kïët quaã laâ bïn caånh nhiïìu hêåu quaã bêët
lúåi khaác noá coá thïí kñch thñch sûå lan truyïìn bïånh AIDS. Nhûäng nöî lûåc nhùçm phaát hiïån
nhûäng ngûúâi nhêåp cû nhiïîm HIV toã ra khöng coá hiïåu quaã lùæm do nhûäng ngûúâi nhêåp cû
thûúâng bõ nhiïîm bïånh sau khi hoå àïën nûúác múái, khi maâ hoå bõ taách biïåt vúái hïå thöëng xaä
höåi cuãa quï hûúng hún laâ trûúác khi rúâi nhaâ ài. Tïå hún nûäa, nhûäng cöë gùæng trong viïåc phaát
hiïån nhûäng ngûúâi nhêåp cû nhiïîm bïånh coân coá thïí laâm tùng quy mö naån dõch nïëu nhûäng
ngûúâi nhiïîm bïånh tröën sûå kiïím soaát vaâ nhêåp cû traái pheáp, viïåc tòm kiïëm vaâ àûa hoå vaâo
caác chûúng trònh nhùçm ngùn hoå lêy bïånh sang ngûúâi khaác laâ cûåc kyâ khoá khùn.
Àöi khi möåt dûå aán cuå thïí hûáa heån möåt lúåi ñch kinh tïë àaáng kïí nhûng cuäng mang theo
nhûäng nguy cú laâm cho naån dõch trúã nïn töìi tïå hún. Möåt vñ duå cuãa nhûäng dûå aán loaåi naây
vaâ vïì haânh àöång coá hiïåu quaã cuãa chñnh phuã laâ Dûå aán öëng dêîn dêìu úã Saát-ca-mï-run àûúåc
mö taã úã khung minh hoåa 1.3. Thaách thûác àöëi vúái chñnh phuã, caác nhaâ taâi trúå vaâ caác cú quan
khaác nhau laâ tòm thêëy nhûäng nguy cú vïì AIDS chûáa êín trong caác dûå aán naây vaâ àûa vaâo
thiïët kïë dûå aán nhûäng yïëu töë coá thïí loaåi boã hoùåc giaãm nheå nhûäng vêën àïì naây. Caác dûå aán
phaát triïín kinh tïë khöng mang laåi àuã lúåi nhuêån kinh tïë roä raâng sau khi àaä chi phñ cho
viïåc laâm giaãm nheå nhûäng taác àöång tiïu cûåc cuãa noá, bao göìm viïåc lan truyïìn bïånh AIDS
cêìn phaãi bõ loaåi boã nhû möåt dûå aán khöng mong muöën ngay caã khi töíng lúåi nhuêån (trûúác
khi trûâ ài caác chi phñ trïn - ND) cuãa noá laâ lúán14.
Àöi khi möåt xaä höåi thu nhêåp thêëp bùæt àêìu phaát triïín nhanh, coá thïí phaãi àöëi mùåt vúái
nguy cú bïånh AIDS tùng lïn nhû laâ kïët quaã cuãa sûå chuyïín àöíi röång lúán tûâ nhûäng chuêín
mûåc xaä höåi baão thuã sang nhûäng quan àiïím tûå do hún. Nhûäng quan àiïím naây thûúâng bao
göìm tûå do caá nhên cao hún, àùåc biïåt laâ àöëi vúái phuå nûä. Do thiïëu thûúác ào khaách quan vïì
sûå baão thuã cuãa xaä höåi, phên tñch höìi quy àaä sûã duång tyã lïå dên chuáng theo àaåo Höìi nhû
möåt ûúác lûúång khöng hoaân haão vïì mûác àöå baão thuã cuãa xaä höåi. Kiïím soaát têët caã caác biïën
khaác àûúåc mö taã úã trïn, mûác àöå baão thuã cao cuãa xaä höåi coá liïn quan möåt caách coá yá nghôa
thöëng kï vúái tyã lïå nhiïîm truâng HIV thêëp. Àiïìu àoá khöng nhêët thiïët coá nghôa laâ caác chñnh
phuã phaãi cöë gùæng àûa vaâo hoùåc duy trò sûå baão thuã cuãa xaä höåi chó nhùçm laâm giaãm tyã lïå
nhiïîm HIV. Trong bêët kïí trûúâng húåp naâo, chñnh phuã àïìu khoá coá thïí taåo dûång nhûäng giaá
trõ xaä höåi to lúán naây. Tuy nhiïn, caác bùçng chûáng àaä cho thêëy lúåi ñch cuãa möåt chñnh saách
giaáo duåc roä raâng cuãa chñnh phuã trong viïåc giuáp nhûäng ngûúâi treã tuöíi ra nhêåp möåt xaä höåi
àang hiïån àaåi hoaá nhanh choáng nhêån biïët vaâ traánh nhûäng giao tiïëp tònh duåc coá nguy cú
lêy nhiïîm cao.
Yïëu töë cuöëi cuâng trong phên tñch höìi quy khöng liïn quan vúái sûå phaát triïín nhûng coá
thïí bõ taác àöång búãi chñnh saách cuãa chñnh phuã àoá laâ mûác àöå quên sûå hoaá. ÚÃ caác nûúác àang
phaát triïín, caác lûåc lûúång quên àöåi thûúâng àoáng úã caác thaânh phöë lúán vaâ göìm nhûäng ngûúâi

39
Khung minh hoaå 1.3. Bïånh AIDS vaâ Dûå aán öëng dêîn dêìu úã Saát-Ca-mï-run
Dûå aán öëng dêîn dêìu Saát-Ca-mï-run laâ möåt dûå aán àêìu tiïn trïn quy mö lúán vïì haå têìng cú súã àûúåc
Ngên haâng Thïë giúái àúä àïí àaánh giaá khaã nùng gêy nïn caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc kïí caã HIV/
AIDS vaâ àïí àûa nhûäng nöî lûåc phoâng ngûâa vaâo trong thiïët kïë cuãa dûå aán.
Dûå aán keáo daâi 30 nm vúái 3,5 tyã àö la àûúåc bùæt àêìu xêy dûång vaâo nùm 1998 bao göìm viïåc khai
thaác caác moã dêìu úã phña Nam Saát vaâ xêy dûång 1100 km àûúâng öìng dêîn dêìu àïën caác caãng úã búâ Àaåi
Têy Dûúng cuãa Ca-mï-run. Laâ möåt nöî lûåc húåp taác giûäa Ngên haâng Thïë giúái, caác chñnh phuã Saát vaâ
Ca-mï-run vaâ möåt töí húåp caác haäng dêìu tû nhên, dûå aán hûáa heån nhiïìu lúåi ñch kinh tïë àaáng kïí cho caã
hai àêët nûúác.
Nhûng dûå aán cuäng taåo ra nhûäng nguy cú laâm xêëu ài tònh hònh cuãa dõch bïånh HIV/AIDS. Trong
thúâi àiïím xêy dûång söi àöång nhêët, tûâ 1998 – 2001, dûå aán seä tuyïín lûåa 2000 cöng nhên xêy dûång tûâ
Sat vaâ Ca-mï-run vaâ seä thuï tûâ 400-600 laái xe, nhûäng ngûúâi naây seä di chuyïín theo suöët chiïìu daâi
cuãa àûúâng öëng dêîn dêìu. Phêìn lúán cöng nhên chûa coá gia àònh vaâ söëng àöåc thên. Nhûäng ngûúâi laâm
viïåc úã Saát seä ài vïì nhaâ haâng ngaây trong khi nhûäng ngûúâi laâm viïåc trïn àûúâng öëng dêîn dêìu úã Ca-
mï-run seä phaãi úã laåi trong nhûäng laán taåm thúâi. Möåt söë vuâng doåc theo àûúâng öëng dêîn coá mûác nhiïîm
HIV rêët cao: baáo caáo nùm 1995 cuãa möåt vuâng giaáp ranh vúái biïn giúái Saát/Cöång hoaâ Trung Phi vaâ
nùçm ngay trïn vuâng coá öëng dêîn dêìu ài qua cho thêëy hún möåt nûãa nhûäng ngûúâi laâm nghïì maåi dêm
vaâ möåt phêìn tû laái xe àaä bõ nhiïîm viruát. Àûúåc baáo àöång vïì vêën àïì naây thöng qua möåt baáo caáo àaánh
giaá möi trûúâng àûúåc tiïën haânh nhû möåt bûúác chuêín bõ dûå aán, Ngên haâng Thïë giúái, töí húåp caác cöng
ty vaâ hai chñnh phuã coá liïn quan àaä xaác àõnh möåt têåp húåp nhûäng biïån phaáp nhùçm traánh laâm xêëu ài
tònh hònh dõch HIV/AIDS trong khu vûåc cuãa dûå aán. Do ûúác tñnh ban àêìu cho thêëy möåt chûúng trònh
can thiïåp coá hiïåu quaã seä coá thïí àûúåc thûåc hiïån vúái chi phñ dûúái 1 triïåu àö la möåt nùm, nhûäng lúåi ñch
lúán lao àöëi vúái dûå aán thûâa àuã àïí baão vïå viïåc thûåc hiïån dûå aán can thiïåp àoá bêët chêëp chi phñ kïí trïn.
Sûã duång nhûäng söë liïåu ban àêìu vaâ kinh nghiïåm tûâ nhûäng núi khaác úã chêu Phi, töí húåp caác cöng ty
àaä xêy dûång möåt chiïën lûúåc can thiïåp nhiïìu têìng bao göìm:
• Quaãn lyá tònh traång bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc vaâ HIV trong lûåc lûúång cöng nhên
• Tñch cûåc tiïëp thõ bao cao su àûúåc trúå giaá
• Thöng tin, giaáo duåc vaâ truyïìn thöng
• Àiïìu trõ caác bïånh lêy nhiïîm qua àûúâng tònh duåc kinh àiïín
• Can thiïåp nhùçm thay àöíi nhûäng haânh vi coá nguy cao
• Phöëi húåp vúái nhûäng chûúng trònh sùén coá cuãa caác chñnh phuã vaâ caác töí chûác phi chñnh phuã, àùåc
biïåt nhûäng chûúng trònh liïn quan túái nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm
Àïí höî trúå thïm cho cöng viïåc cuãa töí húåp caác cöng ty úã vuâng naây, Ngên haâng Thïë giúái àaä
chuêín bõ hai dûå aán höî trúå kyä thuêåt giuáp cho caác chñnh phuã Saát vaâ Ca-mï-run àiïìu haânh vaâ àaánh giaá
aãnh hûúãng vïì sûác khoeã cuãa dûå aán. Viïåc thûåc hiïån nhûäng chûúng trònh naây seä keáo daâi theo nhûäng
thaách thûác to lúán bao göìm caã nhûäng viïåc khoá khùn trong viïåc àïën àûúåc vúái nhûäng taâi xïë coá cuöåc
söëng lûu àöång vaâ nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm núi maâ nhûäng taâi xïë naây hay lui túái.

Nguöìn: Caldwell vaâ Caldwel 1993, tr 817-48; Carswell vaâ Howells 1989, tr 759-61; Dames vaâ Moore 1996; vaâ Mwizarubi
vaâ caác taác giaã khaác 1992.

treã tuöíi chûa coá gia àònh. Sûã duång möåt biïën söë ào tyã lïå nam giúái phuåc vuå trong quên àöåi
trong söë dên thaânh phöë, phên tñch höìi quy chó ra rùçng ngay caã khi àaä kiïím soaát tyã xuêët
nam/nûä cuãa dên cû caác thaânh phöë thò nhûäng nûúác coá söë ngûúâi phuåc vuå quên àöåi cao hún
coá tyã lïå mùæc bïånh cao hún. Àöëi vúái möåt quöëc gia trung bònh, giaãm quy mö quên àöåi tûâ 30

40
xuöëng 12% dên cû thaânh phöë seä laâm giaãm tyã lïå huyïët thanh dûúng tñnh úã ngûúâi thaânh
phöë àûúåc khoaãng 4%. Möåt giaãi phaáp tûúng tûå àûúåc thaão luêån úã Chûúng 3 coá thïí dïî thûåc
hiïån (vaâ húåp lyá, khöng bõ phuå thuöåc vaâo quy mö cuãa quên àöåi) laâ möåt chûúng trònh phoâng
chöëng HIV tñch cûåc bao phuã moåi thaânh viïn trong quên àöåi.

AIDS coá ñt aãnh hûúãng doâng túái kinh tïë vô mö


Vò HIV/AIDS lan truyïìn nhanh vaâ gêìn nhû luön gêy tûã vong, möåt vaâi nhaâ quan saát àaä
kïët luêån rùçng bïånh seä laâm giaãm àaáng kïí töëc àöå tùng dên söë vaâ tùng trûúãng kinh tïë; möåt
söë ñt caác nhaâ quan saát àaä gúåi yá rùçng con söë tuyïåt àöëi vïì dên söë úã nhûäng nûúác bõ cùn bïånh
taân phaá nùång nïì nhêët seä giaãm ài vaâ dêîn theo laâ sûå suy giaãm saãn lûúång kinh tïë (Anderson
vaâ caác TG khaác 1991, Rowley, Anderson vaâ Ng 1990). Tuy nhiïn caác bùçng chûáng cho thêëy
aãnh hûúãng cuãa bïånh AIDS lïn caác biïën söë naây, mùåc duâ giao àöång giûäa caác nûúác seä laâ nhoã
so vúái nhûäng yïëu töë khaác. Tuy nhiïn, úã möåt mûác àöå hïët sûác sú böå, sûå giaãm töëc àöå tùng dên
söë do bïånh HIV/AIDS dûúâng nhû seä buâ àùæp cho sûå giaãm tùng trûúãng kinh tïë vaâ taác àöång
doâng lïn töëc àöå tùng trûúãng töíng saãn phêím quöëc nöåi trïn àêìu ngûúâi dên seä nhoã.
HIV/AIDS àûúåc dûå kiïën seä laâm giaãm tyã lïå tùng dên söë úã nhiïìu nûúác, nhûng khöng
möåt nûúác naâo dûå kiïën dên söë seä giaãm tuyïåt àöëi. Nhûäng dûå baáo dên söë múái nhêët cho thêëy
sûå giaãm tyã lïå phaát triïín dên söë do tûã vong do HIV/AIDS seä khoaãng 0,1% úã Thaái Lan àïën
2,3% úã Böt-xoa-na vaâ trung võ cuãa tyã lïå tùng dên söë seä giaãm khoaãng 1% (Töíng cuåc Thöëng
kï Myä l997)15. Cuâng vúái thúâi gian, sûå giaãm tyã lïå tùng dên söë naây seä dêîn túái möåt söë dên
nhoã hún so vúái ûúác tñnh nïëu bïånh AIDS khöng xaãy ra. ÚÃ Dam-bi-a, dên söë àûúåc dûå kiïën
vaâo nùm 2005 thêëp hún 7% so vúái mûác dên söë mong àúåi nïëu khöng coá AIDS. ÚÃ hai nûúác
coá naån dõch AIDS lúán, Böt-xoa-na vaâ Dim-ba-bu-ï, dûå baáo dên söë cho thêëy rùçng, àïën nùm
2010 dên söë nûúác naây seä khöng tùng nûäa.
Taác àöång cuãa AIDS lïn sûå tùng trûúãng kinh tïë laâ möåt vêën àïì phûác taåp hún taác àöång
cuãa noá lïn tùng trûúãng dên söë. Tñnh chêët. khöng hoaân haão cuãa GDP trïn àêìu ngûúâi nhû
möåt thûúác ào vïì phuác lúåi cuãa con ngûúâi thïí hiïån rêët roä khi nhûäng thay àöíi vïì GDP trïn
àêìu ngûúâi dên àûúåc sûã duång àïí àaánh giaá aãnh hûúãng cuãa AIDS. Nïëu nhûäng yïëu töë khaác
àûúåc giûä öín àõnh, tûã vong úã nhûäng ngûúâi coá thu nhêåp cao seä laâm giaãm thu nhêåp trung
bònh, mùåc dêìu phuác lúåi cuãa nhûäng ngûúâi coân söëng khöng thay àöíi. Ngûúåc laåi, caái chïët úã
nhûäng ngûúâi coá thu nhêåp thêëp laâm tùng thu nhêåp bònh quên lïn, khöng nhêët thiïët phaãi
laâm tùng taâi saãn cuãa nhûäng ngûúâi söëng soát vaâ bêët chêëp nhûäng àau khöí vaâ töín thêët kinh
tïë cuãa caác gia àònh coá ngûúâi thên bõ chïët. Tiïëp theo, nhûäng chi phñ cho chùm soác y tïë vaâ
mai taáng àûúåc àûa vaâo tñnh trong GDP. Kïët quaã laâ GDP trïn àêìu ngûúâi coá thïí tùng lïn,
mùåc duâ phuác lúåi chung cuãa xaä höåi khöng tùng vaâ thu nhêåp cuãa nhûäng ngûúâi söëng soát
giaãm ài.
Vúái ghi nhêån nhûäng haån chïë naây, àûúng nhiïn coá thïí ûúác tñnh àûúåc quy mö taác àöång
cuãa naån dõch lïn thu nhêåp cuãa caác caá nhên. Taác àöång naây phuå thuöåc vaâo àùåc àiïím cuãa
tûâng quöëc gia, kïí caã mûác àöå trêìm troång cuãa naån dõch, hiïåu quaã cuãa thõ trûúâng lao àöång vaâ
tyã lïå chi phñ cho àiïìu trõ bïånh AIDS àûúåc taâi trúå bùçng caác khoaãn tiïët kiïåm, phên böë
nhiïîm HIV theo nùng suêët lao àöång cuãa cöng nhên, thúâi gian phaãi boã viïåc cuãa nhûäng
ngûúâi bõ AIDS vaâ nhûäng ngûúâi khaác do kïët quaã bïånh têåt cuãa ngûúâi bïånh vaâ hiïåu quaã cuãa
cú chïë baão hiïím chñnh thûác vaâ khöng chñnh thûác taåi gia àònh vaâ cöång àöìng.
Vò bïånh AIDS têën cöng nhûäng ngûúâi lúán úã àöå sung sûác, nhiïìu ngûúâi trong söë hoå àang
úã vaâo àónh cao nùng suêët kinh tïë trong cuöåc àúâi cuãa mònh, töín thêët maâ AIDS mang àïën

41
cho thõ trûúâng lao àöång laâ möåt cú chïë maâ thöng qua àoá, bïånh coá thïí aãnh hûúãng àïën sûå
tùng trûúãng. Tuy nhiïn, trong nhûäng nïìn kinh tïë coá söë ngûúâi thêët nghiïåp àaáng kïí, caác
haäng seä thêëy dïî daâng thay thïë nhûäng cöng nhên öëm hoùåc chïët, àùåc biïåt nïëu àoá khöng
phaãi laâ nhûäng nhên viïn truå cöåt. Nïëu moåi yïëu töë khaác laâ khöng àöíi, aãnh hûúãng cuãa naån
dõch AIDS seä nhoã cho túái khi nïìn kinh tïë bùæt àêìu phaát triïín vaâ bõ haån chïë do viïåc cung
cêëp nhên cöng hún chûá khöng phaãi do khöng coá àuã nhu cêìu. Khung minh hoaå 1.4 cung
cêëp bùçng chûáng tûâ möåt mêîu nghiïn cûáu göìm 992 cöng ty thuöåc nùm nïìn kinh tïë vuâng
Cêån Xa-ha-ra úã chêu Phi maâ sûå ra ài cuãa nhûäng cöng nhên coá tay nghïì thêëp do bïånh
AIDS chó gêy aãnh hûúãng nhoã lïn lúåi nhuêån cuãa haäng.
Möåt yïëu töë khaác coá aãnh hûúãng àaáng kïí lïn quy mö taác àöång kinh tïë vô mö cuãa naån
dõch laâ tyã lïå chi phñ cho àiïìu trõ bïånh AIDS lêëy tûâ caác khoaãn tiïët kiïåm. Do chi tiïu àiïìu trõ
bïånh AIDS thûúâng coá thïí laâm giaãm nguöìn vöën duâng cho nhûäng àêìu tû coá hiïåu quaã hún,
tyã lïå chùm soác y tïë lêëy tûâ nguöìn tiïët kiïåm caâng cao thò sûå giaãm tùng trûúãng do bïånh dõch
caâng roä. Nïëu tñnh túái têët caã caác yïëu töë naây, thò möåt ûúác tñnh sú böå laâ möåt dõch bïånh lan
röång, nhû theo àõnh nghôa úã Chûúng 2, seä laâm giaãm GDP trïn àêìu ngûúâi 0.5% möåt nùm15.
Vai troâ cuãa taác àöång vúái quy rnö nhû thïë naây dao àöång vaâ phuå thuöåc vaâo tyã lïå tùng
trûúãng cú baãn cuãa tûâng quöëc gia. ÚÃ möåt vaâi nûúác rêët ngheâo vuâng Cêån Xa-ha-ra, tyã lïå tùng
GDP trïn àêìu ngûúâi vöën àaä laâ söë êm coá thïí coân tiïëp tuåc töìi tïå hún do kïët quaã cuãa naån dõch
AIDS. Nhûng möåt vaâi nûúác, bao göìm Böt-xoa-na, Thaái Lan vaâ U-gan-àa, vúái dõch AIDS
nghiïm troång taác àöång, laâ nhûäng nûúác àang phaát triïín möåt caách nhanh choáng. Vúái tyã lïå
tùng trûúãng trïn àêìu ngûúâi vûúåt trïn 5% möîi nùm, viïåc giaãm tyã lïå tùng trûúãng tñnh trïn
àêìu ngûúâi 0,5% khöng phaãi laâ möåt töín thêët lúán. Àöëi vúái nhûäng nûúác naây cuäng nhû nhiïìu
nûúác khaác, núi maâ àónh cao cuãa dõch dûâng úã mûác nhiïîm viruát thêëp hún, nhûäng hêåu quaã
nùång nïì hún seä laâ taác àöång cuãa dõch bïånh àöëi vúái chi tiïu cho y tïë vaâ àöëi vúái tònh traång àoái
ngheâo.

Àoái ngheâo, bêët cöng vaâ tònh traång möì cöi


Mùåc duâ úã phêìn lúán caác nûúác, hêåu quaã cuãa bïånh AIDS àöëi vúái kinh tïë vô mö thûúâng laâ nhoã,
nhûäng nûúác bõ dõch bïånh hoaânh haânh phaãi chõu möåt taác àöång röång lúán lïn hïå thöëng y tïë
vaâ tònh traång ngheâo àoái. AÃnh hûúãng lïn hïå thöëng y tïë seä laâ laâm tùng giaá vaâ laâm giaãm khaã
nùng tiïëp cêån chùm soác y tïë àöëi vúái moåi ngûúâi vaâ nhûäng töín thêët àoá coá xu hûúáng taác àöång
nhiïìu nhêët lïn nhûäng ngûúâi ngheâo. Hún nûäa, trong söë caác gia àònh coá ngûúâi bõ chïët vò
bïånh AIDS, nhûäng gia àònh ngheâo seä ñt coá khaã nùng hún caác gia àònh giaâu chi traã cho caác
chi phñ y tïë vaâ àûúng àêìu vúái nhûäng aãnh hûúãng khaác kïí caã bõ thua thiïåt vïì thu nhêåp.
ÚÃ Chûúng 4, chuáng töi àaä tranh luêån rùçng, do caác höå coá thu nhêåp thêëp chõu aãnh
hûúãng cuãa bïånh AIDS nùång nïì hún nhûäng höå coá thu nhêåp cao, möåt dõch bïånh nghiïm
troång coá xu hûúáng laâm cho tònh traång ngheâo àoái caâng töìi tïå hún vaâ laâm tùng sûå bêët cöng.
Möåt caách thûác quan troång maâ AIDS coá xu hûúáng taác àöång lïn sûå ngheâo àoái vaâ bêët
cöng - vaâ nhû vêåy - möåt traâng nhûäng hêåu quaã bi thaãm cuãa naån dõch laâ bïånh laâm tùng söë
treã em möì cöi cha hoùåc meå hoùåc caã hai. Chùæc chùæn rùçng AIDS khöng phaãi laâ nguyïn nhên
duy nhêët cuãa tònh traång möì cöi: úã möåt söë nûúác nhûäng nguyïn nhên khaác gêy tûã vong cho
nhûäng ngûúâi lúán úã àöå sung sûác laâm cho söë treã möì cöi àöng hún laâ do bïånh AIDS. Tuy vêåy,
khi tûã vong do bïånh AIDS tùng lïn thò söë treã möì cöi do bïånh cuäng tùng lïn gêy aãnh hûúãng
lïn tyã lïå möì cöi úã ba nûúác bõ naån dõch taác àöång nhiïìu nhêët àûúåc nïu trong khung 1.5.

42
Khung minh hoaå 1.4. Tòm kiïëm nhûäng taác àöång cuãa bïånh HIV/AIDS trïn möåt mêîu
göìm möåt söë cöng ty úã chêu Phi

ÚÃ nhûäng nûúác coá dõch HIV lan röång, tyã lïå tûã vong úã nhûäng ngûúâi lao àöång úã àöå tuöíi sung sûác tùng
theo cêëp söë nhên tûâ hai àïën mûúâi lêìn, phuå thuöåc vaâo tyã lïå tûã vong ban àêìu cuãa nûúác àoá vaâ mûác àöå
nhiïîm HIV (baãng 4.3). Sûå tùng tyã lïå tûã vong nhû vêåy seä laâm tùng chi phñ lao àöång cuãa cöng ty do àoâi
hoãi cöng ty thay àöíi cöng nhên thûúâng xuyïn hún, phaãi chi nhiïìu hún cho phuác lúåi khi öëm àau vaâ
chïët, vaâ coá thïí cho caã viïåc aáp duång chûúng trònh giaáo duåc bïånh. Liïåu nhûäng thay àöíi naây coá gêy
nïn hêåu quaã coá thïí ào àûúåc àöëi vúái lúåi nhuêån cuãa cöng ty hay khöng phuå thuöåc vaâo viïåc liïåu chuáng
coá àuã lúán so vúái nhûäng yïëu töë khaác cuãa chi phñ lao àöång hay khöng vaâ liïåu chi phñ lao àöång, vïì phêìn
mònh, coá àuã chiïëm möåt tyã lïå lúán trong töíng caác chi phñ cuãa cöng ty hay khöng.
Mùåc duâ nhiïìu nghiïn cûáu àaä chó ra rùçng AIDS laâm tùng tyã lïå tûã vong cuãa cöng nhên möåt söë
cöng ty nhêët àõnh, khöng möåt nghiïn cûáu naâo so saánh tyã lïå tûã vong naây vúái tyã lïå öëm àau cuãa cöng
nhên vò caác lyá do khaác, hoùåc ûúác tñnh aãnh hûúãng cuãa caác trûúâng húåp tûã vong lïn lúåi nhuêån cuãa
haäng. (Giraud, 1992, Smith vaâ Witeside 1995, Baggaley vaâ nhûäng taác giaã khaác 1994, Jones 1997).
Àïí phên tñch aãnh hûúãng cuãa caác trûúâng húåp tûã vong do bïånh AIDS trong khuön khöí cuãa hoaåt àöång
chung cuãa cöng ty, möåt baáo caáo phuå trúå cho nghiïn cûáu naây àaä phên tñch söë liïåu vïì sûå öëm àau cuãa
cöng nhên do bïånh têåt vaâ tûã vong àûúåc thu thêåp nhû möåt phêìn cuãa möåt cuöåc àiïìu tra tiïën haânh trïn
992 cöng ty thuöåc böën ngaânh thuöåc lônh vûåc saãn xuêët cuãa nùm quöëc gia chêu Phi (baáo caáo phuå trúå,
Bigg vaâ Shah 1996).
Baãng trong khung 1.4 trònh baây söë liïåu vïì tyã lïå nhiïîm HIV trong dên cû thaânh phöë cuãa tûâng
nûúác trong söë nùm nûúác vaâ tyã lïå nhûäng cöng nhên boã viïåc trong nùm 1994 do bïånh têåt vaâ tûã vong.
Roä raâng coá möåt möëi tûúng quan chùåt cheä giûäa hai biïën naây úã quy mö quöëc gia. Dam-bi-a, vúái tyã lïå
nhiïîm bïånh ào àûúåc cao nhêët, cuäng coá tyã lïå ngûúâi boã viïåc cao nhêët do bïånh têåt hoùåc tûã vong. Gha-
na nùçm úã thaái cûåc khaác cuãa caã hai biïën söë
AÃnh hûúãng cuãa mûác öëm àau vaâ tûã vong seä lúán nïëu tyã lïå naây lúán nïëu nhû tyã lïå giaãm biïn do noá
gêy ra lúán so vúái tyã lïå giaãm biïn chung hoùåc phaãi mêët möåt thúâi gian daâi múái thay thïë àûúåc cöng
nhên. Tuy nhiïn, dûúâng nhû caã hai trûúâng húåp àïìu ñt gùåp. Tyã lïå giaãm biïn trung bònh do moåi nguyïn
nhên gêëp tûâ 8 àïën 30 lêìn tyã lïå giaãm biïn do öëm àau vaâ tûã vong. Thúâi gian àïí thay thïë caác cöng nhên
àaä chïët trung bònh khoaãng 2 tuêìn àöëi vúái cöng nhên khöng coá tay nghïì cao vaâ khoaãng 3 tuêìn cho
cöng nhên coá tay nghïì, khöng àuã àïí laâm tùng giaá thaânh möåt caách coá yá nghôa. Chó coá möåt phêìn nhoã
trong söë liïåu vïì lûåc lûúång lao àöång maâ bïånh AIDS coá thïí gêy töën keám cho cöng ty laâ thúâi gian cho
viïåc tòm möåt cöng nhên laânh nghïì. Tuy nhiïn, 24 tuêìn cuäng khöng phaãi laâ thúâi gian quaá daâi àïí tòm
àûúåc möåt chuyïn gia laânh nghïì.
Cêu hoãi cuöëi cuâng laâ bïånh têåt vaâ tûã vong cuãa lûåc lûúång lao àöång coá laâm giaãm àaáng kïí lúåi nhuêån
cuãa cöng ty khöng. Trong möåt cöng ty maâ àêìu ra bõ haån chïë, viïåc thuï nhiïìu nhên cöng seä laâm tùng
àêìu ra. Tuy nhiïn, möåt cöng ty àang phaãi chõu taác àöång cuãa viïåc giaãm nhu cêìu maånh àöëi vúái saãn
phêím coá thïí tùng àûúåc lúåi nhuêån (hoùåc giaãm löî) bùçng caách sa thaãi nhên cöng. Nïëu möåt vaâi cöng ty
trong nhoám nghiïn cûáu coá nhu cêìu saãn phêím tùng vaâ caác cöng ty khaác cuãa hai vêën àïì noái trïn vaâ
taác àöång cuãa chïët vò bïånh AIDS ûúác tñnh àûúåc laâ vö nghôa.
Möåt giaãi phaáp cho vêën àïì naây laâ giaã àõnh rùçng viïåc ra ài cuãa cöng nhên do bïånh têåt vaâ tûã vong
nùçm ngoaâi khaã nùng kiïím soaát cuãa cöng ty, trong khi sûå ra ài cuãa nhûäng cöng nhên khaác möåt phêìn
do cöng ty quyïët àõnh. Trong nhûäng àiïìu kiïån nhû vêåy, sûå ra ài cuãa cöng nhên do bïånh têåt vaâ tûã
vong àûúåc ûúác tñnh theo caác phûúng phaáp biïën cöng cuå àïí giaãm giaá trõ böí sung tñnh trïn möåt cöng
nhên cuãa cöng ty dûåa trïn möåt mêîu nhoã nhûng coá yá nghôa thöëng kï (Biggs vaâ Shah 1996)(1).
Têët nhiïn caác kïët quaã naây chûa phaãi laâ kïët quaã sau cuâng. Trûúác hïët chuáng chó àùåc trûng cho
chêu Phi vaâ nhûäng nïìn kinh tïë noái chung coân ngheâo; àöëi vúái möîi cöng nhên bõ öëm coá nhiïìu ngûúâi
coá thïí thay thïë. Thûá hai, ngay caã möåt mêîu ngêîu nhiïn 992 cöng ty cuäng chó laâ mêîu nhoã, trong àoá

43
àïí nghiïn cûáu tònh hònh tûã vong úã ngûúâi lúán, àùåc biïåt nïëu caác sûå kiïån quan têm laåi laâ tûã vong cuãa
caác cöng nhên coá tay nghïì cao nhêët – caác chuyïn viïn – vöën khöng nhiïu úã caác cöng ty. Tuy vêåy,
cho túái khi caác nghiïn cûáu coá tñnh chêët quyïët àõnh hún coá thïí tiïën haânh àûúåc, caác bùçng chûáng gúåi
yá rùçng aãnh hûúãng cuãa AIDS vaâ tûã vong do bïånh khöng phaãi laâ nhên töë quyïët àõnh quan troång àöëi vúái
hoaåt àöång kinh tïë cuãa möåt cöng ty trung bònh úã caác nûúác àang phaát triïín.

Baãng 1.4. TÒnh hònh giaãm biïn chïë cöng nhên úã Ghana, Kenia, Tandania, Dambia,
Dimbabue, töíng söë chung theo bïånh hoùåc tûã vong, 1994

Tyã lïå cöng nhên rúâi cöng ty


Tyã lïå nhiïîm Töíng söë trong mêîu Do moåi nguyïn Do öëm àau,
Nûúác HIV úã thaânh thõ Cöng ty Cöng nhên nhên chïët
Dam-bi-a 24.7 194 14582 20.8 2.5
Dim-ba-bu-ï 20.5 199 59210 9.1 1.2
Kï-ni-a 17.1 214 17126 7.7 0.9
Tan-da-ni-a 16.1 197 14611 19.3 0.6
Ghana 2.2 188 9607 11.6 0.3
Töíng söë 992 115136 11.9 1.15

Nguöìn: Söë liïåu vïì kïët quaã xeát nghiïåm huyïët thanh àûúåc lêëy tûâ nhoám ngûúâi coá nguy cú thêëp àang úã nhoám tuöíi hoaåt àöång
tònh duåc tñch cûåc àûúåc àûa ra trong baáo caáo cuãa Töíng cuåc Thöëng kï Myä (ngên haâng dûä liïåu 1997). Caác söë liïåu khaác ruát
tûâ àiïìu tra mêîu RPED àûúåc mö taã trong Baáo caáo phuå trúå (Biggs vaâ Shah, 1996). Phiïn baãn sú böå cuãa baãng naây trònh baây
trong baáo caáo cuãa Höåi àöìng nghiïn cûáu Quöëc gia (1996, tr,237).
(1) - Böën ngaânh àoá laâ: chïë biïën thûác ùn, luyïån kim loaåi, chïë biïën göî, dïåt vaâ may mùåc. Caác cöng ty àûúåc choån möåt caách
ngêîu nhiïn àïí àaãm baão àaåi diïån cho ngaânh maâ tûâ àoá mêîu àûúåc choån ra. Böå cêu hoãi àiïìu tra do caác nhaâ kinh tïë, caác nhaâ
thöëng kï vaâ quaãn lyá soaån thaão nhùçm tòm hiïíu nguyïn nhên thaânh cöng cuãa caác cöng ty úã chêu Phi. Trûúác khi àûúåc àûa
xuöëng hiïån trûúâng àiïìu tra, nhûäng cêu hoãi vïì söë lûúång giaãm biïn chïë cöng nhên múái àûúåc àûa vaâo trong böå cêu hoãi.

Taác àöång cuãa möåt trûúâng húåp tûã vong úã ngûúâi lúán lïn nhûäng àûáa treã coân söëng àûúåc
thaão luêån nhiïìu úã Chûúng 4. ÚÃ àêy, ngay caã nïëu chuáng ta boã qua möåt bïn nhûäng nöîi àau
vaâ töín thêët vïì mùåt têm lyá maâ treã em mêët cha meå phaãi chõu àûång thò sûå suy giaãm coá thïí
ào lûúâng àûúåc vïì tònh traång dinh dûúäng vaâ sûå giaãm söë nùm àïën trûúâng coá thïí gêy ra
nhûäng töín thêët sêu sùæc vaâ keáo daâi àöëi vúái àûáa treã àaä àuã àïí ghi nhêån taác àöång cuãa AIDS.
Nhûäng hêåu quaã naây, chùæc seä lúán nhêët trong nhûäng gia àònh ngheâo nhêët, coá thïí laâm giaãm
àaáng kïí khaã nùng cuãa möåt ngûúâi tiïëp thu tay nghïì vaâ nhûäng hiïíu biïët cêìn thiïët àïí thoaát
khoãi tònh traång ngheâo àoái.

Vai troâ cuãa Chñnh phuã trong cöng cuöåc àûúng àêìu vúái AIDS
Vúái nhûäng töín thêët to lúán do HIV/AIDS gêy ra àöëi vúái tuöíi thoå vaâ sûác khoeã vaâ khaã nùng
bïånh AIDS laâm trêìm troång thïm tònh traång ngheâo àoái vaâ bêët cöng, viïåc caác chñnh phuã
cêìn thiïët phaãi àûúng àêìu vúái naån dõch laâ roä raâng. Thûåc vêåy, àöëi vúái nhiïìu ngûúâi thò nöîi
àau khöí cuãa con ngûúâi do naån dõch gêy ra àuã lyá do àïí caác chñnh phuã can thiïåp. Tuy nhiïn,
cuäng coân nhiïìu lyá do khaác cho sûå can thiïåp cuãa chñnh phuã, möåt vaâi lyá do trong söë àoá
khöng quaá hiïín nhiïn. Phên tñch nhûäng lyá do húåp lyá cho sûå can thiïåp cuãa chñnh phuã laâ
nïìn taãng cêìn thiïët àïí cên nhùæc xem caác chñnh phuã phaãi àûúng àêìu vúái bïånh dõch HIV/
AIDS nhû thïë naâo.

44
Khung minh hoåa 1.5. Treã em möì cöi vaâ bïånh AIDS

Taác àöång nghiïm troång cuãa möåt dõch AIDS lïn tyã lïå treã em möì cöi meå coá thïí thêëy àûúåc trong söë liïåu
àiïìu tra dên söë trong 20 nùm qua cuãa ba nûúác Àöng Phi (hònh 1.5 trong khung). Khi khöng coá bïånh
AIDS, sûå caãi thiïån àaáng kïí sûác khoãe baâ meå trong hai thêåp niïn trûúác àaáng leä seä laâm giaãm tyã lïå treã
möì cöi meå. Thay vaâo àoá, chuáng ta thêëy úã Kï-ni-a tyã lïå treã em möì cöi meå dûúâng nhû khöng thay àöíi.
ÚÃ Tan-da-ni-a tyã lïå möì cöi meå giaãm giûäa giai àoaån 1970-1980 nhûng sau àoá laåi tùng lïn 3% trong
nùm 1990. Cuöëi cuâng, tyã lïå möì cöi meå úã U-gan-àa tùng àïìu tûâ 1969, xu hûúáng àoá coá thïí do aãnh
hûúãng phöëi húåp cuãa naån dõch AIDS vaâ nöåi chiïën. Do bïånh AIDS coá xu hûúáng phên böë truâm theo khu
vûåc àõa lyá, tyã lïå treã möì cöi meå thêåm chñ cao hún úã nhûäng vuâng chõu aãnh hûúãng nùång nïì cuãa naån
dõch. Vñ duå trong 15 laâng cuãa quêån Rùc-cai úã U-gan-àa, tyã lïå möì cöi meå nùm 1990 laâ 6,6%, gêëp hai
lêìn nhûäng vuâng khaác trong nûúác (Konde-Lule vaâ caác TG khaác 1997).

Hònh khung 1.5: Xu thïë tyã lïå treã em möì cöi meå, ba nûúác Àöng Phi bõ dõch taân phaá
nùång nïì nhêët, caác nùm khaác nhau

Ghi chuá: Tyã lïå treã em möì cöi meå trong hònh naây bao göìm caã treã em möì cöi caã cha lêîn meå.
Nguöìn: Kï-ni-a (1969) Tan-da-ni-a (1988) vaâ U-gan-da (1969) dûåa trïn söë liïåu àiïìu tra dên söë nïu trong Ainsworth vaâ
Over (1994a,b). Kï-ni-a (1993), Tan-da-ni-a (1994) vaâ U-gan-da (1995) lêëy tûâ söë liïåu àiïìu tra nhên khêíu hoåc vaâ y tïë. Tan-
da-ni-a (1978), U-gan-da (1991) lêëy tûâ söë liïåu àiïìu tra dên söë nïu trong Hunter vaâ Williamson (sùæp xuêët baãn).

Möì cöi cha hoùåc meå coá thïí àïí laåi hêåu quaã sêu sùæc cho bêët kyâ àûáa treã naâo vaâ tònh traång àoá coân
töìi tïå hún úã caác höå gia àònh ngheâo. Caác chñnh phuã vaâ caác töí chûác phi chñnh phuã àang cöë gùæng giaãm
nheå hêåu quaã cêìn phaãi thêån troång àïí cên nhùæc caác nhu cêìu chung vaâ traánh àûa ra nhûäng chûúng
trònh taåo ûu tiïn cho nhûäng treã möì cöi do cha meå bõ AIDS so vúái nhûäng treã möì cöi khaác cuäng coá nhu
cêìu giuáp àúä khöng keám hoùåc thêåm chñ coân cêìn hún.
Viïåc xem xeát taác àöång cuãa naån dõch cuäng cêìn phaãi nhêån thêëy laâ nhûäng àûáa treã möì cöi do bïånh
AIDS thûúâng phaãi àöëi mùåt vúái cuâng nhûäng vêën àïì hïët sûác nghiïm troång. Nhûäng treã nhoã maâ meå bõ
nhiïîm bïånh vaâ chïët do AIDS coá tyã lïå tûã vong cao hún nhûäng treã möì cöi khaác vò 1/3 trong söë treã àoá
baãn thên cuäng bõ nhiïîm HIV vaâo thúâi àiïím sinh. Ngoaâi ra, treã em möì cöi do AIDS coá nhiïìu khaã nùng
bõ möì cöi caã cha lêîn meå vò HIV lan truyïìn qua àûúâng tònh duåc. Vñ duå trong möåt cuöåc àiïìu tra dûåa vaâo
quêìn thïí úã möåt vuâng nöng thön quêån Ma-sa-ca, U-gan-àa, 10% treã em dûúái 15 tuöíi möì cöi cha
hoùåc meå hoùåc caã hai (Kamali vaâ caác TG khaác 1992). 15% cha meå cuãa nhûäng àûáa treã möì cöi möåt bïì
bõ nhiïîm HIV, cao gêëp ba lêìn tyã lïå cuãa cha meå nhûäng àûáa treã khöng möì cöi. Cuöëi cuâng, nhûäng àûáa
treã möì cöi do AIDS coá thïí phaãi chõu àûång sûå phên biïåt cuãa xaä höåi do mêët cha meå vò möåt bïånh lêy
qua àûúâng tònh duåc.

45
AÃnh hûúãng cuãa AIDS lïn caác chi phñ cho y tïë cöng cöång
Möåt lyá do kinh tïë húåp lyá cho sûå tham gia cuãa chñnh phuã vaâo viïåc phoâng ngûâa bïånh nhiïîm
HIV laâ rêët roä raâng: phoâng ngûâa reã hún àiïìu trõ rêët nhiïìu vaâ traánh àûúåc bïånh têåt vaâ tûã
vong laâ nhûäng kïët cuåc cuöëi cuâng cuãa bïånh. Luêån àiïím naây àùåc biïåt quan troång úã nhiïìu
nûúác coá thu nhêåp thêëp núi caác chñnh phuã coân giûä cam kïët chùm soác y tïë bùçng taâi trúå cöng
cöång. ÚÃ nhûäng nûúác naây, chi phñ cao cuãa viïåc àiïìu trõ bïånh nhên AIDS laâm nöíi roä lïn sûå
thiïëu thöën nguöìn lûåc.
Hònh 1.8 minh hoaå nhûäng lûåa choån àêìy khoá khùn maâ caác chñnh phuã gùåp phaãi; Trong
hònh, möîi nûúác àûúåc thïí hiïån búãi möåt àiïím chó ra trïn truåc tung chi phñ toaân thïí àûúåc ûúác
tñnh trong möåt nùm àïí àiïìu trõ bïånh AIDS vaâ trïn truåc hoaânh laâ GNP quöëc gia tñnh trïn
àêìu ngûúâi. Chuáng ta khöng ngaåc nhiïn rùçng khoaãn tiïìn chi cho viïåc àiïìu trõ tùng nhanh
theo GNP tñnh trïn àêìu ngûúâi. Àöì thõ höìi quy nùçm úã bïn trïn khúáp vúái nhûäng àiïím naây
vaâ gúåi yá rùçng úã möåt nûúác trung bònh chi phñ àiïìu trõ bònh quên haâng nùm cho bïånh AIDS
vaâo khoaãng 2,7 lêìn GNP/àêìu ngûúâi. Àöì thõ thûá 2 trong hònh (ûúác tñnh tûâ nguöìn dûä liïåu
khaác) chó ra rùçng, vúái möåt mûác chi phñ thêëp hún, möåt nûúác àang phaát triïín trung bònh coá
thïí taâi trúå 1 nùm cho 10 hoåc sinh giaáo duåc tiïíu hoåc vaâ àêy laâ möåt trong nhiïìu khaã nùng
thay thïë sûã duång coá hiïåu quaã caác nguöìn lûåc taâi chñnh.
Khi con söë vïì nhûäng trûúâng húåp AIDS vaâ chi phñ àiïìu trõ tùng lïn ngûúâi ta àau àúán
nhêån ra laâ àiïìu trõ bïånh AIDS tiïu hao nguöìn lûåc cöng cöång maâ àaáng nheä coá thïí sûã duång
cho nhiïìu nhu cêìu khaác cuãa con ngûúâi. Caác chñnh phuã coá thïí thêëy rùçng viïåc giúái haån taâi
trúå cho àiïìu trõ AIDS maâ khöng àaánh giaá laåi nhûäng cam kïët vïì viïåc taâi trúå chùm soác sûác
khoãe bùçng chi phñ cöng cöång laâ rêët khoá khùn. Thûåc vêåy, úã nhiïìu nûúác coá sûác eáp chñnh trõ
vïì viïåc bao cêëp cho àiïíu trõ bïånh AIDS úã mûác àöå cao hún so vúái caác dõch vuå chùm soác y tïë
vaâ caác sûác eáp àoá coá xu hûúáng tùng lïn theo söë ngûúâi bõ nhiïîm HIV.

Hònh 1.8 : Chi phñ chûäa bïånh haâng nùm cho möåt bïånh nhên AIDS so saánh vúái GNP
trïn àêìu ngûúâi

Chi phñ àiïìu trõ AIDS tùng theo


GNP; trung bònh thò àiïìu trõ möåt
bïånh nhên AIDS trong möåt nùm
töën phñ bùçng viïåc àaâo taåo mûúâi
hoåc sinh tiïíu hoåc möåt nùm

Ghi chuá: Àûúâng xu thïë cho AIDS laâ: chi phñ haâng nùm = 2,7x (GNP trïn àêìu ngûúâi)0,95
a. Trûúác àêy laâ Zai-e
Nguöìn: Chi phñ àiïìu trõ AIDS haâng nùm lêëy tûâ Mann vaâ Tarantola (1996) vaâ Ainsworth vaâ Over (1994 a,b). Chi phñ haâng
nùm cho giaáo duåc 10 hoåc sinh tiïíu hoåc laâ tñnh toaán cuãa taác giaã dûåa trïn söë liïåu cuãa 34 nûúác trong Lockheed vaâ caác taác
giaã khaác (1991).

46
Vò têët caã nhûäng lyá do àoá möåt chñnh phuã mong muöën tiïëp tuåc bao cêëp viïåc chùm soác y
tïë cêìn phaãi tiïën haânh nhûäng cöë gùæng phoâng bïånh tñch cûåc caâng úã thúâi àiïím súám cuãa dõch
bïånh naây caâng töët. Ngay caã àöëi vúái nhûäng Chñnh phuã àang cöë gùæng tòm caách giaãm bao cêëp
cho chûäa bïånh thò àêìu tû cho phoâng ngûâa HIV laâ möåt viïåc laâm saáng suöët, búãi vò seä rêët khoá
cûúäng laåi caác sûác eáp chñnh trõ vïì bao cêëp cho chûäa bïånh.

Nhûäng lyá do kinh tïë cöng cöång àöëi vúái Chñnh phuã àïí chiïën àêëu chöëng bïånh HIV/AIDS
Giaã àõnh rùçng möåt Chñnh phuã khöng bao cêëp cho viïåc chùm soác sûác khoeã vaâ Chñnh phuã
àoá coá khaã nùng cûúäng laåi têët caã moåi sûác eáp àïí laâm àûúåc àiïìu àoá. Biïët rùçng HIV/AIDS
trûúác hïët lan truyïìn theo àûúâng tònh duåc, liïåu coá coân lyá do húåp lyá cho nhûäng can thiïåp
cuãa Chñnh phuã nhùçm giaãm viïåc lan truyïìn bïånh khöng?
Cêu traã lúâi tûâ caác nhaâ kinh tïë cöng cöång laâ coá. Àïí hiïíu àûúåc lyá do vò sao, trûúác hïët
phaãi cên nhùæc nhûäng lyá do kinh tïë cöng cöång cho sûå can thiïåp cuãa Chñnh phuã chöëng laåi
nhûäng bïånh truyïìn nhiïîm khaác nhû lao. Nïëu cú chïë thõ trûúâng hoaåt àöång töët, caác Chñnh
phuã seä khöng phaãi tham dûå vaâo cuöåc chiïën chöëng nhûäng loaåi bïånh naây. Thay vaâo àoá, möîi
ngûúâi coá nguy cú mùæc bïånh seä phaãi traã möåt phêìn chi phñ àïí giaãm búát nguy cú cuãa hoå. Trïn
thûåc tïë têët nhiïn khöng coá cú chïë naâo khaác hún laâ Chñnh phuã maâ thöng qua àoá caác caá
nhên coá thïí traã khoaãn tiïìn naây. Do möåt ngûúâi bõ nhiïîm lao coá xu hûúáng chó tñnh àïën
quyïìn lúåi cuãa caá nhên mònh khi quyïët àõnh liïåu anh ta coá chi traã cho viïåc àiïìu trõ hay
khöng, nïëu khöng coá sûå can thiïåp cuãa Chñnh phuã, nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm lao thûúâng àûúåc
àiïìu trõ ñt hún laâ moåi ngûúâi mong muöën. Caác nhaâ kinh tïë goåi lúåi ñch cuãa viïåc àiïìu trõ
khöng àûúåc ngûúâi traã tiïìn cho viïåc àiïìu trõ àoá hûúãng hïët laâ “lúåi ñch ngoaåi vi” vaâ nhûäng
aãnh hûúãng xêëu lïn nhûäng ngûúâi khaác nïëu ngûúâi àoá khöng àûúåc àiïìu trõ laâ “chi phñ ngoaåi
vi”. Nhûäng yïëu töë “ngoaåi vi” naây, nïëu lúán, àïìu laâ lyá do kinh tïë cho Chñnh phuã can thiïåp.
Möåt vêën àïì coá liïn quan coá thïí hiïíu möåt caách töët nhêët trong trûúâng húåp möåt bïånh lêy
truyïìn qua muöîi nhû söët reát. Ngay caã nïëu moåi ngûúâi biïët rùçng khai thöng möåt caái ao núi
coá muöîi a-nö-phen sinh söëng coá thïí laâm giaãm nguy cú bõ söët reát cuãa hoå thò hoå cuäng coá thïí
khöng tònh nguyïån traã cho chi phñ cuãa viïåc khai thöng ao búãi vò têët caã moåi ngûúâi àïìu àûúåc
hûúãng maâ khöng phuå thuöåc vaâo viïåc hoå coá phaãi traã tiïìn hay khöng. Nhû vêåy möîi ngûúâi coá
thïí hy voång àûúåc hûúãng lúåi tûâ nhûäng hoaåt àöång cuãa ngûúâi khaác. Viïåc loaåi boã nûúác tuâ àoång
laâ möåt vñ duå maâ caác nhaâ kinh tïë goåi laâ möåt haâng hoaá cöng cöång. Búãi vò caác caá nhên hy
voång àûúåc hûoãng lúåi tûâ nhûäng gò maâ ngûúâi khaác àaä traã tiïìn, haâng hoaá cöng cöång coá thïí
hoaân toaân khöng coá trûâ khi Chñnh phuã àaánh thuïë têët caã moåi ngûúâi àïí coá thïí taâi trúå cho
viïåc taåo nïn nhûäng haâng hoaá cöng cöång àoá.
Khi àûa ra lúâi khuyïn vïì viïåc caác Chñnh phuã phaãi chi tiïu nhûäng nguöìn lûåc cöng
cöång hiïëm hoi nhû thïë naâo, caác nhaâ kinh tïë thûúâng tòm xem coá nhûäng bùçng chûáng vïì caác
taác àöång ngoaåi vi lúán hay haâng hoaá cöng cöång. ÚÃ nhûäng núi coá caác yïëu töë naây, cú chïë thõ
trûúâng bõ coi laâ thêët baåi vaâ can thiïåp cuãa Chñnh phuã àïí giaãi quyïët sûå thêët baåi cuãa cú chïë
thõ trûúâng laâ cêìn thiïët. Trong trûúâng húåp bïånh lao, söët reát vaâ nhûäng bïånh khaác têën cöng
têët caã moåi ngûúâi khöng phuå thuöåc vaâo haânh vi caá nhên cuãa hoå, caác nhaâ kinh tïë khuyïën
caáo caác Chñnh phuã can thiïåp vò sûå thêët baåi cuãa cú chïë thõ trûúâng úã àêy laâ roä raâng.
Khi múái cên nhùæc lêìn àêìu: nhûäng yïëu töë ngoaåi vi vaâ haâng hoáa cöng cöång dûúâng nhû
khöng phaãi laâ àiïìu quan têm àaáng kïí trong trûúâng húåp nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh
duåc, kïí caã HIV. Do phêìn lúán caác bïånh lêy truyïìn qua àûúâng tònh duåc xaãy ra nhû laâ kïët
quaã cuãa möåt haânh vi tûå nguyïån giûäa hai ngûúâi, möîi ngûúâi coá thïí cên nhùæc nguy cú cuãa

47
mònh vaâ chó quan hïå vúái nhau nïëu ñch lúåi maâ hoå àûúåc hûúãng lúán hún nguy cú maâ hoå phaãi
chõu. Nïëu caã hai ngûúâi àïìu thöëng nhêët coá quan hïå tònh duåc khöng sûã duång phûúng tiïån
baão vïå dêîu rùçng hoå coá thïí bõ möåt bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc thò taåi sao Chñnh phuã laåi
buöåc phaãi can thiïåp vaâo quyïët àõnh caá nhên naây. Vêën àïì úã àêy laâ quyïët àõnh cuãa hai con
ngûúâi naây coá hêåu quaã àöëi vúái nhiïìu ngûúâi khaác, àe doåa möëi quan hïå tònh duåc trong hön
nhên vaâ viïåc saãn sinh caác quan hïå hön nhên, cuäng nhû nhûäng möëi quan hïå tònh duåc ngêîu
hûáng khaác. Möåt caách lyá tûúãng, àöi baån tònh phaãi tñnh àïën quyïìn lúåi cuãa nhûäng ngûúâi
khaác khi hoå quyïët àõnh coá tham gia vaâo möåt cuöåc laâm tònh khöng àûúåc baão vïå khöng. Tuy
nhiïn, ngay caã nïëu hoå chêëp nhêån sûã duång bao cao su hay noái caách khaác laâm giaãm nguy cú
nhiïîm bïånh cuãa hoå, hoå cuäng khöng thïí chó cho nhûäng ngûúâi baån tònh tûúng lai khaác laâ hoå
àaä haânh àöång möåt caách thêån troång. Trong ngön ngûä cuãa caác nhaâ kinh tïë cöng cöång: coá lúåi
ñch ngoaåi vi liïn quan túái viïåc kiïìm chïë khöng coá caác quan hïå tònh duåc coá nguy cú. Do möåt
caá nhên khöng thïí hûúãng àûúåc nhûäng lúåi ñch naây, nïn hoå seä ñt thêån troång hún laâ nïëu nhû
trong trûúâng húåp lúåi ñch laâ cuãa riïng hoå17. Kïët quaã laâ tó lïå nhiïîm truâng nhûäng bïånh lêy
qua àûúâng tònh duåc cao hún vaâ nguy cú nhiïîm truâng àöëi vúái moåi ngûúâi úã tuöíi hoaåt àöång
tònh duåc cuäng cao hún duâ rùçng hoå söëng chung thuãy búãi vò phêìn lúán moåi ngûúâi khöng chùæc
chùæn rùçng baån tònh cuãa mònh coá chung thuãy hay khöng. Trong hoaân caãnh àoá, caác can
thiïåp cuãa Chñnh phuã laâ húåp leä nïëu can thiïåp àoá coá thïí laâm tùng sûå khuyïën khñch cho
nhûäng caá nhên úã tuöíi hoaåt àöång tònh duåc tñch cûåc nhêët thûåc haânh tònh duåc an toaân (hoùåc
cho nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuáy thûåc haânh nhûäng haânh vi tiïm chñch an toaân) àïën
mûác maâ quyïët àõnh cuãa hoå phaãn aánh gêìn nhêët nhûäng cên nhùæc vïì hêåu quaã xaä höåi cuãa
nhûäng haânh vi coá nguy cú.
Nhûäng lyá leä trïn àêy cho viïåc can thiïåp cuãa Chñnh phuã nhùçm ngùn ngûâa viïåc lan
truyïìn caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc àûúåc aáp duång maånh meä hún àöëi vúái bïånh HIV/
AIDS. Ngoaâi àùåc àiïím laâ möåt bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc, HIV/AIDS coá hai àùåc àiïím
laâm sûå thêët baåi cuãa cú chïë thõ trûúâng liïn quan vúái bïånh trúã nïn töìi tïå hún - vaâ gúåi yá rùçng
caác Chñnh phuã phaãi àùåc biïåt quan têm túái phoâng ngûâa HIV. Àiïìu hiïín nhiïn nhêët laâ
bïånh AIDS khöng thïí àiïìu trõ àûúåc vaâ kïët cuåc gêìn nhû luön luön laâ tûã vong. Nhûäng caái
chïët cuãa ngûúâi lúán gêy ra nhûäng chi phñ cho nhûäng thaânh viïn khaác trong gia àònh vaâ xaä
höåi nhû àaä àûúåc nïu trïn àêy vaâ chó ra úã Chûúng IV, chuáng laâ nhûäng lêåp luêån cho viïåc
can thiïåp cuãa Chñnh phuã. Thïm vaâo àoá chuáng ta àaä thêëy rùçng HIV laâm cho moåi ngûúâi trúã
nïn nhêåy caãm vúái nhûäng bïånh truyïìn nhiïîm khaác kïí caã lao. Vò caác caá nhên khoá kiïím
soaát àûúåc sûå tiïëp xuác cuãa hoå vúái vi truâng lao vaâ vò rùçng nhûäng ngûúâi bõ mùæc caã HIV vaâ lao
coá thïí truyïìn bïånh lao ngay caã cho nhûäng ngûúâi coá HIV êm tñnh, möëi liïn quan giûäa HIV
vaâ lao vò thïë àaä cuãng cöë thïm nhûäng lêåp luêån cho vai troâ cuãa Chñnh phuã trong viïåc kiïím
soaát nhiïîm HIV.
Trong khi möëi liïn hïå naây gúåi yá rùçng HIV/AIDS cêìn phaãi nhêån àûúåc sûå quan têm àùåc
biïåt, möëi liïn hïå dõch tïî hoåc gêìn guäi giûäa HIV vaâ nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc
khaác àûúåc thaão luêån úã Chûúng 2 noái lïn rùçng trong thûåc tïë, bêët kyâ möåt chiïën lûúåc phoâng
chöëng HIV hiïåu quaã naâo cuäng gêìn nhû chùæc chùæn phaãi bao göìm àêíy maånh phoâng ngûâa
nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khaác vaâ ngûúåc laåi. Do vêën àïì giaám saát àûúåc mö taã
trïn àêy aáp duång möåt caách àöìng àïìu cho têët caã caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc, caác
Chñnh phuã seä phaãi coá vai troâ trong viïåc kiïím soaát bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc ngay caã
khi khöng coá bïånh nhiïîm truâng HIV. Vò nhiïîm truâng HIV laâm tùng nhiïìu lêìn chi phñ
ngoaåi vi coá liïn quan vúái möåt trûúâng húåp bõ bïånh lêåu hoùåc bõ bïånh viïm loeát cú quan sinh
duåc, sûå hiïån diïån cuãa HIV cuãng cöë thïm lyá leä àïí Chñnh phuã can thiïåp vaâo viïåc kiïím soaát
sûå lan truyïìn cuãa caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc.

48
Vai troâ cuãa Chñnh phuã trong viïåc phöí biïën thöng tin
Nhûäng lyá luêån trïn àêy cho sûå can thiïåp cuãa Chñnh phuã giaã àõnh rùçng têët caã moåi ngûúâi
àaä biïët vïì nguy cú cuãa HIV hoùåc laâ coá phûúng tiïån àïí tòm ra nhûäng thöng tin maâ hoå cêìn
biïët. Tuy nhiïn àiïìu naây thûúâng khöng phaãi nhû vêåy. Nhû vêåy coân coá möåt lyá do hïët sûác
xaác àaáng nûäa cho vai troâ cuãa Chñnh phuã trong viïåc àûúng àêìu vúái naån dõch: àoá laâ cung
cêëp thöng tin àïí caác caá nhên coá thïí quyïët àõnh coá thay àöíi hay khöng haânh vi cuãa hoå
nhùçm giaãm nguy cú nhiïîm bïånh. ÚÃ möåt söë nûúác, HIV/AIDS àaä töìn taåi tûâ hai thêåp niïn,
àuã lêu àïí hêìu hïët moåi ngûúâi biïët rùçng bïånh laâm tùng thïm nguy cú tûã vong cho caác möëi
quan hïå tònh duåc; thïë nhûng caác àiïìu tra chó ra rùçng möåt tó lïå lúán àaáng baáo àöång ngûúâi
dên úã möåt söë nûúác coân chûa biïët laâm thïë naâo àïí tûå baão vïå mònh. Trong nhûäng xaä höåi
khaác, bïånh coân múái, möåt nguy cú vö hònh àang lan truyïìn qua möåt cöång àöìng cöng dên
coân chûa hïì nghi ngúâ vïì nguy cú nhiïîm bïånh búãi vò HIV coá möåt giai àoaån uã bïånh (khöng
coá triïåu chûáng) tûâ 2 cho àïën 20 nùm. Cöång àöìng naây coân chûa thûác tónh möåt khi tyã lïå chïët
vïì AIDS chûa tùng lïn maånh. Trong caã hai loaåi xaä höåi noái trïn, chó Chñnh phuã múái coá
àöång cú vaâ khaã nùng taåo ra caác thöng tin cho pheáp moåi ngûúâi thûåc hiïån nhûäng bûúác àêìu
tiïn àïí tûå baão vïå mònh.
Thöng tin vïì tònh traång cuãa dõch bïånh vaâ caách thûác àïí traánh nhiïîm bïånh laâ möåt
haâng hoaá cöng cöång thûåc sûå. Cuäng nhû trong trûúâng húåp loaåi trûâ bïånh söët reát möîi caá
nhên hûúãng lúåi ñch tûâ nhûäng thöng tin múái khöng laâm giaãm búát giaá trõ cuãa thöng tin àoá
àöëi vúái nhûäng ngûúâi khaác. Mùåc duâ rùçng coá thïí giúái haån sûå tiïëp cêån àöëi vúái thöng tin, vñ duå
bùçng caách in noá trong caác taåp chñ chó coá nhûäng ngûúâi àùåt mua múái coá àûúåc, nhûäng thöng
tin coá giaá trõ coá xu hûúáng vûúåt ra ngoaâi nhoám ngûúâi àaä mua chuáng. Vò vêåy caác haäng tû
nhên ñt coá àöång cú àïí saãn xuêët vaâ baán thöng tin vaâ cuäng saãn xuêët chuáng ñt hún laâ xaä höåi
mong muöën. Àiïìu naây àùåc biïåt àuáng àöëi vúái nhûäng thöng tin ruát ra tûâ nhûäng nghiïn cûáu
giaám saát dõch tïî hoåc vïì tó lïå nhiïîm bïånh úã nhûäng nhoám àöëi tûúång khaác nhau trong xaä höåi.
Traái vúái nhûäng thöng tin thu àûúåc qua caác giaám saát trong quên àöåi laâ loaåi thöng tin àùåc
biïåt rêët giaá trõ khi àûúåc giûä bñ mêåt, giaá trõ cuãa thöng tin tûâ caác giaám saát y tïë cöng cöång
nùçm trong viïåc thöng baáo kïët quaã àïí moåi ngûúâi biïët vïì bïånh têåt trong cöång àöìng cuãa hoå
vaâ coá thïí tiïën haânh nhûäng bûúác nhùçm baão vïå baãn thên bùçng caách giaãm nhûäng haânh vi coá
nguy cú.
Vai troâ cuãa Chñnh phuã trong viïåc taåo ra nhûäng thöng tin múái vûúåt ra ngoaâi phaåm vi
giaám saát bïånh vaâ bao göìm nhiïìu loaåi nghiïn cûáu àïí cho pheáp coá àûúåc möåt phaãn ûáng coá
hiïåu quaã hún. ÚÃ têët caã caác nûúác, Chñnh phuã seä yïu cêìu nhûäng thöng tin àùåc thuâ cho caác
quöëc gia laâm thïë naâo àïí xaác àõnh vaâ tiïëp cêån àûúåc nhûäng ngûúâi coá nguy cú bõ nhiïîm cao
vaâ dïî laâm lan truyïìn HIV cho ngûúâi khaác nhêët. Nghiïn cûáu nhùçm caãi thiïån hiïåu quaã cuãa
can thiïåp trong toaân böå quöëc gia coá àùåc tñnh haâng hoaá cöng cöång quan troång vaâ vò thïë
xûáng àaáng àûúåc Chñnh phuã uãng höå. Möåt vaâi thöng tin liïn quan àïën nhûäng cöë gùæng
phoâng bïånh kïí caã nhûäng nguyïn lyá y sinh vïì viruát laâ nhûäng haâng hoaá cöng cöång cuãa cöång
àöìng quöëc tïë. Chûúng 5 àaä chó ra rùçng viïåc àûa ra nhûäng thöng tin nhû vêåy àùåc biïåt laâ
nghiïn cûáu vïì vacxin phuâ húåp cho caác nûúác àang phaát triïín xûáng àaáng nhêån àûúåc sûå uãng
höå to lúán tûâ cöång àöìng quöëc tïë.

AIDS vaâ quyïìn con ngûúâi


HIV/AIDS àaä taåo nïn nhûäng möëi quan têm múái vïì quyïìn con ngûúâi vaâ àûa ra aánh saáng
múái cho nhûäng vêën àïì àaä töìn taåi tûâ lêu. Nhû vêåy, nghôa vuå àûúåc thûâa nhêån trïn toaân cêìu
cuãa caác chñnh phuã phaãi baão vïå con ngûúâi khoãi nhûäng thûá àöåc haåi do ngûúâi khaác gêy ra laâ

49
möåt lyá do xaác àaáng àïí caác chñnh phuã phaãi giûä möåt vai troâ quan troång trong sûå phaãn ûáng
cuãa xaä höåi vúái HIV.
Do moåi ngûúâi coá thïí bõ nhiïîm HIV vaâ truyïìn bïånh cho ngûúâi khaác trong nhiïìu nùm
trûúác khi ngûúâi êëy bõ bïånh, bïånh naây xaác àõnh vaâ taåo ra möåt nhoám ngûúâi thiïíu söë múái
trong xaä höåi. Phaãn ûáng cuãa caác chñnh phuã àöëi vúái nhiïåm vuå nùång nïì laâ cên bùçng quyïìn lúåi
cuãa nhoám ngûúâi mùæc bïånh vúái quyïìn lúåi cuãa nhûäng ngûúâi khaác dao àöång àaáng kïí giûäa caác
quöëc gia. ÚÃ Cuba, chùèng haån, nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm HIV bõ quaãn chïë àïí baão vïå nhûäng
ngûúâi khaác khoãi bõ lêy bïånh (Leiner 1994). ÚÃ möåt thaái cûåc khaác, caác toaâ aán úã Hoa Kyâ àaä
thöng qua àiïìu luêåt cho pheáp caác caá nhên khöng cöng khai cùn bïånh cuãa hoå, thêåm chñ
àïën mûác cêëm caác nhaâ chûác traách khöng àûúåc thöng baáo cho ngûúâi phuå nûä vïì tònh traång
nhiïîm HIV cuãa chöìng chõ ta ngay caã khi öng ta àaä chïët (Burr 1997). Möåt vaâi chiïën lûúåc
phoâng ngûâa àaä traánh àûúåc mêu thuêîn giûäa quyïìn cuãa nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm bïånh vaâ
quyïìn cuãa nhûäng ngûúâi khöng nhiïîm bïånh vaâ àaä mang laåi quyïìn lúåi cho caã hai nhoám;
chuáng töi seä trònh baây vïì nhûäng thaânh cöng cuãa giaãi phaáp naây úã Chûúng 3. Khoá hún laâ
nhûäng choån lûåa naãy sinh trong viïåc phên böí caác chi tiïu cho chùm soác y tïë cöng cöång vaâ
trong viïåc xaác àõnh quy mö vaâ loaåi hònh höî trúå daânh cho caác thaânh viïn caác gia àònh coân
söëng, àoá laâ nhûäng vêën àïì maâ chuáng töi seä thaão luêån úã Chûúng 4. Trong têët caã nhûäng
trûúâng húåp nhû vêåy, caác chñnh phuã seä khöng traánh khoãi viïåc phaãi tham gia xêy dûång
nhûäng quan àiïím luêåt phaáp vaâ xaä höåi vò quyïìn lúåi cuãa nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm HIV vaâ
quyïìn lúåi cuãa nhûäng ngûúâi khöng bõ nhiïîm.
Nhûäng lyá leä vïì quyïìn con ngûúâi àöëi vúái vai troâ cuãa chñnh phuã trong cuöåc àêëu tranh
vúái bïånh HIV/AIDS laâ hïët sûác maånh meä vaâ roä raâng trong nhûäng trûúâng húåp quan hïå tònh
duåc bõ eáp buöåc bùçng vuä lûåc. ÚÃ àêy, traách nhiïåm chñnh phuã trong viïåc baão vïå caác caá nhên
khoãi bõ haåi vaâ bõ boác löåt àûúåc tùng cûúâng búãi quyïìn lúåi cöng cöång trong viïåc phoâng ngûâa
sûå lan truyïìn cuãa HIV. Nghôa vuå chung cuãa caác chñnh phuã ngùn ngûâa viïåc haäm hiïëp vaâ
cûúäng bûác laâm nö lïå tònh duåc àaä àûúåc thûâa nhêån trong caác hiïåp ûúác vïì quyïìn con ngûúâi tûâ
nhiïìu thêåp niïn. Mùåc duâ nhûäng ngûúâi uãng höå vaâ baão vïå quyïìn con ngûúâi theo trûúâng
phaái truyïìn thöëng coá thïí tranh luêån xem möåt àaám cûúái àûúåc sùæp àùåt vúái möåt em gaái 14
tuöíi phaãi bõ kïët aán hay àûúåc baão vïå, têët caã moåi ngûúâi àïìu nhêët trñ tùng cûúâng nhûäng àiïìu
cêëm nghiïm ngùåt viïåc cûúäng hiïëp, baán ngûúâi, maâ thûúâng laâ thiïëu niïn, vaâo caác nhaâ chûáa.
Luön luön bõ cùm gheát, hiïëp dêm vaâ cûúäng bûác nö lïå tònh duåc caâng trúã nïn àaáng lïn aán
hún nûäa úã lûáa tuöíi khi nhûäng naån nhên coá thïí vö tònh tiïëp xuác vúái nguy cú nhiïîm truâng
HIV. Nhûäng chñnh phuã khöng nghiïm khùæc trong viïåc kïët töåi hiïëp dêm vaâ cûúäng eáp maåi
dêm cêìn phaãi nhêån thûác rùçng trong kyã nguyïn cuãa bïånh HIV/AIDS, nhûäng töåi phaåm naây
caâng trúã nïn taân aác hún.

Nhûäng chuêín mûåc xaä höåi vaâ chñnh trõ laâm cho AIDS trúã nïn thaách thûác
Bêët chêëp nhûäng lyá do àêìy thuyïët phuåc àïí caác chñnh phuã phaãi àûúng àêìu vúái AIDS, caác
chuêín mûåc xaä höåi vaâ chñnh trõ laâm cho viïåc xêy dûång vaâ thûåc hiïån nhûäng chñnh saách coá
hiïåu quaã vïì bïånh AIDS trúã nïn àêìy thaách thûác. Nhûäng vêën àïì cuå thïí vaâ giaãi phaáp cho
nhûäng vêën àïì àoá seä khaác biïåt giûäa caác nûúác. Tuy vêåy, thûúâng hay naãy sinh böën vêën àïì
chñnh:
• Khöng thûâa nhêån HIV/AIDS coá thïí laâ möåt vêën àïì
• Do dûå trong viïåc giuáp nhûäng ngûúâi coá haânh vi coá nguy cú cao traánh bõ lêy bïånh

50
• Thñch nhûäng phaãn ûáng theo kiïíu àaåo àûác
• Sûác eáp chi tiïu cho viïåc àiïìu trõ, nhûng laåi töín haåi àïën phoâng ngûâa
Sûå phuã nhêån bïånh thûúâng àiïín hònh trong giai àoaån àêìu cuãa naån dõch, khi maâ thúâi
gian uã bïånh keáo daâi laâm cho hêåu quaã cuãa bïånh gêìn nhû khöng nhòn thêëy àûúåc. Möåt thaái
cûåc cuãa sûå phuã nhêån naây laâ khöng muöën thûâa nhêån rùçng quan hïå tònh duåc ngoaâi hön
nhên vaâ tiïm chñch ma tuyá töìn taåi trong xaä töåi. Möåt vaâi quan chûác trong nhûäng xaä höåi vúái
nhûäng têåp tuåc xaä höåi baão thuã coá thïí thûåc sûå khöng ngúâ túái quy mö cuãa nhûäng quan hïå
ngoaâi hön nhên hoùåc cuãa viïåc duâng ma tuyá phi phaáp; xaä höåi caâng baão thuã thò nguy cú caác
loaåi hoaåt àöång àoá bõ giêëu giïëm caâng lúán. Àiïín hònh hún, caác nhaâ chûác traách coá thïí biïët vïì
caác hoaåt àöång naây nhûng thiïëu thöng tin àïí àaánh giaá sûå liïn hïå cuãa noá vúái möëi àe doaå cuãa
bïånh AIDS. Trong trûúâng húåp nhû vêåy, caác nhaâ chûác traách, lo ngaåi trûúác nhûäng phaãn
ûáng tiïu cûåc coá thïí coá cuãa caác cûã tri, coá thïí neá traánh viïåc bùæt àêìu möåt cuöåc thaão luêån cöng
khai thùèng thùæn àïí coá thïí cung cêëp cú súã cho viïåc hònh thaânh vaâ thûåc hiïån nhûäng chûúng
trònh phoâng ngûâa HIV coá hiïåu quaã.
Àöi khi caác nhaâ chûác traách coá thïí thûâa nhêån rùçng HIV/AIDS gêy nïn möëi àe doaå cho
xaä höåi nhûng do dûå uãng höå caác chûúng trònh phoâng ngûâa HIV têåp trung trûåc tiïëp vaâo
nhûäng ngûúâi coá nhiïìu khaã nùng nhiïîm bïånh vaâ laâm lan truyïìn bïånh nhêët: nhûäng ngûúâi
haânh nghïì maåi dêm, nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá, nhûäng ngûúâi àöìng tñnh luyïën aái
nam; nhûäng ngûúâi coá quan hïå tònh duåc khaác giúái vúái nhiïìu àöëi tûúång vaâ nhûäng ngûúâi coá
tyã lïå thay àöíi baån tònh cao. Mùåc duâ nhûäng biïån phaáp naây coá hiïåu quaã chi phñ cao nhêët -
nhû chuáng töi nïu ra úã Chûúng 3 nhûng laåi coá thïí bõ caãn trúã búãi hai lûåc lûúång. Möåt mùåt,
caác nhaâ chñnh trõ vaâ caác nhaâ lêåp chñnh saách àaáp ûáng quyïìn lúåi cuãa söë àöng caác cûã tri cuãa
hoå - nhûäng ngûúâi khöng coá haânh vi coá nguy cú cao coá thïí caãm thêëy ñt chõu sûác eáp phaãi têåp
trung chûúng trònh phoâng bïånh vaâo nhûäng ngûúâi coá nhiïìu nguy cú nhiïîm vaâ laâm lan
truyïìn HIV. Àoá laâ vò, coá ñt cûã tri hiïíu àûúåc möëi liïn quan giûäa tyã lïå nhiïîm bïånh úã nhûäng
ngûúâi coá nhûäng haânh vi nguy cú cao vúái nguy cú nhiïîm bïånh cuãa chñnh baãn thên hoå. Möåt
mùåt khaác, nïëu nhûäng ngûúâi coá nhûäng hoaåt àöång coá nguy cú cao laåi coá aãnh hûúãng chñnh
trõ, hoå hoùåc nhûäng ngûúâi bïnh vûåc hoå coá thïí chöëng laåi nhûäng cöë gùæng phoâng bïånh têåp
trung vaâo chñnh baãn thên hoå vò lo súå rùçng nhûäng chûúng trònh naây coá thïí gêy ra sûå phên
biïåt àöëi xûã. Do khöng coá àoâi hoãi vïì caác chûúng trònh phoâng bïånh daânh cho nhûäng ngûúâi
coá haânh vi nguy cú cao tûâ phña àa söë caác cûã tri vaâ sûå chöëng àöëi tûâ phña nhûäng ngûúâi àaáng
leä ra laâ nhûäng ngûúâi àêìu tiïn àûúåc hûúãng lúåi ñch cuãa caác chûúng trònh naây, caác nhaâ chûác
traách coá thïí thêëy rùçng bùæt àêìu möåt chiïën dõch tuyïn truyïìn thöng tin cho quaãng àaåi
quêìn chuáng dïî hún, ngay caã nïëu viïåc tuyïn truyïìn naây khoá àïën àûúåc nhûäng ngûúâi coá khaã
nùng nhiïîm bïånh vaâ laâm lan truyïìn bïånh nhêët.
Ngay caã nïëu caác nhaâ chñnh trõ vaâ nhûäng nhaâ laâm chñnh saách àaä tûâng tûâ chöëi sûå hiïån
diïån cuãa HIV/AIDS vaâ do dûå trong viïåc tiïën haânh nhûäng can thiïåp phoâng bïånh cho
nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao nhêët, möåt vaâi can thiïåp naây coá thïí nhêån àûúåc sûå uãng
höå röång raäi cuãa xaä höåi hún möåt söë can thiïåp khaác. ÚÃ nhiïìu xaä höåi, viïåc khuyïën khñch
kiïng quan hïå ngoaâi hön nhên hoùåc traánh tiïm chñch ma tuyá àûúåc thûâa nhêån nhû chuêín
mûåc vïì mùåt àaåo àûác, trong khi viïåc cung cêëp bao cao su miïîn phñ cho nhûäng ngûúâi haânh
nghïì maåi dêm vaâ khaách haâng cuãa hoå vaâ cêëp kim tiïm saåch cho nhûäng ngûúâi tiïm chñch
ma tuyá laåi bõ nhiïìu ngûúâi coi laâ khuyïën khñch nhûäng hoaåt àöång phi àaåo àûác. Chûúng 3 seä
thaão luêån taåi sao viïåc baâi trûâ nhûäng haânh vi coá nguy cú cao vaâ khuyïën khñch nhûäng haânh
vi coá nguy cú thêëp àûúåc xaä höåi chêëp nhêån, àöi khi coá lúåi vïì chñnh trõ nhûng laåi coá thïí coá
nhûäng hêåu quaã vö tònh laâm trêìm troång thïm sûå lan truyïìn cuãa HIV. Caác xaä höåi vaâ Chñnh

51
phuã cuãa hoå phaãi nhêån thûác àûúåc vïì nhûäng chi phñ naây khi lûåa choån laâm thïë naâo àïí àûúng
àêìu vúái dõch bïånh naây.
Vûúáng mùæc chñnh trõ cuöëi cuâng cho möåt phaãn ûáng coá hiïåu quaã cuãa chñnh phuã xuêët
hiïån chó sau khi moåi ngûúâi àaä bùæt àêìu bõ bïånh vaâ chïët vò AIDS. Taåi thúâi àiïím naây, nhûäng
ngûúâi bõ nhiïîm HIV vaâ gia àònh cuãa hoå coá thïí rêët tñch cûåc vêån àöång chñnh phuã bao cêëp
cho viïåc àiïìu trõ vaâ chùm soác. Chuáng töi thaão luêån phaãn ûáng cuãa chñnh phuã àöëi vúái nhûäng
nhu cêìu vïì àiïìu trõ vaâ chùm soác àang tùng lïn úã Chûúng 4. ÚÃ àêy chó cêìn ghi nhêån rùçng
nïëu viïåc chi tiïu naây ruát ài tûâ nguöìn lûåc daânh cho viïåc phoâng ngûâa HIV coá hiïåu quaã, noá
seä dêîn túái nhiïìu trûúâng húåp nhiïîm bïånh hún, nhiïìu ngûúâi bõ bïånh vaâ nhiïìu ngûúâi chïët
hún.

Àiïím laåi cuöën saách


Chûúng naây cung cêëp nhûäng thöng tin cú baãn vïì HIV maâ phêìn coân laåi cuãa quyïín saách seä
dûåa vaâo àoá àïí phên tñch xem laâm thïë naâo, xaä höåi noái chung, vaâ chñnh phuã noái riïng, coá
thïí xaác àõnh àûúåc nhûäng ûu tiïn cöng cöång trong cuöåc àöëi àêìu vúái naån dõch toaân cêìu HIV/
AIDS. Tiïëp theo chuáng töi seä phên tñch dõch tïî hoåc cuãa HIV àïí xaác àõnh möåt vaâi nguyïn
tùæc cú baãn cêìn thiïët cho möåt phaãn ûáng coá hiïåu quaã. Phên tñch naây kïët luêån rùçng haânh
àöång caâng súám caâng töët àïí ngùn ngûâa sûå lêy bïånh trong söë nhûäng ngûúâi dïî nhiïîm vaâ laâm
lan truyïìn bïånh nhêët - nhûäng ngûúâi coá nhûäng quan hïå tònh duåc khöng àûúåc baão vïå vúái
nhiïìu àöëi tûúång vaâ nhûäng ngûúâi duâng chung kim tiïm àïí tiïm chñch ma tuyá - seä ngùn
chùån möåt söë lûúång lúán hún nhûäng lêy nhiïîm thûá phaát khöng chó trong söë nhûäng ngûúâi coá
nguy cú cao noái trïn maâ caã trong cöång àöìng (Chûúng 2). Liïåu nhûäng biïån phaáp naây coá thïí
thûåc hiïån àûúåc khöng? Giaãi phaáp naâo coá hiïåu quaã - chi phñ cao nhêët? Laâm thïë naâo chñnh
phuã coá thïí caãi thiïån nhûäng cöë gùæng hiïån nay cuãa mònh? Xem xeát nhûäng kinh nghiïåm cuãa
caác nûúác trong viïåc àûúng àêìu vúái HIV/AIDS, chuáng töi thêëy rùçng viïåc giuáp nhûäng ngûúâi
coá nguy cú laâm lan truyïìn bïånh nhêët baão vïå baãn thên hoå vaâ nhûäng ngûúâi khaác laâ thûåc sûå
coá thïí laâm àûúåc vaâ coá hiïåu quaã chi phñ cao. Tuy nhiïn, chuáng töi cuäng thêëy rùçng nhiïìu
chñnh phuã coân chûa thûåc hiïån caác chûúng trònh bao phuã hïët caác àöëi tûúång coá nguy cú
nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV cao nhêët hoùåc khöng thaânh cöng trong viïåc uãng höå caác
chûúng trònh naây vúái sûå can thiïåp xaä höåi röång raäi hún, vaâ nhû vêåy àaä boã qua nhûäng cú höåi
quyá baáu àïí ngùn ngûâa sûå lan truyïìn cuãa bïånh (Chûúng 3).
Chñnh phuã coá thïí thûåc hiïån nhûäng bûúác naâo àïí laâm giaãm thiïíu taác àöång cuãa bïånh
AIDS lïn nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm bïånh, lïn ngaânh y tïë vaâ caác thaânh viïn coân söëng trong
gia àònh? Ngay caã khi nguöìn lûåc rêët eo heåp, vêîn coá nhûäng haânh àöång coá yá nghôa to lúán vaâ
nhên àaåo maâ caác chñnh phuã coá thïí tiïën haânh àïí giuáp àúä moåi ngûúâi khùæc phuåc bïånh. Tuy
nhiïn, nhûäng cöë gùæng naây khöng àûúåc pheáp ruát ài nguöìn lûåc daânh cho phoâng ngûâa, cuäng
nhû sûå giuáp àúä cuãa chñnh phuã khöng phaãi chó àûúåc àûa ra khi cùn bïånh AIDS àaä àûúåc
chêín àoaán. Thay vaâo àoá vêåy, chñnh phuã phaãi gùæn nhûäng cöë gùæng laâm giaãm nheå bïånh
AIDS vúái nhûäng caãi töí hiïån taåi trong ngaânh y tïë vaâ nhûäng chûúng trònh chöëng àoái ngheâo
theo caách àïí àaãm baão sûå giuáp àúä cuãa chñnh phuã àïën àûúåc nhûäng ngûúâi cêìn sûå giuáp àúä àoá
hún caã (Chûúng 4).
Tiïëp theo, chuáng töi xem xeát nhûäng vai troâ chiïën lûúåc cuãa chñnh phuã caác nûúác àang
phaát triïín, caác Töí chûác phi Chñnh phuã, nhûäng nhaâ taâi trúå song phûúng vaâ nhûäng thïí chïë
àa phûúng khaác trong viïåc taâi trúå vaâ thûåc hiïån caác chñnh saách chöëng bïånh AIDS úã caác
nûúác àang phaát triïín vaâ àûa ra nhûäng caách thûác maâ nhûäng cöë gùæng naây coá thïí àûúåc caãi
thiïån. Thaão luêån vïì möëi quan hïå àöëi taác naây kïët thuác búãi möåt phên tñch xem cöng luêån vaâ

52
chñnh trõ àaä hònh thaânh chñnh saách chöëng AIDS nhû thïë naâo vaâ laâm thïë naâo caác chñnh
phuã caác nûúác àang phaát triïín coá thïí laâm viïåc vúái nhûäng àöëi taác khaác àïí chöëng laåi naån
dõch (Chûúng 5). Cuöën saách kïët thuác bùçng möåt toám tùæt nhûäng àïì xuêët vïì chñnh saách chuã
yïëu cho caác quöëc gia úã nhûäng giai àoaån khaác nhau cuãa dõch bïånh (Chûúng 6).

Phuå luåc 1.1 Nhûäng ûúác tñnh khaác nhau vïì quy mö hiïån taåi vaâ tûúng lai cuãa dõch HIV/AIDS
Viïåc giaám saát chùåt cheä úã möåt söë nûúác kïët húåp vúái caác cuöåc àiïìu tra àiïím úã caác nûúác khaác
cho pheáp ûúác tñnh mûác àöå nhiïîm HIV úã têët caã caác nûúác trïn thïë giúái. Mùåc duâ coá nhiïìu
thöng tin vïì nhiïîm truâng HIV hún bêët kyâ möåt bïånh quan troång naâo khaác, söë liïåu úã nhiïìu
nûúác rúâi raåc vaâ khöng àaåi diïån. Sûå khaác biïåt trong nhêån àõnh àaä laâm caác chuyïn gia khaác
nhau coá nhûäng kïët quaã ûúác tñnh khaác nhau vïì tyã lïå nhiïîm bïånh cuãa caác quöëc gia, vaâ khi
töíng húåp laåi taåo nïn sûå khaác biïåt lúán vïì töíng ûúác tñnh söë nhûäng trûúâng húåp nhiïîm HIV
trïn toaân thïë giúái. Do xu hûúáng nhiïîm bïånh trong tûúng lai úã tûâng nûúác coân khöng chùæc
chùæn, sûå khaác biïåt giûäa caác chuyïn gia vïì ûúác tñnh hiïån taåi söë trûúâng húåp nhiïîm bïånh: coá
thïí chuyïín thaânh möåt sûå khaác biïåt lúán hún trong dûå tñnh cho tûúng lai.
Söë ngûúâi trïn thïë giúái bõ nhiïîm HIV hiïån coân söëng àûúåc ûúác tñnh dao àöång tûâ 13 triïåu
(Murray vaâ Lopez 1996) àïën 20 triïåu (Liïn kïët chñnh saách chöëng AIDS trïn toaân cêìu hay
GA PC). Hai ûúác tñnh khaác (UNAIDS 1996b vaâ Bongaarts 1996) àûa ra kïët quaã trung
gian laâ: 17 triïåu. Hònh 1.9 phên chia söë liïåu toaân cêìu theo khu vûåc theo tûâng nguöìn ûúác
tñnh noái trïn.
Caác àöì thõ chó ra rùçng caã böën ûúác tñnh àïìu thöëng nhêët vïì söë ngûúâi nhiïîm HIV úã Myä
Latinh, Trung Àöng, Bùæc Myä vaâ chêu Êu. Àöëi vúái chêu Phi vaâ chêu AÁ, tuy nhiïn sûå khaác
biïåt rêët lúán, lúán hún caã mûác khaác biïåt àûúåc ûúác tñnh cho möåt nùm. ÚÃ chêu Phi UNAIDS
vaâ GAPS thöëng nhêët möåt tyã lïå cao hún 40% ûúác tñnh cuãa Murray Lopez vaâ Bongaarts. ÚÃ
chêu AÁ chó riïng GAPC thöi àaä ûúác tñnh tyã lïå nhiïîm bïånh cao gêëp hai lêìn caác nguöìn coân
laåi.
Phêìn lúán sûå khaác biïåt úã chên AÁ laâ do sûå khöng chùæc chùæn trong con söë nhiïîm bïånh
cuãa ÊËn Àöå maâ gêìn nhû toaân böå àûúåc ruát ra tûâ möåt vaâi cuöåc àiïìu tra rúâi raåc trïn caác quêìn
thïí coá nguy cú cao úã thaânh phöë. Viïåc ûúác tñnh tyã lïå nhiïîm bùçng pheáp ngoaåi suy tûâ nhûäng

Hònh 1.9: Söë ngûúâi lúán söëng vúái nhiïîm truâng HIV, theo khu vûåc: so saánh caác ûúác
tñnh, khoaãng 1995

Nguöìn: Böën dûå baáo laâ: UNAIDS (1996 a) cho àïën 12/95, Liïn minh chñnh saách toaân cêìu vïì AIDS (Mann vaâ Tarantola
1996) cho àïën 1/96, Murray vaâ Lopez (1996) cho àïën 12/94 vaâ Bongaarts (1996) cho àïën 12/94.

53
mêîu thaânh thõ nhoã naây cho möåt quöëc gia coá trïn 850 triïåu dên laâ möåt vêën àïì hïët sûác khoá
khùn. Laâ möåt quöëc gia röång thûá hai vaâ coá mêåt àöå dên cû cao nhêët, ÊËn Àöå coá khaã nùng chi
phöëi tiïën trònh naån dõch úã chêu AÁ trong tûúng lai vaâ aãnh hûúãng maånh túái nhûäng ûúác tñnh
vïì tyã lïå nhiïîm bïånh cho toaân böå chêu AÁ.

Hònh 1.10: Tyã lïå tûã vong vò AIDS, hiïån taåi vaâ dûå baáo cho tûúng lai, trïn 1000 ngûúâi,
theo caác khu vûåc, 1990-2020: so saánh caác ûúác tñnh.

Nguöìn: Ba nhoám ûúác tñnh laâ Murray vaâ Lopez (1996), Bongaart (1996) vaâ Liïn kïët chñnh saách chöëng AIDS trïn toaân cêìu
(Mann vaâ Tanrantola 1996). Do Liïn kïët chñnh saách chöëng AIDS trïn toaân cêìu (GAPC) khöng dûå baáo tyã lïå tûã vong ngûúâi
lúán, dûå baáo cho nùm 2005 duâng úã àêy àûúåc quy ra tûâ ûúác tñnh cuãa Töí chûác naây vïì söë nhiïîm múái HIV trong nùm 1995
(baãng 1.5) bùçng caách sûã duång nguyïn tùæc àún giaãn hoaá cuãa Bongaarts (1996) laâ úã thúâi àiïím möåt nùm naâo àoá söë tûã vong
vò AIDS seä gêìn bùçng söë ngûúâi nhiïîm HIV trong voâng mûúâi nùm trûúác àoá.

Hònh 1.10 trònh baây ûúác tñnh cuãa ba nhoám taác giaã vïì tiïën trònh tûúng lai cuãa dõch
bïånh phaãn aánh thöng qua tyã lïå tûã vong do AIDS úã nùm vuâng18. Sûå khaác biïåt trong ûúác
tñnh tyã lïå nhiïîm bïånh lan sang caã ûúác tñnh tyã lïå tûã vong.
Trong khi ÊËn Àöå laâ nguöìn chñnh àûa àïën sûå khöng thöëng nhêët trong ûúác tñnh tyã lïå
nhiïîm bïånh, caác nûúác Àöng Êu vaâ Trung AÁ laåi coân laâ möåt thaách thûác lúán hún àöëi vúái
nhûäng ai muöën ûúác tñnh àûúâng ài tûúng lai cuãa dõch bïånh. Mùåc duâ Murray vaâ Lopez vaâ
GAPC àïìu ûúác tñnh tyã lïå tûã vong vò AIDS àang giaãm ài úã caác nûúác naây àïën nùm 2020
(hònh 1.10), nhûäng thöng tin gêìn àêy hún cho thêëy úã vuâng naây coá möåt naån dõch lúán hún vaâ
coá nguy cú buâng nöí. Nhiïîm truâng HIV lan truyïìn vúái möåt töëc àöå nhanh bêët thûúâng trong
söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá úã Cöång hoaâ Ma-xï-àö-ni-a (thuöåc Nam Tû cuä), Ba Lan
vaâ U-crai-na. Vñ duå tyã lïå nhiïîm HIV úã nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá úã Ni-cö-la-eáp, möåt
thaânh phöë trïn búâ biïín Àen thuöåc U-crai-na, tùng tûâ 1,7% trong thaáng giïng 1995 lïn
56,5% mûúâi möåt thaáng sau (AIDSCAP vaâ caác TG khaác 1996). Hún nûäa, sûå gia tùng maånh
meä nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc úã trong vuâng cho thêëy vuâng naây coá àöå nhaåy caãm
ngaây caâng tùng vúái nhiïîm truâng HIV. Nhûäng dûå baáo cho vuâng Àöng Êu vaâ Trung AÁ

54
khöng tñnh túái nhûäng àúåt böåt phaát dõch gêìn àêy nïn coá nhiïìu khaã nùng àaánh giaá thêëp
mûác àöå trêìm troång cuãa dõch bïånh úã nhûäng nûúác naây.
Sûå khaác biïåt roä neát nhêët vïì quy mö dûå baáo cuãa dõch bïånh laâ úã chêu AÁ vaâ chêu Phi, núi
maâ caác chuyïn gia tuy nhiïn àaä nhêët trñ rùçng taác àöång cuãa bïånh àuã lúán àïí gêy ra nhûäng
aãnh hûúãng coá thïí ào lûúâng àûúåc àöëi vúái sûå tùng vaâ cêëu truác dên söë.
Cuäng nhû coá yá kiïën khaác nhau trong dûå baáo cuãa mònh vïì söë tûã vong trong tûúng lai
cuãa bïånh AIDS, caác chuyïn gia cuäng khaác nhau trong àaánh giaá taác àöång cuãa dõch lïn dên
söë vaâ tyã lïå tùng dên söë. Mùåc duâ khöng coá sûå tuåt luâi naâo trong tùng trûúãng dên söë àûúåc dûå
baáo cho bêët kyâ nûúác naâo cuãa chêu Phi, tuöíi thoå trung bònh vaâ tyã xuêët phuå thuöåc seä bõ aãnh
hûúãng maånh19. Sûå khaác biïåt trong dûå baáo aãnh hûúãng cuãa AIDS nhaåy caãm vúái nhûäng yïëu
töë nhû ûúác tñnh tyã lïå nhiïîm viruát, dûå baáo tyã lïå nhiïîm trong tûúng lai, khoaãng thúâi gian uã
bïånh vaâ tyã lïå lêy bïånh trong khi sinh, caác phûúng phaáp ûúác tñnh, khoaãng thúâi gian tûâ khi
chêín àoaán bõ AIDS cho túái khi chïët, phên phöëi theo tuöíi vaâ giúái cuãa caác trûúâng húåp tûã
vong do AIDS vaâ nùm bùæt àêìu cuãa dõch bïånh.
Thaão luêån chi tiïët vïì nhûäng dûå baáo khaác biïåt nhau àöëi vúái chêu Phi, xem Stover (baáo
caáo phuå trúå 1996).

Ghi chuá
1. Garett (1994) Mö taã sûå xuêët hiïån àêìu tiïn cuãa nhûäng trûúâng húåp AIDS úã möåt söë
nûúác vaâ viïåc àiïìu tra sau àoá àaä àûa túái sûå khaám phaá HIV laâ nguyïn nhên cuãa AIDS vaâo
nùm 1984.
2. Phuå luåc 1.1 úã chûúng naây so saánh dûå baáo cuãa Murray vaâ Lopez, laâ cú súã cuãa phêìn
naây vúái nhûäng dûå baáo khaác cao hún vïì diïîn biïën tûúng lai cuãa bïånh AIDS.
3. HIV coá thïí phên lêåp tûâ nûúác boåt cuãa möåt ngûúâi bõ bïånh. Mùåc duâ coá möåt söë ñt trûúâng
húåp truyïìn thöng qua quan hïå tònh duåc qua àûúâng miïång, khöng coá möåt trûúâng húåp naâo
àûúåc khùèng àõnh laâ bïånh truyïìn qua nûúác boåt.
4. Murray vaâ Lopez (1996) laâ nhûäng ngûúâi duy nhêët ûúác tñnh tyã lïå tûã vong hiïån taåi vaâ
tûúng lai chia ra cho tûâng bïånh. Nhûäng ûúác tñnh cuãa hoå vïì tyã lïå tûã vong hiïån taåi vaâ tûúng
lai do HIV/AIDS theo khu vûåc nhoã hún so vúái cuãa Bongaarts (1996), nhêët laâ úã chêu Phi,
núi maâ Murray vaâ Lopez ûúác tñnh nùm 2020 tyã lïå tûã vong chó bùçng möåt nûãa ûúác tñnh cuãa
Bongaarts nùm 2005. Mann vaâ Tarantola (1996) àûa ra nhûäng ûúác tñnh cao hún cuãa
Bongaarts nhiïìu. Xem phuå luåc 1.1 úã cuöëi chûúng naây àïí so saánh vúái nhûäng ûúác tñnh khaác.
5. Àïí so saánh, bïånh truyïìn nhiïîm hiïån nay chiïëm khoaãng 6% gaánh nùång bïånh têåt úã
caác nûúác phaát triïín, theo bêët kyâ caách tñnh naâo (Bobadilla vaâ caác TG khaác 1993).
6. Vaâo cuöëi nùm 1993, ûúác tñnh laâ 4,2% tyã lïå nhiïîm lao àûúåc coi laâ do bïånh AIDS gêy
ra vaâ tyã lïå naây ûúác tñnh seä tùng lïn 13.8% vaâo cuöëi thïë kyã (Dolin, Raviglione vaâ Kochi
1993). ÚÃ caác nûúác àang phaát triïín vúái naån dõch HIV nùång nïì, tyã lïå naây thêåm chñ cao hún.
Vñ duå úã A-bi-giùng vuâng búâ Biïín Ngaâ 39% trûúâng húåp nhiïîm lao úã ngûúâi lúán àûúåc quy
cho HIV (De Cock 1993). ÚÃ chêu Phi 19,5% caác trûúâng húåp chïët do lao nùm 1990 àûúåc quy
cho HIV vaâ tó lïå naây ûúác tñnh seä tùng lïn 29% vaâo nùm 2000 (Dolyn, Raviglione vaâ Kochi
1993). Muray vaâ Lopez (1996) àaä loaåi nhûäng ngûúâi coá HIV dûúng tñnh ra khoãi söë nhûäng
trûúâng húåp tûã vong do lao ngay caã nïëu àöëi tûúång bõ lao taåi thúâi àiïím chïët.

55
7. Vò cuöën saách naây àûúåc taâi trúå vaâo muâa xuên nùm 1997, Töí chûác Y tïë Thïë giúái
(WHO) tuyïn böë rùçng möåt chiïën lûúåc àiïìu trõ múái àöëi vúái lao (giaãi phaáp DOTS) coá hiïåu
quaã àïën mûác maâ söë trûúâng húåp lao trïn toaân cêìn dûå kiïën khöng tùng. Xem laåi nhûäng dûå
baáo cuãa Muray vaâ Lopez coá tñnh túái sûå phaát triïín múái naây seä laâm giaãm söë tûã vong do lao
kïí caã tûã vong do lao trong söë nhûäng ngûúâi coá HIV êm tñnh àûúåc quy cho HIV. Tuy nhiïn,
vò gaánh nùång chung cuãa caác bïånh truyïìn nhiïîm cuäng giaãm, vai troâ tûúng àöëi cuãa nhûäng
trûúâng húåp tûã vong trûåc tiïëp do HIV/AIDS àûúåc dûå baáo trong tûúng lai seä tùng lïn.
Nhûäng aáp duång tûúng tûå cho viïåc dûå baáo nhûäng trûúâng húåp tûã vong ngûúâi lúán do caác
bïånh truyïìn nhiïîm àûúåc thaão luêån dûúái àêy.
8. Möåt àöì thõ tûúng tûå àûúåc xêy dûång bùçng DALYS (söë nùm söëng àaä àiïìu chónh theo
mûác àöå taân têåt) seä àûa àïën cuâng möåt kïët luêån.
9. Vò Muray vaâ Lopez 1996 khöng coá nhûäng söë liïåu múái vïì bïånh truyïìn qua àûúâng
tònh duåc vaâ HIV úã caác nûúác Àöng Êu vaâ Trung AÁ àûúåc mö taã úã Chûúng 2 cuãa cuöën saách
naây, hoå dûå baáo khöng coá trûúâng húåp tûã vong naâo do AIDS úã caác nûúác naây vaâo nùm 2020.
10. Söë liïåu úã mûác caá thïí khöng phaãi bao giúâ cuäng chó ra möëi quan hïå ngûúåc chiïìu giûäa
thu nhêåp cuãa caá thïí hoùåc höå gia àònh vaâ nhûäng trûúâng húåp HIV. Chûúng 3 thaão luêån caác
nghiïn cûáu úã mûác caá thïí coá kïët quaã mêu thuêîn vúái àiïìu trïn vïì chuã àïì naây vaâ nhûäng
caách thûác coá thïí àïí dung hoâa chuáng vúái nhûäng kïët quaã töíng húåp baáo caáo úã àêy.
11. Möîi àöì thõ cuãa hònh 1.7 trònh baây möëi quan hïå giûäa möåt trong caác biïën xaä höåi vúái
tyã lïå nhiïîm truâng HIV sau khi loaåi boã hiïåu quaã cuãa bêíy biïën nguyïn nhên khaác. Caác àöì
thõ àaä àûúåc xêy dûång duâng lïånh Avphlot trong phêìn mïìm STATA 1997. Xem caác chi tiïët
vaâ caác kïët quaã khaác trong Over (baáo caáo phuå trúå 1997).
12. Chó söë vïì sûå ngheâo àoái sûã duång trong àöì thõ phña trïn bïn phaãi cuãa hònh 1.7 àûúåc
goåi laâ hïå söë Gi-ni vaâ àûúåc xaác àõnh theo thang tûâ 0 àïën 1:0 phaãn aánh sûå phên phöëi tuyïåt
àöëi àöìng àïìu trong àoá têët caã moåi ngûúâi coá cuâng möåt mûác thu nhêåp vaâ 1 thïí hiïån thaái cûåc
kia, sûå bêët bònh àùèng tuyïåt àöëi àïën mûác möåt ngûúâi chiïëm toaân böå thu nhêåp
13. Do nhûäng biïën phuå thuöåc trong caác tûúng quan höìi quy naây àûúåc chuyïín sang
“Logit” nhû àûúåc mö taã trong Over (baáo caáo phuå trúå 1997), nhûäng thay àöíi trong caác biïën
àöåc lêåp coá liïn quan vúái nhûäng thay àöíi trong caác “Logit” naây tûúng ûáng vúái nhûäng thay
àöíi vïì tó lïå nhiïîm bïånh. Têët caã caác kïët quaã àïìu àaä àûúåc kiïím soaát yïëu töë tuöíi laâ yïëu töë coá
yá nghôa thöëng kï. ÚÃ möåt nûúác trung bònh, tó lïå nhiïîm úã nhûäng ngûúâi thaânh phöë coá nguy
cú thêëp àûúåc ûúác tñnh tùng thïm 2,7% möåt nùm.
14. Höåi Àöìng Chêu Êu àaä taâi trúå àïí xêy dûång cuöën “Toolkit” àïí giuáp caác nhaâ lêåp kïë
hoaåch trong viïåc àaánh giaá möëi liïn quan tiïìm taâng giûäa caác dûå aán cuãa hoå vaâ dõch bïånh
HIV/AIDS vaâ trong viïåc kïët húåp nhûäng möëi liïn quan naây vaâo thiïët kïë dûå aán (Höåi Àöìng
Chêu Êu 1997).
15. Trong nùm 1993-1994 Liïn Hiïåp Quöëc, Ngên haâng Thïë giúái vaâ Töíng cuåc Thöëng
kï Hoa Kyâ àaä àûa ra dûå baáo dên söë cho tûâng nûúác úã vuâng Chêu Phi Cêån Xa-ha-ra, àêy laâ
nhûäng dûå baáo àêìu tiïn phaãn aánh taác àöång cuãa naån dõch AIDS lïn sûå tùng dên söë Liïn
Hiïåp Quöëc vaâ Töíng cuåc Thöëng kï Myä àaä böí sung ûúác tñnh cuãa hoå vaâo nùm 1996. Stover
(baáo caáo phuå trúå, 1997) phên tñch nguöìn göëc cuãa sûå khaác biïåt trong caác dûå baáo naây.
16. Ûúác tñnh vïì aãnh hûúãng kinh tïë vô mö cuãa bïånh AIDS bao göìm dûå baáo cuãa Over
(1992); Kambou, Devarajan vaâ Over (1992); Cuddington (1993); vaâ Bloom vaâ Mahal (1997);

56
Ainsworth vaâ Over (1994).
17. Lêåp luêån naây àûúåc àûa ra trong Kremer (baáo caáo phuå trúå, 1996 a,b) vaâ trong Over
(1997). Nhûäng lêåp luêån tûúng tûå àûúåc aáp duång khi viïåc duâng chung kim tiïm laâ möåt
phûúng caách truyïìn bïånh.
18. Muray vaâ Lopez (1996) trònh baây dûå baáo cho nùm 2020 dûåa vaâo baáo caáo phuå trúå
cuãa Low-Beer vaâ Berkeley (1996). Bongaarts (1996) àaä trònh baây dûå baáo theo khu vûåc
cho nùm 1995 vaâ 2005. Vò Mann vaâ Tarantola (1996) khöng trònh baây dûå baáo cuãa hoå theo
baãng biïíu, tó lïå tûã vong theo khu vûåc àaä àûúåc tñnh tûâ baãng söë nhûäng trûúâng húåp bõ AIDS
múái cuãa hoå, cho thúâi kyâ 1/1/1995 àïën 31/12/1995 (àïí coá àûúåc tó lïå tûã vong cho nùm 1995),
vaâ nhûäng trûúâng húåp nhiïîm HIV tûâ 1/1/1995 àïën 31/12/1995 (àïí coá tó lïå chïët do AIDS vaâo
nùm 2005).
19. Caác nûúác chêu AÁ coá tó lïå sinh thêëp hún caác nûúác chêu Phi phaãi chõu nguy cú coá töëc
àöå phaát triïín dên söë êm.

57
CHÛÚNG 2

NHÛÄNG BAÂI HOÅC CHIÏËN LÛÚÅC RUÁT RA TÛÂ ÀÙÅC ÀIÏÍM


DÕCH TÏÎ HOÅC CUÃA HIV

HIV hiïån diïån úã hêìu hïët têët caã caác nûúác nhûng töëc àöå maâ viruát lan truyïìn laåi rêët khaác
nhau. úã möåt söë nûúác, HIV cho àïën nay chó nhiïîm möåt tó lïå nhoã trong dên chuáng vaâ hêåu
quaã cuãa noá coân chûa nhòn thêëy àûúåc; úã möåt söë nûúác khaác viruát lan truyïìn röång àïën mûác
maâ ñt gia àònh traánh àûúåc nhûäng bi kõch cuãa bïånh têåt vaâ tûã vong do bïånh AIDS. Hònh 2.1
chó ra xu hûúáng cuãa tó lïå phêìn trùm nhûäng ngûúâi lúán bõ nhiïîm bïånh úã nhûäng vuâng khaác
nhau trïn thïë giúái.
Chó möåt vaâi trong söë nhûäng khaác biïåt trong tûâng khu vûåc vaâ giûäa caác khu vûåc coá thïí
àûúåc giaãi thñch búãi sûå khaác biïåt vïì thúâi gian kïí tûâ khi viruát traân vaâo. Haäy xem xeát nhûäng
àiïím sau àêy:
• Vaâo nùm 1996, tó lïå nhiïîm bïånh coân tiïëp tuåc tùng úã têët caã caác khu vûåc àang phaát
triïín. Ngûúåc laåi, tó lïå naây dûúâng nhû öín àõnh úã Bùæc Myä vaâ Têy Êu úã mûác tûúng àöëi
thêëp mùåc duâ viruát àaä thêm nhêåp vaâo nhûäng vuâng naây gêìn nhû cuâng thúâi àiïím vúái
Chêu Phi vaâ Myä Latinh.
• HIV vûâa múái traân vaâo Àöng Êu vaâ Liïn Xö cuä nhûng, nhû àaä àûúåc nïu úã Chûúng 1,
söë nhûäng trûúâng húåp múái bõ nhiïîm bïånh tùng theo cêëp luäy thûâa.
• ÚÃ Thaái Lan vaâ möåt phêìn cuãa ÊËn Àöå, nhiïîm HIV trong söë nhûäng ngûúâi haânh nghïì
maåi dêm tùng hïët sûác nhanh; tuy nhiïn, tó lïå vêîn coân thêëp trong söë nhûäng ngûúâi
haânh nghïì maåi dêm úã In-àö-nï-xi-a vaâ Phi-li-pin.
• ÚÃ tónh Vên Nam Trung Quöëc vaâ Bang Ma-ni-pu ÊËn Àöå, hún 2/3 nhûäng ngûúâi tiïm
chñch ma tuáy bõ nhiïîm bïånh nhûng úã nûúác Nï-pan bïn caånh, tó lïå nhiïîm trong söë
nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuáy coân rêët thêëp.
• Mûác àöå nhiïîm úã phuå nûä coá thai trong caác vuâng àö thõ úã Cöång hoâa dên chuã Cöng Gö
(trûúác àêy laâ Zai-e) dûâng laåi úã mûác 4 - 5% nhûng úã Böt-xoa-na vaâ Dim-ba-bu-ï tó lïå
cao hún gêëp 6 lêìn vaâ coân tiïëp tuåc tùng.
• Mûác àöå nhiïîm àang giaãm trong söë caác tên binh Thaái Lan vaâ nhûäng ngûúâi treã tuöíi úã
U-gan-da.
Àiïìu gò àaä giaãi thñch nhûäng àûúâng ài khaác nhau cuãa dõch bïånh vaâ nhûäng ûáng duång gò
coá thïí ruát ra cho nhûäng chñnh saách phoâng ngûâa HIV? Khi xem xeát HIV lan truyïìn nhû

58
thïë naâo trong caác quêìn thïí dên cû vaâ nhûäng yïëu töë haânh vi vaâ sinh hoåc êín àùçng sau dõch
bïånh, chûúng naây xaác àõnh möåt vaâi nguyïn tùæc dõch tïî hoåc quan troång, cung cêëp cú súã cho
nhûäng thaão luêån úã Chûúng 3 vïì chñnh saách phoâng ngûâa HIV cuãa Chñnh phuã. Trong phêìn
àêìu cuãa chûúng, chuáng töi xem xeát laåi nhûäng yïëu töë xaác àõnh sûå lan truyïìn cuãa HIV
trong caác quêìn thïí dên cû. HIV khöng têën cöng moåi ngûúâi möåt caách ngêîu nhiïn, caã yïëu
töë sinh hoåc lêîn caác haânh vi caá nhên àïìu aãnh hûúãng túái sûå lan truyïìn cuãa bïånh. Phêìn lúán
nhûäng dao àöång trong tiïën trònh cuãa dõch HIV/AIDS giûäa caác vuâng trïn thïë giúái coá thïí
àûúåc giaãi thñch bùçng sûå khaác biïåt vïì haânh vi giûäa caác xaä höåi vaâ giûäa caác nhoám dên cû
trong möîi xaä höåi àoá. Caác nhoám dên cû naây, vïì phêìn mònh, laåi chõu aãnh hûúãng búãi nhiïìu
yïëu töë kinh tïë vaâ vùn hoáa àûúåc mö taã úã Chûúng 1.

Hònh 2.1: Xu hûúáng dûå tñnh tyã lïå ngûúâi lúán nhiïîm HIV, theo caác vuâng trïn Thïë giúái

HIV lêy nhiïîm röång nhêët úã chêu


Phi vaâ àang tùng lïn úã têët caã
caác vuâng àang phaát triïín

Nguöìn: Bongaarts 1996, hònh 2. Sûã duång àaä xin pheáp.

Trong khi viïåc àiïìu trõ hoùåc möåt vacxin coá hiïåu quaã coân chûa coá, chòa khoáa àïí chùån
àûáng viïåc lan truyïìn HIV laâ thay àöíi haânh vi. Àùåc àiïím dõch tïî hoåc cuãa bïånh HIV/AIDS
gúåi yá hai muåc tiïu quan troång cho caác chûúng trònh cöng cöång àïí laâm giaãm töëc àöå lan
truyïìn cuãa HIV, àûúåc thaão luêån úã phêìn II cuãa chûúng naây: caác Chñnh phuã phaãi haânh
àöång caâng súám caâng töët khöng phuå thuöåc vaâo giai àoaån cuãa dõch, hoå phaãi baão àaãm phoâng
bïånh cho nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao nhêët, nhûäng ngûúâi coá nhiïìu khaã nùng bõ
nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët. Chûúng naây kïët thuác vúái möåt töíng quan chung vïì
mûác àöå vaâ phên böí cuãa HIV úã caác nûúác àang phaát triïín. Mûác àöå HIV lan traân trong
nhûäng nhoám quêìn thïí coá haânh vi coá nguy cú cao vaâ lan ra ngoaâi túái nhûäng ngûúâi coá haânh
vi nguy cú thêëp coá möåt yá nghôa quan troång cho viïåc xaác àõnh caác ûu tiïn cuãa Chñnh phuã
trong phoâng ngûâa HIV àûúåc thaão luêån úã Chûúng 3.

59
Tyã lïå nhiïîm múái, tyã lïå hiïån nhiïîm vaâ tyã lïå tûã vong do HIV
Töëc àöå lan truyïìn cuãa HIV vaâ mûác nhiïîm bïånh hiïån nay àûúåc ào bùçng tyã lïå nhiïîm múái vaâ
tyã lïå hiïån nhiïîm.
Tyã lïå nhiïîm múái HIV laâ söë trûúâng húåp bõ nhiïîm HIV múái, nghôa laâ söë ngûúâi múái bõ
nhiïîm bïånh trong möåt khoaãng thúâi gian xaác àõnh thûúâng àûúåc tñnh laâ 12 thaáng.
Tyã lïå hiïån nhiïîm HIV laâ söë ngûúâi mang viruát HIV taåi möåt thúâi àiïím xaác àõnh. Vò
hiïån nay chûa coá biïån phaáp àiïìu trõ cho HIV/AIDS, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV phaãn aánh con
söë luäy kïë nhûäng trûúâng húåp nhiïîm bïånh trong quaá khûá vaâ tó lïå tûã vong cuãa nhûäng ngûúâi
bõ nhiïîm bïånh naây.
Tyã lïå nhiïîm múái vaâ tyã lïå hiïån nhiïîm HIV/AIDS àûúåc biïíu hiïån bùçng möåt tyã lïå vñ duå
àûúåc tñnh bùçng söë nhûäng trûúâng húåp nhiïîm bïånh tñnh trïn 1000 ngûúâi lúán.
Hònh 2.2 chó ra möëi liïn quan giûäa tyã lïå nhiïîm múái HIV, tyã lïå hiïån nhiïîm vaâ tyã lïå tûã
vong trong möåt dõch bïånh mö phoãng cho möåt nûúác tiïu biïíu vuâng Cêån Xa-ha-ra. ÚÃ thúâi
kyâ àêìu cuãa dõch, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV tùng nhanh vaâ tyã lïå tûã vong do AIDS coân chûa roä
do giai àoaån uã bïånh keáo daâi cuãa phêìn lúán nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm bïånh. Nhûäng nùm tiïëp
theo, khi nhûäng trûúâng húåp bõ AIDS àêìu tiïn xuêët hiïån, möåt söë lúán ngûúâi àaä bõ nhiïîm
HIV. Tyã lïå nhiïîm múái coá thïí seä coân tùng nhûng sûå tùng cuãa tyã lïå hiïån nhiïîm coá thïí chêåm
laåi búãi vò tyã lïå tûã vong do HIV/AIDS tùng lïn hay do sûå baäo hoaâ dên söë. Khi maâ tyã lïå
nhiïîm múái àaä vûúåt quaá tyã lïå tûã vong thò tyã lïå hiïån nhiïîm HIV laåi tiïëp tuåc tùng. Tyã lïå hiïån
nhiïîm seä àaåt àïën àónh àiïím vaâo nùm maâ tyã lïå nhiïîm múái àuáng bùçng tyã lïå tûã vong. Liïåu
tyã lïå hiïån nhiïîm coá dûâng ngang laåi, giaãm xuöëng hay laâ tiïëp tuåc tùng lïn àïën möåt àónh
àiïím múái phuå thuöåc vaâo viïåc liïåu söë nhûäng trûúâng húåp múái nhiïîm bùçng, thêëp hún hay
cao hún söë tûã vong trong söë nhûäng ngûúâi àaä bõ HIV/AIDS. Trong àiïìu kiïån chûa coá biïån
phaáp àiïìu trõ, chòa khoáa àïí giaãm tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong tûúng lai laâ phoâng ngûâa
nhûäng trûúâng húåp múái, coá nghôa laâ laâm giaãm tyã lïå nhiïîm múái.
Tyã lïå hiïån nhiïîm HIV öín àõnh hay giaãm ài khöng phaãi laâ tñn hiïåu kïët thuác naån dõch.
Thûåc ra, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV seä dûâng laåi úã moåi quêìn thïí; taåi möåt söë quêìn thïí, seä öín àõnh
úã mûác cao vaâ úã möåt söë quêìn thïí khaác - úã mûác thêëp. Nhûäng yïëu töë gêy aãnh hûúãng àïën àöå

Hònh 2.2: Tyã lïå nhiïîm múái, hiïån nhiïîm HIV vaâ tûã vong vò AIDS

Vaâo thúâi àiïím ngûúâi ta bùæt àêìu chïët


vò AIDS, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV coá thïí
àaä rêët cao

Nguöìn: Dûåa vaâo söë liïåu nùm 1995 cuãa Töí chûác Y tïë Thïë giúái.

60
cao cuãa mûác öín àõnh trong àöì thõ biïíu diïîn tyã lïå hiïån nhiïîm, àûúåc thaão luêån dûúái àêy.
Tuy nhiïn, àûúâng nùçm ngang chó ra rùçng coá möåt sûå cên bùçng, trong àoá, söë nhûäng trûúâng
húåp múái nhiïîm bïånh àuáng bùçng söë trûúâng húåp tûã vong. Trong nhûäng quêìn thïí, núi maâ tyã
lïå hiïån nhiïîm giaãm xuöëng, tyã lïå tûã vong diïîn ra úã töëc àöå nhanh hún tyã lïå nhiïîm múái. Söë
nhûäng trûúâng húåp nhiïîm bïånh múái coá thïí tûúng àöëi cao, cuâng töìn taåi vúái tyã lïå tûã vong
cao.
Möëi liïn hïå giûäa tyã lïå nhiïîm múái HIV vaâ tyã lïå hiïån nhiïîm vaâ sûå xuêët hiïån chêåm trïî
nhûäng trûúâng húåp AIDS coá nhûäng ûáng duång quan troång cho chñnh saách cöng cöång:
• Sûå can thiïåp súám laâ rêët quan troång àïí ngùn ngûâa möåt naån dõch AIDS coá thïí keáo daâi
nhiïìu thêåp kyã. Chó möåt phêìn nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm HIV coá dêëu hiïåu cuãa bïånh AIDS
naâo àoá. Cho àïën khi tònh hònh mùæc bïånh AIDS àaä trúã thaânh möåt vêën àïì sûác khoeã lúán,
HIV coá thïí lan röång trong cöång àöìng laâm cho nhûäng cöë gùæng phoâng ngûâa trúã nïn rêët
khoá khùn. Nhûäng nûúác coá söë trûúâng húåp AIDS àûúåc thöng baáo ñt khöng àûúåc tûå maän
àïí khöng phaát àöång nhûäng chiïën dõch phoâng bïånh. Mùåc duâ chó riïng hònh 2.2 àaä àuã
luêån cûá uãng höå viïåc can thiïåp súám, coân coá nhûäng lyá do thuyïët phuåc khaác maâ chuáng
töi seä quay trúã laåi sau trong chûúng naây.
• AÃnh hûúãng àêìy àuã cuãa mûác àöå nhiïîm bïånh lïn tyã lïå tûã vong thûúâng laâ chêåm. Ngay caã
nïëu coá thïí ngùn ngûâa àûúåc têët caã caác trûúâng húåp nhiïîm múái HIV, khi chûa coá biïån
phaáp àiïìu trõ thò nhûäng trûúâng húåp tûã vong do AIDS vêîn coân tiïëp tuåc xaãy ra trong
nhiïìu nùm, do quêìn thïí àaä bõ nhiïîm bïånh vaâ khoaãng thúâi gian uã bïånh daâi giûäa
nhiïîm truâng HIV vaâ phaát bïånh AIDS. Nhûäng nûúác coá tyã lïå hiïån nhiïîm HIV cao chó
múái bùæt àêìu traãi qua nhûäng aãnh hûúãng sêu sùæc do tyã lïå tûã vong cuãa dõch bïånh, nhûäng
aãnh hûúãng naây seä coân keáo daâi nhiïìu thêåp niïn ngay caã vúái nhûäng cöë gùæng phoâng
bïånh töët nhêët. Nhûäng hêåu quaã naây seä àûúåc nïu ra úã Chûúng 4 vaâ cuãng cöë lyá leä cho
viïåc can thiïåp caâng súám caâng töët àïí phoâng ngûâa HIV.

Baãn chêët sinh hoåc cuãa viruát vaâ haânh vi cuãa caá thïí coá aãnh hûúãng túái sûå lan truyïìn HIV
Khöng phaãi têët caã caác taác nhên gêy bïånh àûúåc àûa vaâo quêìn thïí àïìu töìn taåi àûúåc. Nïëu
möîi ngûúâi bõ bïånh, trong cuöåc àúâi mònh, trung bònh lêy sang dûúái möåt ngûúâi khaác thò
bïånh seä dêìn biïën mêët; nïëu lêy sang cho khöng hún möåt ngûúâi thò mûác bïånh têåt seä dûâng
laåi; nïëu lêy cho hún möåt ngûúâi thò bïånh seä tùng lïn. Töëc àöå lêy cuãa möåt bïånh lêy qua
àûúâng tònh duåc laâ con söë trung bònh nhûäng ngûúâi nhaåy caãm vúái bïånh, bõ lêy bïånh tûâ möåt
ngûúâi khaác trong suöët thúâi gian söëng cuãa ngûúâi naây (May vaâ Anderson 1987, Thomas vaâ
Tucker 1996)1. Nïëu möîi ngûúâi mùæc möåt loaåi bïånh, truyïìn bïånh àoá cho àuáng möåt ngûúâi
khaác, thò töëc àöå lêy truyïìn bïånh bùçng 1. Trong nhûäng quêìn thïí maâ úã àoá HIV coá töëc àöå lêy
truyïìn bïånh nhoã hún 1 dõch seä khöng thïí tûå töìn taåi àûúåc. Nhû vêåy töëc àöå lêy truyïìn HIV
caâng cao thò dõch lan truyïìn caâng nhanh.
Nhû vêåy, nhûäng yïëu töë naâo xaác àõnh töëc àöå lêy truyïìn HIV úã caác quêìn thïí khaác
nhau. Chuáng ta àaä thêëy úã Chûúng 1: phûúng thûác lêy bïånh phöí biïën nhêët cuãa HIV laâ
thöng qua tiïëp xuác tònh duåc. Ba yïëu töë chñnh coá aãnh hûúãng lúán àïën töëc àöå lêy truyïìn cuãa
têët caã caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc (LQÀTD), kïí caã HIV laâ:
• Khoaãng thúâi gian maâ möåt ngûúâi coá khaã nùng lêy bïånh cho ngûúâi khaác
• Nguy cú lêy truyïìn trïn möåt lêìn tiïëp xuác tònh duåc
• Tyã lïå kïët baån tònh múái2

61
Caác yïëu töë naây cuäng tûúng tûå àöëi vúái trûúâng húåp lêy qua caác duång cuå tiïm chñch bõ
nhiïîm bïånh, chó coá àiïìu laâ, trong trûúâng húåp àoá nguy cú lêy trïn möåt lêìn tiïëp xuác àûúåc
tñnh laâ nguy cú lêy trïn möåt lêìn tiïm chñch, vaâ söë baån tònh àûúåc chuyïín thaânh söë ngûúâi
maâ àöëi tûúång duâng chung duång cuå tiïm chñch. Nhûäng àiïím lúán trong baân luêån sau àêy vò
thïë coá thïí aáp duång cho sûå lêy truyïìn qua kim tiïm bõ nhiïîm viruát cuäng nhû qua tiïëp xuác
tònh duåc.
Möîi möåt yïëu töë trong söë ba yïëu töë nïu trïn laåi bõ aãnh hûúãng búãi baãn chêët sinh hoåc cuãa
viruát vaâ búãi haânh vi caá nhên. Baãn chêët sinh hoåc coá möåt vai troâ quan troång trong toaân böå
khoaãng thúâi gian maâ möåt caá thïí coá khaã nùng lêy bïånh cho ngûúâi khaác vaâ trong nguy cú
lêy truyïìn tñnh trïn möåt lêìn tiïëp xuác. Thïë nhûng haânh vi caá nhên cuäng coá aãnh hûúãng lúán
lïn nguy cú lêy truyïìn tñnh trïn möåt lêìn tiïëp xuác, vñ duå, thöng qua nhûäng quyïët àõnh vïì
sûã duång bao cao su, khûã truâng kim tiïm duâng chung vaâ tòm caách àiïìu trõ nhûäng bïånh lêy
qua àûúâng tònh duåc khaác. Haânh vi caá nhên coá möëi liïn quan trûåc tiïëp vúái tyã lïå kïët baån
tònh. Tûâ nay cho túái khi y hoåc tòm ra àûúåc möåt biïån phaáp chûäa trõ hoùåc vacxin, con àûúâng
quan troång nhêët àïí giaãm sûå lan truyïìn cuãa HIV seä vêîn laâ thay àöíi haânh vi caá nhên.

Thúâi gian lêy nhiïîm


Thiïëu biïån phaáp àiïìu trõ vaâ thúâi gian lêy nhiïîm keáo daâi laâ nhûäng thuöåc tñnh chñnh, phên
biïåt HIV vúái phêìn lúán caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khaác. Thúâi gian lêy nhiïîm keáo daâi
cuãa HIV laâm tùng khaã nùng möåt caá nhên bõ bïånh truyïìn bïånh cho nhûäng ngûúâi khaác.
Hún thïë nûäa, do möåt ngûúâi bõ HIV thûúâng khöng coá triïåu chûáng bïånh trong nhiïìu nùm,
ngûúâi bïånh vaâ baån tònh cuãa ngûúâi àoá thûúâng khöng hay biïët vïì nguy cú truyïìn bïånh. Nhû
vêåy, thúâi gian khöng coá triïåu chûáng keáo daâi cuãa bïånh HIV coá khaã nùng laâm cho nhiïìu
baån tònh coá nguy cú mùæc bïånh hún laâ trong trûúâng húåp nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh
duåc khaác. AÃnh hûúãng cuãa nhûäng loaåi thuöëc múái àûúåc tòm ra laâm keáo daâi cuöåc söëng cuãa
nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV, coá thïí keáo daâi thúâi gian lêy nhiïîm. Tuy nhiïn, nïëu nhûäng loaåi
thuöëc naây laâm giaãm àaáng kïí taãi lûúång cuãa viruát, chuáng coá thïí laâm giaãm nguy cú lêy
nhiïîm trïn möåt lêìn tiïëp xuác. Duâ sao, trûâ khi coá nhûäng tiïën böå to lúán trong y hoåc vaâ giaãm
àaáng kïí chi phñ àiïìu trõ, nhûäng loaåi thuöëc múái naây ñt coá khaã nùng aãnh hûúãng àaáng kïí lïn
thúâi gian lêy nhiïîm úã caác nûúác àang phaát triïín, vò rêët ñt nûúác àang phaát triïín coá taâi lûåc
hoùåc nhên lûåc àïí cung cêëp thuöëc. Àiïìu naây àïí laåi hai cú chïë àêìu tiïn cho phoâng ngûâa:
giaãm nguy cú nhiïîm bïånh trïn möåt lêìn tiïëp xuác vaâ giaãm viïåc kïët baån tònh múái.

Nguy cú nhiïîm bïånh trïn möåt lêìn tiïëp xuác


Nguy cú nhiïîm HIV trung bònh trïn möåt lêìn tiïëp xuác tònh duåc nhoã hún nhiïìu so vúái nguy
cú naây úã nhûäng loaåi bïånh lêy truyïìn qua àûúâng tònh duåc khaác; tuy nhiïn, vò thúâi gian lêy
nhiïîm keáo daâi vaâ coá nhiïìu àöìng yïëu töë khaác laâm tùng sûå lêy truyïìn, nguy cú maâ möåt
ngûúâi bõ HIV dûúng tñnh khöng aáp duång caác biïån phaáp phoâng ngûâa röët cuöåc seä lêy cho
nhûäng ngûúâi khaác coá thïí khaá cao.
Nhûäng nghiïn cûáu vïì nguy cú lêy truyïìn HIV tñnh trïn möåt lêìn tiïëp xuác àaä vaâ àang
àûúåc tiïën haânh úã caác nûúác cöng nghiïåp. Do úã caác nûúác naây, tònh traång sûác khoeã cuãa dên
chuáng nhòn chung töët hún vaâ coá àuã àiïìu kiïån àiïìu trõ àöëi vúái nhûäng bïånh lêy qua àûúâng
tònh duåc khaác, nguy cú nhiïîm HIV trung bònh trïn möåt lêìn tiïëp xuác tònh duåc úã caác nûúác
cöng nghiïåp tûúng àöëi nhoã (baãng 2.1). Vñ duå, khaã nùng trung bònh àïí möåt ngûúâi nam giúái
bõ bïånh seä truyïìn HIV qua àûúâng tònh duåc cho möåt baån tònh nûä chûa nhiïîm bïånh thöng

62
qua möåt tiïëp xuác tònh duåc qua àûúâng êm àaåo maâ khöng coá biïån phaáp baão vïå ûúác tñnh giûäa
1 vaâ 2 trïn 1000 tiïëp xuác. Nguy cú lêy truyïìn tûâ möåt phuå nûä bõ nhiïîm bïånh cho möåt baån
tònh nam giúái chûa bõ nhiïîm bïånh thöng qua möåt tiïëp xuác tònh duåc qua àûúâng êm àaåo maâ
khöng coá biïån phaáp baão vïå bùçng 1/3 àïën 1/2 nguy cú noái trïn (Haverkos vaâ Battjes 1992)3.
Nhû vêåy, phuå nûä àûúåc coi laâ coá xaác suêët bõ lêy bïånh tûâ möåt baån tònh nam giúái àaä bõ nhiïîm
bïånh lúán hún laâ chiïìu ngûúåc laåi. Thûåc hiïån haânh vi tònh duåc qua hêåu mön coá nguy cú cao
hún caã, àùåc biïåt laâ àöëi vúái ngûúâi nhêån. Nguy cú lêy truyïìn qua giao húåp khöng àûúåc baão
vïå thöng qua àûúâng hêåu mön, dûåa trïn möåt nghiïn cûáu trïn nam giúái, àûúåc ûúác tñnh tûâ 5
àïën 30 trïn 1000 tiïëp xuác àöëi vúái ngûúâi nhêån. Tuy nhiïn, têët caã moåi con söë naây rêët coá thïí
àaánh giaá thêëp (coá thïí thêëp ài rêët nhiïìu) xaác suêët lêy truyïìn trung bònh trïn möåt lêìn
quan hïå tònh duåc. Caác con söë naây thûúâng dûåa trïn nhûäng nghiïn cûáu vïì sûå lêy truyïìn
trong söë nhûäng cùåp coá kïët quaã xeát nghiïåm HIV khöng àöìng nhêët - nhûäng àöi maâ trong àoá
möåt ngûúâi HIV - dûúng tñnh vaâ ngûúâi kia HIV - êm tñnh. Nhûäng àöi coá kïët quaã xeát
nghiïåm khöng àöìng nhêët trong möåt khoaãng thúâi gian rêët ngùæn àaä khöng àûúåc àûa vaâo
caác mêîu nghiïn cûáu naây; nhû vêåy, nhûäng ngûúâi coá khaã nùng lêy bïånh cao nhêët coá nhiïìu
khaã nùng bõ loaåi. Caác nghiïn cûáu cuäng khöng lêëy àûúåc nhûäng cùåp vúå chöìng trong àoá
khöng coá ngûúâi naâo coá xeát nghiïåm HIV dûúng tñnh, nhûng möåt trong hai ngûúâi múái àêy
àaä bõ lêy bïånh. Dûúái àêy chuáng töi xem xeát nhûäng bùçng chûáng cho thêëy àêy coá thïí laâ giai
àoaån coá khaã nùng lêy nhiïîm nhêët. Nïëu àiïìu àoá àuáng thò nhûäng nghiïn cûáu trïn nhûäng
cùåp vúå chöìng coá xeát nghiïåm khöng àöìng nhêët àaä àaánh giaá sûå lêy truyïìn cuãa HIV trong
möåt giai àoaån bïånh ñt lêy nhiïîm hún (Mastro vaâ de Vincenzi 1996).
Tyã lïå lêy truyïìn trïn möåt möëi quan hïå khöng tñnh túái thúâi gian keáo daâi cuãa möëi quan
hïå àoá coá thïí laâ möåt thûúác ào thûåc tïë hún vïì nguy cú lêy truyïìn HIV qua àûúâng tònh duåc
trong khuön khöí quan hïå àoá4. Möåt töíng quan caác nghiïn cûáu vïì tyã lïå lêy truyïìn trong söë
nhûäng ngûúâi coá quan hïå tònh duåc khaác giúái úã Myä vaâ Têy Êu tòm thêëy xaác suêët lêy truyïìn
trung bònh tûâ nam sang nûä vaâo khoaãng 23% vaâ khoaãng möåt nûãa tyã lïå àoá (12%) laâ tûâ nûä
sang nam (Mastro vaâ de Vincenzi 1996). Ngay caã nhûäng tyã lïå naây dûúâng nhû cuäng thêëp
hún tyã lïå maâ caác nûúác àang phaát triïín phaãi àöëi mùåt búãi vò nhiïìu ngûúâi úã caác nûúác àang
phaát triïín bõ mùæc nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khaác laâm tùng khaã nùng lêy
truyïìn cuãa HIV, möåt vêën àïì chuáng töi seä thaão luêån sau àêy.
Nhû vêåy, úã caác nûúác àang phaát triïín, nguy cú lêy truyïìn HIV tñnh trïn “möåt lêìn tiïëp
xuác” vúái möåt àöëi tûúång kinh doanh tònh duåc hoùåc möåt baån tònh ngêîu hûáng, coá nhiïìu khaã
nùng cao hún àaáng kïí so vúái nhûäng con söë àûúåc àûa ra trong baãng 2.1. Bêët chêëp nhûäng lyá
leä naây, khaã nùng lêy nhiïîm trung bònh cuãa HIV àûúåc coi laâ thêëp hún àaáng kïí so vúái
nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khaác.
Vñ duå, trong trûúâng húåp bïånh lêåu, xaác suêët möåt ngûúâi phuå nûä bõ bïånh truyïìn bïånh
cho möåt ngûúâi nam giúái khöng bõ bïånh trong khi giao húåp laâ 20-30% trïn möåt lêìn tiïëp
xuác, trong khi xaác xuêët maâ möåt ngûúâi nam giúái bõ bïånh truyïìn bïånh cho baån tònh nûä cuãa
mònh laâ 50-70% (Hethcote vaâ Yorke 1984). Mùåc duâ haânh vi giao húåp laâ phûúng thûác
truyïìn HIV haâng àêìu úã caã caác nûúác phaát triïín vaâ caác nûúác àang phaát triïín, nhûäng caách
thûác lêy truyïìn khaác mang möåt khaã nùng lan truyïìn bïånh lúán hún. Nguy cú maâ möåt
ngûúâi meå seä truyïìn viruát cho con mònh àûúåc ûúác tñnh dao àöång tûâ 13-48%. Xaác suêët lêy
truyïìn giûäa nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá àaä bõ nhiïîm bïånh vaâ chûa bõ nhiïîm bïånh
qua viïåc duâng chung caác duång cuå tiïm chñch rêët dao àöång, phuå thuöåc vaâo caách thûác tiïm
chñch vaâ loaåi duång cuå duâng chung. Xaác suêët lêy truyïìn ngêîu nhiïn qua kim tiïm trong y
tïë khi kim tiïm àaä tiïëp xuác vúái maáu bõ nhiïîm HIV chó vaâo khoaãng 1 trïn 250 hay 0,3%.
Tyã lïå lêy truyïìn qua truyïìn maáu àaä nhiïîm HIV laâ gêìn 100%.

63
Baãng 2.1. Xaác suêët nhiïîm HIV-1 qua möåt lêìn tiïëp xuáca

Söë trûúâng húåp nhiïîm bïånh


Phûúng thûác lêy truyïìn trong 100 lêìn tiïëp xuác
Nam sang nûä, quan hïå tònh duåc khöng àûúåc baão vïå qua êm àaåo 0.1-.02
a
Nûä sang nam, quan hïå tònh duåc khöng àûúåc baão vïå qua êm àaåo 0.033-0.1
Nam sang nam, quan hïå tònh duåc khöng àûúåc baão vïå qua hêåu mön 0.5-0.3
Tiïm chñch 0.3
Truyïìn tûâ meå sang con 13-48
Tiïëp xuác vúái saãn phêím maáu bõ nhiïîm bïånh 90-100

a. Khi khöng coá mùåt caác àöìng yïëu töë lêy bïånh khaác nhû caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc vaâ nhûäng loaåi bïånh nhiïîm truâng
khaác trong thúâi gian uã bïånh.
b. Àûúåc ûúác tñnh bùçng 1/2 àïën 1/3 tyã lïå cuãa nam truyïìn sang nûä.
Nguöìn: Dabis vaâ caác taác giaã khaác 1993; De Gruttola vaâ caác taác giaã khaác 1989; Dunn vaâ caác taác giaã khaác 1992; Nhoám
Nghiïn cûáu chêu Êu 1992; Havercos vaâ Battjes 1992; Mastro vaâ Vincenzi 1996; Padian, Shiboski vaâ Jewell 1991; Tokars
vaâ caác taác giaã khaác 1993.

Nguy cú nhiïîm bïånh trïn möåt lêìn tiïëp xuác khöng phaãi laâ möåt hùçng söë; noá coá thïí bõ
aãnh hûúãng búãi nhiïìu yïëu töë, möåt vaâi yïëu töë trong söë àoá coá thïí laâm cho dõch bïånh trêìm
troång thïm. Dûúái àêy, chuáng töi seä thaão luêån nhûäng yïëu töë quan troång nhêët trong söë
nhûäng yïëu töë naây.
Nguy cú coá thïí cao nhêët ngay sau khi bõ nhiïîm bïånh. Nhûäng nghiïn cûáu gêìn
àêy gúåi yá rùçng tñnh gêy nhiïîm coá thïí dao àöång àaáng kïí tuyâ theo giai àoaån nhiïîm truâng
HIV. Hai àónh cuãa tñnh gêy nhiïîm àûúåc coi laâ truâng vúái giai àoaån taãi lûúång cao nhêët cuãa
viruát - àónh cao nhêët thûá nhêët, trong voâng vaâi thaáng sau khi nhiïîm (trûúác khi cú thïí saãn
xuêët ra khaáng thïí khaáng viruát) vaâ àónh thûá hai àûúåc coi laâ thêëp hún úã thúâi kyâ cuöëi cuãa
giai àoaån lêm saâng khi cú thïí àaä mêët ài khaã nùng chöëng laåi HIV (Pinkerton vaâ Abramson
1996). Caác nghiïn cûáu trïn nhûäng ngûúâi àöìng tñnh luyïën aái nam gúåi yá rùçng nguy cú bõ
nhiïîm bïånh maâ möåt ngûúâi phaãi àöëi mùåt, trong möåt lêìn giao húåp qua hêåu mön khöng àûúåc
baão vïå, laâ 10-30% nïëu baån tònh cuãa ngûúâi àoá úã vaâo giai àoaån súám, cêëp tñnh cuãa thúâi kyâ bõ
bïånh (Jacquez vaâ caác taác giaã khaác 1994). ÚÃ giai àoaån giûäa, khaã nùng nhiïîm bïånh tuåt
xuöëng giûäa 0.01 àïën 0.1%, nhûng úã giai àoaån cuöëi laåi tùng lïn àïën 0.1- 1%. Sûå dao àöång
cuãa saác xuêët lêy truyïìn qua quan hïå tònh duåc khaác giúái úã giai àoaån súám vaâ muöån cuãa
bïånh chûa àûúåc ûúác tñnh nhûng coá thïí coá yá nghôa quan troång àöëi vúái quy mö cuãa dõch
(khung minh hoaå 2.1).
Nguy cú lêy truyïìn lúán ngay sau khi nhiïîm bïånh coá thïí laâ möåt lyá do laâm cho dõch
diïîn ra nhanh nhû vêåy úã caác nûúác àang phaát triïín. ÚÃ Thaái Lan, nguy cú lêy truyïìn qua
àûúâng tònh duåc tûâ nûä sang nam ûúác tñnh laâ 3-6 trûúâng húåp nhiïîm bïånh trïn 100 cuöåc tiïëp
xuác, cao hún nhiïìu so vúái söë liïåu trong baãng 2.1 - àiïìu àoá coá thïí do coá nhiïìu ngûúâi Thaái úã
vaâo giai àoaån súám nhêët nhûng cuäng coá khaã nùng gêy nhiïîm lúán nhêët (Mastro vaâ caác TG
khaác 1994)5. Thïm vaâo àoá, khaã nùng lêy truyïìn HIV cuäng khaác nhau tuyâ theo loaåi viruát.
HIV-1 dïî lêy truyïìn vaâ coá thúâi gian uã bïånh ngùæn hún HIV-2. (De Cock vaâ Brun-Vezinet
1996). HIV-1 coá nhiïìu loaåi vúái sûå phên böë àõa lyá àùåc chuãng. Tuy nhiïn, cho túái nay chûa
coá bùçng chûáng dõch tïî hoåc mang tñnh kïët luêån vïì khaã nùng gêy bïånh nhiïìu hoùåc ñt hún
cuãa bêët cûá loaåi naâo trong söë naây so vúái nhûäng loaåi khaác (Anderson vaâ caác TG khaác 1996,

64
Expert Group 1997).
Nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khöng àûúåc àiïìu trõ laâm tùng nguy cú
nhiïîm truâng HIV tñnh trïn möåt lêìn tiïëp xuác tònh duåc. Caác bïånh lêy qua àûúâng tònh
duåc úã caác nûúác àang phaát triïín hay gùåp hún nhiïìu so vúái úã caác nûúác cöng nghiïåp (baãng
2.2). Caác nghiïn cûáu úã caã caác nûúác àang phaát triïín vaâ caác nûúác cöng nghiïåp cho thêëy
nhûäng ngûúâi hiïån nay hoùåc trong quaá khûá bõ bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc coá khaã nùng bõ
nhiïîm HIV cao hún 2-9 lêìn6. Tuy nhiïn, vò HIV vaâ caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khaác
àïìu coá liïn quan chùåt cheä vúái haânh vi tònh duåc coá nguy cú cao, àùåc biïåt laâ tyã lïå àöíi baån
tònh cao, khoá maâ phên biïåt àûúåc mûác àöå laâm tùng sûå lêy truyïìn HIV trïn thûåc tïë cuãa caác
bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc.

Khung minh hoaå 2.1 aãnh hûúãng cuãa àónh xuêët hiïån súám trong àûúâng biïíu diïîn tñnh
gêy nhiïîm

Hònh khung 2.1: Hònh daáng cuãa àûúâng dõch bïånh theo caác giaã àõnh khaác nhau vïì tñnh
lêy nhiïîm

Nguöìn: Trñch tûâ Anderson (1996), hònh 4.5. In laåi vúái sûå cho pheáp cuãa Oxford University Press

Caác nhaâ nghiïn cûáu y hoåc vêîn coân chûa chùæc chùæn vïì àùåc àiïím chñnh xaác cuãa tñnh gêy nhiïîm
cuãa viruát HIV trong thúâi kyâ uã bïånh. Tuy nhiïn, Roy Anderson (1996) àaä chó ra rùçng nïëu HIV coá khaã
nùng gêy nhiïîm nhêët úã thúâi kyâ àêìu nhû laâ möåt söë nhaâ nghiïn cûáu nghi ngúâ, thò tyã lïå nhiïîm múái HIV
seä tùng nhanh hún vaâ àaåt àïën tyã lïå hiïån nhiïîm àónh àiïím cao hún so vúái trûúâng húåp bïånh coá khaã
nùng gêy nhiïîm àöìng àïìu trong suöët thúâi gian uã bïånh hoùåc laâ bïånh gêy nhiïîm nhiïìu nhêët úã thúâi kyâ
sau cuãa giai àoaån uã bïånh. Trong mö phoãng cuãa Anderson, dõch HIV vúái caã 3 àùåc àiïím vïì tñnh gêy
nhiïîm àïìu àaåt àïën cuâng möåt mûác nhiïîm. Tuy nhiïn nïëu viruát dïî lêy úã thúâi kyâ àêìu cuãa giai àoaån uã
bïånh, coá thïí söë ngûúâi bõ nhiïîm bïånh luäy kïë seä nhiïìu hún. Nïëu ngûúâi ta coá khaã nùng lêy bïånh nhiïìu
nhêët ngay sau khi nhiïîm bïånh vaâ trûúác khi cú thïí coá khaáng thïí chöëng laåi viruát, hoå seä coá kïët quaã xeát
nghiïåm HIV êm tñnh ngay úã thúâi àiïím maâ hoå coá khaã nùng lêy bïånh lúán nhêët. HIV coá thïí lan truyïìn
rêët nhanh trong söë nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao trong thúâi kyâ ngùæn nhûng dïî lêy nhiïîm
nhêët naây.

65
Tuy vêåy, coá nhûäng lyá leä sinh hoåc àêìy thuyïët phuåc buöåc ta phaãi tin rùçng, nhûäng bïånh
gêy loeát lêy qua àûúâng tònh duåc, khöng àûúåc àiïìu trõ, nhû herpes, giang mai vaâ haå cam
laâm tùng nguy cú lêy truyïìn HIV tñnh trïn möåt lêìn tiïëp xuác lïn nhiïìu: caác töín thûúng do
nhûäng loaåi bïånh naây gêy nïn múã cûãa sùén cho HIV xêm nhêåp vaâo ngûúâi mùåc duâ bïånh gùåp
úã trïn ngûúâi bõ nhiïîm HIV hay trïn ngûúâi chûa bõ nhiïîm: Trong trûúâng húåp nhûäng bïånh
lêy qua àûúâng tònh duåc khöng gêy loeát nhû lêåu, bïånh cla-mi-ài-a, hoùåc nêëm truâng roi, sûå
lêy truyïìn HIV cuäng coá thïí tùng lïn xeát vïì phûúng diïån sinh hoåc, nhûng caác bùçng chûáng
dõch tïî hoåc thò coân ñt - chuã yïëu laâ do nhûäng nguyïn nhên liïn quan àïën phûúng phaáp
nghiïn cûáu (Laga vaâ caác TG khaác 1993). Vñ duå, möåt nghiïn cûáu múái àêy úã Ma-la-uy àaä
thêëy rùçng lûúång viruát HIV trong tinh dõch cuãa nhûäng àaân öng HIV dûúng tñnh vaâ bõ viïm
niïåu àaåo cao gêëp 8 lêìn so vúái nhoám àöëi chûáng laâ nhûäng nam giúái HIV dûúng tñnh nhûng
khöng bõ viïm niïåu àaåo vaâ nöìng àöå naây giaãm àaáng kïí khi bïånh viïm niïåu àaåo àûúåc chûäa
bùçng khaáng sinh (Cohen vaâ caác TG khaác 1997). Phuå nûä coá nhiïìu khaã nùng bõ mùæc caác
bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc maâ khöng coá triïåu chûáng roä raâng, vaâ vò thïë, nhiïìu trûúâng
húåp khöng àûúåc àiïìu trõ hún laâ nam giúái. Möåt nûãa söë phuå nûä bõ lêåu khöng coá triïåu chûáng
so vúái tyã lïå 5% úã nam giúái (Hethcote vaâ Yorke 1984). Nhû vêåy nïëu nhûäng bïånh lêy qua
àûúâng tònh duåc khöng gêy loeát quaã coá taåo thuêån lúåi cho viïåc lêy truyïìn HIV, thò chuáng
cuäng laâm tùng xaác suêët lêy nhiïîm möåt caách khaác nhau, tuyâ thuöåc vaâo viïåc phuå nûä àoáng
vai troâ lêy hay bõ lêy bïånh. Àiïìu naây do tyã lïå nhûäng phuå nûä coá khaã nùng bõ bïånh lêy qua
àûúâng tònh duåc nhûng khöng coá triïåu chûáng, vaâ do àoá, khöng àûúåc àiïìu trõ, cao hún. Möåt
töíng quan gêìn àêy cho thêëy, úã 11 nûúác chêu Phi, 5-17% phuå nûä mang thai coá xeát nghiïåm
giang mai dûúng tñnh; úã Gia-mai-ca laâ 5% vaâ úã Hai-ti laâ hún 10% (Van Daåm, Dallabetta
vaâ Piot 1984).
Duâ baãn chêët cuãa möëi liïn quan giûäa HIV vaâ nhûäng bïånh bïånh lêy qua àûúâng tònh
duåc nhû thïë naâo ài nûäa thò cuäng coá bùçng chûáng cho thêëy rùçng viïåc àiïìu trõ caác bïånh lêy
qua àûúâng tònh duåc coá triïåu chûáng lêm saâng laâm giaãm sûå lêy truyïìn HIV. Trong möåt thûã
nghiïåm lêm saâng àêìu nhûäng nùm 1990 úã möåt vuâng nöng thön cuãa Mwanza, Tan-da-ni-a,
kïët quaã cho thêëy viïåc àiïìu trõ nhûäng bïånh bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc coá triïåu chûáng,
laâm giaãm tó lïå nhiïîm HIV úã ngûúâi lúán hún 40% (Grosskurth vaâ caác TG khaác 1995a). Quy
mö, maâ nhûäng kïët quaã naây coá thïí aáp duång àûúåc cho nhûäng nûúác khaác, phuå thuöåc vaâo
nhiïìu yïëu töë àùåc trûng cho möîi nûúác bao göìm tyã lïå hiïån nhiïîm HIV vaâ caác bïånh lêy qua
àûúâng tònh duåc, nhûäng loaåi bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc hay gùåp, chêët lûúång cuãa cöng
taác àiïìu trõ vaâ mûác àöå àiïìu trõ bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc trûúác khi coá can thiïåp. Vaâo
thúâi àiïím bùæt àêìu nghiïn cûáu Mwanza, tyã lïå hiïån mùæc HIV úã ngûúâi lúán tûâ 15-54 tuöíi àaä
cao - 4% (Grosskurth vaâ caác TG khaác 1995b). Mö phoãng dõch HIV úã vuâng nöng thön U-
gan-da chó ra rùçng tó lïå nhiïîm truâng HIV, trong àoá bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc laâ àöìng
yïëu töë, cao nhêët ngay úã thúâi kyâ àêìu cuãa dõch bïånh (Robinson vaâ caác TG khaác 1997). Àiïìu
àoá gúåi yá rùçng hiïåu quaã cuãa viïåc àiïìu trõ bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc trong viïåc laâm giaãm
tó lïå nhiïîm HIV úã Mwanza thêåm chñ coá thïí lúán hún nïëu nhû àûúåc tiïën haânh súám hún tûâ
khi dõch bïånh múái bùæt àêìu.
Cùæt bao qui àêìu úã nam giúái coá thïí laâ möåt yïëu töë. Möåt söë nhaâ nghiïn cûáu àaä tòm
thêëy möëi liïn quan giûäa nhiïîm truâng HIV vaâ viïåc khöng cùæt bao qui àêìu úã nam giúái vaâ
tin rùçng àiïìu àoá coá thïí chõu traách nhiïåm möåt phêìn vïì sûå lan truyïìn nhanh choáng cuãa
HIV úã vuâng Cêån Xa-ha-ra, chêu Phi. Caác nghiïn cûáu vïì chuãng töåc àaä gúåi yá rùçng nam giúái
ñt bõ cùæt bao qui àêìu úã vuâng Trung, Àöng vaâ Nam Phi, doåc theo àûúâng Nam Bùæc cho
xuöëng àïën thung luäng Rift (Bongaarts vaâ caác TG khaác 1989). Àiïìu àoá cuäng xaãy ra úã
nhûäng vuâng coá tó lïå nhiïîm HIV cao nhêët úã caác khu vûåc thaânh phöë. Nùm 1989, úã nùm

66
Baãng 2.2. Ûúác tñnh tyã lïå mùæc múái vaâ tyã lïå hiïån mùæc cuãa caác bïånh lêy qua àûúâng tònh
duåc coá thïí àiïìu trõ àûúåc úã ngûúâi lúán 15-49 tuöíi, theo khu vûåc

Söë ngûúâi hiïån Tyã lïå hiïån Söë ngûúâi mùæc Tyã lïå mùæc
Vuâng mùæc (triïìu) mùæc /1000 múái (triïìu) múái /1000
Caác nûúác cöng nghiïåp
Bùæc Myä 8 52 14 91
Uác 0.6 52 1 91
Têy Êu 10 45 16 77
Caác nûúác àang phaát triïín
Cêån Xahara, chêu Phi 53 208 65 254
Nam AÁ 120 128 150 160
Myä Latinh vaâ vuâng Caribe 24 95 36 145
Àöng Êu vaâ Trung AÁ 12 75 18 112
Bùæc Phi vaâ Trung Àöng 6.5 40 10 60
Àöng AÁ vaâ Thaái Bònh Dûúng 16 19 23 28
Töíng söë 250 85 333 113

Ghi chuá: Bao göìm giang mai, lêåu, clamiàia, nêëm truâng soi. Sûå khaác biïåt quöëc tïë caã tyã lïå mùæc múái, tyã lïå hiïån mùæc caác bïånh
lêy qua àûúâng tònh duåc phaãn aánh sûå khaác biïåt trong haânh vi tònh duåc vaâ haânh vi tòm kiïëm sûå chùm soác y tïë.
Nguöìn: WHO/GPA 1995

nûúác, núi coá hún 3/4 nam giúái khöng cùæt ban qui àêìu, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV úã vuâng àö thõ
bùçng 16%. Ngûúåc laåi, úã hai mûúi nûúác khaác núi maâ ûúác tñnh coá hún 90% nam giúái àaä cùæt
bao qui àêìu, mûác trung bònh nhiïîm HIV úã thaânh phöë chó laâ 1%.
Möåt lyá do vò sao nhûäng nam giúái khöng cùæt bao qui àêìu coá thïí coá nguy cú nhiïîm HIV
vaâ lêy bïånh cho nhûäng ngûúâi khaác cao hún, laâ vò hoå coá nguy cú bõ nhiïîm bïånh lêy qua
àûúâng tmh duåc gêy loeát, àùåc biïåt laâ bïånh haå cam, cao hún. Àiïìu kiïån vïå sinh àûúâng sinh
duåc keám úã nhûäng ngûúâi nam giúái khöng cùæt bao qui àêìu coá thïí cuäng coá vai troâ nhêët àõnh,
àùåc biïåt úã nhûäng vuâng coá thu nhêåp thêëp vaâ thiïëu àiïìu kiïån vïå sinh. Möåt nghiïn cûáu úã Kï-
ni-a àaä thêëy rùçng ngay caã trong söë nhûäng nam giúái khöng bõ bïånh haå cam, nhûäng ngûúâi
khöng cùæt bao qui àêìu coá nhiïìu khaã nùng coá phaãn ûáng huyïët thanh thay àöíi (29%) hún laâ
nhûäng ngûúâi àûúåc cùæt bao qui àêìu (2,5%) (Plummer vaâ caác TG khaác 1991). Tuy nhiïn,
mûác àöå tùng cuãa nguy cú nhiïîm HIV do viïåc khöng cùæt bao qui àêìu chûa àûúåc xaác àõnh vaâ
cêu hoãi liïåu nguy cú êëy coá töìn taåi thêåt hay khöng vêîn coân àang àûúåc tranh luêån. Àoá laâ vò
viïåc cùæt bao qui àêìu liïn quan túái nhiïìu yïëu töë khaác ngoaâi bïånh haå cam. Àùåc biïåt, chuãng
töåc vaâ tön giaáo laâ nhûäng yïëu töë xaác àõnh quan troång àöëi vúái viïåc nam giúái coá cùæt bao qui
àêìu hay khöng, vò thïë khoá maâ taách biïåt àûúåc aãnh hûúãng cuãa viïåc cùæt bao qui àêìu cuãa nam
giúái (hoùåc khöng cùæt bao qui àêìu) vúái aãnh hûúãng cuãa nhûäng chuêín mûåc vùn hoáa khaác àöëi
vúái caác haânh vi tònh duåc.
Roä raâng, ngay caã nïëu viïåc cùæt bao qui àêìu cuãa nam giúái coá giaá trõ baão vïå chöëng laåi sûå
nhiïîm vaâ lan truyïìn HIV thò vêîn chûa àuã àïí phoâng bïånh. Vuâng Têy Phi coá tó lïå nam giúái
àûúåc cùæt bao qui àêìu cao thò HIV, tuy vêåy, vêîn lan traân nhanh. Hún 3/4 nam giúái sinh úã
Myä àûúåc cùæt bao qui àêìu, nhûng àiïìu àoá àaä khöng ngùn àûúåc dõch lêy truyïìn HIV úã Myä

67
(Laumann, Masi, vaâ Zuckerman 1997). Ngûúåc laåi, úã Têy Êu vaâ Nam Myä, viïåc cùæt bao qui
àêìu ñt gùåp, vêåy maâ dõch HIV úã nhûäng vuâng naây vêîn chûa àaåt àûúåc quy mö cuãa vuâng Àöng
vaâ Trung Phi (Laumann, Masi, vaâ Zuckerman 1997).
Haânh vi aãnh hûúãng àïën xaác suêët lêy truyïìn. Mùåc duâ xaác suêët lêy truyïìn cú baãn
cuãa HIV tñnh trïn möåt lêìn tiïëp xuác àûúåc xaác àõnh búãi baãn chêët sinh hoåc cuãa viruát, may
mùæn laâ xaác suêët àoá coá thïí giaãm àaáng kïí thöng qua viïåc thay àöíi haânh vi. Viïåc sûã duång
bao cao su vaâ àiïìu trõ nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc thöng thûúâng coá thïí laâm giaãm
xaác suêët lêy truyïìn qua tiïëp xuác tònh duåc. Viïåc vö truâng caác duång cuå tiïm coá thïí giaãm
trïn quy mö lúán sûå lêy truyïìn trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuáy vaâ trong söë caác
bïånh nhên úã caác cú súã y tïë. Sûå lêy truyïìn tûâ meå sang con coá thïí giaãm thöng qua caã hay
con àûúâng: Àiïìu trõ vaâ thay àöíi haânh vi. Triïín voång cuãa viïåc thay àöíi haânh vi laâm giaãm
lêy truyïìn HIV àûúåc thaão luêån úã Chûúng 3.

Tyã lïå thay àöíi baån tònh


Trong khi xaác suêët lêy truyïìn coá aãnh hûúãng quan troång lïn töëc àöå lêy truyïìn cuãa HIV,
thò tyã lïå thay àöíi baån tònh dûúâng nhû laåi chõu traách nhiïåm vïì sûå khaác biïåt lúán nhêët cuãa
töëc àöå lêy giûäa caác nhoám ngûúâi vaâ caác nûúác khaác nhau. Tûúng tûå nhû vêåy, mûác àöå thay
àöíi ngûúâi duâng chung duång cuå tiïm chñch khöng khûã truâng úã nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma
tuáy coá aãnh hûúãng rêët lúán lïn töëc àöå lêy truyïìn HIV trong cöång àöìng àoá. Cuöëi cuâng, trong
hïå thöëng y tïë, mûác àöå taái sûã duång nhûäng duång cuå tiïm truyïìn chûa àûúåc vö truâng cho
nhiïìu bïånh nhên, vïì mùåt phên tñch, cuäng tûúng àûúng mûác àöå cuãa viïåc thay àöíi baån tònh
hoùåc baån tiïm chñch (khung 2.2). Trong caã 3 trûúâng húåp, mûác àöå thay àöíi àöëi tûúång caâng
cao thò xaác suêët viruát lan truyïìn tûâ ngûúâi àaä bõ nhiïîm sang ngûúâi chûa bõ nhiïîm caâng
lúán.
Ngûúåc laåi, mùåc duâ xaác suêët bõ nhiïîm bïånh tñnh trïn möåt lêìn tiïëp xuác úã nhûäng ngûúâi
nhêån maáu bõ nhiïîm bïånh vaâ úã treã em coá meå bõ HIV dûúng tñnh cao hún, nhûäng nhoám àöëi
tûúång naây ñt coá khaã nùng lêy nhiïîm sang nhiïìu ngûúâi khaác. Mûác àöå thay àöíi àöëi tûúång
cho maáu trong söë nhûäng ngûúâi nhêån maáu truyïìn tûúng àöëi thêëp. Vò töëc àöå lêy truyïìn cuãa
HIV àöëi vúái nhûäng phûúng thûác truyïìn bïånh naây laâ dûúái 1, nïëu viruát lan truyïìn chó bùçng
àûúâng truyïìn maáu hay tûâ meå sang con, dõch bïånh coá nhiïìu khaã nùng khöng töìn taåi àûúåc.
Trong àiïìu kiïån khöng sûã duång bao cao su hoùåc khöng vö truâng nhûäng duång cuå tiïm
chñch duâng chung, tó lïå thay àöíi àöëi tûúång cao seä laâm cho dõch tiïëp tuåc töìn taåi.
Caã hai yïëu töë: mûác àöå thay àöíi àöëi tûúång (tònh duåc/tiïm chñch/truyïìn maáu) trung
bònh trong möåt quêìn thïí vaâ sûå dao àöång cuãa mûác àöå naây giûäa caác caá thïí, coá aãnh hûúãng
lïn sûå lan truyïìn cuãa HIV trong quêìn thïí. Nïëu nhûäng yïëu töë khaác öín àõnh, mûác àöå thay
àöíi àöëi tûúång (tònh duåc/tiïm chñch/truyïìn maáu) trung bònh caâng cao thò töëc àöå lêy truyïìn
cuãa HIV caâng lúán. Tuy nhiïn, trong möåt quêìn thïí, trong àoá möåt söë ñt ngûúâi coá mûác thay
àöíi (baån tònh/ baån tiïm chñch) rêët cao vaâ coá nhiïìu ngûúâi coá mûác naây rêët thêëp, HIV vaâ
nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khaác seä lan truyïìn nhanh hún laâ nïëu söë baån (tònh/
tiïm chñch) trung bònh phên böë àïìu trïn caã quêìn thïí (Anderson vaâ May 1988, Over vaâ
Piot 1993).
Caác cuöåc àiïìu tra vïì haânh vi tònh duåc gúåi yá rùçng, trïn thûåc tïë, coá möåt sûå dao àöång lúán
vïì mûác àöå thay àöíi baån tònh giûäa caác nhoám trong möåt quêìn thïí thöëng nhêët8. Lêëy möåt vñ
duå, hònh 2.3 trònh baây phên phöëi theo söë baån tònh khöng thûúâng xuyïn cuãa caác àöëi tûúång
nam vaâ nûä tûâ 15 - 49 tuöíi úã Ri-ö àú Ja-nïi-rö, Bra-xin, coá ñt nhêët möåt baån tònh khöng

68
Khung minh hoåa 2.2 Lêy truyïìn HIV qua tiïm truyïìn trong y tïë

ÚÃ nhiïìu núi trïn thïë giúái caác nhên viïn y tïë hoùåc bïånh nhên thñch tiïm hún laâ uöëng thuöëc, thûúâng
laâ do quan niïåm cuãa nhên viïn y tïë hoùåc bïånh nhên cho rùçng tiïm coá hiïåu quaã hún laâ uöëng thuöëc.
Caác nghiïn cûáu úã nhûäng nûúác khaác nhau nhû ÊËn Àöå, Kï-ni-a, Ni-giï-ri-a, U-gan-da vaâ Viïåt Nam àaä
khùèng àõnh tñnh phöí biïën cuãa tiïm chñch trong quêìn thïí bïånh nhên. Hoå thûúâng àûúåc xaä höåi vaâ
nhûäng ngûúâi haânh nghïì y tïë tû nhên bao göìm caác thêìy lang, caác nhaâ thuöëc vaâ nhûäng ngûúâi tiïm
chñch thuï uãng höå. Kïët quaã laâ, möåt cuöåc àiïìu tra vïì haânh vi tiïën haânh vaâo nùm 1989-1990 àaä cho
thêëy 1/3 cho túái hún möåt nûãa ngûúâi lúán cuãa taám trong chñn nûúác àaä àûúåc tiïm trong nùm qua (Ferry
1995). Trong söë nhûäng ngûúâi àûúåc tiïm, söë lêìn tiïm trung bònh laâ 3-6 lêìn trong möåt nùm.
Trong hïå thöëng y tïë do nguöìn lûåc coân ngheâo naân cuãa caác nûúác àang phaát triïín, duång cuå tiïm
truyïìn, kïí caã nhûäng thûá coá chó àõnh duâng möåt lêìn - coá thïí bõ duâng laåi trïn nhiïìu bïånh nhên maâ
khöng àûúåc khûã truâng cêín thêån. Vñ duå möåt nghiïn cûáu úã 3 dûúäng àûúâng úã Bu-ki-na Pha-sö àaä cho
thêëy cûá 1000 lêìn tiïm caác dûúäng àûúâng naây chó sûã duång 14-250 búm tiïm vaâ tûâ 70-700 kim tiïm
(Wyatt 1993). Nïëu nhûäng duång cuå naây khöng àûúåc têíy truâng cêín thêån giûäa nhûäng lêìn duâng, HIV vaâ
nhûäng bïånh lêy truyïìn qua àûúâng maáu khaác coá thïí truyïìn tûâ ngûúâi bïånh naây sang ngûúâi bïånh
khaác giöëng nhû chuáng àaä àûúåc truyïìn giûäa nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuáy. Lêy truyïìn viïm gan,
giang mai, söët reát vaâ baåi liïåt qua nhûäng duång cuå tiïm truyïìn khöng àûúåc khûã truâng àaä àûúåc ghi
nhêån úã caác nûúác àang phaát triïín vaâ duång cuå tiïm chñch khöng àûúåc khûã truâng laâ nguyïn nhên chñnh
cuãa caác aáp xe (Wyatt 1993). Caác bïånh nhên úã nhûäng nûúác bõ bïånh AIDS têën cöng nùång nïì thûúâng
caãnh giaác vïì nguy cú lêy truyïìn HIV qua caác duång cuå y tïë; caác cuöåc àiïìu tra úã 2 cöång àöìng úã vuâng
nöng thön U-gan-àa cho thêëy 63-83% höå gia àònh coá kim tiïm vaâ búm tiïm riïng úã nhaâ àïí traánh
duâng chung vúái nhûäng bïånh nhên khaác (Birungi, Asiimwe vaâ Whyte 1994).
Söë trûúâng húåp hoùåc tyã lïå nhûäng trûúâng húåp nhiïîm truâng HIV qua tiïm chñch y tïë khöng àûúåc
khûã truâng coân chûa roä vaâ, vúái quy mö cuãa têìn xuêët tiïm truyïìn úã nhiïìu nûúác nhû hiïån nay, khoá coá
thïí thöëng kï àûúåc. Phên phöëi tuöíi cuãa caác trûúâng húåp nhiïîm HIV vaâ möëi tûúng quan cuãa tuöíi vúái
nhûäng yïëu töë nguy cú khaác gúåi yá rùçng lêëy truyïìn qua àûúâng tònh duåc, tuy vêåy, vêîn laâ con àûúâng lêy
truyïìn chñnh úã phêìn lúán caác nûúác. Tuy nhiïn, úã nhûäng nûúác coá sûå nhiïîm truâng HIV lan röång vaâ núi
maâ thoái quen khûã truâng khöng àûúåc thûåc hiïån töët, nguy cú lêy truyïìn HIV qua tiïm truyïìn y tïë laâ coá
thûåc. Coá thïí laâm giaãm thiïíu nguy cú naây bùçng caách tùng cûúâng thûåc haânh vö truâng vaâ bùçng caách
giaãm thiïíu viïåc tiïm truyïìn. Do tñnh phöí biïën cuãa viïåc tiïm truyïìn trong cöång àöìng vaâ giúái chuyïn
mön úã nhiïìu nûúác, viïåc giaãm thiïíu nhûäng chó àõnh khöng cêìn thiïët coá thïí àoâi hoãi möåt nöî lûåc giaáo
duåc cöång àöìng àaáng kïí.

thûúâng xuyïn trong 12 thaáng qua. Trong phên phöëi naây coá hai “àónh” - möåt àónh lúán
trong söë nhûäng ngûúâi khöng coá hoùåc chó coá ñt baån tònh khöng thûúâng xuyïn, vaâ möåt àónh
khaác nhoã hún trong söë nhûäng ngûúâi coá rêët nhiïìu baån tònh. Khoaãng möåt nûãa nam giúái
(56%) vaâ 90% nûä giúái traã lúâi khöng coá baån tònh khöng thûúâng xuyïn. Àiïìu àoá coá nghôa laâ,
hoùåc hoå khöng coá baån tònh naâo, hoùåc hoå coá quan hïå tònh duåc chó vúái vúå hoùåc chöìng hoùåc
vúái möåt söë baån tònh thûúâng xuyïn khaác. Nhûäng ngûúâi coá baån tònh khöng thûúâng xuyïn
thûúâng chó thûâa nhêån möåt vaâi ngûúâi. Vñ duå khoaãng 12% nam giúái vaâ 6% nûä giúái àaä traã lúâi
laâ chó coá möåt baån tònh khöng thûúâng xuyïn trong 12 thaáng qua. Mùåt khaác, möåt tó lïå nhoã
nam giúái - gêìn 2% - khai rùçng coá tûâ 20 baån tònh trúã lïn trong cuâng thúâi gian àoá. Phên phöëi
“hai àónh” caác àöëi tûúång theo söë baån tònh khöng thûúâng xuyïn laâ àiïín hònh cho nhûäng kïët
quaã tòm thêëy àûúåc trong caác cuöåc àiïìu tra vïì haânh vi tònh duåc úã caác nûúác khaác (Baáo caáo
phuå trúå, Deheneffe, Carael, vaâ Noumbissi 1996).

69
Hònh 2.3: Phên phöëi nam giúái vaâ nûä giúái, tuöíi 15 àïën 49, coá ñt nhêët möåt baån tònh ngêîu
hûáng, theo söë liïåu baån tònh khöng thûúâng xuyïn trong nùm trûúác, Ri-ö Do Ja-nei-rö,
Bra-xin.

Nguöìn: Baáo caáo phuå trúå Deheneffe, Carael vaâ Noumbissi 1996.

Sûå dao àöång hay coân goåi laâ sûå khöng àöìng nhêët trong haânh vi tònh duåc, thêåm chñ coân
maånh meä hún úã Thaái Lan, núi maâ vaâo nùm 1990, 28% nam giúái tûâ 15-49 tuöíi coá möåt baån
tònh khöng thûúâng xuyïn trong nùm trûúác vaâ gêìn 4% coá tûâ 20 baån tònh trúã lïn, trong khi
chó coá 2% phuå nûä traã lúâi àaä tûâng coá baån tònh khöng thûúâng xuyïn9. Caác phûúng phaáp lêëy
mêîu cho caác cuöåc àiïìu tra naây àaä khöng thêåt thaânh cöng trong viïåc àûa vaâo mêîu nhûäng
ngûúâi haânh nghïì maåi dêm laâ nhûäng ngûúâi thûúâng chó chiïëm möåt tó lïå nhoã trong cöång
àöìng nhûng laâ möåt thaânh phêìn quan troång cuãa àónh thûá hai trong phên phöëi noái trïn. Tó
lïå thay àöíi baån tònh cao trong möåt nhoám quêìn thïí rêët nhoã coá thïí àuã àïí duy trò möåt dõch
HIV hoùåc bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc àïí röìi dõch àoá seä tûâ tûâ lan vaâo phêìn coân laåi cuãa
quêìn thïí.
Mêîu hònh pha tröån. Àûúâng ài cuãa dõch bïånh trong phaåm vi quêìn thïí chung phuå
thuöåc vaâo mûác àöå vaâ mö hònh cuãa sûå pha tröån giûäa nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao
vúái nhau vaâ sûå pha tröån giûäa nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao vúái nhûäng ngûúâi coá
haânh vi nguy cú thêëp. Sûã duång thuêåt ngûä “haânh vi nguy cú cao”, chuáng töi muöën aám chó
sûå giao húåp khöng aáp duång caác biïån phaáp baão vïå vúái nhiïìu àöëi tûúång hoùåc duâng chung
duång cuå tiïm chñch khöng vö truâng. Nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao rêët dïî bõ nhiïîm
bïånh vaâ vö tònh truyïìn HIV cho nhûäng ngûúâi khaác. Nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú thêëp
- laâ nhûäng ngûúâi coá ñt baån tònh, sûã duång thûúâng xuyïn bao cao su vaâ khöng tiïm chñch ma
tuáy hoùåc (nïëu coá) thò khöng duâng chung kim tiïm, ñt coá khaã nùng truyïìn HIV cho nhûäng
ngûúâi khaác. Tuy nhiïn, hoå vêîn coá nguy cú bõ nhiïîm bïånh thöng qua viïåc truyïìn maáu coá

70
nhiïîm viruát hoùåc quan hïå tònh duåc vúái nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao. Vaâ treã em coá
nguy cú bõ lêy bïånh tûâ meå cuãa chuáng trong luác sinh nhûng rêët ñt coá khaã nùng laâm lan
truyïìn bïånh.
Trong möåt dõch HIV truyïìn qua àûúâng tònh duåc, töëc àöå maâ HIV lan truyïìn tûâ nhûäng
ngûúâi coá nhiïìu baån tònh sang nhûäng ngûúâi coá rêët ñt baån tònh phuå thuöåc vaâo mûác àöå pha
tröån giûäa nhûäng ngûúâi coá mûác hoaåt àöång tònh duåc khaác nhau. Nïëu nhûäng ngûúâi coá àöng
baån tònh chó giao húåp vúái nhûäng ngûúâi giöëng hoå (àûúåc goåi laâ höîn giao tònh duåc àöìng
nhoám), HIV seä coá xu hûúáng tùng nhanh trong nhûäng nhoám àoá, nhûng rêët chêåm vaâ chó
àaåt àïën möåt mûác àöå nhêët àõnh trong söë ngûúâi coân laåi cuãa quêìn thïí dên cû. Kïët quaã laâ
dõch seä àaåt àûúåc mûác nhiïîm truâng thêëp hún trong caã quêìn thïí dên cû so vúái mûác maâ nïëu
nhûäng ngûúâi coá nhiïìu baån tònh cuäng quan hïå tònh duåc vúái nhoám coá ñt baån tònh (àûúåc goåi
laâ höîn giao ngêîu nhiïn hay höîn giao tònh duåc dõ nhoám) (Anderson 1996, Anderson, Gupta
& Ng 1990). Sûå pha tröån giaãi thñch vò sao HIV khöng lan truyïìn trong möåt quêìn thïí vúái
möåt töëc àöå àöìng nhêët. Thûúâng laâ bïånh lan truyïìn thöng qua nhûäng àúåt dõch nhoã hún xaãy
ra úã nhûäng nhoám quêìn thïí nhoã giao nhau maâ haânh vi cuãa hoå laâm cho hoå coá nhûäng mûác
nguy cú khaác nhau, röìi sau àoá lan ra ngoaâi vaâo nhûäng nhoám ngûúâi coá haânh vi nguy cú
thêëp coá quan hïå vúái hoå.

Hònh 2.4: Tyã lïå hiïån nhiïîm HIV tùng trong söë nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm, baãy
thaânh phöë úã caác nûúác àang phaát triïín, 1985/95.

Tyã lïå hiïån nhiïîm HIV àaä àaåt mûác


cao vaâ tiïëp tuåc tùng lïn trong söë
gaái maäi dêm úã nhiïìu nûúác àang
phaát triïín

Nguöìn : Töíng cuåc Thöëng kï Myä (Ngên haâng dûä liïåu), 1997

Nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm maâ khaách haâng khöng sûã duång bao cao su, nhûäng
ngûúâi tiïm chñch ma tuáy duâng chung duång cuå tiïm chñch khöng khûã truâng vaâ nhûäng
ngûúâi khaác coá tó lïå thay àöíi baån cao laâ nhoám ngûúâi coá nguy cú nhiïîm bïånh àêìu tiïn trong
möåt dõch HIV. Tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong nhûäng nhoám naây coá thïí tùng rêët nhanh. Hònh
2.4 chó ra sûå tùng lïn nhanh choáng cuãa tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong nhûäng ngûúâi haânh
nghïì maåi dêm úã nhiïìu thaânh phöë thuöåc caác nûúác àang phaát triïín. Möåt phêìn cuãa sûå khaác
biïåt vïì mûác àöå tùng giûäa caác thaânh phöë coá thïí quy kïët cho sûå khaác biïåt vïì khoaãng thúâi
gian tûâ khi viruát xuêët hiïån. Tuy nhiïn, nhûäng yïëu töë khaác cuäng coá vai troâ. Tyã lïå nhiïîm
HIV trong söë nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm úã San tö Àö-min-gö, Cöång hoâa Àö-mi-nic
tùng chêåm hún; àiïìu àoá àûúåc coi laâ do tó lïå sûã duång bao cao su trong söë nhûäng ngûúâi haânh

71
Hònh 2.5: Sûå lan toãa röång HIV trong söë ngûúâi tiïm chñch ma tuáy, chêu AÁ vaâ U-crai-na,
caác nùm khaác nhau

Möåt khi HIV thêm nhêåp vaâo trong


söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá
duâng chung kim tiïm, tyã lïå hiïån
nhiïîm HIV coá thïít tùng tûâ mûác hêìu
nhû zïrö lïn túái mûác gêìn baäo hoaâ
chó trong möåt vaâi thaáng

Nguöìn : Stimson 1996; àöëi vúái U-crai-na, UNAIDS, 1996d.

nghïì maåi dêm úã àêy cao (Peggy McEvoy, tû liïåu caá nhên).
HIV coá xu hûúáng lan truyïìn trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuáy sûã duång chung
kim tiïm nhanh hún laâ trong söë nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm, búãi vò nguy cú lêy
truyïìn trïn möåt lêìn tiïëp xuác lúán hún. ÚÃ nhûäng nûúác, núi nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuáy
thûúâng duâng chung duång cuå tiïm chñch, HIV coá thïí lêy nhiïîm phêìn lúán nhûäng ngûúâi
duâng ma tuáy trong khoaãng vaâi thaáng nhû trûúâng húåp àaä xaãy ra úã möåt söë núi úã Chêu AÁ vaâ
úã U-crai-na (hònh 2.5).
Hònh 2.6 chó ra tó lïå mùæc bïånh AIDS úã nhûäng nhoám quêìn thïí khaác nhau úã saáu vuâng
thuöåc Myä Latinh. ÚÃ Bra-xin àúåt soáng àêìu cuãa dõch laâ úã nhûäng nam giúái coá quan hïå tònh
duåc vúái nam giúái10. Möåt vaâi nùm tiïëp theo, tònh hònh trïn àûúåc tiïëp nöëi búãi möåt trêån dõch
trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuáy, phêìn lúán söë àoá cuäng laâ nam giúái. Sau àoá, bïånh
lan sang nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm vaâ nhûäng baån tònh nûä cuãa nhûäng nam giúái coá
quan hïå tònh duåc vúái caã hai giúái vaâ nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuáy.
Thúâi gian vaâ àùåc àiïím cuãa dõch cuäng coá thïí rêët khaác biïåt ngay trong möåt vuâng. ÚÃ
vuâng Aldean, Mï-hi-cö vaâ Nam Cö-ne, dõch trûúác hïët têën cöng nhûäng nam giúái coá quan
hïå tònh duåc vúái nam giúái giöëng nhû úã Bra-xin. ÚÃ Ca-ri-bï vaâ úã vuâng eo Trung Myä, viïåc lêy
truyïìn qua tònh duåc khaác giúái nhanh choáng vûúåt lïn trïn sûå lêy truyïìn úã nhûäng nhoám
khaác. ÚÃ Thaái Lan HIV lan truyïìn trûúác hïët trong söë nam giúái coá quan hïå tònh duåc vúái
nam giúái vaâ trong nhoám tiïm chñch ma tuáy röìi sau àoá lan vaâo giúái haânh nghïì maåi dêm vaâ
khaách haâng cuãa hoå. Caác nhaâ nghiïn cûáu àaä xaác àõnh rùçng dõch úã nhûäng ngûúâi tiïm chñch
ma tuáy vaâ maåi dêm úã Thaái Lan laâ hai loaåi dõch àöåc lêåp, lêy truyïìn hai chuãng viruát khaác
biïåt nhau (Ou vaâ caác TG khaác 1993).
Nhûäng nhoám dên cû coá haânh vi nguy cú cao thûúâng xuyïn thay àöíi (Weniger vaâ
Berkley 1996). Cuâng vúái thúâi gian, möåt söë àöëi tûúång tûâ boã haânh vi nguy cú cao hoùåc chïët

72
Hònh 2.6: Söë nhiïîm múái haâng nùm úã Myä Latinh vaâ vuâng Ca-ri-bï, theo caác yïëu töë
nguy cú. 1982-95

HIV di chuyïín
qua caác nhoám
dên cû vúái mûác
àöå haânh vi ruãi
ro khaá c nhau
trong möåt loaåt
caác dõch chöìng
cheáo lïn nhau

IDU - Ngûúâi tiïm chñch matuyá Nguöìn: Söë liïåu cuãa PAHO, 1996
Vuâng Andear: Bölivia, Cölömbia, Peru, Vïnïxuïla
Vngf Nam Cöne: Achentina, Chilï, Oaragoay, Urugoay

73
trong khi nhûäng ngûúâi khaác bùæt àêìu coá haânh vi nguy cú cao àûúåc böí sung vaâo nhoám nguy
cú cao. Haânh vi coá nguy cú cao thûúâng dao àöång trong voâng àúâi cuãa möåt ngûúâi. Hoaåt àöång
tònh duåc thûúâng cao nhêët úã nhûäng ngûúâi treã, chûa coá gia àònh, àùåc biïåt laâ nam giúái. Khi
nam giúái vaâ nûä giúái xêy dûång gia àònh vaâ giaâ ài, mûác àöå cuãa nhûäng quan hïå tònh duåc ngêîu
hûáng thûúâng giaãm ài. Àöì thõ cuãa tyã lïå nhûäng nam vaâ nûä coá quan hïå tònh duåc vúái möåt baån
tònh khöng thûúâng xuyïn theo nhoám tuöíi àûúåc thïí hiïån úã hònh 2.7 chó roä àiïìu naây, mùåc
duâ àöì thõ cuäng phaãn aánh möåt chûâng mûåc naâo àoá nhûäng thay àöíi theo thúâi gian cuãa nhûäng
chuêín mûåc xaä höåi. Nhû chuáng ta seä thêëy úã Chûúng 3, sûå thay àöíi cuãa caác yïëu töë kinh tïë
xaä höåi cuäng laâm cho moåi ngûúâi chêëp nhêån hoùåc tûâ boã nhûäng haânh vi coá nguy cú. Baãn chêët
àöång cuãa nhûäng nhoám quêìn thïí coá haânh vi nguy cú cao taåi bêët kyâ thúâi àiïím naâo laâm cho
tó lïå nhiïîm truâng HIV cuãa hoå khöng bao giúâ àaåt àïën mûác 100% .
Nïëu coá sûå pha tröån rêët ñt giûäa nhûäng ngûúâi coá haânh vi vúái mûác nguy cú khaác nhau,
àûúâng biïíu diïîn dõch töíng thïí coá thïí coá nhiïìu àónh. Tyã lïå nhiïîm múái coá thïí tùng lïn vaâ
giaãm ài nhiïìu lêìn nïëu nhû àêìu tiïn coá möåt nhoám vaâ sau àoá nhoám khaác bõ baäo hoâa búãi
viruát, nhû vêåy sûå giaãm àïìu cuãa tyã lïå múái mùæc trong möåt nhoám cuå thïí nhûäng ngûúâi coá
nguy cú cao khöng hùèn laâ dêëu hiïåu kïët thuác cuãa dõch trong caã quêìn thïí dên cû (Anderson
1996; Anderson, Gupta, vaâ Ng 1990).
Sûå kïët baån àöìng thúâi. Sûå kïët baån truâng nhau vïì thúâi gian laâ sûå kïët baån àöìng thúâi.
Nhûäng vñ duå vïì kïët baån (tònh) àöìng thúâi bao göìm kïët baån giûäa nhûäng ngûúâi nam giúái
hoùåc nûä giúái coá gia àònh vúái nhûäng baån tònh ngêîu hûáng hoùåc maåi dêm; nhûäng ngûúâi coá
möëi quan hïå lêu daâi vúái hún möåt baån tònh ngêîu hûáng; vaâ sûå àa thï - möåt têåp tuåc coá nhiïìu
vúå. Trong hai quêìn thïí trong àoá caác caá thïí coá cuâng möåt söë baån tònh trung bònh trong möåt
khoaãng thúâi gian xaác àõnh, HIV vaâ nhûäng bïånh bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khaác seä lan
truyïìn nhanh hún trong quêìn thïí trong àoá coá sûå kïët baån tònh àöìng thúâi so vúái quêìn thïí
trong àoá sûå kïët baån tònh xaãy ra xen keä (baáo caáo phuå trúå, Morris 1996). Àoá laâ vò khi viïåc
kïët baån tònh diïîn ra xen keä, viruát khöng thïí lan truyïìn sang cho möåt ngûúâi mêîn caãm múái
cho túái khi kïët thuác möåt möëi quan hïå vaâ bùæt àêìu möåt möëi quan hïå khaác. Trong kiïíu kïët
baån tònh àöìng thúâi bïånh coá thïí nhiïîm sang nhiïìu ngûúâi trong möåt khoaãng thúâi gian ngùæn
hún.
Nghiïn cûáu gêìn àêy têåp trung vaâo vai troâ cuãa nhûäng “nhoám cêìu nöëi” trong sûå lan
truyïìn cuãa HIV. Àoá laâ nhûäng sûå kïët baån (tònh) liïn kïët nhûäng ngûúâi úã nhûäng nhoám maâ
nïëu nhû khöng coá cêìu nöëi àoá thò coá thïí khöng gùåp nhau nhû laâ sûå kïët baån giûäa nhûäng
ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao vaâ nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú thêëp (Baáo caáo phuå trúå,
Morris 1996; Morris vaâ caác TG khaác 1996). Vñ duå nam giúái coá quan hïå tònh duåc khöng
àûúåc baão vïå vúái gaái maåi dêm vaâ coá vúå hoùåc baån tònh öín àõnh, coá thïí truyïìn HIV cho nhûäng
phuå nûä quan hïå vúái duy nhêët möåt baån tònh - nhûäng ngûúâi maâ àaáng leä ra khöng coá nguy
cú. Quy mö cuãa sûå pha tröån naây úã Thaái Lan gêìn àêy àaä àûúåc àaánh giaá trong möåt cuöåc
àiïìu tra vïì haânh vi tònh duåc úã nhûäng ngûúâi nam giúái coá thu nhêåp thêëp vaâ nhûäng laái xe
àûúâng daâi úã 3 tónh (Baãng 2.3). Nhoám cêìu nöëi bao göìm 1 tó lïå lúán cuãa caã 2 loaåi àöëi tûúång -
khoaãng 17% úã nhoám thu nhêåp thêëp vaâ 25% úã nhoám laái xe. Nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma
tuáy úã lûáa tuöíi hoaåt àöång tònh duåc tñch cûåc laâ möåt nhoám cêìu nöëi tiïìm taâng khaác. ÚÃ bang
Ma-ni-pu, ÊËn Àöå, trong voâng 2 nùm khi nhûäng trûúâng húåp HIV àûúåc thöng baáo lêìn àêìu
tiïn trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuáy, 6% nhûäng baån tònh khöng tiïm chñch cuãa
nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuáy àaä bõ nhiïîm bïånh (Sarkar vaâ caác TG khaác 1993).
AÃnh hûúãng cuãa tñnh khöng àöìng nhêët, sûå pha tröån vaâ quan hïå àöìng thúâi:
Möåt mö phoãng. AÃnh hûúãng phöëi húåp cuãa tñnh khöng àöìng nhêët trong haânh vi tònh duåc,

74
Hònh 2.7: Xaác suêët coá möåt baån tònh ngêîu hûáng trong thúâi kyâ 12 thaáng, theo tuöíi vaâ
giúái tñnh.

Mûác àöå hoaåt àöång tònh duåc thay àöíi theo


cuöåc söëng cuãa tûâng caá nhên. Hoaåt àöång
tònh duåc thûúâng cao nhêët trong söë nhûäng
treã tuöíi chûa coá gia àònh.
Ghi chuá: Nhûäng kïët quaã trïn àaä loaåi trûâ
caác yïëu töë: hoåc vêën, núi söëng thaânh thõ
vaâ nghïì nghiïåp
Nguöìn: Baáo caáo phuå trúå, Deheneffe,
Carael vaâ Noumbissi 1996

Baãng 2.3: Phên phöëi cuãa hai nhoám àöëi tûúång nam giúái Thaái Lan theo kiïíu quan hïå
tònh duåc, 1992

Nhoám thu nhêåp thêëp Nhoám laái xe


Loaåi quan hïå % N % N
Khöng cêìu nöëi 83.2 817 74,9 245
Khöng coá baån tònh 16.0 157 3,1 10
Chó coá vúå 45.3 445 59,6 195
Chó coá möåt baån tònh 6.4 63 0,6 2
Vúå vaâ möåt baån tònh 2.5 25 3,4 11
Chó vúái gaái maåi dêm 12.9 127 8,3 27
Cêìu nöëi 16.8 165 25,1 82
Vúå vaâ gaái maåi dêm 7.9 78 15,3 50
Baån tònh vaâ gaái maåi dêm 6.7 66 4,3 14
Vúå, baån tònh vaâ gaái maåi dêm 2.1 21 5,5 18
Cöång 100.0 982 100,0 327

N: Söë nam giúái


Ghi chuá: Thúâi gian tham chiïëu laâ 6 thaáng qua
Nguöìn: Baáo caáo phuå trúå, Morris 1996

75
sûå pha tröån giûäa caác nhoám coá haânh vi tònh duåc khaác nhau vaâ sûå kïët baån tònh àöìng thúâi coá
thïí coá aãnh hûúãng sêu sùæc lïn tiïën trònh cuãa dõch HIV/AIDS nïëu khöng coá sûå can thiïåp
naâo. Hònh 2.8 trònh baây mö phoãng dõch HIV cuãa nhûäng quan hïå tònh duåc khöng àöìng
nhêët úã böën quêìn thïí giaã àõnh, vúái nhûäng àùåc àiïím khaác nhau vïì haânh vi tònh duåc (Baáo
caáo phuå trúå, Van Vliet vaâ caác TG khaác 1997). Böën quêìn thïí àûúåc mö phoãng àöìng nhêët vïì
têët caã moåi phûúng diïån ngoaåi trûâ àùåc àiïím cuãa haânh vi tònh duåc nhû sau:
• Quan hïå tònh duåc vúái ngûúâi haânh nghïì maåi dêm vaâ quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng:
trong quêìn thïí naây, möåt söë nam giúái coá quan hïå tònh duåc vúái gaái maåi dêm vaâ quan hïå
tònh duåc ngêîu hûáng trûúác vaâ sau khi xêy dûång gia àònh; möåt söë phuå nûä coá quan hïå
vúái baån tònh ngêîu hûáng trûúác khi xêy dûång gia àònh nhûng têët caã phuå nûä coá quan hïå
tònh duåc öín àõnh sau khi coá gia àònh. Quan hïå tònh duåc vúái gaái maåi dêm vaâ quan hïå
tònh duåc ngêîu hûáng coá thïí diïîn ra cuâng luác vúái nhau vaâ trong luác àaä coá gia àònh.
Nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm chiïëm khoaãng 1/5 cuãa 1% phuå nûä.
• Quan hïå tònh duåc maåi dêm : möåt söë nam giúái coá mua dêm trûúác vaâ sau khi xêy dûång
gia àònh vúái möåt nhoám nhoã gaái maåi dêm chiïëm chó 1/4 cuãa 1% quêìn thïí nûä. Caã nam
vaâ nûä àïìu khöng coá quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng trûúác hoùåc sau khi xêy dûång gia
àònh. Quan hïå tònh duåc maåi dêm vaâ quan hïå tònh duåc trong hön nhên coá thïí àöìng
thúâi.
• Quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng : möåt söë nam giúái vaâ phuå nûä coá möëi quan hïå tònh duåc
ngêîu hûáng trûúác vaâ sau khi xêy dûång gia àònh. Khöng coá nhûäng ngûúâi haânh nghïì
maåi dêm trong quêìn thïí naây, nhûng quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng coá thïí àöìng thúâi
vúái quan hïå tònh duåc trong hön nhên.
• Quan hïå tònh duåc öín àõnh tûâng thúâi kyâ: möåt söë nam giúái coá quan hïå tònh duåc vúái gaái
maåi dêm vaâ quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng trûúác khi xêy dûång gia àònh vaâ möåt söë phuå
nûä coá möëi quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng trûúác khi xêy dûång gia àònh. Sau khi xêy
dûång gia àònh caã nam vaâ nûä àïìu khöng coá quan hïå tònh duåc ngoaâi hön nhên. Moåi möëi
quan hïå trûúác khi xêy dûång gia àònh chó keáo daâi möåt thúâi kyâ. Àêy laâ nhoám duy nhêët
trong böën nhoám khöng coá quan hïå tònh duåc àöìng thúâi. Gaái maåi dêm chiïëm 0,05%
quêìn thïí nûä.
Sûã duång mö hònh mö phoãng STDSIM àûúåc mö taã trong khung 2.3 coá thïí thêëy tiïën
trònh cuãa dõch bïånh coá thïí khaác biïåt nhû thïë naâo trong 4 quêìn thïí giaã àõnh naây nïëu
khöng coá sûå can thiïåp hoùåc thay àöíi haânh vi. Mûác sûã duång bao cao su nïìn àûúåc giaã àõnh
laâ 5% trong söë nhûäng baån tònh ngêîu hûáng vaâ 20% trong söë gaái maåi dêm. HIV thêm nhêåp
vaâo quêìn thïí vaâo nùm 0. Caác kïët quaã úã aãnh 2.8 cho thêëy xu hûúáng cuãa tyã lïå hiïån nhiïîm
HIV trong quêìn thïí chung bao göìm nhûäng thaânh phêìn coá haânh vi nguy cú cao vaâ thêëp
khaác nhau. Àöì thõ thûá nhêët úã phña trïn cuãa hònh chó ra àûúâng ài cuãa dõch bïånh trong
quêìn thïí maâ úã àoá moåi ngûúâi coá quan hïå àöìng thúâi, quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng vaâ quan
hïå tònh duåc vúái gaái maåi dêm. Sau 30 nùm tûâ khi dõch xaãy ra, HIV bùæt àêìu coá dêëu hiïåu
chûång laåi, nhûng úã mûác rêët cao - 30%. Trong quêìn thïí maâ úã àoá chó coá quan hïå tònh duåc
trong hön nhên vaâ quan hïå tònh duåc vúái giúái maåi dêm, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV cuãa quêìn thïí
sau 8 nùm viruát thêm nhêåp àaåt mûác àónh àiïím laâ 13%, sau àoá giaãm àïën mûác öín àõnh úã
8% sau 20 nùm.
Tyã lïå hiïån nhiïîm HIV giaãm ngay caã khi khöng coá sûå thay àöíi haânh vi naâo, búãi vò
nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao nhêët àaä bõ nhiïîm bïånh úã thúâi kyâ khúãi àêìu cuãa dõch vaâ
bùæt àêìu chïët. Phêìn lúán nhûäng trûúâng húåp nhiïîm truâng HIV múái taåi thúâi àiïím naây xaãy ra

76
Hònh 2.8: Taác àöång cuãa caác mêîu hònh haânh vi tònh duåc nïìn lïn möåt dõch bïånh HIV/
AIDS do tònh duåc khaác giúái gêy ra: Kïët quaã mö phoãng STDSIM.

Mö phoãng chó ra rùçng HIV lan


truyïìn nhanh nhêët trong quêìn
thïí coá quan hïå tònh duåc àöìng
thúâi maäi dêm, ngêîu hûáng vaâ
trong daä thuá vaâ ñt nhanh nhêët
nïëu khöng coá caác quan hïå
àöìng thúâi

Nguöìn: Baáo caáo phuå trúå, Van Vliet vaâ caác taác giaã khaác 1997

trong söë nhûäng ngûúâi múái àêy bùæt àêìu coá haânh vi nguy cú cao. Trong quêìn thïí maâ trong
àoá coá möëi quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng nhûng khöng quan hïå vúái giúái maåi dêm, dõch bïånh
tiïën triïín chêåp hún àaåt àïën tyã lïå hiïån nhiïîm viruát khoaãng 3% taám nùm sau. Tuy nhiïn
tyã lïå hiïån nhiïîm tiïëp tuåc tùng lïn àaåt àïën mûác 30% vaâ vêîn coân tùng sau 30 nùm sau khi

Khung minh hoaå 2.3 STDSIM: Mö phoãng haânh vi vaâ nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh
duåc
Sûå mö phoãng trong chûúng naây vaâ trong Chûúng 3 àaä àûúåc caác nhaâ nghiïn cûáu tiïën haânh úã àaåi hoåc
Erasmus, Röt-tec-àam, Haâ Lan, sûã duång STDSIM - möåt mö hònh maáy tñnh àûúåc xêy dûång àïí ûúác
tñnh sûå lêy truyïìn vaâ aãnh hûúãng cuãa nhûäng can thiïåp phoâng ngûâa àöëi vúái HIV vaâ 4 bïånh lêy qua
àûúâng tònh duåc cöí àiïín - lêåu, cla-mi-ài-a, giang mai vaâ haå cam (baáo caáo phuå trúå, Van Vliet vaâ caác
TG khaác 1997). Mö hònh STDSIM coá thïí mö taã sûå lan truyïìn cuãa HIV vaâ nhûäng bïånh LQÀTD khaác
trong quêìn thïí vúái nhûäng àùåc àiïím dên söë hoåc, haânh vi tònh duåc, hïå thöëng chùm soác vaâ nhûäng can
thiïåp coá thïí laâm khaác nhau.
Möîi mö hònh STDSIM chó ra möåt kïët quaã luäy kïë cuãa möëi tûúng taác giûäa möåt söë lúán nhûäng caá
thïí giaã àõnh. Möîi caá thïí coá möåt tiïìn sûã vaâ nhûäng àùåc àiïím riïng, möåt söë trong söë àoá laâ öín àõnh trong
khi nhûäng àùåc àiïím khaác thay àöíi. Trong mö hònh naây caác caá thïí bùæt àêìu vaâ kïët thuác caác möëi quan
hïå tònh duåc, bõ mùæc bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc vaâ ngoaåi trûâ trûúâng húåp HIV, àïìu àûúåc chûäa khoãi.
Möëi quan hïå giûäa nam vaâ nûä cuäng àûúåc mö phoãng vúái nhûäng tham söë vïì têìn suêët giao húåp vaâ thúâi
gian keáo daâi cuãa möîi möëi quan hïå. Khi möåt caá thïí àûúåc mö phoãng bõ nhiïîm bïånh, chûúng trònh coi
rùçng baån tònh cuãa ngûúâi àoá cuäng coá thïí bõ nhiïîm bïånh.
Vñ duå tiïìn sûã cuãa 1 nam giúái vaâ 1 nûä giúái bùæt àêìu möåt möëi quan hïå tònh duåc öín àõnh coá thïí àûúåc
mö taã nhû sau. Trûúác khi xêy dûång gia àònh caã hai àaä coá nhûäng quan hïå tònh duåc khaác. Sau khi xêy
dûång gia àònh ngûúâi nam tiïëp tuåc coá nhûäng quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng vúái nhûäng ngûúâi phuå nûä
khaác vaâ bõ mùæc möåt loaåi bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc vaâ anh ta seä lêy cho vúå cuãa mònh. Ngûúâi àaân
öng seä àiïìu trõ bïånh cuãa anh ta nhûng röìi anh ta laåi bõ vúå - ngûúâi khöng biïët rùçng mònh bõ bïånh - lêy
bïånh trúã laåi. Quaá trònh naây coá thïí taái lùåp cho túái khi caã 2 ngûúâi àïìu ài chûäa cùn bïånh cuãa mònh. Mö
hònh STDSIM àûúåc mö taã chi tiïët trong Val Der Ploege vaâ caác TG khaác (1997).

77
HIV xêm nhêåp vaâo quêìn thïí. Cuöëi cuâng trong quêìn thïí coá quan hïå tònh duåc tûâng thúâi kyâ
vúái gaái maåi dêm, vúái baån tònh ngêîu hûáng vaâ baån tònh trong hön nhên nhûng möëi quan hïå
khöng xaãy ra àöìng thúâi (quan hïå theo thúâi kyâ, àöì thõ dûúái cuâng), mûác hiïån nhiïîm HIV
tùng nhanh hún so vúái quêìn thïí chó coá baån tònh ngêîu hûáng nhûng mûác tùng dûâng úã vaâo
khoaãng 9%. Nhû vêåy, nïëu khöng coá sûå thay àöíi haânh vi àïí ngùn ngûâa HIV, tiïën trònh cuãa
dõch HIV coá thïí rêët khaác nhau giûäa caác quêìn thïí phuå thuöåc vaâo tñnh pha taåp cuãa haânh vi,
mûác àöå pha tröån vaâ tñnh chêët àöìng thúâi cuãa caác möëi quan hïå tònh duåc.

ÛÁng duång vaâo Chñnh saách Cöng cöång


Nhûäng mö taã trïn àêy vïì viïåc HIV/AIDS lan truyïìn qua caác quêìn thïí, àùåc biïåt, vai troâ
cuãa sûå khaác biïåt trong haânh vi caá nhên trong viïåc xaác àõnh tiïën trònh cuãa dõch bïånh, coá
nhûäng ûáng duång quan troång àöëi vúái caác chñnh saách cuãa chñnh phuã nhùçm phoâng ngûâa
HIV.

Haânh àöång caâng súám caâng töët


Nhûäng chñnh phuã àêìu tû vaâo viïåc phoâng bïånh coá hiïåu quaã trûúác khi HIV/AIDS trúã nïn roä
raâng coá thïí giaãm thiïíu àûúåc nhûäng mêët maát, cûáu àûúåc nhiïìu ngûúâi vaâ traánh àûúåc nhûäng
chi phñ lúán coá thïí phaãi chi cho àiïìu trõ vaâ chùm soác bïånh nhên AIDS. Àïí chûáng minh têìm
quan troång cuãa viïåc thay àöíi haânh vi caâng súám caâng töët trong dõch bïånh naây, hònh 2.9 chó
ra aãnh hûúãng laâm giaãm sûå lêy truyïìn HIV bùçng caách tùng vûâa phaãi viïåc sûã duång bao cao
su trong möåt quêìn thïí giaã àõnh maâ trong àoá HIV lan truyïìn bùçng caác möëi quan hïå maäi
dêm vaâ quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng12. Àûúâng phña trïn chó ra tiïën trònh cuãa dõch bïånh
khi khöng coá bêët kyâ sûå can thiïåp hoùåc thay àöíi haânh vi tûå nhiïn naâo; àûúâng dûúái cuâng chó
ra aãnh hûúãng cuãa viïåc tùng sûã duång bao cao su tûâ 5 lïn 10% úã nam giúái coá möëi quan hïå
tònh duåc vúái gaái maåi dêm vaâ quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng, ba nùm sau khi dõch bùæt àêìu;
àûúâng úã giûäa chó ra aãnh hûúãng cuãa sûå tùng lïn àoá 15 nùm sau khi dõch bùæt àêìu. Möåt can
thiïåp thaânh cöng trong viïåc laâm tùng mûác sûã duång bao cao su tûúng àöëi súám tûâ àêìu vuå
dõch seä giaãm àónh cuãa tyã lïå hiïån nhiïîm tûâ 30% xuöëng coân 20%. Viïåc tùng sûã duång bao cao
su xaãy ra muöån ngùn ngûâa sûå gia tùng cuãa tyã lïå hiïån nhiïîm bïånh vaâ dûâng úã mûác 22%.
Àïën cuöëi nùm mö phoãng thûá 30, nhûäng can thiïåp súám àaä ngùn chùån àûúåc söë trûúâng húåp
nhiïîm nhiïìu gêëp hai lêìn vaâ söë trûúâng húåp tûã vong nhiïìu gêëp ba lêìn so vúái nhûäng can
thiïåp muöån (Baáo caáo phuå trúå, Van Vliet vaâ caác TG khaác 1997). Tuy nhiïn, phaãi lûu yá rùçng
mûác thay àöíi haânh vi, àûúåc mö hònh hoaá úã nùm thûá ba cuãa dõch khi maâ tyã lïå hiïån nhiïîm
àaä cao (5%), laâ khöng àuã súám àïí phoâng ngûâa sûå nhiïîm bïånh àaáng kïí trong quêìn thïí.
Coá möåt söë lyá do vò sao möåt can thiïåp súám nhùçm thay àöíi haânh vi coá nguy cú cao laåi
àaáng mong muöën hún so vúái haânh àöång muöån hún. Ngay khi dõch múái bùæt àêìu, HIV lan
truyïìn theo cêëp luyä thûâa. Vò coân coá rêët ñt ngûúâi bõ nhiïîm bïånh, xaác suêët hay gùåp hún caã
laâ möåt quan hïå tònh duåc khöng àûúåc baão vïå hoùåc viïåc duâng chung kim tiïm trong àoá coá
möåt ngûúâi bõ nhiïîm bïånh vaâ vò vêåy ngûúâi baån (tònh/tiïm chñch) cuãa ngûúâi àoá seä bõ mùæc
bïånh. Tiïëp theo, nïëu taãi lûúång cuãa viruát cao nhêët úã nhûäng thaáng àêìu tiïn cuãa thúâi kyâ
mùæc bïånh nhû caác nhaâ khoa hoåc vêîn nghi ngúâ, ngay khi dõch múái bùæt àêìu, möåt tyã lïå lúán
nhûäng ngûúâi nhiïîm bïånh coá khaã nùng lêy bïånh rêët lúán. ÚÃ thúâi kyâ sau cuãa dõch, quan hïå
tònh duåc khöng àûúåc baão vïå giûäa möåt ngûúâi bõ bïånh vaâ möåt baån tònh ngêîu nhiïn tûúng
àöëi ñt khaã nùng dêîn àïën nhiïìu bïånh hún - do caã hai lyá do - khaã nùng gêy nhiïîm trung
bònh thêëp vaâ nguy cú ngûúâi baån tònh ngêîu nhiïn àaä nhiïîm bïånh cuäng cao hún13. Möåt lyá
do khaác àïí haânh àöång súám laâ caác can thiïåp khöng thïí triïín khai taåi chöî ngay möåt luác.

78
Hònh 2.9. Taác àöång cuãa tùng sûã duång bao cao su búãi àaân öng lïn tyã lïå nhiïîm HIV, vaâo
luác súám vaâ luác muöån trong dõch bïånh.

Can thiïåp súám àïí thay àöíi haânh


vi seä giaãm àónh cao cuãa tyã lïå
nhiïîm HIV vaâ cûáu söëng nhiïìu
sinh maång.

Ghi ghuá: Mö hònh cú baãn laâ mö


hònh STDSIM trong àoá HIV lan
truyïìn qua tònh duåc, maäi dêm vaâ
ngêîu hûáng , 5% àaân öng sûã duång
bao cao su. Trong mö phoãng, sûã
duång bao cao su tùng lïn àïën
20%.

Nguöìn: Baáo caáo phuå trúå, VanVliet


vaâ caác taác giaã khaác

Thúâi gian thûã nghiïåm vaâ mùæc sai lêìm coá thïí laâ cêìn thiïët àïí phaát hiïån nhûäng giaãi phaáp
phuâ húåp nhêët cho nhûäng hoaân caãnh cuå thïí. Cuöëi cuâng, nhû seä àûúåc nïu úã Chûúng 4, tûâ
goác àöå ngên saách, ngùn ngûâa nhiïîm HIV reã hún rêët nhiïìu so vúái viïåc àiïìu trõ bïånh nhên
AIDS.
Nhû chuáng ta seä thêëy phêìn dûúái cuãa chûúng naây, caác chñnh phuã àaåi diïån cho gêìn möåt
nûãa dên söë caác nûúác àang phaát triïín - 2.3 tyã ngûúâi - úã trong nhûäng vuâng coá dõch HIV/
AIDS sú khai vaâ vêîn coân coá khaã nùng haânh àöång súám vaâ kiïn quyïët nhùçm ngùn ngûâa sûå
lan truyïìn cuãa dõch bïånh. Trong söë caác nûúác naây coá Trung Quöëc, möåt söë bang cuãa ÊËn Àöå,
In-àö-nï-xi-a, Phi-lip-pin, Àöng Êu, Bùæc Phi vaâ Trung Àöng. Ngay caã úã nhûäng nûúác maâ
tyã lïå hiïån nhiïîm HIV àaä cao trong söë nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao thò vêîn coân cú
höåi àïí àûa can thiïåp vaâo nhùçm ngùn chùån sûå lan truyïìn cuãa HIV sang möåt thïë hïå múái
nhûäng ngûúâi mêîn caãm vúái bïånh.
Mùåc duâ lyá do àïí haânh àöång súám rêët thuyïët phuåc, caác chñnh phuã thûúâng phaãn ûáng
chêåm. Àiïìu naây laâ dïî hiïíu úã nhûäng nûúác bõ HIV têën cöng trûúác, búãi vò vaâo nhûäng nùm
1970 vaâ àêìu nhûäng nùm 1980 nhûäng hiïíu biïët vïì caách thûác lêy truyïìn cuãa HIV vaâ caách
thûác ngùn ngûâa sûå lan truyïìn cuãa bïånh coân rêët ñt oãi. Àùåc biïåt, ngûúâi ta chûa hiïíu roä vïì sûå
töìn taåi möåt thúâi gian uã bïånh keáo daâi cuäng nhû nhûng taác àöång cuãa noá. Nhûäng nûúác bõ
dõch têën cöng muöån hún coá cú höåi hûúãng nhûäng hiïíu biïët tùng lïn vïì bïånh vaâ caác chñnh
phuã phaãn ûáng nhanh hún trong viïåc àûa ra caác chûúng trònh quöëc gia phoâng chöëng AIDS
coá hiïåu quaã, chùæc chùæn möåt phêìn do nhûäng cöë gùæng cuãa caác chûúng trònh quöëc tïë nhû
Chûúng trònh toaân cêìu vïì AIDS vaâ UNAIDS (khung minh hoaå 2.4). Thïë maâ ngay caã hiïån
nay, möåt söë nhaâ lêåp chñnh saách vêîn àaánh giaá thêëp yá nghôa cuãa nhûäng con söë tûúng àöëi
nhoã vïì nhûäng trûúâng húåp AIDS àûúåc baáo caáo, khöng thûâa nhêån rùçng tònh hònh naây chñnh
laâ luác cêìn phaãi phoâng ngûâa. Ngay vaâo nùm 1994, möåt quan chûác y tïë cao cêëp úã möåt nûúác
àöng dên àang phaát triïín àaä laâm caác nhaâ baáo sûãng söët khi öng ta tuyïn böë rùçng: “biïën vaâi

79
Khung minh hoaå 2.4. Caác Chñnh phuã can thiïåp coá àuã súám khöng?

Nhûäng nûúác àêìu tiïn bõ dõch HIV/AIDS têën cöng vaâo cuöëi nhûäng nùm 1970 vaâ àêìu nhûäng nùm 1980
àaä bõ bêët ngúâ: nguöìn göëc viruát cuãa AIDS, thúâi gian daâi khöng coá triïåu chûáng lêm saâng vaâ caách thûác
maâ HIV lan truyïìn coân chûa roä. Caác chñnh phuã úã caác nûúác naây àaä khöng thïí àûa ra chûúng trònh
phoâng bïånh cho túái nhiïìu nùm, sau khi HIV bõ phaát hiïån. ÚÃ nhiïïìunûúác chêu Phi, HIV àaä lan ra
quêìn thïí dên cû chung vaâ söë trûúâng húåp bõ AIDS àaä tùng lïn àïën mûác baáo àöång. Nhûäng nûúác coá
HIV xuêët hiïån muöån hún àaä coá cú höåi àïí hoåc tûâ kinh nghiïåm cuãa nhûäng bi kõch naây vaâ haânh àöång
súám àïí ngùn ngûâa sûå lan traân cuãa dõch bïånh. Hoå coá laâm àûúåc nhû vêåy khöng?
Cêu traã lúâi dûúâng nhû laâ “coá”. Hònh 2.4 trong khung chó ra khoaãng thúâi gian tûâ khi trûúâng húåp
AIDS àêìu tiïn àûúåc baáo caáo túái thúâi àiïím bùæt àêìu chûúng trònh chöëng AIDS cuãa chñnh phuã 103
nûúác coá söë liïåu vïì vêën àïì naây. Trong gêìn 1/3 söë nûúác, trûúâng húåp AIDS àêìu tiïn àaä àûúåc ghi nhêån
trûúác nùm 1985. Àöëi vúái nhoám naây, göìm phêìn lúán caác nûúác cöng nghiïåp phaát triïín, caác chûúng
trònh Quöëc gia phoâng chöëng AIDS àaä àûúåc àûa ra trung bònh laâ 5 nùm sau khi trûúâng húåp àêìu tiïn
àûúåc ghi nhêån. Hún möåt phêìn ba (37%) söë nûúác thöng baáo trûúâng húåp AIDS àêìu tiïn vaâo khoaãng
thúâi gian 1985-1986; caác nûúác naây àûa ra chûúng trònh quöëc gia phoâng chöëng AIDS trung bònh laâ
18 thaáng sau àoá. Trong söë nhûäng nûúác coá nhûäng trûúâng húåp AIDS àêìu tiïn àûúåc cöng böë vaâo giai
àoaån 1990-1994, chûúng trònh quöëc gia phoâng chöëng AIDS àaä àûúåc àûa ra trung bònh laâ möåt nùm
trûúác khi trûúâng húåp AIDS àêìu tiïn àûúåc ghi nhêån. Vñ duå, Viïåt Nam àûa ra chûúng trònh naây vaâo
nùm 1990, ba nùm trûúác khi trûúâng húåp AIDS àêìu tiïn àûúåc ghi nhêån.
Trïn thûåc tïë sûå caãi thiïån vïì thúâi gian phaãn ûáng cuãa caác chûúng trònh phoâng chöëng AIDS cuãa
àêët nûúác liïn quan túái sûå vêån àöång cuãa cöång àöìng quöëc tïë giûäa nhûäng nùm 1980 phaát àöång chûúng
trònh chöëng AIDS. Phong traâo naây dêîn àêìu búãi Töí chûác Y tïë Thïë Giúái vaâ Chûúng trònh toaân cêìu vïì
bïånh AIDS cuãa töí chûác naây giuáp cho caác nûúác xêy dûång chûúng trònh quöëc gia phoâng chöëng AIDS
vaâ caác kïë hoaåch haânh àöång. Àuáng 60% caác nûúác trong hònh 2.4 àaä àûa ra chûúng trònh quöëc gia
vaâo giai àoaån 1986-1988.
Mùåc duâ viïåc àûa chûúng trònh quöëc gia phoâng chöëng bïånh AIDS vaâo thûåc tïë laâ möåt chó söë
àaáng hoan nghïnh cho thêëy caác nhaâ lêåp chñnh saách thûâa nhêån têìm quan troång cuãa phoâng ngûâa,
viïåc töí chûác vaâ thûåc hiïån möåt chûúng trònh coá hiïåu quaã, tuy vêåy laåi cêìn thúâi gian. Hún nûäa, möåt
phaãn ûáng súám khöng nhêët thiïët ài keâm vúái chêët lûúång töët, tñnh chêët bao phuã cuãa chûúng trònh hoùåc
mûác àöå cuãa caác cam kïët chñnh trõ xaác àõnh möåt phêìn lúán hiïåu quaã cuãa chûúng trònh. Chûúng 3 seä
xem xeát nhûäng söë liïåu cuãa caác nûúác vïì chêët lûúång cuãa caác haânh àöång phaãn ûáng cuãa caác quöëc gia.

Hònh khung 2.4: Khoaãng caách thúâi gian giûäa khi trûúâng húåp AIDS àêìu tiïn àûúåc baáo
caáo vaâ thúâi àiïím khúãi phaát möåt chûúng trònh AIDS quöëc gia, 103 nûúác cöng nghiïåp
vaâ àang phaát triïín

Nguöìn: Tñnh toaán cuãa caác taác giaã, dûåa trïn söë liïåu
cuãa UNAIDS, baáo caáo höî trúå quöëc gia 1996 vaâ Mann
vaâ Tarantola 1996, baãng D-5

80
nghòn trûúâng húåp AIDS àûúåc baáo caáo thaânh möåt dõch bïånh chó laâ möåt àiïìu nhaãm nhñ”. Bi
àaát thay, thaái àöå naây laåi khaá dai dùèng, bêët chêëp nhûäng hiïíu biïët röång raäi hiïån nay vïì
möåt sûå thêåt laâ nhûäng trûúâng húåp AIDS àûúåc baáo caáo chó laâ phêìn nhòn thêëy àûúåc nhûng
nhoã beá cuãa möåt dõch HIV gêy chïët ngûúâi coá tiïìm nùng buâng nöí maâ thûúâng laâ khöng nhòn
thêëy àûúåc. Nhûäng quan chûác boã qua nhûäng dêëu hiïåu cuãa möåt naån dõch àang àe doaå dïî boã
lúä cú höåi coá àûúåc möåt phaãn ûáng súám, ñt töën keám vaâ hïët sûác coá hiïåu quaã.
Coá nhiïìu lyá do vò sao caác nhaâ lêåp chñnh saách chêåm àöëi àêìu vúái HIV/AIDS. ÚÃ hêìu hïët
caác nûúác, trûúác khi dõch HIV/AIDS buâng nöí thûúâng laâ möåt giai àoaån phuã nhêån. AIDS
àûúåc nhòn nhêån nhû laâ vêën àïì cuãa nhûäng ngûúâi nûúác ngoaâi, möåt vêën àïì do khaách du lõch
hoùåc nhûäng ngûúâi àaä söëng úã nûúác ngoaâi mang vaâo. Viïåc tiïm chñch ma tuyá vaâ quan hïå
tònh duåc khöng baão vïå vúái nhiïìu àöëi tûúång àûúåc coi chó laâ vêën àïì cuãa caác nûúác khaác khöng
phaãi trong chñnh quöëc. Thiïëu nhûäng söë liïåu àaáng tin cêåy vïì tyã lïå nhiïîm HIV vaâ caác haânh
vi coá nguy cú dïî laâm cho dõch bõ boã qua. Ngay caã khi caác quan chûác vaâ caác nhaâ chñnh trõ
hiïíu rùçng nhûäng àiïìu kiïån cho dõch HIV töìn taåi úã nûúác hoå laâ coá thûåc, hoå coá thïí coân do dûå
nïu vêën àïì ra cöng khai hoùåc bùæt àêìu möåt chûúng trònh phoâng ngûâa trong söë nhûäng
ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao - nhoám ngûúâi thûúâng bõ coi laâ xêëu xa. Hoùåc coá thïí hoå tin
rùçng nhûäng nguöìn lûåc haån chïë coá àûúåc, töët nhêët laâ àïí chi vaâo nhûäng cuöåc àêëu tranh
chöëng laåi nhûäng vêën àïì sûác khoeã phöí biïën hún, nhû lao, söët reát. Cuöëi cuâng, caác quan chûác
vaâ caác nhaâ laänh àaåo àöi khi muöën che giêëu thöng tin vïì quy mö cuãa dõch vò hoå súå rùçng caác
thöng tin àoá seä kòm haäm du lõch vaâ àêìu tû.
Mùåc duâ, möåt vaâi trong söë nhûäng vûúáng mùæc naây khöng thïí vûúåt qua àûúåc möåt caách
nheå nhaâng, thêët baåi trong viïåc khùæc phuåc chuáng vaâ haânh àöång súám àïí ngùn ngûâa sûå lan
truyïìn cuãa bïånh coá thïí phaãi traã giaá rêët àùæt. ÚÃ caác nûúác ngheâo cuäng nhû giêìu, sûå tûâ chöëi
thûâa nhêån bïånh vaâ nhûäng caãn trúã vïì xaä höåi vaâ chñnh trõ laâm chêåm laåi nhûäng can thiïåp coá
khaã nùng giaãm àaáng kïí dõch bïånh, tiïët kiïåm tiïìn cuãa vaâ quan troång hún caã laâ cûáu söëng
con ngûúâi

Hiïåu quaã àa böåi cuãa viïåc thay àöíi haânh vi


Chuáng ta àaä thêëy rùçng möåt dõch HIV coá thïí dai dùèng nïëu töëc àöå lêy cuãa HIV lúán hún 1 úã
ñt nhêët möåt trong vaâi nhoám cuãa quêìn thïí dên cû, vaâ àûúâng biïíu diïîn dõch bõ aãnh hûúãng
nùång nïì búãi mûác àöå pha tröån giûäa nhûäng ngûúâi coá caác haânh vi vúái mûác nguy cú khaác
nhau. Nïëu têët caã nhûäng yïëu töë khaác laâ tûúng àûúng thò möåt ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån
tònh cao nhêët seä coá nhiïìu khaã nùng bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët (khung minh
hoaå 2.5). Suy ra, viïåc ngùn ngûâa nhiïîm truâng HIV cho möåt ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån
tònh hoùåc tiïm chñch cao seä giaán tiïëp chùån àûúåc nhiïìu trûúâng húåp lêy nhiïîm trong tûúng
lai hún laâ phoâng ngûâa sûå nhiïîm bïånh úã nhûäng ngûúâi coá haânh vi coá nguy cú thêëp vaâ laâ
nhûäng ngûúâi ñt coá khaã nùng lêy bïånh sang ngûúâi khaác. Vò vêåy, àöëi vúái HIV cuäng nhû àöëi
vúái nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc, chiïën lûúåc coá hiïåu quaã àïí laâm giaãm sûå lan
truyïìn cuãa bïånh laâ ngùn ngûâa sûå lêy lan giûäa nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao
nhêët (Hethcote vaâ Yorke 1984, Over vaâ Piot 1993). Phoâng ngûâa sûå nhiïîm bïånh trong söë
nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao nhêët coá hiïåu quaã àa böåi theo nghôa laâ coá thïí
phoâng ngûâa nhiïìu sûå lêy nhiïîm thûá phaát tiïëp theo, phêìn lúán trong söë àoá laâ giûäa nhûäng
caá nhên coá haânh vi coá nguy cú thêëp (khung minh hoaå 2.6).
Ngùn ngûâa sûå lêy truyïìn giûäa nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao nhêët coá
hiïåu quaã lúán hún nhû thïë naâo? Àöì thõ trïn cuãa hònh 2.10 so saánh aãnh hûúãng cuãa sûå lêy
truyïìn giaãm dêìn bùçng caách tùng cûúâng sûã duång bao cao su úã ba nhoám quêìn thïí trong möåt

81
Khung 2.5: Ai laâ ngûúâi dïî bõ mùæc vaâ dïî lêy truyïìn HIV nhêët
Khöng phaãi têët caã moåi ngûúâi trong quêìn thïí dên cû àïìu coá khaã nùng bõ nhiïîm HIV vaâ truyïìn viruát
cho ngûúâi khaác nhû nhau. Nhûäng ngûúâi coá nhiïìu baån tònh vaâ baån duâng chung búm kim tiïm maâ
khöng aáp duång caác biïån phaáp àïí ngùn chùån nhiïîm truâng HIV bùçng caách sûã duång bao cao su hoùåc
khûã truâng duång cuå tiïm chñch rêët coá khaã nùng bõ nhiïîm bïånh. Nhûäng haânh vi khöng an toaân naây tiïëp
àoá seä taåo ra nhiïìu cú höåi àïí HIV lan truyïìn trong quêìn thïí. Mùåt khaác, nhûäng ngûúâi khöng coá baån
tònh hoùåc baån tiïm chñch hoùåc coá ñt, hoùåc nhûäng ngûúâi luön coá biïån phaáp àïì phoâng àïí traánh mùæc vaâ
lêy truyïìn HIV, rêët ñt coá khaã nùng bõ nhiïîm bïånh hoùåc truyïìn bïånh sang cho ngûúâi khaác.
Sûå phên phöëi cuãa caác caá thïí theo khaã nùng ngûúâi àoá bõ mùæc bïånh vaâ laâm lan truyïìn HIV dao
àöång giûäa caác quêìn thïí vaâ dao àöång theo thúâi gian trong bêët kyâ möåt quêìn thïí àaä cho naâo.
Nhòn chung, trong khoaãng thúâi gian möåt nùm, phêìn lúán moåi ngûúâi khöng coá quan hïå tònh duåc
ngêîu hûáng hoùåc coá nhiïìu nhêët tûâ 1 àïën 2 ngûúâi, töëc àöå lêy HIV cuãa nhûäng ngûúâi naây thûúâng rêët
thêëp. Tuy nhiïn, möåt söë ngûúâi coá nhiïìu baån tònh vaâ coá töëc àöå lêy cuãa HIV cao hún, vaâ möåt nhoám
nhoã hún nûäa nhûäng ngûúâi coá rêët nhiïìu baån tònh vaâ coá töëc àöå lêy cuãa viruát rêët cao vaâ lúán hún 1 rêët
nhiïìu. Phêìn trïn cuãa phên phöëi naây - göìm nhûäng ngûúâi coá söë baån tònh lúán nhêët vaâ khöng sûã duång
bao cao su hoùåc khûã truâng búm kim tiïm - laâ nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng bõ nhiïîm vaâ laâm lan
truyïìn HIV hún caã. Mùåc duâ nhûäng caá thïí naây chó chiïëm möåt tyã lïå nhoã cuãa quêìn thïí chung, viïåc giuáp
cho hoå coá nhûäng haânh vi an toaân hún - bùçng caách àoá baão vïå hoå vaâ nhûäng ngûúâi khaác - laâ àiïìu cú
baãn àïí khöëng chïë dõch.

dõch bïånh gêy ra thöng qua quan hïå tònh duåc khaác giúái: phuå nûä coá möëi quan hïå öín àõnh,
nam giúái coá quan hïå tònh duåc vúái gaái maåi dêm vaâ quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng. Àûúâng
biïíu diïîn phña trïn chó ra sûå gia tùng tyã lïå hiïån nhiïîm khi khöng coá sûå thay àöíi naâo vïì
viïåc sûã duång bao cao su vaâ tûúng àöëi giöëng àûúâng biïíu diïîn nïìn cuãa dõch bïånh úã hònh 2.9.
Àûúâng thûá hai chó ra aãnh hûúãng cuãa viïåc tùng tyã lïå sûã duång bao cao su trong cuâng möåt
thúâi àiïím tûâ 0 lïn 20% trong söë nhûäng phuå nûä coá quan hïå tònh duåc öín àõnh. Do nhûäng
phuå nûä naây khöng coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao, tyã lïå sûã duång bao cao su cao hêìu nhû
khöng coá hiïåu quaã cho túái khi tyã lïå hiïån nhiïîm HIV lïn túái khoaãng 15% vaâ chó coá möåt ñt
hiïåu quaã sau àoá. Àûúâng thûá ba chó ra aãnh hûúãng cuãa viïåc tùng tyã lïå sûã duång bao cao su tûâ
5 lïn 10% trong söë 40% nam giúái haâng nùm coá quan hïå tònh duåc vúái gaái maåi dêm vaâ quan
hïå tònh duåc ngêîu hûáng14. Can thiïåp naây, giöëng nhû nhûäng can thiïåp nïu trïn coá rêët ñt
aãnh hûúãng trong nhiïìu nùm, cho túái khi tyã lïå hiïån nhiïîm bïånh àaåt khoaãng 13%. Àûúâng
thûá tû vaâ laâ àûúâng dûúái cuâng chó ra aãnh hûúãng cuãa viïåc tùng tyã lïå sûã duång bao cao su tûâ
20% lïn 90% trong söë nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm, chiïëm gêìn 0,20% quêìn thïí nûä laâ
ngûúâi lúán15. viïåc tùng sûã duång bao cao su trong möåt söë nhoã nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi
dêm vaâ khaách haâng cuãa hoå coá aãnh hûúãng lúán hún nhiïìu lïn tyã lïå hiïån nhiïîm bïånh búãi caã
hai lyá do: do hoå coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao vaâ do hoå àûúåc coi laâ coá tyã lïå sûã duång bao cao
su cao. Nïëu 90% nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm sûã duång bao cao su thûúâng xuyïn, tyã
lïå hiïån nhiïîm bïånh seä tùng lïn khoaãng 14% sau 30 nùm, trong khi nïëu tyã lïå sûã duång bao
cao su àûúåc nhûäng ngûúâi coá quan hïå vúái gaái maåi dêm vaâ quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng duy
trò úã mûác 20% - möåt sûå thay àöíi haânh vi àoâi hoãi phaãi diïîn ra nhiïìu lêìn cuäng nhû úã nhiïìu
ngûúâi trong cuâng möåt nùm, tyã lïå hiïån nhiïîm bïånh coá thïí öín àõnh úã mûác 20%16.
Nhûäng lúåi ñch cuãa viïåc ngùn ngûâa sûå lêy truyïìn trong söë nhûäng ngûúâi coá söë baån tònh
lúán nhêët trong thúâi kyâ àêìu cuãa dõch àaä àûúåc cöng böë (Garnett vaâ Anderson 1995; Stover
vaâ Way 1995; Baáo caáo phuå trúå, Van Vliet vaâ caác TG khaác 1997). Tuy nhiïn, khi HIV lan
truyïìn ra, möåt söë lûúång ngaây caâng tùng nhûäng trûúâng húåp múái nhiïîm bïånh xaãy ra trong
söë nhûäng ngûúâi khöng coá haânh vi coá nguy cú cao, nhûng tuy vêåy vêîn bõ nhiïîm bïånh tûâ

82
Khung 2.6. Hiïåu quaã àa böåi cuãa viïåc giaãm lêy truyïìn trong söë nhûäng ngûúâi haânh
nghïì maåi dêm úã Nai-rö-bi
Möåt pheáp tñnh àún giaãn minh hoåa hiïåu lûåc cuãa viïåc giaãm lêy truyïìn HIV trong söë nhûäng ngûúâi coá tyã
lïå àöíi baån tònh cao. Möåt chûúng trònh phoâng HIV rêët coá hiïåu quaã úã Nai-rö-bi, Kï-ni-a àaä phaát khöng
bao cao su vaâ àiïìu trõ caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khöng mêët tiïìn cho 500 ngûúâi haânh nghïì
maåi dêm, 80% trong söë àoá àaä bõ nhiïîm HIV (Moses vaâ caác TG khaác 1991). Phuå nûä coá trung bònh
böën baån tònh möåt ngaây. Sau khi coá can thiïåp trïn, viïåc sûã duång bao cao su tùng tûâ 10 lïn 80%, ngùn
chùån àûúåc khoaãng 10.200 trûúâng húåp múái nhiïîm trong möåt nùm. Möåt phêìn ba caác trûúâng húåp àûúåc
phoâng ngûâa laâ trong söë khaách mua dêm vaâ 2/3 laâ nhûäng baån tònh khaác cuãa caác khaách mua dêm, kïí
caã vúå cuãa hoå.

Hònh khung 2.6: Söë nhiïîm bïånh ngùn ngûâa àûúåc trong möåt nùm bùçng tùng sûã duång
bao cao su lïn 80% úã trong hai quêìn thïí dên cû úã Nairobi

Nguöìn: Moses vaâ caác taác giaã khaác (1991) vaâ tñnh toaán cuãa caác taác giaã

Giaã sûã, thay vaâo àoá, chûúng trònh àaä nêng tyã lïå duâng bao cao su lïn 80% trong söë 500 nam giúái
àûúåc choån ngêîu nhiïn trong cöång àöìng coá thu nhêåp thêëp, núi nhûäng ngûúâi maåi dêm haânh nghïì.
Bao nhiïu trûúâng húåp nhiïîm bïånh coá thïí àûúåc ngùn chùån? Taåi thúâi àiïím naây, khoaãng 10% quêìn
thïí nam giúái àaä bõ nhiïîm HIV, vaâ möåt nam giúái trung bònh möåt nùm coá böën baån tònh. Sûã duång chñnh
nhûäng giaã thiïët nïu trïn vïì tyã lïå lêy truyïìn, tñnh hiïåu quaã cuãa bao cao su vaâ nhiïîm truâng thûá phaát,
viïåc tùng sûã duång bao cao su lïn 80% úã nhoám nam giúái naây seä chó ngùn ngûâa àûúåc 88 trûúâng húåp
nhiïîm bïånh múái trong möåt nùm trong söë nhûäng baån tònh cuãa hoå (S.Moses, thöng tin caá nhên).
Nhûäng tñnh toaán naây chó ra rùçng möåt chûúng trònh phoâng bïånh coá thïí hiïåu quaã lúán hún nïëu laâm
tùng tyã lïå sûã duång bao cao su trong söë nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao nhêët. Àïí duy trò
viïåc tùng sûã duång bao cao su trong nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm coá thïí àoâi hoãi thay àöíi haânh
vi caã trong söë nhûäng ngûúâi haânh nghïì vaâ khaách haâng cuãa hoå.

baån tònh cuãa hoå. Trïn thûåc tïë, trong nhûäng dõch àaä tiïën triïín sêu, phêìn lúán nhûäng ngûúâi
nhiïîm bïånh laâ nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú thêëp. Khi àaåi àa söë nhûäng trûúâng húåp múái
nhiïîm bïånh laâ trong söë nhûäng ngûúâi coá haânh vi coá nguy cú thêëp, liïåu coá coân cêìn thiïët
phaãi cöë gùæng ngùn ngûâa sûå lêy truyïìn HIV trong möåt nhoám tûúng àöëi nhoã cuãa quêìn thïí
vêîn coân tiïëp tuåc duy trò caác haânh vi coá nguy cú cao hay khöng?

83
Cêu traã lúâi laâ coá. ÚÃ àöì thõ dûúái cuãa hònh 2.10, chuáng töi mö phoãng aãnh hûúãng cuãa viïåc
tùng sûã duång bao cao su trong caã ba nhoám quêìn thïí àûúåc trònh baây úã àöì thõ trïn nhûng sûå
tùng lïn àoá diïîn ra muöån hún - 15 nùm sau khi dõch bùæt àêìu. Bêët chêëp thúâi gian uã bïånh
keáo daâi vaâ tyã lïå hiïån nhiïîm bïånh cao hún, mûác sûã duång bao cao su cao trong nhoám ngûúâi
coá tyã lïå àöíi baån tònh cao nhêët - nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm - trong mö hònh naây, vêîn
coá hiïåu quaã hún trong viïåc laâm giaãm tyã lïå hiïån nhiïîm trong quêìn thïí chung, so vúái
trûúâng húåp sûã duång bao cao su úã mûác trung bònh trong söë nhûäng nam giúái coá quan hïå tònh
duåc vúái gaái maåi dêm vaâ quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng, nhûäng ngûúâi coá söë baån tònh ñt hún
nhoám trïn. Caã hai chiïën lûúåc naây àïìu coá hiïåu quaã hún nhiïìu so vúái viïåc tùng sûã duång bao
cao su trong söë phuå nûä coá quan hïå tònh duåc öín àõnh. Ngûúâi ta coá thïí giaã àõnh nhiïìu kiïíu
haânh vi tònh duåc khaác, trong àoá viïåc sûã duång bao cao su trong söë nhûäng ngûúâi haânh nghïì
maåi dêm coá thïí taåo ra ñt sûå khaác biïåt hún laâ viïåc sûã duång bao cao su trong caác quan hïå

Hònh 2.10: Taác àöång cuãa tùng sûã duång bao cao su búãi caác nhoám quêìn thïí khaác nhau
lïn tyã lïå ngûúâi lúán nhiïîm HIV trong toaân thïí dên cû.

Can thiïåp bùçng bao cao su trong söë nhûäng


nguöìn coá tyã lïå thay àöíi ban tònh cao nhêët
coá hiïåu quaã cao trong viïåc chùån àûáng viïåc
tùng HIV trong dõch bïånhmö phoãng gêy ra
búãi tònh duåc khaác giúái trong àoá HIV lan
truyïìn thöng qua tònh duåc maäi dêm vaâ ngêîu
hûäng

Tùng sûã duång bao cao su trong söë nhûäng


nguöìn coá haânh vi nguy cú cao nhêët cuäng
coá hiïåu quaã cao trong möåt dõch bïånh úã giai
àoaån cuöëi; nhûäng thay àöíi haânh vi trong
caác nhoám dên cû khaác laâ cêìn thiïët àïí giaãm
tyã lïå hiïån nhiïîm HIV nhanh choáng hún

Ghi chuá: Mö hònh nïìn laâ mö hònh trong àoá HIV lan truyïìn thöng qua tñnh
duåc maåi dêm vaâ ngêîu hûáng, khöng coá thay àöíi haânh vi
Nguöìn: Baáo caáo phuå trúå, VanVliet vaâ caác TC haác, 1997

84
tònh duåc ngêîu hûáng, hoùåc trong nhûäng trûúâng húåp mûác sûã duång bao cao su cuãa bêët kyâ
nhoám quêìn thïí naâo hoùåc thêåm chñ trong caã ba nhoám têåp húåp laåi cuäng khöng àuã àïí laâm
àaão ngûúåc tiïën trònh cuãa dõch bïånh; möåt söë khaã nùng nhû vêåy seä àûúåc thaão luêån úã Chûúng
3.
Ngay caã nhû vêåy, nhûäng can thiïåp ngùn ngûâa lêy truyïìn trong söë nhûäng ngûúâi coá tyã
lïå thay àöíi baån tònh cao nhêët seä ngùn ngûâa àûúåc nhiïìu trûúâng húåp nhiïîm bïånh thûá phaát
tñnh trïn möåt trûúâng húåp nhiïîm bïånh tiïn phaát àûúåc ngùn chùån hún laâ can thiïåp chó thay
àöíi haânh vi cuãa quêìn thïí coá haânh vi nguy cú thêëp. Suy ra tiïëp theo laâ, nïëu nhûäng can
thiïåp laâm giaãm haânh vi coá nguy cú cao trong söë nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao
nhêët khöng àùæt hún nhiïìu tñnh cho möåt trûúâng húåp nhiïîm bïånh tiïn phaát àûúåc ngùn
chùån so vúái nhûäng chûúng trònh thay àöíi haânh vi cho nhûäng quêìn thïí nguy cú thêëp, thò
chûúng trònh àoá coá hiïåu quaã - chi phñ rêët cao.

Mûác àöå vaâ phên böë tònh hònh nhiïîm HIV úã caác nûúác àang phaát triïín
Caác nûúác àang phaát triïín tûå xaác àõnh mûác àöå khaác nhau cuãa dõch HIV/AIDS úã nûúác mònh
chuã yïëu dûåa trïn sûå khaác biïåt vïì thúâi àiïím HIV lan vaâo vaâ haânh vi tònh duåc vaâ tiïm chñch
ma tuyá. Trong phêìn naây, chuáng töi seä phên loaåi caác quöëc gia theo mûác àöå vaâ phên böë cuãa
tònh hònh nhiïîm HIV, maâ nhû chuáng ta seä thêëy, coá aãnh hûúãng quan troång lïn tñnh hiïåu
quaã - chi phñ cuãa caác can thiïåp phoâng ngûâa (Chûúng 3), vaâ quy mö can thiïåp nhùçm giaãm
nheå nhûäng taác àöång cuãa dõch bïånh (Chûúng 4).
Mùåc duâ sûå phên loaåi naây coá nhûäng giaá trõ hiïín nhiïn, song nhûäng söë liïåu keám chêët
lûúång vaâ thiïëu hoaân haão vaâ nhûäng kiïën thûác coân chûa àêìy àuã cuãa chuáng töi vïì cùn bïånh
naây laâm cho bêët kyâ sûå àaánh giaá naâo vïì tònh traång cuãa caác quöëc gia chó rêët sú böå. Búãi vò
viïåc thu thêåp nhûäng söë liïåu vïì tyã lïå nhiïîm múái laâ rêët töën keám nïn hïå thöëng giaám saát HIV
chó thu thêåp nhûäng söë liïåu vïì tyã lïå hiïån nhiïîm. Tuy nhiïn nhûäng söë liïåu vïì tyã lïå hiïån
nhiïîm cuäng hiïëm khi àûúåc thu thêåp trïn nhûäng mêîu àaåi diïån cuãa quêìn thïí dên cû. Sûå
phên loaåi cuãa chuáng töi vò thïë cêìn phaãi dûåa trïn tyã lïå hiïån nhiïîm trong nhûäng nhoám
ngûúâi àûúåc coi laâ coá haânh vi nguy cú cao thûúâng xuyïn àûúåc giaám saát - nhûäng ngûúâi haânh
nghïì maåi dêm, tiïm chñch ma tuyá, nhûäng ngûúâi hoaåt àöång tònh duåc àöìng tñnh vaâ lûúäng
tñnh, nhûäng bïånh nhên mùæc bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc, vaâ quên nhên - vaâ möåt nhoám
àûúåc coi laâ coá nguy cú thêëp àûúåc theo doäi thûúâng xuyïn - àoá laâ nhûäng phuå nûä coá mang ài
khaám thai. Hêìu hïët nhûäng nhoám ngûúâi naây àïìu coá vêën àïì lúán trong choån mêîu. Àöëi vúái
nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm, tiïm chñch ma tuyá vaâ nhûäng nam giúái hoaåt àöång tònh
duåc àöìng tñnh vaâ lûúäng tñnh, thûúâng khöng thïí xaác àõnh àûúåc möåt mêîu àaåi diïån. Thêåm
chñ nhûäng söë liïåu vïì tyã lïå hiïån nhiïîm úã phuå nûä coá mang, laâ nhûäng söë liïåu coá thïí thu thêåp
àûúåc möåt caách coá hïå thöëng, nhûng cuäng thûúâng khöng àaåi diïån cho caã nûúác maâ chó giúái
haån trong söë nhûäng phuå nûä úã khu vûåc thaânh thõ àïën khaám taåi möåt söë cú súã y tïë nhêët àõnh.
Hún nûäa, do phuå nûä chó coá mang nïëu hoå hoaåt àöång tònh duåc tñch cûåc vaâ hêìu hïët nhûäng
phuå nûä coá mang laâ thuöåc lúáp treã nïn nhoám phuå nûä ài khaám thai taåi caác cú súã y tïë khöng
thïí àaåi diïån cho dên cû noái chung. Vò vêåy, nhiïìu thöng tin vïì tyã lïå hiïån nhiïîm àûúåc bùæt
nguöìn tûâ nhûäng mêîu àiïìu tra àiïím vaâ trong möåt söë trûúâng húåp cúä mêîu rêët nhoã.
Bêët chêëp nhûäng àiïìu naây vaâ nhûäng vêën àïì khaác nûäa maâ chuáng töi seä trao àöíi dûúái
àêy, bùçng caách sûã duång caác söë liïåu coá sùén tûâ caác cöng trònh nghiïn cûáu vaâ giaám saát dõch
tïî hoåc, coá thïí phên loaåi caác quöëc gia dûåa trïn hai tiïu chñ chñnh: thûá nhêët, mûác àöå nhiïîm
HIV trong nhûäng nhoám ngûúâi bõ coi laâ coá haânh vi nguy cú cao17, vaâ thûá hai, sûå lêy nhiïîm
coá lan traân sang nhûäng nhoám ngûúâi àûúåc coi laâ coá nguy cú thêëp hún hay khöng. Coá thïí

85
phên thaânh ba giai àoaån cuãa dõch HIV/AIDS:
Giai àoaån sú khai: tyã lïå hiïån nhiïîm HIV dûúái 5% trong têët caã caác nhoám dên cû bõ coi
laâ coá nguy cú cao maâ thöng tin àûúåc thu thêåp àêìy àuã.
Giai àoaån têåp trung: tyã lïå hiïån nhiïîm vûúåt 5% trong möåt hoùåc nhiïìu nhoám dên cû bõ
coi laâ coá nguy cú cao, nhûng tyã lïå hiïån nhiïîm trong söë phuå nûä ài khaám úã caác nhaâ höå sinh
trong khu vûåc àö thõ vêîn úã dûúái mûác 5%.
Giai àoaån lan röång: HIV àaä lan truyïìn vûúåt ra ngoaâi nhoám dên cû bõ coi laâ coá nguy cú
cao maâ hiïån àaä bõ nhiïîm bïånh nùång nïì. Tyã lïå hiïån nhiïîm trong söë phuå nûä àïën khaám taåi
caác nhaâ höå sinh khu vûåc àö thõ tûâ 5% trúã lïn.
Do thiïëu söë liïåu, sûå phên loaåi naây khöng àïì cêåp túái nhiïìu yïëu töë quan troång. Cuå thïí
laâ, noá khöng phên loaåi caác quöëc gia dûåa trïn tyã lïå nhiïîm múái - tó lïå cuãa nhûäng ngûúâi múái
nhiïîm. Nhû chuáng ta àaä thêëy, do HIV hiïån khöng thïí chûäa khoãi àûúåc vaâ keáo daâi trong
nhiïìu nùm nïn tyã lïå hiïån nhiïîm coá thïí tùng thêåm chñ ngay khi tyã lïå nhiïîm múái giaãm.
Nhûäng söë liïåu vïì tyã lïå hiïån nhiïîm khöng cho biïët liïåu söë nhûäng trûúâng húåp múái nhiïîm
tùng hay giaãm hay dûâng laåi, trong nhûäng nhoám nhêët àõnh hay trong caã quêìn thïí18. Hún
nûäa, chó coá möåt söë nhoám àùåc biïåt trong quêìn thïí coá söë liïåu vïì tyã lïå hiïån nhiïîm. Tyã lïå hiïån
nhiïîm coá thïí öín àõnh trong möåt hoùåc nhiïìu nhoám dên cû naây thêåm chñ ngay caã khi noá lan

Khung minh hoåa 2.7. Giaám saát sûå lan truyïìn HIV
Caác nhaâ lêåp chûúng trònh phoâng chöëng HIV/AIDS cêìn nhûäng söë liïåu múái nhêët vïì xu hûúáng cuãa tó lïå
hiïån nhiïîm HIV úã nhûäng nhoám ngûúâi nhêët àõnh àïí thiïët kïë, thûåc hiïån vaâ giaám saát taác àöång cuãa caác
can thiïåp phoâng ngûâa HIV/AIDS. Töí chûác Y tïë thïë giúái vaâ UNAIDS khuyïn caác nûúác tiïën haânh caác
cuöåc àiïìu tra àõnh kyâ vïì tó lïå hiïån nhiïîm HIV trong nhûäng quêìn thïí coá haânh vi nguy cú cao, nhû caác
bïånh nhên taåi caác cú súã y tïë àiïìu trõ bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc vaâ nhûäng ngûúâi àùng kyá taåi caác
trung têm cai nghiïån ma tuáy (AIDSCAP vaâ caác TG khaác 1996, Chin 1990, Sato 1996). Söë maáu dû
thûâa tûâ caác xeát nghiïåm khaác àûúåc tiïën haânh taåi caác cú súã vaâ trung têm noái trïn àûúåc xeát nghiïåm
HIV sau khi xoáa boã thöng tin coá thïí xaác àõnh tïn tuöíi bïånh nhên, nhùçm giaám saát mûác àöå vaâ chiïìu
hûúáng cuãa tó lïå hiïån nhiïîm HIV àöìng thúâi vêîn duy trò tñnh baão mêåt cuãa kïët quaã xeát nghiïåm. Phûúng
phaáp naây goåi laâ “Dêëu tïn vaâ khöng kïët nöëi” trong giaám saát HIV. ÚÃ nhûäng nûúác maâ tó lïå hiïån nhiïîm
trong nhûäng nhoám coá nguy cú cao àaä úã mûác trêìm troång, sûå giaám saát cêìn phaãi àûúåc múã röång sang
nhûäng nhoám coá nguy cú thêëp, vñ duå nhû söë phuå nûä ài khaám taåi caác nhaâ höå sinh.
Viïåc giaám saát tyã lïå hiïån nhiïîm HIV úã nhûäng quêìn thïí “àiïím” thûúâng àûúåc goåi laâ “giaám saát
àiïím” àûúåc ûa chuöång vò nhûäng khaão saát trïn quy mö lúán vïì tyã lïå hiïån nhiïîm HIV vaâ caác bïånh lêy
qua àûúâng tònh duåc trong quêìn thïí dên cû chung laâ töën keám vaâ thûúâng khöng thu huát àûúåc àuã
nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao àïí coá thïí xaác àõnh àûúåc xu hûúáng cuãa bïånh. Hún nûäa, vò lyá do àaåo
àûác, caác xeát nghiïåm HIV trong caác cuöåc khaão saát quy mö naây chó coá thïí thûåc hiïån àûúåc khi coá sûå
thoãa thuêån cuãa ngûúâi àûúåc xeát nghiïåm sau khi àaä àûúåc thöng tin àêìy àuã. Àiïìu naây seä laâm sai laåc kïët
quaã nïëu nhû nhûäng ngûúâi khöng àöìng yá xeát nghiïåm laåi coá nhiïìu hay ñt caác haânh vi nguy cú cao hún
so vúái ngûúâi àûúåc xeát nghiïåm. Duâ úã tyã lïå naâo ài nûäa, tònh hònh nhiïîm HIV cuäng ñt khi löå ra trong quêìn
thïí chung cho túái thúâi kyâ cuöëi cuãa dõch. Nhûäng xu hûúáng quan troång coá thïí àûúåc phaát hiïån bùçng
viïåc giaám saát nhûäng quêìn thïí àiïím vúái nhêån thûác rùçng nhûäng nhoám naây khöng àaåi diïån cho quêìn
thïí chung vaâ kïët quaã giaám saát laâ khöng àêìy àuã àïí dûå baáo söë trûúâng húåp mùæc bïånh AIDS hiïån taåi vaâ
tûúng lai. Giaám saát àiïím phaãi àûúåc tùng cûúâng bùçng möåt hïå thöëng baáo caáo caác trûúâng húåp bõ
AIDS. Hïå thöëng thöng baáo naây seä giuáp cho viïåc ûúác tñnh ngaây bùæt àêìu cuãa dõch vaâ aãnh hûúãng cuãa
noá lïn tònh hònh tûã vong vaâ hïå thöëng y tïë. Caác giaám saát dõch tïî hoåc HIV vaâ AIDS chó laâ möåt phêìn
trong nhûäng thöng tin cú baãn maâ chñnh phuã coá vai troâ cöët yïëu vaâ lúåi thïë àïí cung cêëp; nhûäng daång
thöng tin khaác seä àûúåc trònh baây trong Chûúng 3.

86
traân sang caác nhoám dên cû khaác khöng àûúåc giaám saát. Nhûäng haån chïë naây àaä cho thêëy
têìm quan troång cuãa viïåc caác chñnh phuã phaãi thu thêåp söë liïåu böí sung vïì tyã lïå nhiïîm múái
HIV vaâ tó lïå hiïån nhiïîm àïí caác nhaâ hoaåch àõnh chñnh saách coá àïì ra nhûäng chñnh saách
hiïåu quaã hún (khung 2.7).
Thêåm chñ vúái nhûäng söë liïåu töët hún nhiïìu vïì tó lïå nhiïîm múái vaâ tó lïå hiïån nhiïîm,
chuáng ta vêîn coân thiïëu nhûäng thöng tin vïì haânh vi truyïìn bïånh àïí dûå baáo chùæc chùæn quaá
trònh diïîn biïën cuãa dõch úã möåt nûúác. Nhûäng àiïìu tra vïì haânh vi tònh duåc do Chûúng trònh
Toaân cêìu vïì AIDS cuãa Töí chûác Y tïë Thïë giúái (WHO) tiïën haânh vaâo cuöëi nhûäng nùm 80 vaâ
àêìu nhûäng nùm 90 nùçm trong söë nhûäng nöî lûåc àêìu tiïn àïí àaánh giaá caác yïëu töë nguy cú vïì
haânh vi lêy truyïìn HIV úã caác nûúác àang phaát triïín (Cleland vaâ Ferry 1995). Nùm 1989,
WHO cuäng nghiïn cûáu haânh vi truyïìn bïånh qua viïåc tiïm chñch ma tuyá vaâ nguy cú lêy
nhiïîm HIV taåi 13 thaânh phöë cuãa caác nûúác cöng nghiïåp vaâ caác nûúác àang phaát triïín
(WHO, Chûúng trònh vïì Laåm duång Ma tuyá 1994). Nhûäng nghiïn cûáu naây vaâ nhiïìu nghiïn
cûáu gêìn àêy àaä laâm tùng hiïíu biïët cuãa chuáng ta vïì caác yïëu töë coá nguy cú úã caác nûúác àang
phaát triïín. Mùåc duâ vêåy, chuáng ta àaä traãi qua gêìn hai thêåp kyã cuãa dõch bïånh naây maâ múái
chó kiïím soaát àûúåc möåt vaâi khu vûåc vaâ möåt söë nûúác àang phaát triïín. Caác nhaâ hoaåch àõnh
chñnh saách úã hêìu hïët caác nûúác àïìu khöng biïët coá bao nhiïu ngûúâi haânh nghïì maåi dêm,
quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng hay tiïm chñch ma tuyá; mûác àöå thûúâng xuyïn cuãa caác hoaåt
àöång naây nhû thïë naâo; hay mûác àöå caác biïån phaáp maâ hoå sûã duång àïí traánh bõ lêy nhiïîm
HIV. Chuáng ta cuäng khöng coá àêìy àuã caác thöng tin cú baãn vïì mûác àöå sûã duång bao cao su
vaâ viïåc thay àöíi baån tònh trong quêìn thïí dên cû chung. Thiïëu nhûäng thöng tin naây thò
khöng thïí naâo dûå baáo àûúåc chñnh xaác diïîn biïën cuãa dõch.
Do nhûäng nguyïn nhên trïn àêy, chuáng ta khöng thïí dûå baáo chùæc chùæn rùçng liïåu úã
nhûäng nûúác coá tó lïå hiïån nhiïîm thêëp naâo seä buâng nöí dõch vaâ tyã lïå hiïån nhiïîm seä öín àõnh
úã mûác naâo. Möåt söë nûúác maâ HIV hiïån vêîn àûúåc coi laâ khöng àaáng lo ngaåi coá thïí thûåc ra
cuäng chùèng khaác gò caác nûúác úã Àöng Phi núi maâ viruát HIV lan truyïìn nhanh qua caác
nhoám ngûúâi coá nguy cú cao vaâ lan röång sang quêìn thïí dên cû chung. ÚÃ caác nûúác khaác,
HIV coá thïí thêm nhêåp vaâo nhûäng nhoám ngûúâi coá nguy cú cao nhûng khöng bao giúâ tiïën
triïín thaânh dõch bïånh lan röång ngay caã khi khöng coá sûå can thiïåp. Hoùåc laâ, nhûäng kiïën
thûác vïì HIV coá thïí laâm cho moåi ngûúâi trúã nïn coá nhûäng haânh vi coá nguy cú thêëp duâ chñnh
phuã coá khêín khoaãn yïu cêìu hay khöng. Nhûäng nûúác coá tyã lïå múái mùæc vaâ tyã lïå hiïån mùæc
caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc ngoaâi HIV coá nhiïìu khaã nùng nhaåy caãm nhêët àöëi vúái
möåt dõch lan truyïìn nhanh vaâ röång, búãi vò caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc vaâ HIV lan
truyïìn thöng qua cuâng möåt loaåi haânh vi vaâ caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc thuác àêíy
viïåc truyïìn nhiïîm HIV. Tuy nhiïn, vò hêìu hïët caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khaác coá
thïí chûäa khoãi nïn nhûäng nûúác coá tyã lïå hiïån mùæc caác bïånh truyïìn nhiïîm qua àûúâng tònh
duåc thêëp vêîn coá thïí coá nhûäng kiïíu haânh vi dêîn àïën viïåc lan truyïìn nhanh HIV.
Thiïëu thöng tin àïí dûå baáo diïîn biïën cuãa dõch vaâ do caái giaá cao phaãi traã vïì con ngûúâi
vaâ taâi chñnh do HIV/AIDS mang laåi, thêån troång laâ nïu giaã àõnh möåt tònh huöëng xêëu nhêët
vaâ phaãi haânh àöång quyïët liïåt àïí haån chïë töëi àa dõch caâng súám caâng töët. Phêìn coân laåi cuãa
chûúng naây seä sûã duång sûå phên loaåi naây àïì phaác thaão tònh hònh cuãa dõch bïånh cho àïën
giûäa nùm 1996 úã böën khu vûåc àang phaát triïín. Möåt danh saách caác quöëc gia vaâ ûúác tñnh tyã
lïå hiïån nhiïîm trong caác nhoám dên cû khaác nhau àûúåc trònh baây trong baãng 1 cuãa phuå luåc
thöëng kï cuãa baáo caáo naây.

87
Chêu Phi

Hònh 2.11: Nhiïîm HIV trong gaái maåi dêm thaânh thõ úã Cêån Xa-ha-ra chêu Phi, caác nùm
khaác nhau

a. HIV-1 vaâ/hay HIV-2


b. Trûúác àêy laâ Zai-a
Nguöìn: Töíng cuåc Thöëng kï Myä (Ngên haâng dûä liïåu), 1997.

Khoaãng 90% trûúâng húåp nhiïîm HIV úã vuâng Cêån Xa-ha-ra úã chêu Phi laâ do quan hïå
tònh duåc khaác giúái. HIV àaä lan truyïìn rêët nhanh trong nhoám ngûúâi coá nguy cú cao vaâ
sang caã nhûäng nhoám ngûúâi àûúåc coi laâ coá nguy cú thêëp hún. Tyã lïå hiïån nhiïîm trong söë
nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm úã àö thõ vûúåt quaá 20% úã 17 quöëc gia, vaâ àaåt 50% hay cao
hún nûäa úã 9 quöëc gia (hònh 2.11). Tyã lïå nhiïîm úã phuå nûä coá thai ài khaám úã caác nhaâ höå sinh
cuäng tùng nhanh vaâ àaåt mûác cao úã möåt vaâi vuâng, hoùåc öín àõnh úã mûác thêëp hún taåi möåt söë
vuâng khaác, vaâ coá chiïìu hûúáng giaãm úã Cam-pa-la, U-gan-àa (hònh 2.12). ÚÃ 19 quöëc gia,
HIV àaä lêy nhiïîm túái hún 5% söë phuå nûä coá mang ài khaám thai úã caác nhaâ höå sinh vuâng
thaânh thõ vaâ úã 6 quöëc gia khaác tyã lïå naây laâ hún 20%. Ûúác àoaán rùçng hai phêìn ba söë trûúâng
húåp múái lêy tûâ meå sang con trïn khùæp thïë giúái xaãy ra úã khu vûåc Cêån Xa-ha-ra cuãa chêu
Phi (UNAIDS 1996d).
Caác quöëc gia coá dõch lan röång bao göìm hêìu hïët caác nûúác úã Àöng, Nam vaâ Trung Phi,
thïm caã Cöët-ài-voa, Bï-nanh, Bu-ki-na Pha-sö vaâ Ghi-nï Bit-xao úã Têy Phi (hònh 2.13).
Thûúâng thò coá sûå khaác biïåt àaáng kïí vïì võ trñ àõa lyá trong mûác àöå nhiïîm trong phaåm vi caác
quöëc gia. ÚÃ Ni-giï-ri-a vúái dên söë hún 100 triïåu ngûúâi laâ möåt nûúác àöng dên nhêët khu
vûåc, coá caác vuâng úã caã 3 giai àoaån cuãa dõch bïånh. ÚÃ hún möåt nûãa caác bang cuãa Ni-giï-ri-a,
dõch àang úã giai àoaån têåp trung. HIV àaä lan traân röång khùæp úã Lagos, doåc theo búâ biïín
phña têy vaâ úã caác bang Delta, Plateau, Borno vaâ Jigawa, úã phña àöng vaâ àöng bùæc. Tuy
nhiïn, úã 3 bang “Edo, Niger vaâ Oyo” dõch vêîn coân úã giai àoaån sú khai vúái tyã lïå hiïån nhiïîm

88
Hònh 2.12: Tyã lïå huyïët thanh dûúng tñnh trong söë phuå nûä coá thai úã möåt söë vuâng choån
loåc cuãa Cêån Xa-ha-ra chêu Phi, 1985-95.

Tyã lïå nhiïîm trong söë phuå


nûä túái khaám thai àaä tùng
nhanh àïën mûác cao úã möåt
söë nûúác, öín àõnh úã mûác
thêëp hún taåi nhûäng nûúác
khaá c vaâ dûúâ n g nhû ài
xuöëng úã Campala, Uganda.

a. Trûúác àêy laâ Zai-a


Nguöìn: TC Thöëng kï myä (Ngên haâng dûä liïåu), 1997

Hònh 2.13: Nhiïîm HIV úã chêu Phi vaâ Trung Àöng

Baãn àöì naây do phoâng thiïët kïë baãn


àöì Ngên haâng thïë giúái cung cêëp.
Biïn giúái, maâu sùæc, tyã lïå phên chia
vaâ bêët cûá thöng tin naâo trïn baãn
àöì, vïì phña Ngên haâng thïë giúái,
khöng aám chó sûå phaán xeát vïì tònh
traång phaáp lyá cuãa bêët cûá laänh thöí
naâo hoùåc sûå cöng nhêån hoùåc chêëp
nhêån caác àûúâng biïn giúái àoá

thêëp, ngay caã trong nhûäng nhoám dên cû coá nguy cú cao. HIV àûúåc phaát hiïån súám úã Cöång
hoâa Dên chuã Cöng-gö (trûúác kia laâ Zai-e), nhûng ngûúåc laåi so vúái nhiïìu nûúác úã Àöng vaâ
Nam Phi, tyã lïå hiïån nhiïîm öín àõnh úã mûác trung bònh dûúái 5% taåi caác nhaâ höå sinh (Piot
1994; phuå luåc thöëng kï, baãng 1). ÚÃ U-gan-àa, möåt trong nhûäng àiïím noáng úã chêu Phi, tyã
lïå hiïån nhiïîm HIV trong lúáp treã àang giaãm ài (khung 2.8).

89
Khung minh hoåa 2.8. Giaãm tyã lïå huyïët thanh dûúng tñnh úã U-gan-àa

Nhûäng nghiïn cûáu gêìn àêy úã U-gan-àa cho thêëy tyã lïå huyïët thanh dûúng tñnh àaä giaãm, àùåc biïåt laâ
úã thanh niïn. ÚÃ quêån Masaka, U-gan-àa, tyã lïå HIV dûúng tñnh trong huyïët thanh cuãa têët caã ngûúâi
lúán àaä giaãm ài gêìn 1% tûâ 8,2% xuöëng coân 7,6%, trong khoaãng thúâi gian tûâ 1989 àïën 1994, (Mulder
vaâ caác TG khaác 1995). Tuy nhiïn, mûác àöå giaãm úã thanh niïn coân cao hún tûâ 3,4% xuöëng coân 1,0%
úã nam giúái vaâ tûâ 9,9% xuöëng coân 7,3% úã phuå nûä tûâ 13 àïën 24 tuöíi (hònh khung 2.8). Mûác àöå giaãm
cao nhêët laâ úã nam giúái tuöíi tûâ 20 àïën 24 vaâ phuå nûä tuöíi tûâ 13 àïën 19. Thïë nhûng tyã lïå huyïët thanh
dûúng tñnh laåi tùng úã caã nam vaâ nûä trïn 25 tuöíi. ÚÃ quêån Rakai bïn caånh, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV úã
ngûúâi lúán tuöíi tûâ 15 àïën 59 giaãm tûâ 23,4% nùm 1990 xuöëng coân 20,9% nùm 1992 (Serwadda vaâ
caác TG khaác 1995). Möåt lêìn nûäa, coá sûå giaãm maånh úã thanh niïn: tyã lïå hiïån nhiïîm giaãm tûâ 17,3%
xuöëng coân 12,6% úã lûáa tuöíi tûâ 13 àïën 24.
ÚÃ U-gan-àa, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV cuäng giaãm úã nhûäng phuå nûä coá thai ài khaám. Taåi möåt bïånh
viïån lúán úã Cam-pa-la, thuã àö vaâ laâ thaânh phöë lúán nhêët cuãa U-gan-àa, tyã lïå HIV dûúng tñnh trong
huyïët thanh úã phuå nûä coá mang giaãm tûâ 28% xuöëng 16% trong khoaãng tûâ nùm 1989 àïën 1993
(Bagenda vaâ caác TG khaác 1995). Têët caã caác nhoám dûúái 38 tuöíi àïìu coá tyã lïå hiïån nhiïîm giaãm nhûng
giaãm maånh nhêët laâ úã lûáa tuöíi dûúái 19. ÚÃ phuå nûä coá thai ài khaám úã caác vuâng àö thõ cuãa U-gan-àa, tyã
lïå naây cuäng giaãm tûúng tûå trong khoaãng tûâ nùm 1991 àïën 1994 (Asiimwe-Okiror vaâ caác TG khaác
1995).
Viïåc giaãm toaân diïån tyã lïå hiïån nhiïîm HIV úã ngûúâi lúán taåi quêån Masaka vaâ Rakai àûúåc giaãi thñch
laâ do sûå tùng tyã lïå tûã vong maâ khöng coá thay àöíi gò trong tyã lïå múái nhiïîm (Serwadda vaâ caác TG khaác
1995). Tuy nhiïn, theo caác cuöåc khaão saát toaân quöëc àûúåc tiïën haânh vaâo nùm 1989 vaâ 1995 thò coá
nhûäng thay àöíi quan troång trong haânh vi tònh duåc coá thïí lyá giaãi sûå giaãm tyã lïå múái nhiïîm HIV úã thanh
niïn taåi caác traåm höå sinh, àùåc biïåt laâ úã khu vûåc àö thõ (Asiimwe - Okiror vaâ caác TG khaác 1997,
Stoneburnerr vaâ Carballo 1997). Tyã lïå thanh niïn tuöíi tûâ 15 àïën 19 àaä tûâng coá quan hïå tònh duåc
giaãm tûâ 69 xuöëng 44% úã nam giúái vaâ tûâ 74 xuöëng 54% úã phuå nûä. Viïåc sûã duång bao cao su tùng
àaáng kïí úã moåi lûáa tuöíi, vaâ têìn suêët coá quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng giaãm, àùåc biïåt laâ úã lúáp treã.

Hònh khung 2.8: Tyã lïå huyïët thanh dûúng tñnh úã vuâng nöng thön Masaca, Uganda,
1989 vaâ 1994

Nguöìn: Mulder vaâ caác taác giaã khaác 1995

90
Liïåu coá phaãi sûå giaãm tyã lïå hiïån nhiïîm úã thanh niïn laâ kïët quaã cuãa chñnh saách khöng? Sûå can
thiïåp cuãa caác töí chûác phi chñnh phuã (NGOs) vaâ chñnh phuã U-gan-àa àaä têåp trung vaâo viïåc giaãm sûå
thay àöíi baån tònh thûúâng xuyïn, phên phaát vaâ khuyïën khñch sûã duång bao cao su, kiïím soaát caác
bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc (Mulder vaâ caác TG khaác 1995). Tuy nhiïn, kiïën thûác vïì caác caách lêy
truyïìn HIV àûúåc phöí biïën úã khùæp U-gan-àa, vaâ nhiïìu thanh niïn àaä tûâng coá kinh nghiïåm baãn thên
laâ coá ngûúâi thên cuãa mònh àaä chïët vò AIDS. Nïëu khöng coá nhûäng nghiïn cûáu àaánh giaá àûúåc thiïët kïë
thêån troång thò viïåc àaánh giaá nhûäng àoáng goáp cuãa caác biïån phaáp can thiïåp laâ vö cuâng khoá khùn. Do
têìm quan troång cuãa vêën àïì naây àöëi vúái caác nûúác khaác àang coá dõch lan röång, sûå uãng höå cuãa quöëc
tïë cho nhûäng àaánh giaá naây laâ cêìn thiïët.

Khung minh hoåa 2.9. Trûúâng húåp can thiïåp súám úã Ma-àa-ga-xca
Laâ möåt nûúác coá tûúng àöëi ñt caác trûúâng húåp lêy nhiïîm HIV, Ma-àa-ga-xca rêët thuêån lúåi àïí can thiïåp
súám nhùçm ngùn chùån sûå lan traân cuãa HIV. Vúái tó lïå nhiïîm HIV úã caác bïånh nhên mùæc bïånh lêy qua
àûúâng tònh duåc vaâ nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm dûúái 0,5% vaâo nùm 1992, nhûng khaã nùng
buâng nöí dõch vêîn coá búãi vò tyã lïå nhiïîm caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khaác laâ rêët cao (Behets vaâ
caác TG khaác 1996). Vaâo nùm 1995, úã khu vûåc àö thõ, gêìn möåt phêìn ba söë ngûúâi haânh nghïì maåi
dêm vaâ khoaãng möåt phêìn taám söë phuå nûä coá thai bõ mùæc bïånh giang mai. Theo möåt mö hònh dûå baáo
thò vaâo nùm 2015 tyã lïå huyïët thanh dûúng tñnh úã nhûäng ngûúâi lúán úã Ma-la-ga-sy coá thïí laâ 3% nïëu
tñnh theo diïîn biïën dõch bïånh úã Thaái Lan hoùåc coá thïí laâ 15% tñnh theo diïîn biïën úã Ke-ni-a.
Möåt vaâi yïëu töë haânh vi coá nguy cú àùåc trûng cho caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc vaâ HIV, rêët
phöí biïët úã Ma-àa-ga-xca. Nùm 1992, khoaãng möåt phêìn mûúâi söë nam giúái nhêån laâ coá quan hïå vúái
gaái maåi dêm (Andriamahenina 1995). 11% phuå nûä coá mang, gêìn möåt phêìn ba söë bïånh nhên caác
bïånh truyïìn nhiïîm qua àûúâng tònh duåc vaâ möåt phêìn tû gaái maåi dêm khai laâ coá nhûäng möëi quan hïå
àöìng thúâi thûúâng xuyïn ngoaâi hön nhên. Tyã lïå sûã duång bao cao su laâ thêëp úã Ma-àa-ga-xca. Chó coá
möåt phêìn ba söë ngûúâi haânh nghïì maåi dêm khai laâ thûúâng xuyïn sûã duång bao cao su vúái caác baån
tònh ngoaâi hön nhên öín àõnh vaâ chó coá 5-8% caác bïånh nhên LQÀTD thöng baáo luön duâng bao cao
su (Andriamahenina 1995). Trong söë phuå nûä tuöíi tûâ 15 àïën 49 àûúåc khaão saát trong Àiïìu tra Nhên
khêíu vaâ Y tïë nùm 1992 thò chó coá 0,5% sûã duång bao cao su (Refeno vaâ caác TG khaác 1994).
Chñnh phuã Ma-àa-ga-xca àaä phaát àöång möåt chûúng trònh kiïím soaát bïånh AIDS toaân quöëc vúái
sûå khuyïën khñch vaâ uãng höå taâi chñnh cuãa WHO/GPA vaâo nùm 1988, tûác laâ 3 nùm trûúác khi trûúâng
húåp nhiïîm HIV àêìu tiïn àûúåc phaát hiïån. Àêët nûúác àaä coá sùén hïå thöëng giaám saát caác bïånh lêy qua
àûúâng tònh duåc trûúác khi phaát hiïån ra HIV/AIDS, hïå thöëng naây bao göìm 15 cú súã y tïë àiïìu trõ caác
bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc taåi caác thaânh phöë lúán. Tuy nhiïn, hïå thöëng naây coân ngheâo naân vïì thiïët
bõ vaâ cêìn àûúåc caãi taåo. Àïí giaãi quyïët nhûäng thiïëu khuyïët trong kiïën thûác vïì tyã lïå hiïån nhiïîm HIV,
thöng qua khoaãn vay cuãa Ngên haâng Thïë giúái, chñnh phuã àaä chó àaåo vaâ taâi trúå cho cuöåc khaão saát
àêìu tiïn tûâ 1994-1995 vïì tyã lïå nhiïîm caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc HIV vaâ haânh vi coá nguy cú
trong caác nhoám coá nguy cú cao. Chuáng ta seä thêëy trong Chûúng 3, tùng cûúâng giaám saát dõch tïî,
nêng cao mûác àöå nhêån thûác vïì HIV/AIDS vaâ thuác àêíy maånh viïåc sûã duång bao cao su vaâ àiïìu trõ caác
bïånh truyïìn nhiïîm qua àûúâng tònh duåc trong söë nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao nhêët laâ nhûäng vêën àïì
àûúåc ûu tiïn úã Ma-àa-ga-xca, vúái mûác àöå vaâ phên böë lêy nhiïîm hiïån taåi. May mùæn thay, bao cao su
seä ngaây caâng àûúåc sûã duång nhiïìu hún búãi vò USAID vûâa taâi trúå möåt chûúng trònh múái tiïëp thõ xaä höåi
bao cao su taåi caác thaânh phöë lúán cho àïën cuöëi nùm 1996.

Hêìu hïët caác nûúác úã vuâng Cêån Xa-ha-ra cuãa chêu Phi àang phaãi àöëi mùåt vúái thaách
thûác keáp trong viïåc giaãm tyã lïå hiïån nhiïîm HIV - àiïìu chó coá thïí àaåt àûúåc sau nhiïìu nùm
daâi - vaâ caã trong viïåc àöëi phoá vúái nhûäng aãnh hûúãng cuãa tyã lïå hiïån nhiïîm cao lïn hïå thöëng
y tïë vaâ xaä höåi. Nguöìn taâi chñnh trong nûúác cuãa hoå daânh cho viïåc thûåc hiïån muåc àñch naây
laåi rêët haån chïë. Nhûäng nûúác maâ dõch múái úã giai àoaån sú khai taåi vuâng Cêån Xa-ha-ra nhû

91
Caáp-ve, Ma-àa-ga-xca, Mö-ri-ta-ni-a, Mö-ri-tan vaâ Xö-ma-li-a, coá cú höåi duy nhêët laâ can
thiïåp súám vaâ tñch cûåc trûúác khi dõch lan ra röång raäi. Tyã lïå hiïån mùæc caác bïånh lêy qua
àûúâng tònh duåc cao úã Ma-àa-ga-xca coá thïí dêîn àïën sûå lan truyïìn HIV nhanh choáng
(khung 2.9). Dõch úã hêìu hïët caác nûúác Bùæc Phi vaâ Trung Àöng vêîn coân úã giai àoaån sú khai,
mùåc duâ coá nhûäng bùçng chûáng cho thêëy tyã lïå lêy nhiïîm HIV trong nhûäng ngûúâi tiïm chñch
ma tuyá àang tùng nhanh úã Ba-ren vaâ Ai Cêåp, tûúng tûå nhû úã chêu AÁ. Nhiïìu nûúác úã Bùæc
Phi vaâ Trung cêån Àöng khöng xïëp loaåi àûúåc vò thiïëu söë liïåu.

Chêu Myä Latinh vaâ vuâng Ca-ri-bï


Hún möåt nûãa caác quöëc gia úã chêu Myä Latinh vaâ vuâng Ca-ri-bï coá dõch bïånh úã giai àoaån
têåp trung (hònh 2.14). Nhûäng nûúác naây laâ nhûäng nûúác àöng dên cû nhêët trong khu vûåc
nhû Bra-xin vaâ Mï-hi-cö. Saáu nûúác coá dõch úã giai àoaån sú khai, hai nûúác (Guy-an vaâ Hai-
ti) coá dõch lan röång, vaâ hai nûúác (Bö-li-vi-a vaâ Pa-na-ma) thò khöng àuã söë liïåu àïí phên
loaåi.
Tiïm chñch ma tuyá vaâ quan hïå tònh duåc giûäa nam giúái vúái nhau àoáng vai troâ chñnh
laâm truyïìn nhiïîm HIV úã nhiïìu nûúác chên Myä Latinh. Khoaãng möåt phêìn tû caác trûúâng
húåp lêy nhiïîm HIV úã Bra-xin (24% vaâo nùm 1992) vaâ möåt phêìn ba úã Ac-hen-ti-na (39%
vaâo nùm 1991) laâ do truyïìn nhiïîm qua viïåc tiïm chñch ma tuyá. Àêy cuäng laâ nguyïn nhên
lêy truyïìn quan troång cuãa HIV úã U-ru-goay (Bastos 1995, Libonatti vaâ caác TG khaác
1993). Dõch cuäng hònh thaânh trong söë nhûäng ngûúâi quan hïå tònh duåc àöìng tñnh vaâ lûúäng
tñnh úã Ac-hen-ti-na, Bra-xin, Cö-löm-bi-a, Mï-hi-cö vaâ Pï-ru, vaâ àaä lêy nhiïîm sang möåt
söë lûúång àaáng kïí nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm úã Ac-hen-ti-na, Bra-xin, Cöång hoâa
Àö-mi-nic, Guy-an, Hön-àu-rat, Ja-mai-ca vaâ Tri-ni-àat vaâ Tö-ba-gö

Hònh 2.14: Nhiïîm HIV úã Myä Latinh vaâ vuâng Ca-ri-bï

Baãn àöì naây do phoâng thiïët kïë baãn àöì cuãa Ngên
haâng Thïë giúái cung cêëp. Biïn giúái, maâu sùæc, tyã lïå
phên chia vaâ bêët cûá thöng tin naâo in trïn baãn àöì, vïì
phña Ngên haâng thïë giúái, khöng aám chó sûå phaán xeát
vïì tònh traång phaáp lyá cuãa bêët cûá laänh thöí naâo, hoùåc
sûå cöng nhêån hoùåc chêëp nhêån caác àûúâng biïn giúái
àoá

92
Mùåc duâ söë liïåu coân sú saâi, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV tûúng àöëi cao trong nhûäng ngûúâi
tiïm chñch ma tuyá, nam giúái quan hïå tònh duåc àöìng tñnh vaâ lûúäng tñnh vaâ nhûäng ngûúâi
haânh nghïì maåi dêm úã chêu Myä Latinh cho thêëy rùçng úã nhiïìu nûúác naây, viruát HIV àang
àe doaå lan ra sang nhûäng ngûúâi coá nguy cú thêëp coá quan hïå tònh duåc vúái nhûäng ngûúâi coá
haânh vi nguy cú cao.
ÚÃ vuâng Ca-ri-bï vaâ möåt phêìn Trung Myä, HIV lan truyïìn chuã yïëu qua quan hïå tònh
duåc khaác giúái. ÚÃ Hai-ti, söë trûúâng húåp nam vaâ nûä nhiïîm HIV laâ gêìn bùçng nhau; dõch àaä
lan ra röång túái mûác 8% úã phuå nûä coá thai nhiïîm HIV, vaâ coá sûå lêy truyïìn tûâ meå sang con
àaáng kïí. Hún 70% caác trûúâng húåp mùæc bïånh AIDS úã Cöång hoâa Àö-mi-nic laâ do lêy truyïìn
qua quan hïå tònh duåc khaác giúái; tó xuêët nam trïn nûä hiïån nay laâ 2:1 vaâ àang giaãm xuöëng.
(ONUSIDA 1997). Tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong söë phuå nûä coá thai úã nûúác naây àaä tùng lïn
mûác trung bònh laâ 2,8%, vaâ úã möåt söë núi àaåt túái 8%. Cuäng theo con àûúâng tûúng tûå, söë phuå
nûä coá mang bõ lêy nhiïîm HIV úã Hön-àu-rat laâ 1%. ÚÃ Guy-an, nùçm úã Nam Myä nhûng quay
vïì phña vuâng Ca-ri-bï thò tñnh àïën nùm 1992, gêìn 7% söë phuå nûä ài khaám thai àaä bõ
nhiïîm HIV.

Chêu AÁ
ÚÃ hêìu hïët caác nûúác chêu AÁ maâ chuáng töi coá àuã thöng tin, dõch àang úã giai àoaån têåp trung
trïn phaåm vi toaân quöëc hoùåc töëi thiïíu úã möåt söë bang hay tónh lyå (hònh 2.15). Àoá laâ khu
vûåc coá hai quöëc gia àöng dên nhêët thïë giúái laâ Trung Quöëc vaâ ÊËn Àöå, phêìn lúán baán àaão
Àöng Dûúng vaâ Ma-lay-xi-a. ÚÃ caác quöëc gia chêu AÁ khaác coá thöng tin vïì bïånh, dõch coân úã
giai àoaån sú khai; coá nghôa laâ tó lïå lêy nhiïîm trong nhûäng nhoám ngûúâi coá nguy cú cao vêîn
coân úã mûác dûúái 5%.

Hònh 2.15: Nhiïîm HIV úã chêu AÁ

Baãn àöì naây do phoâng thiïët kïë baãn àöì cuãa Ngên haâng Thïë
giúái cung cêëp. Biïn giúái, maâu sùæc, tyã lïå phên chia vaâ bêët
cûá thöng tin naâo in trïn baãn àöì, vïì phña Ngên haâng thïë
giúái, khöng aám chó sûå phaán xeát vïì tònh traång phaáp lyá cuãa
bêët cûá laänh thöí naâo, hoùåc sûå cöng nhêån hoùåc chêëp nhêån
caác àûúâng biïn giúái àoá

93
Àùåc àiïím bïånh úã vuâng Àöng, Nam vaâ Àöng Nam AÁ chõu aãnh hûúãng nhiïìu cuãa võ trñ
àõa lyá cuãa nhiïìu nûúác nùçm gêìn “Tam giaác Vaâng” - núi saãn xuêët ra heroin, nùçm trïn biïn
giúái giûäa Cöång hoaâ dên chuã nhên dên Laâo, Miïën Àiïån vaâ Thaái Lan hoùåc nùçm gêìn àûúâng
vêån chuyïín heroin (Baáo caáo phuå trúå, Riehman 1996). Nhiïîm HIV lêìn àêìu tiïn àûúåc phaát
hiïån úã nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá úã Bùng Cöëc vaâo nùm 1987; trong nùm sau, bïånh
lan traân trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá úã thuã àö Thaái Lan (Stimson 1994). Àùåc
àiïím naây àaä nhanh choáng lùåp laåi trïn nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá úã miïìn Bùæc Thaái
Lan vaâ doåc khu vûåc biïn giúái giûäa miïìn Nam Thaái Lan vaâ miïìn Bùæc Ma-lay-si-a. Nùm
1989, nhiïîm HIV àûúåc xaác àõnh úã Miïën Àiïån, tónh Vên Nam cuãa Trung Quöëc vaâ úã bang
Ma-ni-pu cuãa ÊËn Àöå. ÚÃ Sin-ga-po, HIV àûúåc phaát hiïån trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch
ma tuyá vaân nùm 1990.
Tiïm chñch ma tuyá laâ caách thûác lan truyïìn HIV chñnh úã Trung Quöëc, trong àoá tónh bõ
lêy nhiïîm nùång nhêët laâ Vên Nam, tónh nùçm ngay caånh con àûúâng vêån chuyïín ma tuyá
quöëc tïë. Söë nam giúái tiïm chñch ma tuyá úã Vên Nam chiïëm túái 78% söë ngûúâi nhiïîm HIV úã
Trung Quöëc (Zheng 1996). ÚÃ caác tónh khaác cuãa Trung Quöëc, tó lïå nhiïîm àûúåc coi laâ thêëp
ngay caã trong nhûäng nhoám ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao (Yu vaâ caác TG khaác 1996). Caãi
caách kinh tïë àaä laâm giaãm hún möåt nûãa söë ngûúâi ngheâo úã Trung Quöëc kïí tûâ cuöëi nhûäng
nùm 70 nhûng cuäng gêy ra hêåu quaã laâ tùng àaáng kïí söë ngûúâi di cû trong nûúác maâ àiïìu
naây taåo àiïìu kiïån cho viruát HIV lan truyïìn. Caác nghiïn cûáu àaä àaánh giaá rùçng gêìn 100
triïåu ngûúâi, tûác khoaãng möåt phêìn mûúâi hai söë dên Trung Quöëc, àaä di cû taåm thúâi hoùåc
lêu daâi tûâ núi hoå àùng kyá höå khêíu (Nolan 1993, Peng 1994). Phêìn lúán nhûäng ngûúâi di cû
di chuyïín trong phaåm vi tónh nhûng ûúác tñnh khoaãng 20 triïåu ngûúâi àaä chuyïín tûâ vuâng
àoái ngheâo úã miïìn Têy Trung Quöëc sang caác tónh miïìn Àöng (Nolan 1993). Hêìu hïët nhûäng
ngûúâi di cû coân treã, àöåc thên vaâ laâ nam giúái, nhûng cuäng coá nhiïìu phuå nûä; möåt söë sau àoá
àaä tham gia hoaåt àöång maåi dêm. Caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc hêìu nhû àaä bõ loaåi trûâ
úã Trung Quöëc trong nhûäng nùm 60 nay àang tùng nhanh (Cohen vaâ caác TG khaác 1996,
Kang 1995). Nhûäng biïån phaáp can thiïåp súám àöëi vúái nhûäng ngûúâi nhêåp cû vaâ nhûäng
ngûúâi haânh nghïì maåi dêm úã caác khu vûåc coá ngûúâi nhêåp cû coá thïí giaãm nguy cú cuãa dõch
HIV vaâ nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khaác trong söë nhûäng nhoám ngûúâi di cû naây.
Trong söë caác quöëc gia úã Nam AÁ, ÊËn Àöå vaâ Pa-ki-xtan laâ nhûäng nûúác àûúåc coi laâ coá
dõch phaát triïín nhanh nhêët. ÚÃ ÊËn Àöå, HIV lan traân röång khùæp trong söë nhûäng ngûúâi
tiïm chñch ma tuyá úã caác bang Àöng Bùæc nhû Ma-ni-pu vaâ Mizoram vaâ HIV àang lan
truyïìn sang nhûäng baån tònh cuãa hoå. Tyã lïå hiïån nhiïîm úã caác phuå nûä ài khaám thai úã Ma-ni-
pu lïn túái 2%. HIV phaát triïín nhanh trong söë nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm vaâ caác
bïånh nhên bõ bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc úã nhiïìu núi taåi miïìn Nam ÊËn Àöå, bao göìm caác
bang àöng dên nhû Maharashtra vaâ Tamil Nadu (Jain, John vaâ Keusch 1994). ÚÃ thaânh
phöë Mum-bai (trûúác kia laâ Bom-bay), tyã lïå hiïån nhiïîm HIV úã phuå nûä coá thai laâ 1-2%. ÚÃ
Pa-ki-xtan, tó lïå lêy nhiïîm úã nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá úã Lahore laâ 12%; trong khi
vaâo nùm 1995, tònh hònh nhiïîm HIV úã phuå nûä ài khaám thai vêîn coân rêët thêëp. Sûå lêy
truyïìn do nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá coá thïí coá möåt yïëu töë laâ do võ trñ nùçm gêìn khu
vûåc saãn xuêët heroin lúán thûá hai laâ khu “Lûúäi liïìm Vaâng”, giaáp biïn giúái têy bùæc cuãa Pa-
ki-xtan vaâ vuâng Badakhshan cuãa Ap-ga-ni-xtan vaâ vuâng Baluchistan cuãa I-ran (Baáo caáo
phuå trúå, Riehman 1996). Tuy nhiïn, khöng coá söë liïåu gêìn àêy vïì tyã lïå hiïån nhiïîm HIV úã
nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá hoùåc nhûäng nhoám khaác trong khu vûåc naây. ÚÃ Nï pan, taåi
Katmandu, tyã lïå hiïån nhiïîm úã nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá vêîn coân úã mûác rêët thêëp,
möåt phêìn do nhûäng biïån phaáp can thiïåp seä àûúåc trònh baây úã chûúng sau. Dõch bïånh HIV
úã Bùng-la-àet cuäng coân úã giai àoaån sú khai nhûng nïëu khöng thay àöíi haânh vi thò HIV coá

94
thïí lan truyïìn rêët nhanh trong söë nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm úã caác nhaâ chûáa vaâ
nhûäng khaách haâng cuãa hoå.
ÚÃ hêìu hïët caác quöëc gia Àöng Nam AÁ, ngoaåi trûâ möåt söë nûúác nhû In-àö-nï-xi-a, Cöång
hoaâ dên chuã nhên dên Laâo, Phi-lip-pin vaâ Pa-poa Tên Ghi-nï, dõch HIV àang úã giai àoaån
têåp trung. Tiïm chñch ma tuyá coá vai troâ trung têm laâm lan truyïìn HIV, thûúâng kïët húåp
vúái maåi dêm nhûng quan hïå tònh duåc khaác giúái hiïån nay laâ caách lan truyïìn chuã yïëu. HIV
àaä ùn sêu vaâo nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá vaâ nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm úã
Cam-pu-chia, Miïën Àiïån vaâ Thaái Lan. ÚÃ nhûäng nûúác naây, 1-3% söë phuå nûä coá mang coá
HIV dûúng tñnh. ÚÃ Thaái Lan nùm 1993, tyã lïå hiïån nhiïîm àaåt àónh cao laâ 4% trong söë
nhûäng lñnh tên binh, nhûng gêìn àêy tyã lïå naây àaä giaãm do möåt chiïën dõch toaân quöëc nhùçm
giaãm lêy truyïìn HIV qua àûúâng tònh duåc bùçng viïåc tùng cûúâng sûã duång bao cao su vaâ
giaãm kinh doanh maåi dêm. Tuy nhiïn, úã Cam-pu-chia, mûác àöå nhiïîm HIV trong quên àöåi
àaä àaåt 7%. ÚÃ Ma-lay-xi-a vaâ Viïåt Nam, hún ba phêìn tû trûúâng húåp lêy nhiïîm HIV laâ do
tiïm chñch ma tuyá (Hien 1995 vaâ Kin 1995). Lêy truyïìn qua àûúâng tònh duåc roä raâng àang
gia tùng úã Ma-lay-xi-a; gêìn 40% caác trûúâng húåp nhiïîm HIV/AIDS àïën khaám taåi trûúâng
Àaåi hoåc Y khoa Malaya tûâ nùm 1996 àûúåc cho laâ do quan hïå tònh duåc khaác giúái (Ismail
1996). Ngûúåc laåi, mùåc duâ thónh thoaãng HIV bõ phaát hiïån raãi raác trong söë ngûúâi haânh
nghïì maåi dêm úã Phi-lip-pin vaâ In-àö-nï-xi-a, nhûng noá khöng lan truyïìn nhanh ngay caã
trong phaåm vi nhûäng nhoám ngûúâi àoá; tñnh àïën giûäa nùm 1996, hai quöëc gia àöng dên naây
vêîn úã giai àoaån sú khai cuãa dõch bïånh (Jalal vaâ caác TG khaác 1994, Tan vaâ Dayrit 1994).

Àöng Êu vaâ Liïn Xö cuä


Nhûäng thay àöíi xaä höåi nhanh choáng vaâ tan raä kinh tïë ài cuâng vúái sûå suåp àöí cuãa chuã nghôa
xaä höåi úã Àöng Êu vaâ Liïn Xö cuä (FSU) àaä taåo ra hoaân caãnh àïí dõch HIV coá thïí phaát triïín
röång. Nhûäng söë liïåu coá sùén vïì tyã lïå hiïån nhiïîm HIV cho thêëy rùçng hêìu hïët caác nûúác trong
khu vûåc naây coân úã giai àoaån sú khai cuãa dõch (hònh 2.16). Tuy nhiïn, nhûäng thöng tin
àaáng tin cêåy vïì tyã lïå hiïån nhiïîm úã caác tiïíu quêìn thïí rêët hiïëm vaâ chó coá úã möåt söë nûúác maâ
thöi - gêìn hai phêìn ba caác nûúác trong khu vûåc naây khöng thïí phên loaåi àûúåc dûåa trïn caác
söë liïåu hiïån coá.
Cùn cûá vaâo tyã lïå hiïån nhiïîm cao úã nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá, U-cra-in coá dõch
HIV/AIDS úã giai àoaån têåp trung; tûâ thaáng 1 àïën thaáng 8 nùm 1995, tyã lïå hiïån nhiïîm
trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá tùng tûâ 1,4% lïn 13%. Chó sau 5 thaáng, hún möåt
nûãa söë ngûúâi tiïm chñch ma tuyá úã thaânh phöë Ni-cö-la-ep cuãa U-cra-in àaä bõ nhiïîm HIV
(UNAIDS 1996d). Möåt cuöåc khaão saát vïì nhûäng ngûúâi múái tiïm chñch ma tuyá úã Ba Lan vaâo
nùm 1995 tòm ra tyã lïå hiïån nhiïîm laâ 4,7%; chó vaâi nùm trûúác àoá, tyã lïå hiïån nhiïîm úã nhûäng
ngûúâi àaä tiïm chñch ma tuyá lêu nùm hún úã thuã àö Vaác-xa-va laâ 45% (Trung têm Húåp taác
WHO/EC 1996b). Vúái àùåc àiïím cuãa nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá laâ thûúâng xuyïn ài
laåi sang caác nûúác laáng giïìng thò sûå lan traân nhanh dõch bïånh HIV trong söë nhûäng ngûúâi
tiïm chñch ma tuyá úã Liïn bang Nga vaâ Bï-la-ruát laâ àiïìu hoaân toaân dïî hiïíu (Bourdeaux
1996).
ÚÃ Ru-ma-ni, ban àêìu HIV laåi lêy truyïìn trong treã em; hún 90% caác trûúâng húåp
nhiïîm HIV nùm 1990 laâ úã treã em dûúái 13 tuöíi. Ngûúâi ta àaä tin tûúãng möåt caách sai lêìm
rùçng viïåc truyïìn maáu cho treã em coá thïí cung cêëp dinh dûúäng vaâ laâm tùng hïå thöëng miïîn
dõch cho treã (Hersh vaâ caác TG khaác 1991). Thûåc ra, viïåc truyïìn maáu àaä laâm lan truyïìn
HIV trong treã em. Tûâ àoá, viïåc truyïìn maáu àaä bõ tûâ boã.

95
Hònh 2.16: Nhiïîm HIV úã Àöng Êu vaâ Trung AÁ

Möåt dêëu hiïåu quan troång vïì tiïìm nùng lan truyïìn dõch HIV trong khu vûåc naây laâ caác
bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc tùng lïn àöåt ngöåt taåi hêìu hïët caác nûúác kïí tûâ sau khi Liïn Xö
suåp àöí. Söë ngûúâi mùæc bïånh lêåu tùng gêìn gêëp àöi trong khoaãng tûâ 1990 àïën 1994 úã 4 nûúác
Àöng Êu (hònh 2.17). ÚÃ U-cra-in, söë ngûúâi mùæc bïånh giang mai tùng hún 10 lêìn trong
khoaãng tûâ 1991 àïën 1995 (AIDSCAP vaâ caác TG khaác 1996).
Duâ bêët kïí úã giai àoaån naâo cuãa dõch, coá nhiïìu lyá do thuác giuåc chñnh phuã caác nûúác tòm
caách khuyïën khñch nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao phaãi chêëp nhêån thûåc hiïån caác
biïån phaáp an toaân hún caâng súám caâng tïët. Möåt àiïìu may mùæn laâ úã hêìu hïët caác khu vûåc
àang phaát triïín, viïåc ngùn chùån möåt dõch bïånh lan röång khöng phaãi laâ quaá muöån. Möåt
nûãa dên söë cuãa caác nûúác àang phaát triïín - 2,3 tó ngûúâi - sinh söëng trong caác khu vûåc núi
maâ dõch bïånh coân úã giai àoaån sú khai. Möåt phêìn ba dên söë cuãa caác nûúác naây sinh söëng úã
caác khu vûåc maâ dõch bïånh àaä úã giai àoaån têåp trung nhûng chûa úã giai àoaån lan röång. ÚÃ
têët caã nhûäng núi naây, nhûäng viïåc laâm nhùçm giuáp nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao nhêët tûå baão
vïå chñnh hoå vaâ nhûäng ngûúâi khaác khoãi bõ lêy nhiïîm HIV seä cûáu àûúåc haâng triïåu ngûúâi vaâ
traánh àûúåc nhûäng khoaãn chi phñ khöíng löì cho viïåc àiïìu trõ bïånh AIDS vaâ chùm soác
nhûäng bïånh nhên AIDS trong tûúng lai. Ngay caã úã nhûäng khu vûåc maâ dõch àaä lan röång,
haânh àöång ngùn ngûâa sûå nhiïîm bïånh úã nhûäng ngûúâi coá nhiïìu khaã nùng bõ nhiïîm vaâ laâm
lan truyïìn bïånh nhêët vêîn coá thïí taåo ra nhûäng sûå khaác biïåt àaáng kïí vïì tònh hònh dõch
bïånh.

96
Hònh 2.17: Söë trûúâng húåp bïånh lêåu baáo caáo úã Àöng Êu, 1986-94

Nguöìn: CT toaân cêìu AIDS/TC Y tïë thïë giúái 1995.

Nhûäng bûúác tiïëp theo naâo coá thïí giuáp nhûäng ngûúâi coá haânh vi tònh duåc coá nguy cú cao
vaâ nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá tûå baão vïå chñnh hoå vaâ nhûäng ngûúâi khaác khoãi bõ lêy
nhiïîm HIV? Chûúng sau seä trònh baây hai phûúng phaáp lúán höî trúå cho nhau: thay àöíi chi
phñ vaâ lúåi ñch caãm nhêån cuãa caác lûåa choån caá nhên, vaâ thay àöíi möi trûúâng xaä höåi hònh
thaânh nïn vaâ caãn trúã nhûäng lûåa choån naây.

Ghi chuá:
1. Thomas vaâ Tucker (1996) àaä chó ra rùçng sûã duång khaái niïåm “töëc àöå” vïì kyä thuêåt laâ
khöng chuêín, búãi vò, trïn thûåc tïë àêy laâ söë caác trûúâng húåp chûá khöng phaãi laâ töëc àöå tñnh
trïn möåt àún võ thúâi gian. Töëc àöå lêy bïånh àûúåc May vaâ Anderson aáp duång lêìn àêìu cho sûå
lêy truyïìn HIV. Caác taác giaã trûúác àêy àõnh nghôa khaái niïåm naây laâ söë trûúâng húåp bõ lêy
bïånh (Hethcote 1976, Nold 1978).
2. Söë lêìn tiïëp xuác trïn möåt baån tònh vaâ kiïíu laâm tònh cuäng aãnh hûúãng àïën sûå lêy
truyïìn cuãa HIV trong quêìn thïí, nhûng kinh nghiïåm cho thêëy tyã lïå thay àöíi baån tònh coá
vai troâ quan troång hún rêët nhiïìu (Anderson, Gupta, vaâ Ng 1990).
3. Tuy nhiïn, möåt töíng quan vïì mûúâi saáu nghiïn cûáu trong àoá so saánh sûå lêy truyïìn
tûâ nûä sang nam vaâ tûâ nam sang nûä cho thêëy tyã lïå lêy tûâ nûä sang nam thêëp úã mûác 5% vaâ
tyã lïå lêy tûâ nam sang nûä cao úã mûác 140% (Haverkos vaâ Battjes 1992).
4. Tyã lïå lêy truyïìn tñnh trïn möåt möëi quan hïå vúái möåt baån tònh khöng bõ aãnh hûúãng
nhiïìu búãi thúâi gian keáo daâi cuãa möëi quan hïå àoá hoùåc söë lêìn tiïëp xuác giûäa hai àöëi tûúång.
Àoá laâ vò, trong möåt möëi quan hïå tûúng àöëi daâi, hoùåc laâ àöëi tûúång coá HIV dûúng tñnh thûåc
sûå coá khaã nùng lêy bïånh vaâ sûå lêy truyïìn xaãy ra tûúng àöëi nhanh, hoùåc laâ àöëi tûúång coá
HIV dûúng tñnh coá ñt khaã nùng lêy bïånh vaâ sûå lêy truyïìn seä khöng xaãy ra bêët chêëp coá tiïëp
xuác nhiïìu lêìn trong möåt khoaãng thúâi gian daâi.

97
5. Tyã lïå lêy truyïìn cuãa nhûäng bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khaác cao cuäng coá thïí
àoáng goáp vaâo tyã lïå lêy truyïìn HIV cao trong nghiïn cûáu.
6. Vñ duå Hook vaâ caác TG khaác 1992, Laga vaâ caác TG khaác 1993, Lazzarin vaâ caác TG
khaác 1991, Mastro vaâ caác TG khaác 1994, Plummer vaâ caác TG khaác 1991, Quinn vaâ caác
TG khaác 1990.
7. Vñ duå Bongaarts vaâ caác TG khaác 1989; Caldwell vaâ Caldwell 1996; Conant 1995;
de Vincenzi vaâ Mertens 1994; Moses vaâ caác TG khaác 1990, 1995; Simonsen vaâ caác TG
khaác 1988.
8. Giöëng nhû moåi söë liïåu vïì hoaåt àöång tònh duåc, caác cuöåc àiïìu tra naây coá thïí coá nhiïìu
loaåi sai söë. Vò caác nghiïn cûáu àïìu hoãi vïì nhûäng haânh vi caá nhên, viïåc khai baáo sai coá thïí
laâm cho söë liïåu bõ sai lïåch. ÚÃ nhiïìu nïìn vùn hoaá, nam giúái coá thïí phoáng àaåi söë baån tònh
cuãa hoå trong khi phuå nûä coá thïí laâm ngûúåc laåi. Nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao
coá thïí khöng nhúá àûúåc söë baån tònh möåt caách chñnh xaác vaâ nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi
dêm coá thïí khöng àûúåc àûa vaâo nghiïn cûáu khi sûã duång nhûäng kyä thuêåt lêëy mêîu thöng
thûúâng. Ngay caã nïëu chuáng ta chêëp nhêån mûác sai lêìm lúán, thò sûå dao àöång vïì tyã lïå thay
àöíi baån tònh trong quêìn thïí vêîn lúán úã mûác àaáng kinh ngaåc.
9. Àïën nùm 1993, tyã lïå nam giúái 15-49 tuöíi coá baån tònh khöng thûúâng xuyïn trong 12
thaáng qua àaåt mûác 15% úã Thaái Lan (Thongthai vaâ Guest 1995).
10. Nam giúái coá quan hïå tònh duåc vúái nam giúái bao göìm nhûäng ngûúâi tûå xïëp
mònh laâ àöìng tñnh luyïën aái hoùåc coá quan hïå tònh duåc lûúäng tñnh hoùåc quan hïå tònh duåc
khaác giúái nhûng coá quan hïå tònh duåc vúái nhûäng ngûúâi àaân öng khaác.
11. AÃnh hûúãng cuãa sûå thay àöíi haânh vi àöëi vúái dõch bïånh seä àûúåc àûa vaâo úã cuöëi
chûúng naây vaâ úã chûúng 3 .
12. Söë liïåu nïìn giöëng nhû úã àöì thõ trïn trong hònh 2.8 àöëi vúái möåt dõch gêy ra
búãi quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng vaâ quan hïå tònh duåc vúái giúái maåi dêm, coá quan hïå àöìng
thúâi.
13. Mùåc duâ taác duång “àoán àêìû” naây laâm tyã lïå lan truyïìn cuãa dõch chêåm laåi úã quy
mö quêìn thïí khi dõch àaä àuã lúán, xaác suêët àïí möåt caá thïí chûa bõ nhiïîm bïånh gùåp gúä ngêîu
nhiïn möåt àöëi tûúång àaä bõ nhiïîm bïånh tùng lïn àaáng kïí do möåt phêìn lúán caác caá thïí trong
quêìn thïí àaä bõ nhiïîm bïånh.
14. Trong mö hònh naây, 40% nam giúái coá möåt baån tònh ngêîu nhiïn hoùåc quan hïå
vúái möåt ngûúâi haânh nghïì maåi dêåm trong möåt nùm. Tuy nhiïn caác caá thïí naây thay àöíi
theo thúâi gian. Giaã àõnh rùçng nhûäng ngûúâi nam giúái coá sûã duång bao cao su vúái baån tònh
ngêîu hûáng thò cuäng sûã duång bao cao su vúái gaái maåi dêm.
15. Chuáng töi choån cho mö hònh tyã lïå duâng bao cao su cao trong söë nhûäng ngûúâi
haânh nghïì maåi dêm búãi vò àaä chûáng minh rùçng àiïìu àoá dïî thûåc hiïån hún laâ viïåc duy trò
mûác sûã duång cao tûúng tûå úã caác nhoám quêìn thïí khaác.
16. Chuá yá rùçng, trong quêìn thïí giaã àõnh coá quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng àöìng
thúâi naây, sûå thay àöíi haânh vi trong bêët kyâ möåt nhoám caá thïí naâo cuäng khöng àuã àïí laâm
giaãm tyã lïå hiïån nhiïîm HIV chung xuöëng coân bùçng 0. Àiïìu àoá àoâi hoãi phaãi coá sûå tùng àöìng
thúâi viïåc duâng bao cao su úã hún möåt nhoám àöëi tûúång.
17. Chuáng töi nhêån ra rùçng thuöåc tñnh cuãa möåt vaâi nhoám quêìn thïí nhû quên

98
àöåi hoùåc àõnh hûúáng tònh duåc laâ nhûäng chó söë dûå baáo khöng hoaân haão vïì caác haânh vi coá
nguy cú cao. Trong khi, thaânh viïn cuãa nhûäng nhoám quêìn thïí naây, trung bònh maâ noái, coá
thïí coá nhûäng haânh vi coá nguy cú cao hún, thò úã möåt vaâi nûúác hoå laåi coá haânh vi nguy cú
thêëp, àûúåc minh chûáng bùçng tyã lïå àöíi baån tònh thêëp, tyã lïå sûã duång bao cao su cao hoùåc
haån chïë duâng chung duång cuå tiïm chñch.
18. Trûúâng húåp ngoaåi lïå laâ caác thiïëu niïn - nhûäng ngûúâi àûúåc coi nhû chûa bõ
nhiïîm bïånh khi trúã thaânh ngûúâi lúán. Tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong söë caác thiïëu niïn taåi
möåt thúâi àiïím coá thïí phaãn aánh tònh hònh múái nhiïîm.

99
CHÛÚNG 3

CAÁC CHIÏËN LÛÚÅC COÁ HIÏÅU QUAÃ VAÂ CÖNG BÙÇNG


PHOÂNG NGÛÂA HIV/AIDS

Trong khi caác nhaâ nghiïn cûáu tiïëp tuåc tòm kiïëm möåt phûúng thuöëc chûäa khoãi hay möåt
vacxin maâ caác nûúác àang phaát triïín coá thïí chõu àûång àûúåc vïì mùåt taâi chñnh, thò hy voång
to lúán nhêët trong möåt tûúng lai gêìn laâ hy voång giuáp moåi ngûúâi choån caác haânh vi an toaân
hún laâm sao àïí ñt coá khaã nùng bõ nhiïîm vaâ lan truyïìn HIV. Nhûng liïåu chñnh phuã coá thïí
taác àöång àûúåc túái nhûäng haânh vi caá nhên vaâ riïng tû gêy truyïìn nhiïîm HIV hay khöng?
Vaâ nïëu coá thïí, nhûäng viïåc gò laâ ûu tiïn maâ chñnh phuã cêìn phaãi laâm àïí phoâng ngûâa bïånh
dõch sao cho coá thïí phaát huy töëi àa taác àöång cuãa caác nguöìn lûåc haån heåp?
Chûúng naây xaác àõnh nhûäng ûu tiïn cuãa chñnh phuã trong viïåc phoâng ngûâa HIV/
AIDS. Chuáng töi thêëy rùçng chñnh saách cöng cöång coá thïí taác àöång túái caác haânh vi gêy
truyïìn nhiïîm HIV. Coá nhûäng can thiïåp coá hiïåu quaã vaâ caác chñnh phuã coá nhiïìu caách gêy
aãnh hûúãng túái haânh vi caá nhên. Trong hai phêìn àêìu cuãa chûúng, chuáng töi têåp trung vaâo
hai caách tiïëp cêån böí trúå cho nhau. Caách tiïëp cêån thûá nhêët nhùçm muåc àñch gêy aãnh hûúãng
trûåc tiïëp túái caác lûåa choån cuãa caá nhên trong böëi caãnh kinh tïë xaä höåi hiïån coá thöng qua
thay àöíi caác chi phñ vaâ lúåi ñch cuãa caác loaåi haânh vi khaác nhau, laâm cho caác haânh vi an toaân
trúã thaânh möåt lûåa choån hêëp dêîn hún. Tuy nhiïn, haânh vi caá nhên àûúåc hònh thaânh vaâ
thûúâng bõ haån chïë búãi hoaân caãnh kinh tïë vaâ xaä höåi; möåt söë caá nhên coá rêët ñt lûåa choån.
Caách tiïëp cêån thûá hai, böí trúå cho caách thûá nhêët, laâ thay àöíi caác àiïìu kiïån kinh tïë vaâ xaä
höåi laâm cho möåt söë ngûúâi khoá hoùåc khöng thïí tûå baão vïå mònh khoãi bõ nhiïîm HIV. Lúåi ñch
cuãa caách tiïëp cêån naây thûúâng vûúåt ra khoãi phaåm vi phoâng ngûâa HIV. Do àoá thûúâng khoá
coá thïí àaánh giaá hiïåu quaã chi phñ cuãa caác biïån phaáp taác àöång vaâo möi trûúâng kinh tïë xaä
höåi, nhûng chùæc chùæn caác biïån phaáp naây nêng cao hiïåu quaã cuãa caác can thiïåp trûåc tiïëp àöëi
vúái caác caá nhên.
Nhûäng haânh àöång naâo chñnh phuã àaáng laâm vaâ trong söë chuáng caái naâo cêìn phaãi ûu
tiïn? Coá ba hoaåt àöång maâ chñnh phuã coá möåt vai troâ khöng thïí thay thïë àûúåc trong viïåc
àaãm baão hiïåu quaã vaâ tñnh cöng bùçng cuãa caác chûúng trònh phoâng chöëng: (i) cung cêëp caác
haâng hoaá cöng cöång liïn quan túái viïåc phoâng chöëng nhû thu thêåp vaâ truyïìn baá thöng tin
vïì àõch bïånh; (ii) giaãm caác aãnh hûúãng ngoaåi vi tiïu cûåc cuãa haânh vi nguy hiïím thöng qua
thuác àêíy caác haânh vi an toaân trong söë nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao mùæc vaâ gêy lan truyïìn
viruát; (iii) thuác àêíy cöng bùçng thöng qua àaãm baão nhûäng ngûúâi ngheâo khoá nhêët khöng bõ
tûâ chöëi tiïëp cêån caác phûúng tiïån baão vïå chñnh hoå khoãi nhiïîm HIV. Nhûäng hoaåt àöång naây
seä giaãm sûå lan truyïìn HIV nhanh choáng nhêët vaâ seä àem laåi lúåi ñch cho têët caã moåi ngûúâi

100
trong xaä höåi, kïí caã nhûäng ngûúâi thuöåc nhoám nguy cú thêëp vaâ nhûäng ngûúâi ngheâo. Caác caá
nhên riïng reä seä khöng àêìu tû àuã vaâo caác hoaåt àöång trïn àïí laâm chêåm laåi dõch bïånh. Bïn
caånh viïåc thoaã maän caác tiïu chuêín kinh tïë cöng cöång trïn, caác hoaåt àöång do chñnh phuã taâi
trúå phaãi hiïåu quaã vïì mùåt chi phñ. Chuáng töi xem xeát möåt söë yïëu töë quan troång aãnh hûúãng
túái hiïåu quaã - chi phñ cuãa caác hoaåt àöång cuãa chñnh phuã vaâ kiïën nghõ möåt loaåt caác ûu tiïn
cöng cöång cho phoâng chöëng HIV tuyâ theo giai àoaån cuãa dõch HIV/AIDS.
Trong phêìn cuöëi cuâng cuãa chûúng, chuáng töi seä xem xeát bùçng chûáng hiïån coá vïì mûác
àöå caác chñnh phuã quöëc gia thaânh cöng nhû thïë naâo trong viïåc tuên theo chiïën lûúåc phoâng
chöëng röång raäi àaä mö taã trong chûúng naây. Chuáng töi nhêån thêëy rùçng, mùåc duâ chñnh phuã
cuâng vúái khu vûåc tû nhên àaä thûåc hiïån nhiïìu chûúng trònh àaáng laâm, möåt söë trong àoá àaä
coá nhûäng taác àöång tröng thêëy, nhûng cêìn phaãi coá nhûäng nöî lûåc múái àïí thûåc hiïån caác
haânh àöång coá hiïåu quaã nhêët vïì mùåt chi phñ xeát trïn phûúng diïån chñnh phuã nhùçm phoâng
ngûâa dõch bïånh. Coá leä caãn trúã quan troång nhêët cho viïåc phoâng ngûâa coá hiïåu quaã, hiïåu
nùng vaâ cöng bùçng hún laâ sûå thiïëu cam kïët chñnh trõ, thûá nhêët, àïí thu thêåp vaâ truyïìn baá
caác thöng tin vïì phoâng ngûâa HIV, caác haânh vi nguy hiïím, tñnh hiïåu quaã cuãa caác chûúng
trònh vaâ chi phñ cuãa chuáng; thûá hai, laâm viïåc möåt caách xêy dûång vúái nhûäng ngûúâi coá nguy
cú nhiïîm vaâ lan truyïìn HIV cao nhêët àïí phoâng ngûâa nhiïîm viruát. Àêy laâ nhûäng vêën àïì
quan troång maâ caác chñnh phuã quöëc gia, caác nhaâ taâi trúå quöëc tïë vaâ caác töí chûác phi chñnh
phuã cêìn phaãi giaãi quyïët khêín thiïët. Nhûäng vêën àïì naây seä àûúåc thaão luêån kyä taåi Chûúng
5.
Xin coá möåt lûu yá: chûúng naây xem xeát bùçng chûáng vïì taác àöång cuãa caác chñnh saách vaâ
kiïën nghõ caác haânh àöång ûu tiïn cho caác chñnh phuã. Tuy nhiïn, chûúng naây khöng nhùçm
muåc àñch trúã thaânh möåt mêîu hònh cho viïåc thûåc hiïån caác chûúng trònh trïn thûåc tiïîn hay
laâ möåt cêím nang vïì “caác kinh nghiïåm töët nhêët” cho caác can thiïåp hay chûúng trònh cuå

Khung minh hoaå 3.1. Caác kinh nghiïåm töët nhêët trong phoâng ngûâa vaâ àiïìu trõ HIV trïn
maång Internet

UNAIDS àang àûa caác thöng tin cêåp nhêåt vïì caác kinh nghiïåm töët trong phoâng ngûâa, àiïìu trõ vaâ taác
àöång cuãa AIDS lïn trïn trang Web cuãa mònh theo àõa chó www.unaids.org. seä coá caác thöng tin vïì
hún 40 chuã àïì, trong söë àoá laâ thöng tin vïì huy àöång cöång àöìng, bao cao su nam vaâ nûä, tham vêën vaâ
xeát nghiïåm, giaáo duåc vïì HIV, dõch tïë hoåc, quyïìn con ngûúâi, caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc vaâ
vacxin HIV. Sûu têåp thöng tin vïì möîi möåt chuã àïì thûúâng göìm 5 thaânh phêìn:
• Quan àiïím cuãa UNAIDS: Möåt taâi liïåu tuyïn truyïìn ngùæn cho caác phoáng viïn vaâ laänh àaåo cöång
àöìng trñch dêîn caác yïëu töë vaâ söë liïåu, àïì cêåp àïën caác truyïìn thuyïët vaâ quan niïåm sai lêìm vaâ àïì
ra caác giaãi phaáp tiïëp cêån chuã àïì àang nïu.
• Cêåp nhêåt kyä thuêåt: Möåt töíng quan ngùæn kyä thuêåt cho chuã àïì àang nïu cho caác nhaâ quaãn lyá
chûúng trònh vaâ dûå aán, toám tùæt vêën àïì chuã yïëu liïn quan cuäng nhû nhûäng biïån phaáp can thiïåp
töët nhêët àïí giaãi quyïët vêën àïì nïu ra.
• Nhûäng nghiïn cûáu kinh nghiïåm töët nhêët: Caác vñ duå vïì “kinh nghiïåm töët nhêët” vïì chuã àïì àang
nïu úã möåt söë nûúác cuå thïí.
• Caác àöì thõ minh hoåa: Möåt böå caác baãn phim hay giêëy àeân chiïëu vaâ caác àiïím chñnh àïí trònh baây
vïì chuã àïì àang nïu.
• Caác taâi liïåu cöët yïëu: Töëi àa laâ 10 baáo caáo, baâi viïët, saách, àôa CD hay bùng video àaåi diïån cho
nhûäng tû tûúãng cêåp nhêåt nhêët vaâ coá uy tñn vïì chuã àïì àang nïu.

101
thïí. Nhiïåm vuå nùång nïì àoá nùçm ngoaâi khuön khöí cuãa cuöën saách naây vaâ ngoaâi phaåm vi
chuyïn mön cuãa caác taác giaã. Àïí nhùçm muåc àñch trïn, UNAIDS àang têåp húåp möåt böå sûu
têåp röång lúán caác nguöìn taâi liïåu maâ caác nhaâ laâm cöng taác thûåc tiïîn coá thïí tham khaão
(Khung minh hoaå 3.1)1. Chûúng naây cuäng têåp trung vaâo thay àöíi haânh vi àïí phoâng ngûâa
HIV. Caác chûúng trònh àaãm baão cung cêëp maáu an toaân, mùåc duâ phoâng ngûâa möåt söë lêy
nhiïîm, nhûng khöng àuã àïí phoâng ngûâa dõch HIV truyïìn nhiïîm chuã yïëu qua caác haânh vi
tònh duåc vaâ tiïm chñch ma tuyá. Tûúng tûå nhû vêåy laâ caác can thiïåp y hoåc nhùçm phoâng
ngûâa lêy truyïìn HIV tûâ meå sang con. An toaân maáu vaâ chûäa bïånh àïí phoâng ngûâa lêy
truyïìn tûâ meå-sang-con seä àûúåc thaão luêån trong khuön khöí taác àöång cuãa HIV lïn ngaânh y
tïë trong Chûúng 4.

Gêy aãnh hûúãng túái caác lûåa choån cuãa caá nhên
Phêìn lúán moåi viïåc trong cuöåc söëng àïìu mang theo möåt ruãi ro naâo àoá, tuy nhiïn ngûúâi
ta vêîn maåo hiïím möåt khi thêëy rùçng lúåi ñch cuãa möåt haânh àöång thûâa àuã àïí buâ àùæp caái giaá
phaãi traã cho haânh àöång àoá. Vñ duå, laái xe tùng töëc àöå coân ngûúâi qua àûúng lao bêët thònh
lònh qua phöë àöng bêët chêëp nguy cú cao vïì bõ thûúng hay chïët ngûúâi. Ngûúâi ta bùæt àêìu
huát thuöëc mùåc dêìu hoå biïët rùçng huát thuöëc coá thïí gêy ra ung thû phöíi vaâ bïånh tim. Àöi
khi maåo hiïím laâm tùng thïm khoaái caãm. Nhûäng ngûúâi leo nuái Hi-ma-lay-a, sûå thñch thuá
cuãa hoå tùng theo sûå maåo hiïím maâ hoå àûúng àêìu. Têët caã nhûäng quyïët àõnh nhû vêåy phaãn
aãnh súã thñch cuãa caá nhên vaâ sûå àaánh giaá cuãa tûâng caá nhên vïì chi phñ, lúåi ñch vaâ ruãi ro
(Philipson vaâ Posner 1993). Tònh duåc vaâ tiïm chñch ma tuyá mang laåi cho ngûúâi ta möåt
khoaái caãm ngùæn nguãi nhûng maånh meä. Vêåy caác caá nhên coá cên nhùæc chi phñ, lúåi ñch vaâ ruãi
ro khi quyïët àõnh coá nïn tham gia vaâo caác hoaåt àöång naây hay khöng?
May thay cho caác nöî lûåc laâm chêåm laåi dõch bïånh HIV/AIDS, cêu traã lúâi cho cêu hoãi
trïn laâ coá. Möåt böå phêån àaáng kïí caác nghiïn cûáu kinh tïë, phêìn lúãn úã caác nûúác àang phaát
triïín, àaä chó ra rùçng caác chi phñ vaâ lúåi ñch thûåc tïë vaâ caãm nhêån, möåt söë trong àoá coá thïí
chõu taác àöång búãi caác chñnh saách cuãa chñnh phuã, coá aãnh hûúãng àaáng kïí túái caác quyïët àõnh
caá nhên vïì lêëy nhau, sinh con vaâ sûã duång caác biïån phaáp traánh thai2. Do vêåy coá thïí giaã
àõnh möåt caách húåp lyá laâ chñnh saách cöng cöång coá thïí chi phöëi haânh vi tònh duåc gêy lêy
truyïìn HIV. Tûúng tûå nhû vêåy, caác nghiïn cûáu cuäng chó ra rùçng nhûäng ngûúâi tiïm chñch
ma tuyá thay àöíi haânh vi tiïm chñch cuãa hoå àïí giaãm búát nguy cú bõ nhiïîm HIV. Phêìn naây
seä thaão luêån böën loaåi chñnh saách coá thïí laâm thay àöíi caác “chi phñ” vaâ lúåi ñch caãm nhêån cuãa
caác hoaåt àöång khaác nhau àïí caác caá nhên traánh haânh vi dïî dêîn àïën lêy truyïìn HIV: cung
cêëp caác loaåi thöng tin khaác nhau, giaãm chi phñ cho viïåc sûã duång bao cao su, giaãm chi phñ
sûã duång caác duång cuå tiïm chñch àaä têíy truâng vaâ nöî lûåc laâm tùng chi phñ cho viïåc tham gia
vaâo caác hoaåt àöång maåi dêm vaâ tiïm chñch ma tuyá3.

Caác kiïën thûác vïì HIV coá laâm giaãm caác haânh vi ruãi ro - nhûng chó vêåy thöi thò chûa àuã
Kiïën thûác vïì mûác àöå lêy nhiïîm HIV trong dên cû, vïì HIV truyïìn nhiïîm nhû thïë naâo
vaâ laâm sao coá thïí traánh bõ nhiïîm viruát coá thïí laâm möåt söë ngûúâi tham gia caác haânh vi ruãi
ro cao thûåc haânh caác phûúng phaáp tònh duåc hay tiïm chñnh an toaân hún, hoùåc khöng
quan hïå tònh duåc ngoaâi giaá thuá hoùåc vúái gaái maåi dêm vaâ boã hùèn tiïm chñnh ma tuáy Vñ duå
úã Thaái Lan, sûå cöng böë cöng khai cho dên chuáng biïët laâ 44% gaái maåi dêm úã thaânh phöë
Chiïng Mai bùæc Thaái Lan bõ nhiïîm HIV àûúåc xem nhû àaä goáp phêìn laâm tùng sûã duång
bao cao su trong caác hoaåt àöång maåi dêm, ngay caã trûúác khi chñnh phuã thûåc hiïån chûúng
trònh bao cao su vúái quy mö röång lúán (Porapakkham vaâ nhûäng taác giaã khaác 1996). Tûúng

102
tûå, cuäng coá nhûäng bùçng chûáng laâ viïåc tùng sûã duång bao cao su úã Myä vaâo cuöëi nhûäng nùm
80 möåt phêìn laâ àöåc lêåp vúái nhûäng taác àöång cuãa caác chûúng trònh phoâng chöëng (xem
khung minh hoaå 3.2).
Hún thïë nûäa, coá nhûäng bùçng chûáng àaáng kïí laâ nhûäng ngûúâi coá caác hoaåt àöång
nguy cú (nhiïîm HIV) cao thûúâng coá àöång cú nhiïìu hún trong viïåc tòm hiïíu vïì HIV hún
nhûäng ngûúâi khaác búãi vò hoå dïî bõ nhiïîm vaâ chõu hêåu quaã. Caác àiïìu tra do Chûúng trònh
toaân cêìu phoâng chöëng AIDS tiïën haânh trong nhûäng nùm 1989 - 1990 phaát hiïån rùçng
nhûäng ngûúâi traã lúâi thuöåc nhoám coá nguy cú cao biïët nhiïìu hún vïì caác caách thûác truyïìn
nhiïîm HIV vaâ tñnh nghiïm troång cuãa AIDS hún laâ nhûäng ngûúâi chûa bao giúâ tham gia
caác hoaåt àöång coá nguy cú (Ingham 1995). Tûúng tûå nhû vêåy, caác Àiïìu tra nhên khêíu vaâ y
tïë (DHS) úã bêíy nûúác chêu Phi cho thêëy laâ nhûäng ngûúâi coá caác àùåc tñnh cuãa nhoám haânh vi
tònh duåc nguy cú cao biïët hún so vúái nhûäng ngûúâi khaác laâ sûã duång bao cao su phoâng ngûâa
truyïìn nhiïîm HIV (xem khung minh hoaå 3.3). Möåt nghiïn cûáu úã Imphal, thuã phuã cuãa
bang Manipur úã Àöng Bùæc ÊËn Àöå thêëy rùçng nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá, trong àoá hún
80 phêìn trùm bõ nhiïîm HIV, coá hiïíu biïët nhiïìu vïì truyïìn nhiïîm HIV hún laâ möåt nhoám so
saánh caác sinh viïn àaåi hoåc (Sarkar vaâ caác taác giaã khaác 1996).
Trong khi möåt söë nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao coá thïí coá trúã nïn hiïíu biïët
hún nhúâ caác chûúng trònh phoâng chöëng coá muåc tiïu, viïåc hoå coá kiïën thûác hún nhûäng ngûúâi
khaác nhûng vêîn tiïëp tuåc caác haânh vi nguy cú cao khùèng àõnh quan àiïím cho rùçng chó
nêng cao nhêån thûác vïì HIV seä khöng thay àöíi caác haânh vi ruãi ro àuã mûác àïí chêëm dûát
dõch bïånh. Búãi vò nïëu nhû vêåy thò kiïën thûác röång raäi ngaây nay vïì HIV truyïìn nhiïîm qua
caác hoaåt àöång tònh duåc khöng an toaân vaâ duâng chung kim tiïm chñch ma tuyá àaä coá thïí
àaánh dêëu sûå khúãi àêìu cuãa viïåc dõch bïånh seä chêëm dûát.
Caác nhaâ nghiïn cûáu àaä xaác àõnh möåt söë caác yïëu töë tûúng quan coá taác àöång túái caách
ngûúâi ta sûã duång kiïën thûác àïí àaánh giaá chi phñ vaâ lúåi ñch cuãa caác haânh vi coá nguy cú vaâ
sau àoá tûå baãn thên àaánh giaá. Nhûäng yïëu töë naây göìm mûác àöå: ngûúâi ta hiïíu nhiïîm HIV seä
aãnh hûúãng túái baãn thên hoå ra sao; hoå nhêån thûác haânh vi cuãa hoå laâ coá nguy cú cao; vaâ hoå
coá caác kyä nùng cêìn thiïët àïí àaâm phaán vúái baån tònh vïì möåt haânh vi an toaân vaâ cûúäng laåi
caác sûác eáp xaä höåi. Caác can thiïåp giaãi quyïët caác vêën àïì trïn coá thïí mang laåi möåt thay àöíi
lúán vïì haânh vi hún laâ chó mang laåi kiïën thûác khöng thöi (Choi vaâ Coates 1994; Holtgrave
vaâ caác taác giaã khaác 1995; Oakley, Fullerton vaâ Holland 1995). Caác can thiïåp naây coá thïí
coá nhiïìu hònh thûác khaác nhau, tûâ caác chiïën dõch thöng tin cöng cöång sûã duång caác phûúng
tiïån thöng tin àaåi chuáng àïën caác chûúng trònh huêën luyïån vaâ giaáo duåc àûúåc tiïën haânh
trûåc diïån (xem khung minh hoaå 3.4). Möåt söë caách tiïëp cêån naây coá thïí coá hiïåu quaã hún
nhûäng caách tiïëp cêån khaác. Vñ duå, möåt buöíi giaãng baâi kïët húåp vúái huêën luyïån kyä nùng bao
göìm àoáng vai, àoáng kõch têm lyá vaâ thaão luêån nhoám seä coá hiïåu quaã hún trong viïåc tùng sûã
duång bao cao su trong söë nhûäng ngûúâi àaân öng àöìng tñnh luyïën aái úã Myä so vúái chó giaãng
baâi khöng thöi (Valdiserri vaâ caác taác giaã khaác 1989). Caác chñnh saách, seä thaão luêån úã dûúái
àêy, nhùçm giaãm chi phñ cuãa caác haânh vi an toaân seä nêng cao thïm hiïåu quaã cuãa caác biïån
phaáp laâm thay àöíi haânh vi thöng qua caãi thiïån cú súã thöng tin.
Tuy nhiïn, nhiïìu ngûúâi hiïíu biïët coá kyä nùng giaãm ruãi ro vaâ nhêån thûác sêu sùæc vïì
caác möëi nguy hiïím nhûng vêîn tiïëp tuåc tham gia caác haânh vi coá nguy cú. Vúái caái giaá khuãng
khiïëp phaãi traã cho viïåc nhiïîm HIV, taåi sao möëi nguy hiïím bõ nhiïîm khöng àuã àïí laâm cho
ngûúâi ta tûâ boã têët caã caác haânh vi coá nguy cú? Möåt lyá do laâ caác chi phñ àïí giaãm nguy cú thò
roä vaâ phaãi traã ngay trong khi lúåi ñch thò chûa roä vaâ coân xa vúâi. Viïåc ngûúâi ta coá muöën chêëp
thuêån nhûäng chi phñ trûúác mùæt naây àïí giaãm ruãi ro bõ bïånh têåt sau naây vaâ bõ chïët súám do

103
Khung minh hoåa 3.2: Caác phaãn ûáng haânh vi àöëi nguy cú tùng: Tyã lïå nhiïîm HIV vaâ sûå
tùng sûã duång bao cao su úã Myä
Möåt nghiïn cûáu úã Myä sau khi loaåi trûâ taác àöång cuãa caác chûúng trònh phoâng chöëng HIV cuãa caác bang
àaä cho thêëy laâ giúái treã Myä sûã duång nhiïìu bao cao su hún trong nhûäng nùm 1980 do nhêån thûác hún
vïì ruãi ro nhiïîm HIV (Ahitus, Hotz vaâ Philipson 1995)(1). Àiïìu naây chûáng toã seä coá möåt söë àaáp ûáng
haânh vi àöìng thúâi trûúác viïåc giaá phaãi traã caâng tùng cho thûåc haânh tònh duåc khöng an toaân do dõch
AIDS àem laåi.
Trong nùm 1984, nùm àêìu tiïn cuãa saáu nùm maâ nghiïn cûáu nïu trïn xem xeát, söë ca bïånh
AIDS coân khaá ñt vaâ coá sûå khaác biïåt trong tyã lïå sûã duång bao cao su trong toaân böå caác vuâng àûúåc àiïìu
tra cuãa nûúác Myä. Khi söë bïånh nhên AIDS tùng lïn khaác nhau (giûäa caác vuâng) thò sûå sûã duång bao
cao su cuäng vêåy: tyã lïå töíng luäy kïë söë ca bïånh AIDS trïn möåt àêìu ngûúâi caâng cao thò tyã lïå sûã duång
bao cao su trong söë nhûäng ngûúâi tûâ 25 àïën 27 tuöíi tùng gêëp àöi tûâ 8 phêìn trùm lïn trïn 16 phêìn
trùm; àöëi vúái ngûúâi Myä göëc Phi trong nhoám tuöíi noái trïn tyã lïå sûã duång bao cao su tùng hêìu nhû gêëp
ba lêìn, tûâ 7 phêìn trùm lïn 19 phêìn trùm. Sûå tùng sûã duång bao cao su theo tyã lïå töíng luäy kïë söë ca
bïånh AIDS trïn möåt àêìu ngûúâi cao nhêët trong söë nhûäng ngûúâi àaân öng vaâ phuå nûä chûa coá gia àònh
taåi caác àö thõ, àêy cuäng chñnh laâ hai nhoám trong mêîu àiïìu tra dïî coá nguy cú cao bõ nhiïîm HIV. Viïåc
sûã duång bao cao su trong söë nhûäng àaân öng coá gia àònh, nhûäng ngûúâi thûúâng àûúåc coi laâ coá nguy
cú nhiïîm HIV thêëp hún, khöng thay àöíi theo tyã lïå töíng luäy kïë söë ca AIDS theo àêìu ngûúâi cuãa caác
tiïíu bang.
Caái gò àaä laâm thay àöíi haânh vi? Nïëu caác bang coá dõch bïånh AIDS cao àaáp ûáng bùçng thiïët lêåp
caác chûúng trònh phoâng ngûâa AIDS maånh thò taách taác àöång cuãa tyã lïå töíng luäy kïë söë ca bïånh AIDS
trïn àêìu ngûúâi vaâ taác àöång cuãa caác chûúng trònh phoâng ngûâa do caác tiïíu bang thûåc hiïån àïën viïåc
sûã duång bao cao su seä hïët sûác khoá khùn. Thûåc tïë, nghiïn cûáu noái trïn khöng tòm thêëy coá sûå tûúng
àöìng lúán giûäa mûác àöå cuãa dõch AIDS vaâ àöå maånh meä cuãa caác nöî lûåc phoâng chöëng cuãa caác tiïíu
bang. Àïí taách biïåt tiïëp aãnh hûúãng cuãa tyã lïå töíng luäy kïë söë ca AIDS theo àêìu ngûúâi lïn viïåc sûã duång
bao cao su, nghiïn cûáu trïn àaä taách caác yïëu töë vïì tuöíi taác, giúái tñnh, chuãng töåc vaâ sùæc töåc, tònh traång
hön nhên, núi cû truá thaânh thõ, giaáo duåc, thu nhêåp cuãa böë meå cuäng nhû caác àùåc tñnh khaác cuãa caác
tiïíu bang laâ nhûäng yïëu töë aãnh hûúãng túái chi tiïu cuãa caác chûúng trònh AIDS.
Sau khi loaåi trûâ caác yïëu töë trïn thò möëi tûúng àöìng giûäa tyã lïå töíng luäy kïë söë ca AIDS theo àêìu
ngûúâi vaâ mûác àöå sûã duång bao cao su vêîn coân lúán. Hún thïë nûäa, cuâng vúái thúâi gian sûå thñch ûáng cuãa
viïåc sûã duång bao cao su theo tyã lïå töíng luäy kïë söë ca AIDS theo àêìu ngûúâi tùng lïn. Caác taác giaã cuãa
nghiïn cûáu cho rùçng tûâ 32 àïën 65 phêìn trùm mûác tùng thûåc tïë sûã duång bao cao su coá thïí do tyã lïå
töíng luäy kïë söë ca AIDS theo àêìu ngûúâi tùng-àêy laâ thûúác ào khaách quan vïì mûác àöå ruãi ro tùng lïn
- so vúái caác yïëu töë úã mûác caác tiïíu bang vaâ caá nhên khaác.

1. Nghiïn cûáu naây sûã duång möåt mêîu 8956 ngûúâi àûúåc hoãi trong caác àúåt àiïìu tra tûâ 1984-1990 cuãa cuöåc Àiïìu tra trúã laåi
trïn phaåm vi quöëc gia vúái caác àöëi tûúång laâ thanh niïn, cuöåc àiïìu tra naây bùæt àêìu tûâ nùm 1979 vúái viïåc phoãng vêën 12000
ngûúâi coá nùm sinh trong khoaãng tûâ 1958-1965.

AIDS tuyâ thuöåc vaâo àaánh giaá cuãa baãn thên hoå vïì xaác suêët bõ nhiïîm HIV tûâ möåt haânh
àöång cuå thïí vaâ tyã lïå chiïët khêëu maâ ngûúâi ta aáp duång cho caác nùm tiïëp theo cuãa möåt cuöåc
söëng maånh khoeã. Àaánh giaá xaác suêët bõ nhiïîm khöng phaãi laâ dïî daâng búãi vò phêìn lúán moåi
ngûúâi àïìu khöng biïët tònh traång nhiïîm HIV cuãa baån tònh/baån tiïm chñch cuãa mònh hay
ngay caã mûác àöå nguy hiïím cuãa caác haânh vi trong quaá khûá vaâ hiïån taåi cuãa baån tònh/baån
tiïm chñch cuãa mònh. Khöng coá gò àaáng ngaåc nhiïn laâ con ngûúâi trong cao àiïím ham
muöën tònh duåc hay nghiïån chñch, hay trong hoaân caãnh kinh tïë khoá khùn caác chi phñ tûác
thò vaâ roä raâng cho viïåc giaãm ruãi ro bõ nhiïîm HIV seä dûúâng nhû àöi khi lúán hún nhûäng lúåi
ñch tûúng lai coân chûa roä raâng. Hún thïë nûäa, ngay caã khi quyïët àõnh vïì caác haânh vi cuãa

104
Khung minh hoåa 3.3. Ai biïët bao nhiïu vïì phoâng chöëng HIV/AIDS?
Chuáng ta thûúâng chúâ àúåi rùçng nhûäng ngûúâi maâ caác haânh vi cuãa hoå àùåt hoå vaâo ruãi ro nhiïîm vaâ
truyïìn HIV cao nhêët seä coá nhiïìu àöång cú hún trong viïåc tòm hiïíu xem HIV àûúåc truyïìn nhiïîm nhû
thïë naâo vaâ laâm sao coá thïí phoâng ngûâa viïåc nhiïîm HIV. Nïëu thûåc laâ nhû vêåy thò nhûäng ngûúâi hiïån
coá nhiïìu khaã nùng coá caác haânh vi nguy cú cao thûúâng seä biïët nhiïìu hún vïì phoâng ngûâa HIV hún laâ
nhûäng ngûúâi maâ haânh vi cuãa hoå ñt àùåt hoå vaâo ruãi ro.
Söë liïåu tûâ baãy nûúác chêu Phi vuâng Cêån Xa-ha-ra khùèng àõnh giaã thiïët naây laâ àuáng. Hònh 3.3 úã
khung minh hoåa naây cho thêëy tyã lïå phêìn trùm nam vaâ nûä vúái caác àùåc àiïím khaác nhau biïët laâ bao
cao su coá thïí phoâng ngûâa truyïìn nhiïîm HIV. Caác söë liïåu naây lêëy tûâ möåt mêîu söë liïåu vïì ngûúâi lúán
lêëy tûâ caác cuöåc àiïìu tra nhên khêíu hoåc vaâ y tïë cuãa Bu-ki-na Pha-sö, Cöång hoaâ Trung Phi, Cöët-ài-
voa, Sï-nï-gan, Tan-da-nia, U-gan-àa vaâ Dim-ba-bu-ï.
Nhûäng ngûúâi coá ñt kiïën thûác nhêët vïì hiïåu quaã phoâng ngûâa cuãa bao cao su (phña têån cuâng bïn
traái cuãa àöì thõ) laâ nhûäng ngûúâi àaân öng vaâ àaân baâ coá gia àònh vaâo tuöíi cuöëi 40 söëng úã caác vuâng
nöng thön, coá hoùåc hêìu nhû khöng coá hoåc vêën vaâ khöng coá quan hïå tònh duåc ngoaâi giaá thuá trong
khoaãng thúâi gian gêìn nhêët. Hoå cuäng laâ nhûäng ngûúâi ñt cêìn nhêët àïën nhûäng kiïën thûác trïn vò: mûác
nhiïîm HIV úã vuâng nöng thön thêëp hún so vúái vuâng thaânh thõ úã vuâng Cêån Xa-ha-ra chêu Phi, caác cùåp
vúå chöìng sinh hoaåt möåt vúå möåt chöìng khöng cêìn duâng bao cao su àïí traánh nhiïîm HIV. Thiïëu hoåc
vêën cuäng goáp phêìn laâm cho hoå hiïíu biïët ñt; caác söë liïåu àiïìu tra nhên khêíu vaâ y tïë chó thêëy sûå tûúng
quan roä rïåt giûäa trònh àöå giaáo duåc vúái kiïën thûác vïì bao cao su nhû laâ möåt phûúng tiïån phoâng ngûâa
nhiïîm HIV (xem baáo caáo cuãa Filmer 1997).
ÚÃ möåt thaái cûåc khaác laâ hai cöåt úã phña bïn phaãi cuãa biïíu àöì tûúng ûáng vúái nhoám àaân öng vaâ phuå
nûä vúái mûác àöå nhêån thûác cao nhêët vïì bao cao su nhû möåt phûúng tiïån phoâng ngûâa HIV. Hoå laâ
nhûäng ngûúâi treã hún, àöåc thên, söëng úã vuâng àö thõ vaâ gêìn àêy coá baån tònh khöng thûúâng xuyïn - têët
caã caác yïëu töë àùåt hoå vaâo nhoám coá nguy cú bõ nhiïîm HIV cao hún. Trònh àöå giaáo duåc cao hún cuãa hoå
möåt phêìn naâo goáp phêìn vaâo nhêån thûác cao hún. Tuy nhiïn, khöng phaãi 100% nhûäng ngûúâi thuöåc
nhoám hêìu nhû coá nguy cú cao nhêët laåi coá kiïën thûác vïì phoâng ngûâa HIV. Àiïìu naây cho thêëy laâ cêìn
phaãi coá nhûäng nöî lûåc böí sung àïí cung cêëp kiïën thûác cú baãn cho nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao nhêët
nhiïîm laâ lan truyïìn viruát HIV cho ngûúâi khaác.

Hònh khung 3.3 Tyã lïå ngûúâi lúán biïët bao cao su laâ möåt phûúng tiïån baão vïå khoãi
truyïìn nhiïîm HIV theo àùåc àiïím caá nhên taåi baãy nûúác vuâng cên Xahara chêu Phi

A: Àaân öng, phuå nûä nöng thön àaä coá gia àònh khöng
coá hoåc vêën tuöíi tûâ 45-49 khöng baån tònh ngêîu hûáng
B: Àaân öng thaânh thõ chûa coá gia àònh, tuöíi 25-29,
phuå nûä thaânh thõ tuöíi 35-39 coá 4-8 nùm hoåc tiïíu
hoåc vaâ khöng coá baån tònh ngêîu hûáng
C: Àaân öng thaânh thõ chûa coá gia àònh, tuöíi 25-29,
phuå nûä thaânh thõ tuöíi 30-34 coá 4-8 nùm hoåc tiïíu
hoåc vaâ coá baån tònh ngêîu hûáng

Nguöìn: Têåp húåp söë liïåu àiïìu tra nhên khêíu hoåc vaâ y tïë cuãa Bukina Faso, cöång hoâa Trung Phi, Cöëtàivoa, Sïnïgan,
Tandania, Uganda vaâ Dimbaduï

105
mònh ngûúâi ta thûúâng tñnh hïët àïën caác chi phñ cho caá nhên hoå nhûng laåi àaánh giaá thêëp ài
nhiïìu hêåu quaã cho xaä höåi vïì mùåt truyïìn nhiïîm thûá phaát maâ hoå coá thïí gêy ra möåt caách
khöng chuã àõnh.
Vò nhûäng lyá do trïn, mùåc dêìu thöng tin töët hún vïì nguy cú nhiïîm HIV seä laâm cho
nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao giaãm möåt phêìn naâo àoá ruãi ro cuãa hoå, nhûng hoå vêîn
coá caác haânh vi nguy cú hún laâ xaä höåi mong muöën vò muåc àñch cùæt giaãm dõch AIDS4.

Khung minh hoåa 3.4. “Thöng tin” laâ gò?


Taåi cêëp thûåc hiïån caác chûúng trònh phoâng ngûâa HIV, àöi khi ngûúâi ta noái àïën thöng tin laâ möåt böå
phêån trong caác hoaåt àöång thöng tin giaáo duåc truyïìn thöng (IEC). Caác biïín biïíu trûng, saách nhoã vaâ
caác thöng àiïåp dõch vuå cöng cöång trïn àaâi vaâ vö tuyïën laâ nhûäng vñ duå vïì àõnh nghôa heåp vïì thöng
tin. Tuy nhiïn baáo caáo naây duâng thöng tin vúái nghôa röång hún maâ caác nhaâ kinh tïë vaâ nhiïìu ngûúâi
khaác hiïíu, noá bao göìm têët caã caác loaåi hònh kiïën thûác, bêët kïí chuáng àûúåc lêëy vaâ chia seã nhû thïë naâo.
Do àoá trong baáo caáo naây khi noái “cung cêëp thöng tin” coá nghôa laâ bao göìm caác hoaåt àöång àa daång
sau:
• Cung cêëp caác thöng tin cú baãn nhû caác yïëu töë vïì truyïìn nhiïîm HIV vaâ laâm thïë naâo ngûúâi ta coá
thïí baão vïå chñnh baãn thên mònh.
• Huêën luyïån caác kyä nùng vaâ caác àöång cú, nhû àaâm phaán sûã duång bao cao su hay duâng caác
duång cuå tiïm chñch àaä saát truâng nhû thïë naâo.
• Giaáo duåc, vñ duå nhû giaáo duåc sûác khoãe sinh saãn vaâ HIV/AIDS trong trûúâng hoåc.
• Tham vêën cho moåi ngûúâi àaánh giaá àûúåc ruãi ro cuãa chñnh mònh vaâ coá caác haânh àöång thñch húåp.
Möåt söë caách cung cêëp thöng tin coá hiïåu quaã hún möåt söë caách khaác trong viïåc giuáp moåi ngûúâi
coá haânh vi an toaân hún. Xaác àõnh caác caách cung cêëp thöng tin coá hiïåu quaã vúái chi phñ caâng thêëp laâ
möåt cêu hoãi taác nghiïåp quan troång, nhûng nùçm ngoaâi khuön khöí cuãa baáo caáo naây. Trong khi thöng
tin, vúái nghôa röång vaâ àûúåc cung cêëp möåt caách coá hiïåu quaã, coá thïí roä raâng laâ thay àöíi haânh vi cuãa
möåt söë ngûúâi úã möåt mûác àöå naâo àoá nhûng chûa chùæc thay àöíi haânh vi àuã àïí chùån hùèn dõch HIV/
AIDS, àùåc biïåt trong söë nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng nhiïîm vaâ lan truyïìn viruát nhêët.

Giaãm chi phñ cuãa viïåc sûã duång bao cao su


Bao cao su coá hiïåu quaã cao trong viïåc ngùn chùån truyïìn nhiïîm HIV, caã trûåc tiïëp lêîn giaán
tiïëp thöng qua laâm giaãm truyïìn caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc khaác (Pinkerton vaâ
Abramson 1997). Tuy nhiïn, ngay caã nhûäng ngûúâi nhêån thûác hoaân toaân vïì nguy cú nhiïîm
HIV vaâ vïì ñch lúåi baão vïå cuãa bao cao su coá thïí khöng sûã duång chuáng. Chi phñ cho viïåc sûã
duång bao cao su khöng chó bao göìm giaá mua bao cao su maâ coân göìm nhûäng chi phñ phi taâi
chñnh khaác nhû sûå khöng tiïån lúåi hay nhûäng phiïìn phûác liïn quan túái viïåc mua vaâ sûã
duång bao cao su, vaâ àöëi vúái möåt söë ngûúâi viïåc duâng bao cao su coân laâm giaãm khoaái caãm
tònh duåc. Caác chñnh saách laâm giaãm nhûäng chi phñ naây, thöng qua giaãm giaá bao cao su, caãi
thiïån maång lûúái cung cêëp vaâ tùng sûå chêëp nhêån xaä höåi seä tùng viïåc sûã duång bao cao su vaâ
giaãm truyïìn nhiïîm HIV.
Caác chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi bao cao su nhùçm àaåt têët caã caác muåc tiïu trïn: caác
chûúng trònh naây baán bao cao su vúái giaá thêëp hún do àûúåc trúå giaá; chuáng àaãm baão bao cao
su coá úã nhûäng maång lûúái tiïu thuå khöng truyïìn thöëng nhû caác hiïåu thuöëc, baäi àöî xe taãi
àûúâng daâi, caác quaán bar vaâ khaách saån; caác chûúng trònh naây tùng sûå chêëp nhêån xaä höåi

106
thöng qua caác chiïën dõch quaãng caáo vaâ caác hoaåt àöång cú súã nhû diïîn kõch trïn àûúâng phöë
qua àoá chó cho moåi ngûúâi viïåc sûã duång bao cao su laâ bònh thûúâng, laânh maånh vaâ vui nhöån.
Nhûäng chûúng trònh naây thûúâng nhùçm vaâo caác höå gia àònh coá thu nhêåp thêëp núi maâ giaá
cuãa bao cao su thûúâng laâm giaãm nhu cêìu sûã duång chuáng. Sau chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi
bao cao su, doanh söë baán bao cao su tùng voåt (hònh 3.l). ÚÃ nhiïìu nûúác chó trïn hònh 3.1,
trûúác khi coá chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi, bao cao su hêìu nhû khöng coá vaâ khöng àûúåc biïët
àïën. Phêìn lúán caác chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi bao cao su àûúåc caác nhaâ taâi trúå nûúác ngoaâi
trúå cêëp giaá vaâ nhiïìu chûúng trònh, nhû úã ÊËn Àöå, nhêån àûúåc trúå giaá cuãa chñnh phuã. Möåt söë
chñnh phuã cuäng giaãm giaá bao cao su bùçng caách giaãm thuïë xuêët nhêåp khêíu vaâ thuïë doanh
thu cho baán bao cao su vaâ cao su latex.

Hònh 3.1: Doanh söë baán bao cao su tiïëp thõ xaä höåi taåi saáu nûúác, 1991-96

Caác chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi tùng doanh söë
baán bao cao su bùçng caách baán vúái giaá trúå cêëp,
tùng sûå coá mùåt bao cao su taåi nhiïìu núi vaâ bùçng
caách phöí thöng hoaá viïåc sûã duång chuáng

Nguöìn: Phuå luåc thöëng kï, baãng 3.

Taác àöång tiïìm taâng cuãa tiïëp thõ xaä höåi bao cao su cöång vúái viïåc giaãm thuïë nhêåp khêíu
vaâ caác thuïë khaác coá thïí thêëy roä trong vñ duå cuãa Bra-xin. Trûúác khi coá chûúng trònh tiïëp
thõ xaä höåi giaá möîi bao cao su tûâ 0,75 àïën 1 àö la vaâ töíng tiïu thuå cuãa thõ trûúâng chó dûâng
úã mûác 45 triïåu chiïëc; thuïë nhêåp khêíu àaánh vaâo bao cao su laâm cho giaá cuãa noá cao vaâ
doanh söë thêëp. Vaâo nùm 1991, ban cao su maác Prudence àûúåc trúå giaá úã mûác 0.2 àö la/
chiïëc àûúåc tung ra cuâng vúái möåt chiïën dõch thöng tin maånh meä, thuïë nhêåp khêíu bao cao
su àûúåc dêìn dêìn giaãm. Cho àïën thúâi àiïím nùm 1995, doanh söë tùng gêìn nhû gêëp ba lïn
àïën khoaãng 168 triïåu chiïëc (Clemente vaâ caác taác giaã khaác 1996). Doanh söë cuãa caã caác nhaâ
cung cêëp trong nûúác lêîn bao cao su tiïëp thõ xaä höåi àïìu tùng lïn, riïng bao cao su Pru-
dence chiïëm 11% thõ trûúâng àang tùng lïn nhanh choáng5.
Möåt söë chñnh phuã, caác töí chûác phi chñnh phuã vaâ caác chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi cuäng
triïín khai caác chûúng trònh khuyïën khñch sûã duång bao cao su nhùçm vaâo àöëi tûúång maåi
dêm. Vñ duå, chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi úã Cùm-pu-chia bao göìm caác hoaåt àöång àùåc biïåt

107
Khung minh hoåa 3.5 Phoâng ngûâa HIV trong söë gaái dêm úã Kinsasa

Möåt chûúng trònh phoâng chöëng caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc (BLQÀTD) úã Kin-sa-sa, CH Cöng
Gö, cêëp miïîn phñ bao cao su cho 500 gaái maåi dêm HIV-êm tñnh, xeát nghiïåm bïånh LQÀTD, chûäa trõ,
tham vêën, vaâ thaão luêån nhoám vïì phoâng bïånh àaä thaânh cöng trong tùng cûúâng sûã duång bao cao su,
giaãm tyã lïå mùæc caác BLQÀTD, kïí caã HIV (Laga vaâ caác taác giaã khaác 1994).
Trûúác khi coá chûúng trònh, chó coá 11% gaái maåi dêm sûã duång bao cao su vaâ nhûäng ngûúâi coá sûã
duång thò chó sûã duång luác coá luác khöng. Sau ba thaáng tham gia chûúng trònh, hún möåt nûãa söë phuå nûä
baáo caáo laâ sûã duång àïìu àùån bao cao su - nghôa laâ trong voâng möåt tuêìn lïî hoå chó tham gia coá ñt hún
möåt lêìn vaâo haânh vi tònh duåc khöng an toaân. Vaâo luác kïët thuác cuãa dûå aán ba nùm naây, hún hai phêìn
ba phuå nûä tham gia chûúng trònh àaä sûã duång thûúâng xuyïn bao cao su. Trúã ngaåi chñnh khöng àaåt
àûúåc tyã lïå 100% sûã duång bao cao su, theo baáo caáo, laâ do caác baån haâng nam giúái tûâ chöëi sûã duång.
Trong thúâi gian dûå aán àûúåc thûåc hiïån, tyã lïå nhiïîm múái HIV-1 giaãm tûâ 11,7% xuöëng 4,4% trïn
100 phuå nûä - nùm quan saát (hònh 3,5 trong khung). Tyã lïå mùæc múái ba bïånh LQÀTD coá thïí chûäa
àûúåc laâ: bïånh lêåu, nêëm truâng roi, bïånh viïm loeát cú quan sinh duåc giaãm vaâ àiïìu naây coá thïí àaä àoáng
goáp vaâo viïåc giaãm truyïìn nhiïîm HIV. Caác phuå nûä sûã duång bao cao su liïn tuåc vaâ ài khaám àïìu àùån
ñt bõ nhiïîm HIV hún laâ nhûäng ngûúâi sûã duång khöng liïn tuåc vaâ ñt ài khaám hún.
Coá thïí ruát ra hai baâi hoåc tûâ thaânh cöng cuãa chûúng trònh naây: thûá nhêët laâ tñnh böí trúå lêîn nhau
cuãa viïåc cung cêëp bao cao su vaâ chûäa chaåy caác bïånh LQÀTD cho gaái maåi dêm vaâ thûá hai laâ àïí
chûúng trònh thaânh cöng cêìn phaãi nêng cao sûå mong muöën sûã duång bao cao su trong söë caác khaách
haâng cuãa hoå. Trong khi nêng cao sûã duång bao cao su coá leä laâ nguyïn nhên trûåc tiïëp chuã yïëu dêîn
àïën giaãm tyã lïå mùæc múái HIV vaâ caác bïånh LQÀTD vaâ laâ thaânh töë ñt töën keám nhêët cuãa dûå aán, thaânh
phêìn chûäa caác bïånh LQÀTD cuäng quan troång trong viïåc àaãm baão sûác khoãe cuãa gaái maåi dêm vaâ giûä
hoå tham gia chûúng trònh. Khi àaánh giaá dûå aán ngûúâi ta àaä khöng tñnh àïën yïëu töë laâ giûäa dûå aán möåt
chûúng trònh TTXH bao cao su Prudence àaä àûúåc khúãi xûúáng úã Kin-sa-sa, vaâ chûúng trònh naây
chùæc àaä coá taác àöång quan troång túái sûå sùén saâng bùçng loâng duâng bao cao su cuãa caác khaách laâng
chúi (Marie Laga, theo trao àöíi trûåc tiïëp vúái taác giaã).

Hònh khung 3.5 Tyã lïå mùæc múái HIV-1 vaâ caác bïånh LQÀTD khaác trong söë gaái maåi dêm
HIV - êm tñnh trong ba nùm

Nguöìn: Laga vaâ caác taác giaã khaác. The Lancet Ltd. Sûã duång coá xin pheáp

108
hûúáng túái nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm vaâ caác khaách haâng cuãa hoå taåi caác khaách saån
vaâ quaán bar. Möåt söë chûúng rònh cêëp miïîn phñ bao cao su cho nhûäng ngûúâi haânh nghïì
maåi dêm. Möåt vaâi chûúng trònh àaä thaânh cöng trong viïåc tùng sûã duång bao cao su trong
söë nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm vaâ cho thêëy coá taác àöång roä rïåt lïn tyã lïå mùæc múái HIV.
Khung minh hoaå 3.5 mö taã thaânh cöng cuãa möåt trong nhûäng chûúng trònh nhû vêåy úã
Cöng hoaâ Cöng Gö (trûúác àêy laâ Zai-e); thaânh cöng tûúng tûå cuäng coá àûúåc trong möåt
chûúng trònh löi cuöën àûúåc gaái maåi dêm tham gia úã Nai-rö-bi, Kï-ni-a (Ngugi vaâ caác taác
giaã khaác 1988, xem khung minh hoaå 2.6). Thaái Lan phaát àöång möåt phong traâo quöëc gia
bao göìm phên phöëi bao cao su cho caác nhaâ chûáa vaâ möåt chiïën dõch quaãng caáo àaåi chuáng
khuyïën khñch sûã duång bao cao su trong thûúng maåi tònh duåc vúái muåc tiïu àaåt 100% sûã
duång bao cao su trong hoaåt àöång naây. Sûã duång bao cao su tùng voåt lïn trong hún 90% söë
lêìn quan hïå tònh duåc maåi dêm, vaâ tyã lïå mùæc HIV giaãm trong möåt söë nhoám coá tyã lïå thay
àöíi baån tònh cao (Nelson vaâ caác taác giaã khaác 1996, Rojanapithayakorn vaâ Hannenberg
1996).
Caác chñnh saách laâm tùng sûã duång bao cao su trong söë nhûäng ngûúâi coá quan hïå tònh
duåc khöng an toaân vúái nhiïìu ngûúâi laâ möåt phûúng caách maånh meä tiïìm taâng àïí giaãm quy
mö cuãa dõch bïånh vaâ do àoá mang laåi nhûäng lúåi ñch quan troång cho toaân xaä höåi. Tuy nhiïn,
nhûäng chûúng trònh nhû vêåy coá thïí rêët nhêåy caãm vïì chñnh trõ. Cung cêëp bao cao su àûúåc
trúå giaá cho nhûäng ngûúâi coá quan hïå tònh duåc vúái nhiïìu ngûúâi coá thïí bõ cöng chuáng coi laâ
dung tuáng caác haânh vi phi àaåo àûác. Hiïíu hún vïì lúåi ñch tiïìm taâng cuãa nhûäng chûúng trònh
nhû vêåy - vaâ caái giaá moåi ngûúâi phaãi traã nïëu khöng chêëp nhêån caác chûúng trònh naây - laâ
möåt bûúác àêìu tiïn quan troång trong viïåc laâm cho chuáng àûúåc chêëp nhêån búãi xaä höåi noái
chung vaâ nhûäng ngûúâi khaác maâ nïëu khöng hiïíu seä phaãn àöëi caác chûúng trûúng trònh naây.

Giaãm chi phñ cuãa caác haânh vi tiïm chñch an toaân.


Nhû chuáng ta àaä thêëy úã Chûúng 2, möåt khi HIV nhiïîm vaâo nhoám tiïm chñch ma tuyá thò
nguy cú truyïìn nhiïîm cho nhûäng ngûúâi duâng chung kim tiïm laâ hïët sûác lúán - cao hún vaâ
ngay lêåp tûác hún bêët cûá nhoám coá haânh vi nguy cú cao khaác. Do HIV tùng nhanh chi phñ caá
nhên cho viïåc tiïm chñch duâng chung duång cuå tiïm chñch, chuáng ta mong rùçng seä thêëy
nhûäng thay àöíi haânh vi àaáng kïí, vúái àiïìu kiïån laâ coá nhûäng caách reã tiïìn hún cho nhûäng
ngûúâi tiïm chñch ma tuyá traánh bõ nhiïîm viruát.
Khöng phaãi têët caã nhûäng ai tiïm chñch àïìu nghiïån ma tuyá, nhûng àöëi vúái nhûäng
ngûúâi nghiïån, boã ma tuyá ñt khi laâ möåt giaãi phaáp chi phñ thêëp6. Boã nghiïån coá thïí hïët sûác
àau àúán, coá thïí mêët nhiïìu thúâi gian vaâ thûúâng khöng thaânh cöng lùæm: trong voâng möåt
hay hai nùm sau àûúåc chûäa chaåy cai nghiïån, 70 àïën 80% söë ngûúâi àûúåc chûäa chaåy khoãi
duâng hï-rö-in quay laåi tiïm chñch (Golz 1993 vaâ McCoy vaâ caác TG khaác 1997)7. Àiïìu naây
khöng coá nghôa laâ caác chûúng trònh chûäa nghiïån ma tuyá laâ khöng coá giaá trõ, ñt ra xuêët
phaát tûâ khña caånh phoâng chöëng HIV/AIDS haån heåp. Thûúâng caác chûúng trònh naây laâ
kïnh duy nhêët coá àûúåc àïí àûa caác chûúng trònh phoâng ngûâa HIV àïën vúái nhûäng ngûúâi
tiïm chñch ma tuyá. Mùåc dêìu chûäa nghiïån thûúâng khöng dêîn àïën ngûâng tiïm chñch vônh
viïîn, noá àöi khi laâm cho nhûäng ngûúâi nghiïån laåi coá caác haânh vi ñt nguy cú hún: têìn xuêët
tiïm chñch giaãm vaâ ñt duâng chung kim tiïm hún (Blix vaâ Gronbladh 1988; Metzger 1997;
Rezza, Oliva vaâ Sasse 1988). Tuy nhiïn, noái chung coá ñt bùçng chûáng cho rùçng chó coá
chûúng trònh chûäa nghiïån khöng thöi seä coá hiïåu quaã ngùn chùån dõch HIV/AIDS trong söë
nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá8. Do àoá, mùåc dêìu cung cêëp thöng tin vïì nguy cú truyïìn
nhiïîm HIV vaâ giaãm chi phñ cuãa caác chûúng trònh chûäa nghiïån coá thïí laâm cho möåt söë

109
ngûúâi nghiïån boã hùèn tiïm chñch vaâ möåt söë ngûúâi khaác tiïm chñch theo caách an toaân hún,
nhûng coá leä coân nhiïìu ngûúâi vêîn seä tiïëp tuåc caác haânh vi tiïm chñch nguy hiïím trûâ phi chi
phñ cuãa caác haânh vi an toaân - chuã yïëu laâ giaá mua duång cuå àaä tiïåt truâng hay thuöëc saát
truâng - àuã thêëp.
Khöng may laâ, úã nhiïìu nûúác àïí coá haânh vi tiïm chñch an toaân coá thïí rêët töën keám cho
nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá. Caác nghiïn cûáu cho thêëy laâ sûå khoá khùn trong viïåc coá
àûúåc caác duång cuå tiïm chñch tiïåt truâng laâ nguyïn nhên chuã yïëu maâ nhûäng ngûúâi nghiïån
duâng chung duång cuå tiïm chñch (Höåi àöìng Nghiïn cûáu quöëc gia 1989, Vlahov 1997). Vêën
àïì mua àûúåc caác duång cuå tiïm chñch tiïåt truâng coá leä àùåc biïåt nghiïm troång úã caác nûúác
àang phaát triïín, núi maâ thu nhêåp thêëp, tònh traång khan hiïëm chung caác duång cuå tiïm
chñch tiïåt truâng vaâ ngay caã thuöëc saát truâng laâm cho nhiïìu ngûúâi nghiïån hêìu nhû khöng
thïí tiïëp cêån túái àûúåc caác duång cuå àaä tiïåt truâng. Vñ duå úã Miïën Àiïån nhûäng ngûúâi nghiïån
àïën chöî caác nhaâ tiïm chñch chuyïn nghiïåp, nhûäng ngûúâi naây baán ma tuáy vaâ chñch luön
cho hïët khaách haâng naây àïën khaách haâng khaác duâng möåt kim tiïm duy nhêët gùæn vúái öëng
tiïm bùçng nhûåa hay kiïíu öëng nhoã roåt (Oppenheimer 1995). Nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma
tûáy úã thaânh phöë Höì Chñ Minh, Viïåt Nam thò laåi àïën tiïm chñch úã caác “quaán tiïm chñch”
(‘TP Höì chñ Minh...”. 1996). Möåt àiïìu tra úã möåt thaânh phöë taåi bang Manipur, àöng bùæc ÊËn
Àöå phaát hiïån ra laâ hêìu nhû têët caã (97%) nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá àïìu duâng chung
duång cuå: trong phêìn lúán caác trûúâng húåp búm tiïm àûúåc gùæn vúái öëng nhoã gioåt (Sarkar vaâ
caác TG khaác 1996). Thûúâng ngay caã nïëu coá thïí mua búm vaâ kim tiïm vúái giaá maâ nhûäng
ngûúâi tiïm chñch coá thïí chõu àûúåc thò viïåc mang theo mònh búm vaâ kim tiïm coá thïí dêîn
túái bõ bùæt. Trong nhûäng trûúâng húåp nhû vêåy, möåt ngûúâi tiïm chñch phaãi cên nhùæc ruãi ro bõ
nhiïîm HIV do duâng chung duång cuå vúái ruãi ro bõ boã tuâ nïëu bõ bùæt vúái búm tiïm.
Möåt trong nhûäng biïån phaáp ñt töën keám maâ chñnh phuã coá thïí laâm àïí giaãm chi phñ cho
haânh vi tiïm chñch an toaân laâ boã caác haån chïë vïì luêåt phaáp liïn quan àïën viïåc mua vaâ
mang theo mònh duång cuå tiïm chñch tiïåt truâng. Khi àûúåc trang bõ vúái kiïën thûác vïì ruãi ro
vaâ àûúåc tiïëp cêån húåp phaáp túái caác duång cuå tiïm chñch tiïåt truâng, nhûäng ngûúâi tiïm chñch
trong nhiïìu hoaân caãnh àaä nhanh choáng coá nhûäng haânh vi an toaân hún. Sau khi caác hiïåu
thuöëc àûúåc baán kim tiïm úã bang Con-nï-ti-cúát, Myä nùm 1992, tyã lïå ngûúâi tiïm chñch duâng
chung duång cuå àaä giaãm tûâ 71% xuöëng coân 15% trong voâng ba nùm (Span 1996). ÚÃ Bùng
Cöëc, Thaái Lan, hún 90% ngûúâi tiïm chñch àûúåc àiïìu tra àaä baáo caáo thay àöíi haânh vi cuãa
mònh àïí giaãm nguy cú nhiïîm HIV; 80% noái laâ hoå mua duång cuå tiïm chñch tiïåt truâng taåi
hiïåu thuöëc thay vò duâng chung vúái nhûäng ngûúâi khaác (Choopanya vaâ caác TG khaác 1991)9.
Töíng tyã lïå nhiïîm HIV trong söë ngûúâi tiïm chñch úã Bùng Cöëc, tùng nhanh trong quaá khûá,
àaä öín àõnh úã mûác xung quanh 40%, möåt nûãa mûác maâ caác nûúác lên cêån àaåt àûúåc núái maâ
búm kim tiïm vaâ thöng tin vïì HIV ñt dïî daâng coá àûúåc hún (Weniger vaâ caác TG khaác 1991).
ÚÃ möåt söë àõa phûúng, chñnh quyïìn vaâ caác töí chûác phi chñnh phuã àaä haânh àöång súám
hún vaâ tñch cûåc hún àïí giaãm thiïíu taác haåi cuãa tiïm chñch ma tuyá àöëi vúái dõch HIV. Nhûäng
chûúng trònh “giaãm thiïíu taác haåi” nhû vêåy àaä giûä cho tyã lïå huyïët thanh dûúng tñnh thêëp
àaáng ngaåc nhiïn trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch. ÚÃ nùm thaânh phöë nïu trong baãng 3.1,
caác chûúng trònh giaãm thiïíu taác haåi (GTTH) àaä giûä cho tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong söë
nhûäng ngûúâi tiïm chñch dûúái mûác 5% trong voâng ñt nhêët 5 nùm, trong khi àoá taåi caác
thaânh phöë lên cêån tyã lïå nhiïîm HIV trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch tùng lïn àïën 50% vaâ
cao hún nûäa (Ch’ien 1994, Des Jarlais vaâ caác TG khaác 1995, Lee, Lim vaâ Lee 1993:
Poshyachinda 1993; Wong, Lee vaâ Lim 1993). Möîi thaânh phöë noái trïn àaä bùæt àêìu chûúng
trònh cuãa mònh rêët súám trûúác khi HIV xêm nhêåp röång trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch

110
ma tuyá. Caác chûúng trònh naây ban göìm thöng tin vïì tiïm chñch an toaân, chûúng trònh àöíi
kim saåch, chûúng trònh cung cêëp chêët saát truâng vaâ àiïím chûäa cai nghiïån ma tuyá. Ngoaâi
viïåc kòm haäm dõch HIV, caác chûúng trònh naây cuäng àaä laâm tùng nhu cêìu chûäa nghiïån ma
tuyá taåi têët caã nùm thaânh phöë. Tuy nhiïn trong söë caác thaânh phöë naây chó coá Sydney, UÁc
khúãi xûúáng viïåc múã röång trïn quy mö lúán chûúng trònh chûäa nghiïån.
Caác chûúng trònh àöíi kim tiïm (CTÀKT), bùçng caách àöíi duång cuå tiïm chñch àaä tiïåt
truâng lêëy caái àaä duâng röìi, àaä giaãm töëi thiïíu viïåc duâng chung duång cuå vaâ lêëy caác duång cuå
bõ nhiïîm bêín khoãi voâng luên chuyïín giûäa nhûäng ngûúâi nghiïån. Nhiïìu CTÀKT cuäng cung
cêëp bao cao su miïîn phñ nhùçm ngùn ngûâa viïåc truyïìn HIV sang caác baån tònh cuãa nhûäng
ngûúâi tiïm chñch, cuäng nhû giaáo duåc giaãm caác haânh vi coá nguy cú cao vaâ giúái thiïåu ngûúâi
nghiïån àïën núi chûäa nghiïån10. Caác CTÀKT àaä àûúåc thûåc hiïån röång raäi úã UÁc, Niu-zi-lên
vaâ nhiïìu nûúác Têy Êu khaác vúái thaânh cöng rêët lúán trong viïåc giaãm lêy truyïìn HIV cuäng
nhû möåt söë truyïìn nhiïîm khaác trong qua àûúâng maáu nhû viïm gan B vaâ C. Möåt nghiïn
cûáu gêìn àêy so saánh tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá trong
möåt mêîu 81 thaânh phöë úã Bùæc Myä, chêu Êu, chêu AÁ vaâ miïìn Nam Thaái Bònh Dûúng
(Hurley, Jolley vaâ Kaldor 1997). Trong 52 thaânh phöë khöng coá CTÀKT, tyã lïå hiïån nhiïîm
HIV tùng haâng nùm trung bònh laâ 5,9%, trong khi àoá mûác naây giaãm vúái tyã lïå tûúng ûáng
(5,8%) úã caác thaânh phöë coá CTÀKT. Tuy nhiïn caãn trúã chñnh trõ àöëi vúái caác CTÀKT vêîn
coân laâ möåt lûåc lûúång maånh. ÚÃ Myä caác CTÀKT laâ rêët hiïëm vaâ phên phöëi búm tiïm thûúâng
laâ khöng húåp phaáp. Möåt nghiïn cûáu gêìn àêy àaánh giaá laâ möåt chûúng rònh àöíi kim tiïm
quöëc gia úã Myä coá thïí àaä phoâng ngûâa tûâ 4000 àïën 10000 trûúâng húåp nhiïîm HIV tûâ 1987
àïën 1995 trong söë nhûäng ngûúâi sûã duång ma tuyá, baån tònh vaâ con caái cuãa hoå. Nïëu möåt
chûúng trònh nhû vêåy àûúåc thûåc hiïån trong nùm 1996 noá vêîn coá thïí phoâng ngûâa tûâ 5000
àïën 11000 ca nhiïîm HIV trong voâng nùm nùm tiïëp theo (Lurie vaâ Drucker 1997).

Baãng 3.1 Nhûäng chûúng trònh phoâng chöëng úã caác thaânh phöë àaä giûä mûác nhiïîm HIV
trong söë ngûúâi tiïm chñch ma tuáy dûúái 5 %

Húåp phaáp hoáa viïåc Phên phöëi Hoåat àöång Chûäa Tham vêën vaâ Tyã lïå ngûúâi tiïm
Àõa àiïím chûúng Bùæt àêìu Àöíi kim mua baán duång cuå chêët saát vûún túái caác nghiïån thûã HIV tûå chñch baáo caáo thay
trònh súám saåch tiïm chñch truâng cöång àöìng röång raäi nguyïn röång raäi àöíi haânh vi %
Glasgow (Scöëtlen) v v v v 84
Lund (Thuåy àiïín) v v v v 82
Sydney (Uác) v v v v v v 84
Tacoma (Myä) v v v v 73
Toronto (Canada) v v v v 87

Nguöìn: Des Jarlais vaâ caác taác giaã khaác 1993, baãng 3 vaâ phêìn baáo caáo

Liïåu chiïën lûúåc giaãm thiïíu taác haåi coá thaânh cöng àûúåc úã caác nûúác àang phaát triïín
khöng? Cêu traã lúâi dûúâng nhû laâ coá. Tuy coá ñt kinh nghiïåm vïì caác chiïën lûúåc giaãm thiïíu
taác haåi hún caác nûúác àang phaát triïín, thaânh cöng rûåc rúä cuãa möåt CTÀKT úã Nïpan cho
thêëy laâ cêìn phaãi triïín khai röång hún caác chûúng trònh nhû vêåy. Àûúåc khúãi àöång vaâo nùm
1992, chûúng trònh úã Nïpan àaä giûä mûác hiïån nhiïîm HIV trong söë 1500 ngûúâi tiïm chñch
úã Kaát-man-àu dûúái 2% ngay caã trong khi nhiïîm HIV tùng maånh úã caác nûúác chêu AÁ khaác
doåc theo con àûúâng buön baán ma tuáy (khung 3.6).

111
Khung minh hoåa 3.6: Giaãm thiïíu taác haåi trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá úã
Nïpan
Nïpan àaä coá nhûäng bûúác ài rêët súám nhùçm ngùn ngûâa sûå lan truyïìn HIV trong söë nhûäng ngûúâi tiïm
chñch ma tuyá vaâ àaä àaåt àûúåc nhûäng thaânh tñch vûúåt bêåc. Vaâo nùm 1992, möåt töí chûác phi chñnh phuã
coá tïn laâ Lifesaving and Lifegiving Society (Hiïåp höåi cûáu söëng vaâ mang laåi cuöåc söëng) bùæt àêìu tiïën
haânh giaáo duåc, cêëp bao cao su, thuöëc saát truâng, àöíi kim tiïm vaâ chùm soác sûác khoãe ban àêìu cho
khoaãng 650 trong söë 1.500 ngûúâi tiïm chñch ma tuyá úã Kaát-man-àu. Töí chûác trïn cöång taác vúái caác
Böå Nöåi vuå vaâ Y tïë vaâ caác cú quan phaáp luêåt khaác, trong khi giuáp àúä nhûäng ngûúâi tiïm chñch möåt
caách kñn àaáo vaâ khöng xeát àoaán (Peak, Maharjan vaâ Crofts 1994).
Trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch tham gia chûúng trònh, têìn xuêët chñch trung bònh giaãm tûâ mûác
24 lêìn trong möåt tuêìn, ngay trûúác khi chûúng trònh bùæt àêìu, xuöëng coân 17 lêìn möåt tuêìn vaâo nùm
1994. Söë lêìn chñch khöng an toaân giaãm möåt nûãa, söë ngûúâi duâng chung duång cuå giaãm 21% vaâ söë lêìn
duång cuå duâng chung giaãm 29%. Àiïìu àaáng noái nhêët laâ tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong söë nhûäng ngûúâi
tiïm chñch úã Kaát-man-àu giûä úã mûác dûúái 2%, ngay caã trong khi mûác naây tùng úã caác nûúác lên cêån
(Maharjan vaâ caác TG khaác 1994). Viïåc tyã lïå hiïån nhiïîm HIV coá giûä àûúåc úã mûác thêëp trong nhûäng
nùm túái hay khöng tuây thuöåc vaâo viïåc tiïëp tuåc caác nöî lûåc giaãm thiïíu taác haåi trong söë nhûäng ngûúâi
tiïm chñch.
Mills vaâ caác taác giaã khaác (1993) àaánh giaá laâ töíng chi phñ cuãa chûúng trònh cho möåt nùm laâ
7.333 USD vaâ chi phñ trung bònh cho möåt ngûúâi tham gia chûúng tònh laâ 3,21 USD cho möåt lêìn tiïëp
xuác vúái chûúng trònh. Búãi vò viruát thûúâng truyïìn tûâ ngûúâi tiïm chñch sang caác baån tònh vaâ con caái
cuãa hoå, chi phñ trïn laâ àêìu tû khöng chó àïí baão vïå baãn thên nhûäng ngûúâi tiïm chñch maâ coân ngùn
ngûâa viruát lan truyïìn röång ra hún.

Khi nguöìn lûåc cho àöíi kim tiïm thiïëu, phên phöëi thuöëc saát truâng coá thïí laâ möåt giaãi
phaáp thay thïë ñt töën keám. Thuöëc saát truâng khöng nhûäng reã maâ coân ñt bõ tranh luêån hún
so vúái àöíi kim tiïm, vaâ núi naâo duâng àuáng seä hïët sûác coá hiïåu quaã trong viïåc giïët HIV trïn
caác duång cuå tiïm chñch àaä nhiïîm viruát (Siegel, Weinstein vaâ Fineberg 1991). Hún thïë
nûäa nêng cao sûå sùén coá thuöëc saát truâng laâ biïån phaáp giaãm thiïíu taác haåi hêìu nhû duy
nhêët coá thïí laâm àûúåc àöëi vúái söë tuâ nhên tiïm chñch, búãi vò caác nhaâ quaãn giaáo tuâ nhên khoá
coá thïí phên phöëi kim tiïm vò caác tuâ nhên coá thïí duâng chuáng laâm vuä khñ. Tuy nhiïn thuöëc
saát truâng khöng phaãi luác naâo cuäng sùén coá. Vñ duå trûúác nùm 1991, hêìu nhû ngûúâi ta khöng
biïët àïën thuöëc saát truâng úã bang Manipur, ÊËn Àöå (Sarkar vaâ caác TG khaác 1996): möåt
chûúng trònh cung cêëp thuöëc saát truâng khúãi xûúáng vaâo nùm àoá úã thaânh phöë Churachandpur
àaä tùng tyã lïå ngûúâi tiïm chñch sûã duång duång cuå saát truâng tûâ 31 lïn 72%. Caác chûúng
trònh chêët saát truâng mang laåi nhûäng lúâl ñch lúán nhêët vïì tùng tuöíi thoå trïn möåt ngûúâi tiïm
chñch khöng bõ nhiïîm viruát trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch nïëu chuáng àûúåc thûåc hiïån
súám, trong khi tyã lïå nhiïîm HIV trong söë nhûäng ngûúâi naây vêîn úã mûác 2% hay thêëp hún
(Siegel, Weinstein vaâ Fineberg 1991).
Caác chûúng trònh giaãm chi phñ cuãa caác haânh àöång tiïm chñch an toaân thûúâng gêy möëi
lo ngaåi laâ chuáng khuyïën khñch moåi ngûúâi bùæt àêìu tham gia tiïm chñch hay khöng khuyïën
khñch ngûúâi nghiïån tòm caách chûäa nghiïån. Nïëu caác nöî lûåc giaãm chi phñ cho caác haânh vi
tiïm chñch an toaân khuyïën khñch nghiïån ngêåp thò noá phaãi àûúåc cên nhùæc so saánh vúái lúåi
ñch giaãm truyïìn nhiïîm HIV. May thay, coá nhiïìu bùçng chûáng cho thêëy laâ thûåc tiïîn laåi
khöng phaãi nhû vêåy (Höåi àöìng Nghiïn cûáu quöëc gia 1989). Hai àaánh giaá caác CTÀKT úã
saáu nûúác cöng nghiïåp phaát triïín àaä khöng tòm ra bùçng chûáng laâ caác chûúng trònh naây
laâm tùng söë ngûúâi tiïm chñch hay tùng söë kim tiïm àûúåc boã ài möåt caách khöng àuáng quy
caách (Lurie vaâ caác TG khaác 1993; Normand, Vlahov vaâ Moses 1995; U.S.GAO 1993)11.

112
Nêng cao chi phñ cuãa caác haânh vi nguy cú cao: Hiïåu quaã khöng roä raâng cuãa caác biïån phaáp luêåt
phaáp ngùn chùån caác haânh vi naây
Chuáng ta àaä thêëy rùçng giaãm chi phñ cho caác haânh vi haânh duåc vaâ tiïm chñch an toaân coá
thïí khuyïën khñch caác haânh vi ñt coá nguy cú hún vaâ giaãm truyïìn nhiïîm HIV. Nhûng caã
maåi dêm lêîn sûã duång phi phaáp ma tuyá vaâ nghiïån ma tuyá àïìu mang laåi nhûäng taác àöång
ngoaåi vi tiïu cûåc àaáng kïí cho xaä höåi trïn phûúng diïån truyïìn nhiïîm caác bïånh lêy qua
àûúâng tònh duåc vaâ maáu, töåi phaåm, chi phñ thûåc thi phaáp luêåt, boã tuâ. Do àoá khöng coá gò
àaáng ngaåc nhiïn laâ caác chûúng trònh khuyïën khñch caác haânh vi an toaân hún trong söë
nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm, nhûäng ngûúâi tiïm chñch vaâ nhûäng ngûúâi hay coá caác
haânh vi nguy cú cao khaác coá thïí khöng àûúåc taán thaânh vïì chñnh trõ, nhêët laâ khi chuáng
àûúåc xem nhû laâ tha thûá cho maåi dêm vaâ nghiïån ma tuyá. Möåt caách tiïëp cêån thay thïë
thöng thûúâng hïët sûác hêëp dêîn laâ khöng khuyïën khñch caác hoaåt àöång trïn bùçng caác biïån
phaáp sûã phaåt nùång vaâ àêíy maånh thûåc thi caác luêåt phaáp hiïån haânh. Theo quan àiïím hoåc
thuyïët kinh tïë, nhûäng nöî lûåc nêng cao ch.I phñ cuãa caác haânh vi nguy cú tiïìm taâng naây coá
thïí khöng khuyïën khñch nhûäng haânh vi naây vúái àiïìu kiïån laâ phaãi nêng nhûäng chi phñ àoá
àuã mûác. Tuy nhiïn, hoaåt àöång tònh duåc vaâ tiïm chñch laâ caác hoaåt àöång caá nhên nïn thûåc
hiïån cêëm àoaán trïn thûåc tïë laâ töën keám vaâ khoá laâm (Minon vaâ Zwiebel 1995). Hún thïë nûäa
nhû chuáng töi thaão luêån dûúái àêy, nhûäng nöî lûåc nhû vêåy coá thïí mang laåi nhûäng hêåu quaã
khöng chuã àõnh maâ coá thïí laâm trêìm troång thïm dõch HIV/AIDS.
Nêng cao chi phñ cuãa kinh doanh tònh duåc. Caác cöë gùæng giaãm maåi dêm ñt khi coá
hiïåu quaã. Thûåc ra, nhiïìu nghiïn cûáu àaä chó ra laâ cêëm vaâ trûâng phaåt maåi dêm laâm cho
nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm chuyïín chöî haânh nghïì cuãa mònh vaâ thay àöíi caách hoå
tòm caác khaách haâng cuãa mònh àïí traánh bõ bùæt. Vñ duå, Sin-ga-po tòm caách triïåt tiïu maåi
dêm bùçng caách àoáng cûãa caác khu “àeân àoã” úã caác khu thûúng maåi thò chùèng bao lêu sau
nhaâ chûáa xuêët hiïån úã caác khu dên cû (Ong 1993). Nhûäng nöî lûåc tûúng tûå úã Phi-li-pin àaä
laâm cho gaái maåi dêm chuyïín sang hoaåt àöång ngêìm (Brown vaâ Xenos 1994). Nhûäng nöî lûåc
naây sùæp xïëp laåi caác vêën àïì liïn quan àïën maåi dêm nhûng khöng loaåi trûâ chuáng. Töìi tïå
hún, caác can thiïåp nhùçm khuyïën khñch haânh vi an toaân cuãa chñnh phuã seä khoá coá thïí tiïëp
cêån àûúåc túái nhûäng ngûúâi tröën traánh phaáp luêåt vaâ tiïëp tuåc haânh nghïì maåi dêm.
Ngoaâi vêën àïì thûåc thi phaáp luêåt ra, trûâng trõ maåi dêm khöng coá hiïåu quaã trong viïåc
phoâng chöëng HIV búãi vò viruát àûúåc truyïìn khöng phaãi búãi do chñnh maåi dêm maâ do quan
hïå tònh duåc khöng an toaân vúái nhiïìu baån tònh, bêët kïí bïn naây traã tiïìn bïn kia hay khöng.
Maåi dêm coá thïí ruãi ro cao hay thêëp tuyâ thuöåc vaâo hoaåt àöång cuå thïí vaâ liïåu bao cao su coá
àûúåc sûã duång hay khöng. Do àoá, nïëu coá thïí loaåi trûâ hùèn maåi dêm, HIV vêîn coá thïí töìn taåi
vaâ truyïìn theo con àûúâng quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng, tuy vúái töëc àöå chêåm hún. Tuy
nhiïn coá thïí giaã àõnh möåt caách húåp lyá laâ caâng hiïåu quaã bao nhiïu trong viïåc loaåi trûâ maåi
dêm thò maång lûúái quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng seä tùng lïn bêëy nhiïu.
Mùåc duâ coá nhûäng vêën àïì nhû trïn, vêîn coá thïí cêëm vaâ trûâng trõ maåi dêm àïí laâm chêåm
laåi bïånh dõch, vúái àiïìu kiïån laâ phaãi laâm giaãm àuã caác quan hïå tònh duåc thûúng maåi coá
nguy cú cao vaâ caác hoaåt àöång tònh duåc phi thûúng maåi ruãi ro cao khöng àûúåc tùng lïn vúái
mûác tûúng ûáng triïåt tiïu hiïåu quaã cuãa viïåc trûúác. Trung Quöëc laâ möåt trong söë rêët ñt nûúác
trong lõch sûã dûúâng nhû àaä thaânh cöng trong viïåc giaãm maånh maåi dêm vaâ caác bïånh
LQÀTD bùçng caách trïn, trong voâng 20 nùm kïí tûâ nhûäng nùm 50 (Cohen vaâ caác taác giaã
khaác 1996). Tuy nhiïn viïåc naây àaåt àûúåc khöng phaãi laâ tûå noá àaä laâ quan troång maâ laâ
trong böëi caãnh caách maång chñnh trõ vaâ xaä höåi röång lúán vaâ nhaâ nûúác quaãn lyá chùåt cheä tûå do
con ngûúâi vaâ nïìn kinh tïë. Nhûäng kiïím soaát vïì kinh tïë àaä trúã nïn khöng phuâ húåp vúái tùng

113
trûúãng nïn tûâ àoá àïën nay àaä àûúåc núái loãng; viïåc di cû trong nûúác keáo theo àaä taåo àiïìu
kiïån cho maåi dêm, tònh duåc ngêîu hûáng quay trúã laåi, vaâ cho sûå truyïìn nhiïîm caác bïånh
LQÀTD.
Ñt, nïëu coá, quöëc gia naâo muöën vaâ coá khaã nùng aáp àùåt kiïím soaát xaä höåi vúái quy mö lúán
vaâ traã giaá cao nhû Trung Quöëc àaä laâm trong nhûäng nùm 50 chó àïí kiïím soaát HIV. Nïëu
khöng coá nhûäng nöî lûåc vúái quy mö nhû vêåy, caác cöë gùæng xoaá boã maåi dêm seä laâm cho möåt
söë gaái maåi dêm tòm loaåi cöng viïåc khaác vaâ seä laâm naãn loâng caác khaách laâng chúi. Tuy
nhiïn, nhûäng ai coân haânh nghïì seä ruát vaâo hoaåt àöång bñ mêåt vaâ trúã nïn khoá tiïëp cêån àïí
cung cêëp caác thöng tin vïì HIV vaâ caác chñnh saách khuyïën khñch sûã duång bao cao su (baáo
caáo phuå trúå, Ahlburg vaâ Jensen 1996).
Möåt giaãi phaáp thay thïë khaác cho viïåc cêëm àoaán vaâ trûâng trõ maåi dêm laâ húåp phaáp
hoaá hoaåt àöång naây vaâ kiïím soaát chuáng. Mùåc duâ caách naây àöi khi gêy ra nhûäng phaãn àöëi
chñnh trõ àaáng kïí, nhûng noá giuáp dïî daâng giaám saát vaâ cung cêëp thöng tin, bao cao su,
chûäa trõ caác bïånh LQÀTD cho nhûäng ngûúâi laâm nghïì maåi dêm vaâ caác khaách haâng cuãa hoå.
Vñ duå úã caác nhaâ chûáa húåp phaáp úã UÁc bao cao su àûúåc duâng phöí biïën hêìu nhû 100% vaâ tyã
lïå caác bïånh LQÀTD laâ hïët sûác thêëp (Feachem 1995). Coá thïí thêëy àûúåc nhûäng ûu thïë vïì
y tïë cöng cöång cuãa húåp phaáp hoaá maåi dêm úã ÊËn Àöå trûúác khi àöåc lêåp (khung minh hoaå
3.7).
Nhûng caác hoaåt àöång maåi dêm àûúåc húåp phaáp hoaá cuäng vêëp phaãi caác vêën àïì maâ
ngûúâi ta thûúâng thêëy khi cöë gùæng taåo ra möåt àöåc quyïìn trong khi vêîn coá möåt nguöìn cung
cêëp khaác sùén saâng thay thïë. Kïët quaã coá thïí laâ coá möåt thõ trûúâng húåp phaáp, giaá cao vaâ vúái
mûác àöå giaã àõnh truyïìn nhiïîm HIV thêëp vaâ möåt thõ trûúâng khöng húåp phaáp, giaá thêëp maâ
caác nhaâ chûác traách khöng thïí giaám saát dïî daâng vaâ núi maâ mûác àöå truyïìn nhiïîm HIV giaã
àõnh laâ úã mûác cao (baáo caáo phuå trúå, Ahlburg vaâ Jensen 1996). Vñ duå úã Sin-ga-po, núi maâ
caác nhaâ chûáa àûúåc húåp phaáp hoaá tûâ khi chñnh phuã boã caác nöî lûåc triïåt phaá maåi dêm, möåt
khu vûåc àaáng kïí maåi dêm khöng chñnh thûác vêîn töìn taåi. Hún thïë nûäa, viïåc kiïím tra saâng

Khung minh hoåa 3.7. Ñch lúåi y tïë cuãa viïåc húåp phaáp hoáa maåi dêm úã thúâi kyâ trûúác àöåc
lêåp úã ÊËn Àöå
Húåp phaáp hoáa maåi dêm mang laåi nhiïìu cú höåi theo doäi sûác khoãe cuãa gaái maåi dêm vaâ khaách haâng
cuãa hoå, àïí chûäa chaåy bïånh têåt vaâ phoâng ngûâa lêy nhiïîm. Tuy nhiïn, nhûäng biïån phaáp naây gùåp khoá
khùn vïì mùåt chñnh trõ khi thûåc hiïån. Kinh nghiïåm lõch sûã cuãa viïåc húåp phaáp hoáa maåi dêm úã ÊËn Àöå
dûúái thúâi thûåc dên Anh àö höå minh hoåa caã nhûäng lúåi ñch y tïë cöng cöång cuãa viïåc húåp phaáp hoáa maåi
dêm lêîn sûác maånh cuãa caác chöëng àöëi chñnh trõ laâm phaá hoãng nhûäng nöî lûåc nhû vêåy.
Àaåo luêåt Bïånh truyïìn nhiïîm vaâ Doanh traåi binh sô àoáng thûúâng xuyïn cuãa ÊËn Àöå àûúåc ban
haânh nùm 1864 nhùçm kiïím soaát viïåc truyïìn nhiïîm caác bïånh LQÀTD trong söë caác binh sô cuãa lûåc
lûúång àö höå Anh (Farwell 1989). Àaåo luêåt naây húåp phaáp hoáa caác gaái maåi dêm ÊËn Àöå “haång nhêët” vaâ
caác nhaâ chûáa maâ caác binh sô Anh thûúâng àïën chúi, yïu cêìu gaái maåi dêm phaãi thûúâng kyâ kiïím tra y
tïë vïì nhiïîm bïånh. Àaåo luêåt naây àaä laâm töët trong viïåc giaãm truyïìn nhiïîm caác bïånh LQÀTD. Tuy
nhiïn sûå phaãn àöëi nhûäng biïån phaáp naây cuãa cöng chuáng ÊËn Àöå vaâ Anh àaä laâm suy yïëu viïåc thûåc thi
àaåo luêåt naây. Kïët quaã laâ nhêåp viïån do caác bïånh LQÀTD tùng trong söë binh sô àoáng quên vaâ lïn àïën
àónh cao vaâo nhûäng nùm 1890. Möåt àaåo luêåt thûá hai vïì Doanh traåi binh sô àoáng thûúâng xuyïn thöng
qua nùm 1899 àaä cho caác nhaâ chûác traách quên sûå nhiïìu quyïìn haån hún trong viïåc kiïìm chïë bïånh
têåt lan truyïìn. Möåt khi maåi dêm coá thïí húåp phaáp hoaá söë binh sô nhêåp viïån vò caác bïånh LQÀTD trong
söë binh sô Anh giaãm maånh tûâ 536 trïn möåt nghòn nùm 1895 xuöëng coân 67 trïn möåt nghòn binh sô
nhêåp viïån nùm 1909.

114
loåc sûác khoeã bùæt buöåc àöëi vúái gaái maåi dêm, ngay caã trong caác nhaâ chûáa húåp phaáp, khöng
phaãi luác naâo cuäng dïî daâng laâm àûúåc (Ong 1993). Coá thïí thêëy möåt xu thïë tûúng tûå úã UÁc,
núi maâ vaâo nùm 1986 Àaåo luêåt vïì Húåp phaáp hoaá Maåi dêm àaä laâm giaãm söë nhaâ chûáa úã
Mel-bún ài 65%. Nhûng kïët quaã laâ giaá laâm tònh úã caác nhaâ chûáa tùng voåt trong khi söë gaái
àûáng àûúâng vaâ thaáp tuâng khaách tùng lïn (Hatty 1993).
Toám laåi, cêëm àoaán vaâ trûâng trõ maåi dêm chûa chùæc laâ möåt caách hiïåu quaã àïí laâm giaãm
truyïìn nhiïîm HIV. Mùåc duâ, giaã àõnh seä coá ñt ngûúâi hún tham gia vaâo caác hoaåt àöång coá
nguy cú cao, nhûäng ngûúâi laâm nhû vêåy vò súå bõ xûã aán seä khoá àûúåc tiïëp cêån bùçng caác can
thiïåp y tïë cöng cöång. Tuyâ thuöåc vaâo tûúng quan giûäa hai kïët cuåc trïn, caác biïån phaáp haâ
khùæc nhùçm cùæt giaãm maåi dêm coá thïí laâm trêìm troång thïm dõch HIV. Taác àöång doâng cuãa
húåp phaáp hoaá vaâ giaám saát (maåi dêm) cuäng khoá coá thïí dûå àoaán trûúác vaâ tuyâ thuöåc xem
húåp phaáp hoaá seä laâm tùng giaá lïn bao nhiïu trong khu vûåc húåp phaáp vaâ mûác àöå chûúng
trònh thaânh cöng trong viïåc khuyïën khñch àûúåc caác haânh vi an toaân trong khu vûåc maåi
dêm phi phaáp vaâ khöng àûúåc giaám saát.
Nêng cao chi phñ sûã duång ma tuyá. Nhûäng lêåp luêån uãng höå vaâ phaãn àöëi viïåc nêng
chi phñ sûã duång ma tuyá thöng qua cêëm àoaán vaâ trûâng trõ àûúåc thaão luêån röång raäi tûúng tûå
nhû nhûäng lêåp luêån cêëm maåi dêm. Möåt lêìn nûäa cêìn nhêën maånh laâ baãn thên viïåc duâng
ma tuyá hay tiïm chñch tûå noá khöng truyïìn nhiïîm HIV maâ laâ viïåc duâng chung duång cuå
khöng àûúåc tiïåt truâng gêy ra truyïìn nhiïîm. Nhiïìu ngûúâi nghiïån ma tuyá khöng tiïm
chñch vaâ nhiïìu ngûúâi tiïm chñch khöng duâng chung kim tiïm. Do àoá caác nöî lûåc loaåi trûâ sûã
duång ma tuyá khöng húåp phaáp, mùåc duâ coá thïí laâ húåp lyá vò nhûäng lyá do khaác, nhûng laåi laâ
nhûäng caách hïët sûác khöng coá hiïåu quaã vaâ töën keám laâm giaãm caác haânh vi tiïm chñch
khöng an toaân gêy truyïìn nhiïîm HIV.
Hún thïë nûäa, sûå hêëp dêîn chñnh trõ àaä cao sùén cuãa caác nöî lûåc ngùn chùån ma tuyá chùæc
chùæn seä àûúåc cuãng cöë thïm búãi möëi liïn quan gêìn guäi giûäa sûã duång ma tuyá tiïm chñch vúái
HIV. Do àoá cêìn thiïët phaãi xem xeát taác àöång coá thïí coá lïn HIV cuãa hai chiïën lûúåc chñnh
nhùçm triïåt tiïu sûã duång ma tuyá bêët húåp phaáp: haån chïë cung thöng qua cöë gùæng ngùn
chùån buön lêåu ma tuyá; vaâ giaãm cêìu thöng qua trûâng trõ nhûäng ngûúâi sûã duång ma tuáy
hoùåc cûúäng chïë hoå chûäa nghiïån.
Caách thöng duång nhêët vïì mùåt chñnh trõ nhùçm giaãm sûã duång ma tuáy laâ giaãm söë ma
tuyá hiïån coá. Tuy nhiïn viïåc cêëm ma tuyá coá thïí chó àaão laåi vêën àïì hay thêåm chñ laâm cho noá
trúã nïn trêìm troång thïm. Vñ duå:
• Nhûäng ngûúâi nghiïån coá thïí chuyïín sang duâng caác chêët khaác. ÚÃ ÊËn Àöå, khi chñnh phuã
tòm caách haån chïë buön baán hï-rö-in, giaá hï-rö-in tùng voåt vaâ caác con nghiïån chuyïín
sang duâng caác loaåi thuöëc coá thuöëc phiïån töíng húåp; caác haânh vi tiïm chñch hoaân toaân
khöng thay àöíi (Pal vaâ caác TG khaác 1990).
• Nhûäng ngûúâi duâng ma tuyá coá thïí chuyïín tûâ huát sang chñch, möåt viïåc chó cêìn möåt liïìu
nhoã àaä cho möåt caãm giaác hûng phêën nhûng laåi tùng rêët nhiïìu nguy cú nhiïîm HIV. Vñ
duå caác nöî lûåc kiïím soaát huát thuöëc phiïån úã Bùng Cöëc, Can-cuát-ta vaâ caác vuâng khaác
cuãa ÊËn Àöå àaä keáo theo viïåc tùng tiïm chñch thuöëc phiïån (Des Jarlais vaâ caác TG khaác
1992; Sarkar vaâ caác TG khaác 1993).
• Viïåc mua baán ma tuyá coá thïí chuyïín sang caác vuâng khaác núi dên chuáng trûúác àêy
chûa bao giúâ tiïëp xuác vúái ma tuyá nay bùæt àêìu tiïm chñch. Vñ duå, do caác nöî lûåc ngùn
chùån buön lêåu ma tuyá úã caác vuâng khaác, Têy Phi àaä trúã thaânh möåt àiïím trung chuyïín

115
cö-ca-in quan troång tûâ Nam Myä vaâ hï-rö-in tûâ Àöng Nam AÁ sang chêu Êu vaâ Bùæc Myä.
Tûúng tûå nhû vêåy, tùng cûúâng thûåc thi phaáp luêåt úã Ni-giï-ria àaä chuyïín buön baán
ma tuyá sang Cöët-ài-voa, Dam-bia vaâ Dim-ba-bu-ï (Stimson 1993).
Nïëu haån chïë nguöìn cung cêëp ma tuyá tiïm chñch khöng coá hiïåu quaã trong viïåc laâm
giaãm caác haânh vi tiïm chñch khöng an toaân vaâ thêåm chñ coân laâm tùng thïm laâ khaác, vêåy
coân caác nöî lûåc laâm giaãm mûác cêìu thò sao? Búãi vò phêìn lúán nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá
àöåc lêåp vïì mùåt hoaá hoåc, cêëm àoaán hay trûâng phaåt hêìu nhû khöng coá taác duång trong viïåc
giaãm nhu cêìu ma tuyá cuãa hoå. Möåt àiïìu tra 450 ngûúâi nghiïån ma tuyá úã bang Maputur, ÊËn
Àöå, núi nhûäng ngûúâi nghiïån bõ boã tuâ nïëu bõ phaát hiïån laâ nghiïån, cho thêëy laâ chó coá 2%
ngûúâi nghiïån cho rùçng nguy cú bõ boã tuâ laâ nguyïn nhên maâ hoå dûâng tiïm chñch ma tuyá;
möåt nûãa söë nghiïån trûúác àêy àaä úã tuâ (Sakar vaâ caác TG khaác 1993). Coân vïì phûúng diïån
giaãm truyïìn nhiïîm HIV, boã tuâ coá thïí laåi coá hiïåu quaã ngûúåc laåi. Do khöng coá àûúåc caác
duång cuå tiïm chñch tiïåt truâng, tuâ nhên thûúâng phaãi duâng chung caác duång cuå tiïm chñch
tûå taåo nhû buát bi, thûúâng laâ caác duång cuå hïët sûác khoá tiïåt truâng, ngay caã khi coá thuöëc saát
truâng. Bùæt buöåc chûäa nghiïån coá thïí coân ñt thaânh cöng hún trong viïåc ngûâng duâng ma tuyá
so vúái chûäa tûå nguyïån, búãi vò caác bïånh nhên bûúác vaâo chûúng trònh (bùæt buöåc) naây coá rêët
ñt mong muöën thay àöíi haânh vi cuãa mònh.
Toám laåi, caác nöî lûåc nêng cao chi phñ tiïm chñch ma tuyá thöng qua cêëm ma tuyá hay
trûâng phaåt tiïm chñch ma tuyá coá thïí laâm tùng chûá khöng laâm giaãm caác haânh vi tiïm
chñch nguy hiïím. Mùåc duâ, dûä liïåu vïì taác àöång cuãa caác nöî lûåc naây lïn tyã lïå nhiïîm múái HIV
coân chûa coá hïå thöëng, nhûng nhûäng bùçng cûá àaä coá chûáng toã laâ caác chûúng trònh giaãm
thiïíu nguy haåi, bao göìm cung cêëp thöng tin vïì HIV, böå duång cuå tiïm chñch tiïåt truâng vaâ
thuöëc saát truâng, hay giúái thiïåu ngûúâi nghiïån ài caác chûúng trònh chûäa nghiïån tûå nguyïån
seä coá hiïåu quaã hún vaâ ñt töën keám hún trong viïåc giaãm caác haânh vi tiïm chñch nguy hiïím
hún laâ viïåc cêëm àoaán hay boã tuâ ngûúâi nghiïån. Àiïìu naây àùåc biïåt àuáng nhû caác bùçng
chûáng thaão luêån úã trïn àêy cho thêëy laâ nhûäng ngûúâi nghiïån coá phaãn ûáng laåi trûúác caác
thöng tin àûúåc cung cêëp bùçng caách thay àöíi caác haânh vi tiïm chñch nguy hiïím gêy lêy
truyïìn HIV.

Núái loãng caác haån chïë xaä höåi àöëi vúái haânh vi an toaân.
Caách tiïëp cêån thûá hai àïí giaãm lêy truyïìn HIV laâ nhùçm vaâo thay àöíi caác yïëu töë kinh tïë vaâ
xaä höåi hònh thaânh nïn - vaâ àöi khi ngùn caãn - sûå lûåa choån caác haânh vi an toaân cuãa caác caá
nhên. Caác biïån phaáp maâ caách tiïëp cêån naây theo àuöíi mang nhiïìu lúåi ñch hún ngoaâi lúåi ñch
laâm giaãm dõch HIV vaâ chuáng àaä coá trong caác chûúng trònh nghõ sûå cuãa nhiïìu chñnh phuã
caác nûúác àang phaát triïín. Caác lúåi ñch àöi khi khoá coá thïí lûúång hoaá búãi vò taác àöång röång lúán
cuãa chuáng vûúåt ra khoãi phaåm vi phoâng chöëng HIV. Tuy nhiïn, nhûäng biïån phaáp naây hïët
sûác böí sung cho caác chñnh saách taác àöång trûåc tiïëp lïn chi phñ vaâ lúåi ñch cuãa caác haânh vi an
toaân. Nùçm trong söë naây laâ caác biïån phaáp laâm thay àöíi chuêín mûåc xaä höåi, nêng cao àõa võ
cuãa ngûúâi phuå nûä vaâ giaãm àoái ngheâo.

Thay àöíi caác chuêín mûåc xaä höåi


Möåt söë chuêín mûåc xaä höåi khöng khuyïën khñch caác haânh vi truyïìn nhiïîm HIV trong khi
möåt söë khaác laåi coá thïí dêîn àïën caác haânh vi nguy cú cao hoùåc khöng khuyïën khñch ngûúâi
ta coá caác haânh vi an toaân hún. HIV coá leä seä lêy truyïìn nhanh hún nïëu chuêín mûåc laâ coá
nhiïìu vaâ coá cuâng möåt luác caác baån tònh. Vñ duå úã caác vuâng thaânh thõ úã möåt söë khu vûåc Cêån

116
Xa-ha-ra chêu Phi, chïë àöå àa thï truyïìn thöëng àaä tiïën hoaá lïn thaânh nhiïìu hònh thûác giaá
thuá chñnh thûác vaâ khöng chñnh thûác, vaâ caác loaåi hònh söëng chung theo thoaã thuêån, thûúâng
laâ cuâng möåt luác vúái nhiïìu ngûúâi vaâ trong möåt thúâi gian daâi. Hïå thöëng quan hïå tònh duåc
taåo ra àaä laâm cho HIV lan truyïìn hïët sûác nhanh choáng (Caldwell, Caldwell vaâ Orubuloye
1989; Höåi àöìng Nghiïn cûáu Quöëc gia 1996). Caác chuêín mûåc xaä höåi vaâ sûác eáp cuãa nhûäng
ngûúâi àöìng àùèng khuyïën khñch àaân öng sûã duång caác dõch vuå maåi dêm hay suâng baái
nhûäng ngûúâi àaân öng “chinh phuåc” àûúåc nhiïìu phuå nûä, trong khi àùåt giaá trõ cao lïn sûå
trinh tiïët cuãa ngûúâi phuå nûä nhûng laåi taåo àiïìu kiïån cho dõch HIV buâng nöí.
Nhûäng àiïìu tra gêìn àêy phaát hiïån nhûäng khaác biïåt lúán vïì kinh nghiïåm tònh duåc
trûúác hön nhên cuãa giúái treã chûa vúå chûa chöìng úã nhiïìu nûúác khaác nhau, ngay caã trong
möåt khu vûåc. Sûå khaác biïåt giûäa caái chêëp nhêån àûúåc vúái möåt ngûúâi àaân öng vaâ vúái möåt
ngûúâi àaân baâ cuäng khaác nhau àïën ngaåc nhiïn. Vñ duå úã Ri-ö àú Gia-nïi rö (Bra-xin), 61%
thanh niïn chûa bao giúâ coá gia àònh tûâ 15 àïën 19 tuöíi coá quan hïå tònh duåc trong voâng 12
thaáng gêìn nhêët so vúái tyã lïå 9% trong söë phuå nûä chûa bao giúâ coá gia àònh (Carael 1995). ÚÃ
Ma-ni-la (Phi-lñp-pin) vaâ Thaái Lan, tûúng ûáng 15 vaâ 29% nam thanh niïn tûâ 15 àïën 19
tuöíi coá quan hïå tònh duåc trong voâng 12 thaáng gêìn nhêët trûúác cuöåc àiïìu tra, nhûng tyã lïå
tûúng ûáng trong söë nûä thanh niïn laâ 0 àïën 1%. Cuäng coá sûå khaác biïåt lúán giûäa caác nûúác
trong khu vûåc Cêån Xa-ha-ra chêu Phi; vñ duå, úã Cöång hoaâ Trung Phi, Cöët-ài-voa, Gi-nï
Bñt-sao vaâ Kï-nia, nam nûä thanh niïn hay coá quan hïå tònh duåc trong khi tyã lïå nam nûä
thanh niïn coá quan hïå tònh duåc úã Bu-run-ài vaâ Tö-gö laâ rêët thêëp. Thaách tllûáa àöëi vúái caác
nhaâ hoaåch àõnh chñnh saách úã caác nûúác vúái caác mêîu hònh xaä höåi dïî taåo àiïìu kiïån cho HIV
lan truyïìn laâ phaãi khuyïën khñch caác haânh vi an toaân maâ khöng böi xêëu nhûäng ai tham
gia caác haânh vi khöng an toaân theo caách laâm cho nhûäng ngûúâi naây khoá tiïëp cêån àûúåc vúái
caác can thiïåp y tïë cöng cöång.
Chuêín mûåc vïì cûúái xin vaâ àeã con cuäng coá taác àöång túái sûå lan truyïìn vaâ phoâng ngûâa
HIV. Truyïìn thöëng àaân öng choån cö dêu treã hún nùm hoùåc mûúâi tuöíi giuáp HIV truyïìn tûâ
thïë hïå naây sang thïë hïå khaác (Baáo caáo phuå trúå, Morris 1996; Ssengonzi vaâ caác TG khaác
1995). ÚÃ Àöng Phi, têåp tuåc truyïìn chöìng truyïìn thöëng möåt thúâi laâ yïëu töë àoáng goáp chuã
yïëu vaâo viïåc truyïìn nhiïîm HIV. Theo têåp tuåc naây, möåt ngûúâi phuå nûä maâ chöìng chïët thò
phaãi lêëy em cuãa chöìng mònh hay ñt nhêët laâ phaãi coá quan hïå tònh duåc vúái em chöìng. Möåt
phêìn do nguy cú nhiïîm HIV nïn têåp tuåc naây giúâ àêy àaä giaãm ài, nhûng vêîn coân phöí biïën.
Trong khùæp vuâng Cêån Xa-ha-ra, caác baâ meå tùng khaã nùng söëng àûúåc cuãa treã sú sinh bùçng
caách nuöi chuáng bùçng sûäa meå cho àïën 2 nùm kïí tûâ khi sinh. Tuy nhiïn trong möåt söë xaä
höåi, ngûúâi ta kiïng quan hïå tònh duåc trong giaá thuá vúái caác baâ meå àang cho con buá, dêîn
àïën viïåc caác öng chöìng phaãi ài tòm thuá vui tònh duåc úã àêu àoá. Cuöëi cuâng, caác nöî lûåc
khuyïën khñch sûã duång bao cao su àïí phoâng ngûâa HIV trong söë caác cùåp vúå chöìng seä trúã
nïn khoá khùn trong nhûäng xaä höåi maâ ngûúâi ta thñch gia àònh àöng con vaâ àõa võ xaä höåi vaâ
phuác lúåi kinh tïë cuãa ngûúâi phuå nûä tùng lïn cuâng vúái söë con maâ hoå coá. Àiïìu naây rêët phöí
biïën úã vuâng Cêån Xa-ha-ra chêu Phi, núi lúåi ñch cuãa viïåc tùng sûã duång bao cao su trong söë
caác cùåp vúå chöìng àïí chùån àûáng dõch bïånh HIV/AIDS àaáng ra seä laâ lúán nhêët (Bankole vaâ
Westoff 1995).
Trong khi chuã nghôa baão thuã vïì tònh duåc coá thïí laâ phûúng caách baão vïå töët nhêët khoãi
nhiïîm HIV úã mûác toaân xaä höåi nhûng khöng bao giúâ coá sûå hoaân haão trong viïåc tuên theo
caác chuêín mûåc. Möåt dõch bïånh HIV tuy nhiïn vêîn coá thïí xaãy ra vaâ chuã nghôa baão thuã coá
thïí seä dêîn àïën kyâ thõ nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm hay nhûäng ngûúâi thuöåc caác nhoám xaä höåi coá
liïn quan àïën caác haânh vi nguy cú cao, laâm cho viïåc trúå giuáp caác haânh vi an toaân trúã nïn

117
khoá khùn hún. Àöi khi caác nhaâ laänh àaåo tön giaáo hoùåc chñnh trõ lïn aán viïåc sûã duång bao
cao su nhû laâ möåt haânh vi phi àaåo àûác, do àoá taåo thïm lïn möåt haâng raâo xaä höåi vaâ chi phñ
thïm cho caác haânh vi an toaân vaâ coá traách nhiïåm hún. Nhû vêåy, mùåc dêìu chuã nghôa baão
thuã vïì tònh duåc coá thïí coá taác duång, nhûng coi HIV vaâ caác haânh vi lêy truyïìn HIV laâ vêën
àïì àaåo àûác hún laâ vêën àïì y tïë cöng cöång coá thïí caãn trúã caác nöî lûåc kiïìm chïë naån dõch naây.

Caãi thiïån àõa võ cuãa phuå nûä


Trong phêìn lúán caác xaä höåi, võ trñ xaä höåi vaâ kinh tïë thêëp keám cuãa ngûúâi phuå nûä laâm giaãm
ài khaã nùng cuãa hoå bùæt buöåc chöìng phaãi chung thuyã vaâ khaã nùng àaâm phaán caác haânh vi
tònh duåc an toaân. Nhûäng vêën àïì trïn caâng trúã nïn nghiïm troång trong caác xaä höåi maâ
quyïìn cuãa ngûúâi phuå nûä àûúåc thûâa kïë taâi saãn, quyïìn súã hûäu taâi saãn vaâ nuöi dêåy con caái
khi ly hön, vaâ ngay caã quyïìn súã hûäu àêët àai vaâ caác taâi saãn khaác bõ haån chïë. Trong möåt söë
trûúâng húåp, chó cêìn vúå nhùæc chöìng duâng bao cao su coá thïí dêîn àïën caác haânh vi àaánh àêåp.
Ngay caã khi hoaân caãnh khöng àïën nöîi nghiïm troång nhû trïn thò mûác dên trñ thêëp hún,
thu nhêåp ñt hún vaâ sûå àöåc lêåp vïì kinh tïë thêëp hún so vúái àaân öng laâm cho phuå nûä ñt àûúåc
tiïëp cêån hún túái caác thöng tin phoâng ngûâa, coá ñt nguöìn taâi chñnh hún àïí mua bao cao su vaâ
chûäa chaåy caác bïånh LQÀTD thöng thûúâng vaâ ñt khoá coá khaã nùng tûâ boã möëi quan hïå àûa
hoå vaâo thïë chõu ruãi ro cao vïì nhiïîm HIV. Vò nhûäng lyá do trïn, nhiïìu phuå nûä hún laâ nam
giúái gùåp phaãi tònh thïë trong àoá hoå coá ñt sûå lûåa choån caác haânh vi baão vïå hoå khoãi nhiïîm
HIV.
Nhûäng phuå nûä baán thên kiïëm söëng thûúâng coá ñt lûåa choån. Thêët nghiïåp, li dõ, chaåy
chöën vaâ sûå tan vúä cuãa caác gia àònh nhiïìu thïë hïå laâ nhûäng yïëu töë dêîn àïën viïåc phuå nûä phaãi
baán mònh àïí kiïëm söëng (Plange 1990). Möåt nûãa gaái maåi dêm àûúåc phoãng vêën úã Can-cuát-
ta ÊËn Àöå nïu rùçng ngheâo khoá cuâng kiïåt laâ nguyïn nhên dêîn hoå vaâo con àûúâng maåi dêm,
22% nïu laâ do “caác khoá khùn gia àònh” (Chakraborty vaâ caác TG khaác 1994). Thûúâng trong
möåt söë cöng viïåc coá àûúåc chó coá möåt viïåc coá thïí thñch húåp vúái phuå nûä khöng coá ai nêng àúä,
àöåc thên vaâ vúái giaáo duåc thêëp, maåi dêm coá thïí hïët sûác hêëp dêîn so vúái caác khaã nùng laâm
viïåc thay thïë khaác. Vñ duå úã Gam-bia, gaái maåi dêm coá thïí thu nhêåp möåt ngaây cao hún gêëp
ba lêìn thu nhêåp cuãa phuå nûä laâm caác cöng viïåc trong khu vûåc khöng chñnh thûác vaâ bùçng
vúái thu nhêåp cuãa cöng chûác nhaâ nûúác cêëp cao (Pickering vaâ Wilkins 1993). Gaái maåi dêm
thêëp cêëp úã baäi biïín Ba-li, In-àö-nï-xi-a kiïëm möåt tuêìn bùçng möåt cöng chûác trung bònh
thu nhêåp caã thaáng (Wirawan, Fajans vaâ Ford 1993). ÚÃ vuâng àö thõ Bùng Cöëc vaâ möåt tónh
Àöng Bùæc Thaái Lan, thu nhêåp doâng bònh quên cuãa gaái maåi dêm lúán hún gêëp hai lêìn cuãa
phuå nûä cuâng tuöíi laâm caác cöng viïåc khaác (Bloom vaâ caác TG khaác, sùæp xuêët baãn). Loaåi boã
yïëu töë tuöíi taác vaâ giaáo duåc ra, gaái maåi dêm thu nhêåp 50% cao hún so vúái thu nhêåp úã caác
cöng viïåc khaác maâ hoå coá àuã trònh àöå laâm.
Phuå nûä coá thïí phaãi tham gia caác hoaåt àöång maåi dêm àïí hoaân thaânh nghôa vuå gia
àònh. Trong khùæp thïë giúái phaát triïín, caác gia àònh ngheâo tòm caách traánh ruãi ro kinh tïë
bùçng caách àa daång hoaá caác hoaåt àöång kinh tïë vaâ thöng qua möåt maång lûúái caác thaânh viïn
gia àònh phên böí trïn möåt vuâng àõa lyá röång lúán. Caác con lúán di cû ra caác àö thõ, nûúác ngoaâi
vaâ caác vuâng àùåc biïåt àïí tòm caác cöng viïåc beáo búã cho pheáp hoå tiïët kiïåm vaâ gûãi tiïìn vïì cho
gia àònh mònh. Àöång cú naây cuâng vúái thu nhêåp cao cuãa nghïì maåi dêm giaãi thñch cho phêìn
lúán caác nguöìn cung cêëp maåi dêm, àùåc biïåt úã chêu AÁ (Archavanitkul vaâ Guest 1994;
Wawer vaâ caác TG khaác 1996a). Chó coá ñt hún 1 trong 10 gaái maåi dêm úã Ba-li, In-àö-nï-xi-
a laâ tûâ Ba-li (Wirawan, Fajans vaâ Ford 1993). Phuå nûä Nïpan chiïëm hún möåt nûãa gaái maåi
dêm úã caác nhaâ chûáa taåi Mumbai (Bombay) (Quan Saát Nhên quyïìn/chêu AÁ 1995). ÚÃ In-

118
àö-nï-xi-a, Nïpan vaâ Thaái Lan maång lûúái di cû giûäa caác laâng cuå thïí cung cêëp phuå nûä treã
vaâ caác quêån kinh doanh maåi dêm úã caác àö thõ àaä àûúåc thiïët lêåp tûâ lêu (Archavanitkul vaâ
Guest 1994; Quan Saát Nhên quyïìn/chêu AÁ 1995; Jones, Sulistyaningsih vaâ Hull 1994).
Loaåi boã caác haån chïë phaáp lyá vïì quyïìn cuãa phuå nûä, khuyïën khñch bònh àùèng nam nûä
vaâ nêng cao caác cú höåi kinh tïë cho phuå nûä khöng chó taåo àiïìu kiïån cho hoå dïî traánh nhiïîm
HIV hún maâ coân giuáp thuác àêíy phaát triïín. Caác chñnh saách àùåc biïåt giuáp phuå nûä laâ tùng tyã
lïå ài hoåc cuãa caác hoåc sinh nûä; àaãm baão cú höåi viïåc laâm ngang nhau; àûa khoãi voâng phaáp
luêåt vaâ trûâng trõ nghiïm khùæc tïå bùæt laâm nö lïå, haäm hiïëp, àaánh àêåp vúå vaâ maåi dêm treã
em; àaãm baão quyïìn thûâa kïë, thûâa hûúãng taâi saãn vaâ quyïìn nuöi dêåy con caái. Möåt nïìn kinh
tïë phaát triïín cuäng laâ möåt thaânh töë quan troång trong viïåc nêng cao caác cú höåi kinh tïë cho
ngûúâi phuå nûä. Têët nhiïn, caãi thiïån àõa võ cuãa phuå nûä cuäng múã ra caác cú höåi lûåa choån caác
haânh vi coá nguy cú cao, nhûng ñt phuå nûä coá thïí laåi laâm nhû vêåy. Coá thïí giaã àõnh möåt caách
húåp lyá laâ vúái nhûäng lûåa choån nhiïìu hún, àaåi böå phêån phuå nûä seä chúáp lêëy cú höåi choån caác
haânh vi an toaân vaâ traánh bõ nhiïîm HIV.

Giaãm àoái ngheâo


Ngheâo àoái vaâ àõa võ kinh tïë thêëp cuäng haån chïë ngûúâi ta lûåa choån caác haânh vi an toaân.
Nhûäng ngûúâi coá thu nhêåp thêëp, vñ duå, coá thïí khöng coá tiïìn àïí chûäa chaåy caác bïånh LQÀTD
hay mua bao cao su. Caác gia àònh ngheâo coá thïí coi maåi dêm laâ möåt nghïì beáo búã cho caác
àûáa con gaái treã vaâ ñt àûúåc hoåc cuãa mònh. Nhûäng ngûúâi vúái hoåc thûác thêëp coá thïí ñt àûúåc
tiïëp cêån vúái caác caác thöng tin vïì möëi hiïím nguy cuãa caác haânh vi nguy cú cao hoùåc ñt coá thïí
hiïíu àûúåc caác thöng tin vïì phoâng traánh. Àiïìu naây coá thïí giaãi thñch àûúåc taåi sao nhûäng
ngûúâi trong xaä höåi dïî bõ nhiïîm caác bïånh LQÀTD vaâ caác bïånh truyïìn nhiïîm khaác nhêët laåi
laâ nhûäng ngûúâi ngheâo vaâ khöng àûúåc hoåc haânh. Àiïìu naây àûúåc khùèng àõnh bùçng phên
tñch liïn quöëc gia trònh baây trong Chûúng 1 laâ caác nûúác àang phaát triïín coá thu nhêåp cao
hún coá mûác nhiïîm HIV thêëp hún.
Tuy nhiïn úã bònh diïån tûâng quöëc gia thò khaã nùng nhiïîm HIV laåi cao hún trong söë
nhûäng ngûúâi àaân öng vaâ àaân baâ coá thu nhêåp vaâ trònh àöå giaáo duåc cao hún. Phêìn lúán bùçng
chûáng lêëy tûâ caác nghiïn cûáu àûúåc tiïën haânh taåi caác nûúác Àöng vaâ Trung Phi trong cuöëi
thêåp kyã 80 vaâ àêìu thêåp kyã 90. Vñ duå, trong möåt nghiïn cûáu vïì bïånh nhên ngoaåi truá vaâ nhi
khoa úã Ki-ga-li, thuã àö cuãa Ru-an-àa, phuå nûä maâ caác baån tònh chñnh coá giaáo duåc vaâ thu
nhêåp cao thûúâng dïî bõ nhiïîm bïånh hún so vúái nhûäng phuå nûä maâ caác baån tònh chñnh coá
giaáo duåc vaâ thu nhêåp thêëp hún; tyã lïå nhiïîm bïånh cho thêëy xu hûúáng tûúng tûå tuyâ theo
loaåi cöng viïåc cuãa caác baån tònh (khung 3.2). Trong söë caác phuå nûä khaám taåi caác phoâng
khaám KHHGÀ taåi Àares Sa-lam, Tan-da-nia, nhûäng phuå nûä maâ baån tònh cuãa hoå coá trònh
àöå giaáo duåc phöí thöng hún 12 nùm thò coá xaác suêët nhiïîm HIV gêëp nùm lêìn so vúái söë phuå
nûä maâ baån tònh cuãa hoå khöng àûúåc hoåc möåt tñ gò caã (Msamanga vaâ caác TG khaác 1996). ÚÃ
Ma-la-uy, tyã lïå huyïët thanh dûúng tñnh laâ thêëp nhêët trong söë phuå nûä mang thai maâ baån
tònh cuãa hoå khöng coá trònh àöå giaáo duåc (5%) nhûng tùng lïn 16% trong söë caác phuå nûä maâ
baån tònh cuãa hoå coá hún bêíy nùm giaáo duåc (Dallabetta vaâ caác TG khaác 1993). ÚÃ quêån nöng
thön Ra-kai, U-gan-àa, ngûúâi àûáng àêìu gia àònh coá möåt chuát ñt giaáo duåc naâo àoá thò laåi dïî
bõ nhiïîm HIV hún laâ nhûäng ngûúâi khöng àûúåc hoåc (Baáo caáo phuå trúå, Menon vaâ caác TG
khaác 1996b). ÚÃ vuâng Kagera úã Tan-da-ni-a, xaác suêët chïët do AIDS cao hún trong söë
nhûäng phuå nûä àaä töët nghiïåp phöí thöng tiïíu hoåc hay trung hoåc cú súã so vúái phuå nûä khöng
àûúåc hoåc haânh (Baáo caáo phuå trúå, Ainsworth vaâ Semali 1997).
Vaâo àêìu nhûäng nùm 90 sûå khaác biïåt vïì tyã lïå nhiïîm HIV giûäa nhûäng ngûúâi coá vaâ

119
khöng coá vùn hoaá lúán hún úã vuâng nöng thön so vúái vuâng thaânh thõ cuãa Àöng Phi, cho caã
àaân öng lêîn àaân baâ. Vñ duå úã thaânh phöë Mwanza, Tan-da-ni-a, nûä giúái dïî bõ nhiïîm hún laâ
nam giúái, nhûng khöng coá sûå khaác biïåt theo trònh àöå hoåc vêën vïì tyã lïå hiïån nhiïîm HIV
trong söë nam vaâ nûä giúái (khung minh hoaå 3.3). Tuy nhiïn úã caác vuâng nöng thön Mwanza,
Tan-da-ni-a vaâ úã quêån Ra-kai, U-gan-àa, núi coá sûå khaác biïåt roä raâng theo trònh àöå hoåc
vêën thò sûå khaác biïåt naây trong söë phuå nûä lúán hún so vúái söë àaân öng12.
Cuöëi cuâng, nhûäng ngûúâi coá thu nhêåp cao úã Trung vaâ Àöng Phi hay bõ nhiïîm HIV hún
laâ nhûäng ngûúâi coá thu nhêåp thêëp. Caác nhên viïn coá thu nhêåp cao laâ nhûäng ngûúâi dïî bõ
nhiïîm HIV trong hai ngaânh úã Kin-sa-sa, CH Cöng Gö, trong nhûäng nùm cuöëi 1980 (Ryder
vaâ caác TG khaác 1990). Nhên viïn trong ngaânh ngên haâng (àûúåc traã lûúng cao) coá tyã lïå
nhiïîm HIV cao hún laâ nhûäng ngûúâi laâm trong ngaânh dïåt (àûúåc traã lûúng thêëp hún) vaâ
trong möîi möåt cöng ty, caác nhên viïn quaãn lyá coá tyã lïå nhiïîm HIV cao hún caác nhên viïn
laâm viïåc chên tay. Taåi quêån Rakai, U-gan-àa, chuã caác höå gia àònh coá nhaâ cûãa khaá hún dïî
bõ nhiïîm gêëp rûúäi so vúái nhûäng ngûúâi khöng coá nhaâ úã, sau khi àaä loaåi trûâ caác yïëu töë vïì
tuöíi taác, giúái tñnh, tònh traång hön nhên, hoåc vêën, vaâ nghïì nghiïåp (Baáo caáo phuå trúå,
Menon vaâ caác TG khaác 1906 b).
Taåi sao nhûäng ngûúâi coá àõa võ kinh tïë - xaä höåi cao hún laåi coá tyã lïå nhiïîm HIV cao hún?
Thûá nhêët àaân öng vúái thu nhêåp vaâ hoåc vêën cao hún dïî löi cuöën vaâ bao àûúåc gaái maåi dêm
lêîn caác baån tònh ngêîu hûáng. Vñ duå, phên tñch söë liïåu lêëy tûâ caác àiïìu tra haânh vi tònh duåc
cuãa Chûúng trònh toaân cêìu phoâng chöëng AIDS (CCTCPCA) cuãa TC Y tïë Thïë giúái thêëy
rùçng úã nùm àõa àiïím úã Chêu Phi cuäng nhû Thaái Lan, Ma-ni-la (Phi-li-pin) vaâ Ri-ö dú Ja-
nïi-rö (Bra-xin), àaân öng caâng coá hoåc vêën bao nhiïu caâng dïî coá caác quan hïå tònh duåc ngêîu
hûáng vaâ khöng thûúâng xuyïn bêëy nhiïu (Baáo caáo phuå trúå, Deheneffe, Carael vaâ Noumbissi
1996)13. Möåt lyá do thûá hai laâ àaân öng vaâ phuå nûä coá trònh àöå giaáo duåc vaâ thu nhêåp cao hún
dïî ài laåi vaâ do àoá coá nhiïìu cú höåi àïí coá caác loaåi hònh quan hïå tònh duåc khaác nhau.

Baãng 3.2: Tyã lïå phuå nûä tûâ 19 àïën 37 bõ nhiïîm HIV, theo tònh traång kinh tïë xaä höåi cuãa
caác baån tònh cuãa hoå, Ki-ga-li, Ru-an-àa

Àùåc àiïím cuãa baån tònh HIV - dûúng tñnh (phêìn trùm)
Söë nùm hoåc (nùm)
0-4 18
5-7 32
8-11 34
Thu nhêåp haâng thaáng (frùng Ruanàa)
Khöng coá thu nhêåp 22
1-9999 25
>= 10000 35
Nghïì nghiïåp
Laâm nghïì nöng 9
Quên nhên 22
Khu vûåc tû nhên 32
Cöng chûác nhaâ nûúác 38
Ghi chuá: kñch thûúác cuãa mêîu laâ 1,458
Nguöìn: Allen vaâ caác taác giaã khaác 1991

120
Baãng 3.3: Möëi liïn hïå giûäa hoåc vêën vaâ tònh traång HIV, Phuå nûä vaâ Àaân öng, Vuâng
Mwanza, Tan-da-ni-a, vaâ Quêån Ra-kai, U-gan-àa

Tyã lïå nhiïîm HIV (phêìn trùm)


Núi nghiïn cûáu Mûác hoåc hoåc Àaân öng Phuå nûä
ñt hún 4 nùm 9,6 15.3
Mwanza, Tandania (thaânh thõ) 4 nùm hoùåc hún 8.5 15.3
ñt hún 4 nùm 2.7 3.0
Mwanza, Tandania (nöng thön) 4 nùm hoùåc hún 4.2 5.9
Khöng coá 7.5 13.5
Tiïíu hoåc 17.6 29.8
Quêån Rakai, Udanda (thaânh thõ) Trung hoåc 19.7 40.7
Nguöìn: Barongo vaâ caác TG khaác 1992; Grosskurth vaâ caác TG khaác 1995b;Serwadda vaâ caác TG khaác 1992.

Vêåy nhûäng kïët quaã trïn coá nghôa laâ àöëi vúái HIV, khöng giöëng nhû caác bïånh truyïìn
nhiïîm khaác kïí caã caác bïånh LQÀTD khaác, giaãm àoái ngheâo vaâ nêng cao trònh àöå giaáo duåc
laåi coá thïí laâm tùng sûå lêy nhiïîm HIV? Àiïìu naây dûúâng nhû laâ mêu thuêîn vúái caác phaát
hiïån nïu úã Chûúng 1 laâ tyã lïå nhiïîm HIV laâ thêëp nhêët trong söë nhûäng quöëc gia coá thu
nhêåp vaâ trònh àöå hoåc vêën cao.
Àiïìu khaác biïåt tûúãng nhû coá giûäa caác phaát hiïån úã mûác tûâng quöëc gia vaâ mûác quöëc tïë
coá thïí giaãi thñch àûúåc bùçng hai yïëu töë. Thûá nhêët, vaâo luác nhûäng ngûúâi naây bõ nhiïîm bïånh
vaâo àêìu vaâ giûäa nhûäng nùm 80, nhêån thûác vaâ kiïën thûác vïì phoâng ngûâa HIV coân ñt. Do
vêåy, nhûäng lúåi thïë baão vïå maâ trònh àöå hoåc vêën vaâ thu nhêåp cao thûúâng mang laåi khaã
nùng cao hún àïí biïët vïì phoâng ngûâa HIV vaâ coá nhiïìu tiïìn hún àïí mua bao cao su vaâ coá caác
biïån phaáp ngùn ngûâa bõ nhiïîm bïånh - khöng phaát huy taác duång. Thûá hai, thiïëu nhûäng
kiïën thûác vaâ khöng coá caác biïån phaáp baão vïå, nhûäng ngûúâi coá thu nhêåp vaâ hoåc vêën cao hún
vúái nhiïìu baån tònh hún dïî tiïëp xuác vúái viruát HIV hún. Do tyã lïå hiïån nhiïîm HIV laâ tyã lïå luäy
kïë qua nhiïìu nùm, nïn noá seä dêîn àïën tyã lïå hiïån nhiïîm cao hún trong söë nhûäng ngûúâi coá
thu nhêåp vaâ hoåc vêën cao hún laâ nhûäng ngûúâi ngheâo coá ñt baån tònh hún.
Nïëu nhûäng giaãi thñch trïn laâ àuáng thò khi coá nhûäng kiïën thûác vïì laâm thïë naâo àïí
traánh nhiïîm HIV, nhûäng ngûúâi vúái hoåc thûác vaâ thu nhêåp cao seä úã võ trñ thuêån lúåi hún
trong viïåc hoåc àûúåc vaâ traánh bõ nhiïîm viruát. Do àoá, tyã lïå mùæc múái seä giaãm nhanh trong söë
nhûäng ngûúâi giaâu vaâ cuöëi cuâng seä àaão laåi möëi tûúng quan thuêån giûäa thu nhêåp vaâ töíng tyã
lïå nhiïîm HIV maâ caác nghiïn cûáu vïì chêu Phi phaát hiïån thêëy.
Nhûäng bùçng chûáng ñt oãi hiïån coá cho thêëy xu hûúáng trïn thûåc tïë àang diïîn ra. Vñ duå
úã Bra-xin khoaãng ba phêìn tû nhûäng ngûúâi múái bõ chuêín àoaán laâ mùæc bïånh AIDS cho àïën
nùm 1985 vaâ trong söë hoå nïëu coá söë liïåu vïì trònh àöå hoåc vêën thò àïìu àaä töët nghiïåp trung
hoåc hay àaåi hoåc. Cho àïën nùm 1994 chó coân möåt phêìn tû nhûäng ngûúâi chêín àoaán mùæc
AIDS laâ coá trònh àöå hoåc vêën nhû trïn (Parker 1996). ÚÃ caác vuâng nöng thön Bu-ta-rï, Ru-
an-àa, tyã lïå nhiïîm múái HIV cao hún trong söë nhûäng phuå nûä úã caác höå gia àònh thu nhêåp
thêëp (Bulterys vaâ caác TG khaác 1994). Kïët quaã naây cuäng phuâ húåp vúái nhûäng phaát hiïån taåi
caác nûúác cöng nghiïåp phaát triïín; vñ duå úã Myä caác lêy nhiïîm múái dïî xaãy ra trong söë nhûäng
ngûúâi coá àõa võ kinh tïë - xaä höåi thêëp (Cowan, Brundage vaâ Pomerantz 1994; Krueger vaâ
caác TG khaác 1990). Hún thïë nûäa, caác söë liïåu cuãa Àiïìu tra nhên khêíu vaâ y tïë khùèng àõnh
laâ úã têët caã caác nûúác àang phaát triïín àûúåc nghiïn cûáu, àaân öng vaâ phuå nûä coá trònh àöå hoåc

121
Hònh 3.2. Tyã lïå àaân öng vaâ phuå nûä sûã duång bao cao su vúái caác baån tònh ngêîu hûáng,
theo trònh àöå hoåc vêën, Taám quöëc gia

Àaân öng vaâ phuå nûä coá hoåc


vêën nhiïìu hún dïî sûã duång
bao cao su hún trong quan
hïå tònh duåc ngêîu hûáng

Ghi chuá: Hònh naây chó xaác xuêít sûã duång bao cao su, tuöíi, núi söëng thaânh thõ, nghïì nghiïåp vaâ taâi saãn laâ hùçng söë. Thúâi gian
tham chiïëu khaác nhau. Xem ghi chuá 14 úã cuöëi chûúng.
Nguöìn: Baáo caáo phuå trúå, Filmer 1997, tûâ söë liïåu cuãa Àiïìu tra nhên khêíu hoåc vaâ y tïë.

vêën caâng cao thò hoå caâng sûã duång bao cao su nhiïìu hún (hònh 3.2)14. Trong möåt nghiïn
cûáu khaác, àaân öng Thaái coá thu nhêåp thûúâng xuyïn vaâ taâi saãn cao nhêët thûúâng sûã duång
bao cao su trong quan hïå vúái gaái maåi dêm hún so vúái nhûäng àaân öng khaác (Morris vaâ caác
TG khaác 1996). Trong söë lñnh laâm nghôa vuå quên sûå Thaái Lan úã tuöíi 21 vaâo àêìu nhûäng
nùm 1990, tyã lïå nhiïîm múái HIV thêëp hún trong söë lñnh coá trònh àöå giaáo duåc cao hún (Carr
vaâ caác TG khaác 1994)15.
Möåt söë nghiïn cûáu vïì gaái maåi dêm cho thêëy phuå nûä vúái thu nhêåp cao hún hay sûã
duång bao cao su hún vaâ coá tyã lïå nhiïîm HIV thêëp hún. Vñ duå úã ba thaânh phöë úã bang Sao
Pao-lö, Bra-xin, gaái maåi dêm àoâi giaá cao thûúâng coá ñt khaách haâng hún nïn coá nhiïìu khaã
nùng luön luön sûã duång bao cao su trong nùm trûúác àiïìu tra hún, hoå cuäng tiïm chñch ma

122
tuyá ñt hún vaâ do àoá ñt coá khaã nùng bõ nhiïîm HIV vaâ caác bïånh LQÀTD khaác hún so vúái gaái
maåi dêm giaá reã (Lurier vaâ caác TG khaác 1995).
Kïët luêån, mùåc dêìu coá nhûäng möëi liïn hïå giûäa àõa võ kinh tïë - xaä höåi vaâ nhiïîm HIV
trong möåt söë nùm, caác chñnh saách cuãa chñnh phuã nhùçm nêng cao trònh àöå hoåc vêën vaâ
giaãm àoái ngheâo seä giaãm nhûäng trúã ngaåi kinh tïë cho viïåc coá caác haânh vi an toaân vaâ giaãm
tyã lïå nhiïîm múái HIV vïì lêu daâi. Caác quöëc gia thûúâng theo àuöíi nhûäng chñnh saách naây vò
chuáng coá nhûäng lúåi ñch xaä höåi sêu röång; chuáng coân böí sung hïët sûác hûäu hiïåu cho caác can
thiïåp ngùæn haån khuyïën khñch nhûäng haânh vi tònh duåc vaâ tiïm chñch an toaân vaâ chùæc
chùæn seä nêng cao hiïåu quaã cuãa caác can thiïåp naây.

Àùåt caác ûu tiïn cuãa chñnh phuã trong phoâng chöëng HIV
Giaãm chi phñ cuãa caác haânh vi tònh duåc vaâ tiïm chñch an toaân cho nhûäng ngûúâi dïî bõ
nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn viruát HIV nhêët coá thïí giaãm caác haânh vi nguy cú cao vaâ viïåc naây
laåi coá taác àöång maånh meä túái tiïën trònh cuãa bïånh dõch. Do coá nhiïìu caách coá thïí laâm àïí àaåt
àûúåc muåc tiïu trïn, vêåy chûúng trònh naâo cêìn phaãi àûúåc ûu tiïn nhêët xeát dûúái goác àöå chi
tiïu cuãa chñnh phuã?
Phêìn naây kiïën nghõ möåt chiïën lûúåc phoâng chöëng röång raäi cho chñnh phuã úã têët caã caác
giai àoaån tiïën triïín cuãa dõch bïånh, nhùçm töëi àa hoaá taác àöång cuãa nguöìn lûåc haån chïë cuãa
chñnh phuã trong viïåc ngùn chùån HIV lêy lan. Trong khi tuên thuã nhûäng nguyïn tùæc kinh
tïë cöng cöång, caác chñnh phuã cêìn taâi trúå hay trûåc tiïëp thûåc hiïån caác can thiïåp cêìn thiïët cho
viïåc chùån àûáng sûå lêy lan HIV maâ caác caá nhên vaâ cöng ty tû nhên seä khöng coá àuã khuyïën
khñch àïí tûå mònh taâi trúå. Àoá laâ cung cêëp caác haâng hoaá cöng cöång, giaãm caác aãnh hûúãng
ngoaåi vi tiïu cûåc cuãa caác haânh vi gêy lêy truyïìn HIV vaâ baão vïå ngûúâi ngheâo khoãi bõ nhiïîm
HIV. Caác chûúng trònh giaãi quyïët caác vêën àïì trïn seä nêng cao tñnh hiïåu quaã vaâ cöng bùçng
cuãa caác nöî lûåc phoâng ngûâa cuãa chñnh phuã. Hún thïë nûäa, theo caác nguyïn tùæc dõch tïî hoåc
nïu úã Chûúng 2, hiïåu quaã cuãa caác chûúng trònh seä àûúåc nêng cao nïëu caác chñnh phuã haânh
àöång caâng súám caâng töët vaâ nïëu hoå thaânh cöng trong viïåc ngùn ngûâa lêy nhiïîm trong söë
nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV. Nhûäng khuyïën nghõ naây
khöng coá haâm yá haån chïë quy mö tham gia cuãa chñnh phuã nïëu nhû nguöìn lûåc vaâ yá chñ cho
pheáp laâm nhiïìu viïåc hún. YÁ àõnh úã àêy chó laâ nïu ra möåt têåp húåp töëi thiïíu caác hoaåt àöång
maâ têët caã caác chñnh phuã phaãi laâm àïí nêng cao hiïåu quaã vaâ tñnh cöng bùçng cuãa caác chûúng
trònh phoâng ngûâa vaâ möåt thûá tûå húåp lyá theo àoá chñnh phuã coá thïí múã röång caác can thiïåp
cuãa mònh.
Àêy laâ möåt chiïën lûúåc röång lúán dûåa trïn nhûäng nguyïn tùæc nïìn taãng vïì kinh tïë cöng
cöång, dõch tïî hoåc vaâ hiïåu quaã - chi phñ. Àiïìu coân laåi cho tûâng quöëc gia laâm laâ xaác àõnh möåt
töí húåp caác chûúng trònh, chñnh saách vaâ can thiïåp cuå thïí àïí theo àuöíi chiïën lûúåc trïn möåt
caách hiïåu quaã nhêët vïì chi phñ. Chuáng töi seä thaão luêån möåt söë yïëu töë maâ nhiïìu khi àöìng
thúâi taác àöång túái tñnh hiïåu quaã - chi phñ cuãa caác hoaåt àöång phoâng chöëng HIV cuãa caác
chñnh phuã. Tuy nhiïn, ngay caã trong khuön khöí nhûäng nguyïn tùæc chuã àaåo naây, tñnh
hiïåu quaã - chi phñ cuãa caác chûúng trònh phoâng chöëng HIV thay àöíi àaáng kïí tuyâ theo hoaân
caãnh cuå thïí. Caác lûåa choån chûúng trònh nhêët thiïët phaãi theo tuyâ tûâng quöëc gia cuå thïí búãi
vò chi phñ vaâ hiïåu quaã cuãa caác can thiïåp cuäng nhû àùåc àiïím vaâ khaã nùng tiïëp cêån nhûäng
ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV khaác biïåt roä rïåt giûäa caác hoaân caãnh khaác nhau.

123
Kinh tïë hoåc cöng cöång vaâ caác ûu tiïn cuãa chñnh phuã
Caác chñnh saách cuãa chñnh phuã coá thïí giaãi quyïët àûúåc ba thêët baåi cuãa cú chïë thõ trûúâng xaãy
ra trong phoâng ngûâa HIV. Vêën àïì àêìu tiïn laâ khöng cung cêëp àêìy àuã haâng hoaá cöng cöång
- àùåc biïåt laâ thiïëu yïëu töë khuyïën khñch cho khu vûåc tû nhên thu thêåp vaâ truyïìn baá caác
kiïën thûác quan troång cho viïåc phoâng ngûâa dõch bïånh. Thûá hai laâ caác aãnh hûúãng ngoaåi vi
tiïu cûåc cuãa caác haânh vi nguy cú cao: ngûúâi ta khi quyïët àõnh coá hay khöng tiïën haânh caác
bûúác baão vïå hoå khoãi bõ nhiïîm HIV chùæc seä chó tñnh àïën caác chi phñ cho mònh nïëu bõ nhiïîm
HIV nhûng coá thïí khöng tñnh àïën chi phñ cuãa nhiïîm HIV thûá phaát hoå coá thïí gêy ra nïëu
hoå bõ nhiïîm. Loaåi thêët baåi thûá ba cuãa cú chïë thõ trûúâng laâ cöng bùçng: nhûäng ngûúâi rêët
ngheâo seä ñt coá khaã nùng tûå baão vïå mònh khoãi bõ nhiïîm HIV hún laâ nhûäng ngûúâi khaác.
Cung cêëp haâng hoaá cöng cöång. Viïåc thu thêåp vaâ saãn xuêët thöng tin vïì phoâng vaâ
kiïím soaát HIV hoaân toaân laâ haâng hoaá cöng cöång, búãi vò khöng möåt caá nhên naâo laåi coá thïí
hûúãng hïët toaân böå lúåi ñch cuãa viïåc laâm naây. Caác thöng tin thiïët yïëu bao göìm caác söë liïåu vïì
mûác àöå vaâ caác xu hûúáng nhiïîm HIV vaâ caác bïånh LQÀTD, tyã lïå caác haânh vi coá nguy cú cao
vaâ chi phñ vaâ lúåi ñch cuãa caác chûúng trònh phoâng chöëng (khung minh hoaå 3.8). Moåi ngûúâi
àïìu hûúãng lúåi tûâ nhûäng thöng tin nhû vêåy nhûng laåi khöng coá àuã khuyïën khñch àïí caá
nhên vaâ tû nhên saãn xuêët caác thöng tin naây vúái söë lûúång àuã.
Giaãm caác aãnh hûúãng ngoaåi vi tiïu cûåc cuãa caác haânh vi truyïìn HIV. Nïëu
ngûúâi coá caác haânh vi nguy cú cao àûúåc thöng baáo àêìy àuã vïì nguy hiïím bõ nhiïîm HIV vaâ
biïët laâm thïë naâo àïí phoâng ngûâa, nïëu hoå coá phûúng tiïån àïí phoâng ngûâa vaâ nïëu hoå laâ naån
nhên duy nhêët phaãi chõu hêåu quaã thò lêåp luêån laâ chñnh phuã phaãi can thiïåp àïí ngùn cho
hoå khoãi bõ nhiïîm seä rêët yïëu. Tuy nhiïn, quan hïå tònh duåc khöng an toaân vúái nhiïìu baån
tònh vaâ caác haânh vi tiïm chñch khöng an toaân nêng cao nguy cú truyïìn nhiïîm cho moåi
ngûúâi, ngay caã nhûäng ngûúâi khöng coá caác haânh vi coá nguy cú.
Nhû àaä chó ra úã àêìu chûúng naây, nhûäng ngûúâi coá caác haânh vi ruãi ro chùæc seä laâm möåt
söë viïåc àïí giaãm nguy cú bõ nhiïîm HIV búãi nhûäng chi phñ caá nhên to lúán hoå phaãi gaánh chõu
möåt khi hoå bõ nhiïîm. Tuy nhiïn búãi vò hoå haânh àöång chuã yïëu àïí àaáp laåi ruãi ro tùng lïn
cho baãn thên hoå maâ thöi, haânh àöång cuãa hoå khöng phaãn aãnh toaân böå chi phñ - nghôa laâ caã
caác aãnh hûúãng ngoaåi vi tiïu cûåc - cuãa viïåc khöng cöë yá laâm viruát lêy lan ra caác böå phêån
khaác coân laåi cuãa xaä höåi. Nhiïìu ngûúâi khöng thûåc haânh caác haânh vi coá nguy cú cao sùén
saâng traã cho nhûäng ai thûåc haânh caác haânh vi naây àïí hoå coá nhûäng haânh vi an toaân hún
nhùçm ngùn chùån dõch bïånh lan truyïìn vaâ do àoá giaãm búát nguy cú moåi ngûúâi bõ nhiïîm
HIV. Do vêåy coá nhûäng luêån cûá maånh meä cho viïåc chñnh phuã trúå cêëp cho caác haânh vi an
toaân trong söë nhûäng ngûúâi thûåc haânh caác haânh vi coá nguy cú cao àïí baão vïå moåi ngûúâi - caã
baão vïå viïåc lêy lan giûäa baãn thên nhûäng ngûúâi coá caác haânh vi nguy cú cao lêîn khi nhûäng
caá nhên naây àaä bõ nhiïîm thò ngùn cho viruát khöng lan truyïìn tûâ hoå sang nhûäng ngûúâi
khaác.
Caác nguyïn tùæc kinh tïë cöng cöång vaâ dõch tïî hoåc àïìu thöëng nhêët rùçng chñnh phuã phaãi
ûu tiïn cao cho viïåc ngùn chùån lêy nhiïîm trong söë nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm lan
truyïìn HIV. Mûác àöå cuãa caác aãnh hûúãng ngoaåi vi tiïu cûåc cuãa caác haânh àöång nguy cú cao
cuãa hoå coá thïí ào lûúâng àûúåc bùçng söë truyïìn nhiïîm thûá phaát maâ ngûúâi àoá coá thïí gêy ra
möåt khi bõ nhiïîm viruát HIV. Theo àõnh nghôa, haânh vi cuãa möåt ngûúâi caâng nguy hiïím cao
bao nhiïu thò söë lûúång lêy nhiïîm thûá phaát ngûúâi àoá coá thïí gêy ra lúán bêëy nhiïu, vaâ do àoá
aãnh hûúãng ngoaåi vi cuãa caác haânh vi cuãa ngûúâi naây caâng tiïu cûåc bêëy nhiïu. Tyã lïå taåo
nhiïîm múái HIV trong söë nhûäng caá nhên naây lúán hún 1, do àoá goáp phêìn duy trò dõch bïånh.
Mùåt khaác, nhûäng ngûúâi thûåc haânh caác haânh vi ñt ruãi ro hún - nhû khöng coá quan hïå tònh

124
duåc hay tiïm chñch, tònh duåc möåt vúå möåt chöìng, sûã duång thûúâng xuyïn bao cao su, hay
tiïm chñch bùçng duång cuå tiïåt truâng - seä taåo ra ñt hún, nïëu coá caác lêy nhiïîm thûá phaát.
Nhûäng ngûúâi naây dïî chõu caác aãnh hûúãng ngoaåi vi tiïu cûåc do nhûäng ngûúâi coá haânh vi
nguy cú cao taåo ra.

Khung minh hoåa 3.8 Nhûäng söë liïåu naâo vïì HIV vaâ caác bïånh LQÀTD khaác maâ caác
chñnh phuã nïn thu thêëp?

Caác loaåi thöng tin dûúái àêy coá têìm quan troång söëng coân nïëu caác chñnh phuã àõnh thiïët kïë vaâ thûåc
hiïån caác biïån phaáp hûäu hiïåu nhùçm giaãm caác haânh vi nguy cú cao:
* Mûác àöå vaâ xu thïë nhiïîm HIV vaâ caác bïånh LQÀTD khaác. Thöng tin vïì mûác àöå vaâ xu thïë nhiïîm
HIV vaâ caác bïånh LQÀTD khaác trong dên cû noái chung, trong caác tiïíu nhoám dên cû nguy cú cao vaâ
thêëp vaâ trong caác vuâng àõa lyá àùåc biïåt cêìn thiïët àïí theo doäi sûå lan truyïìn cuãa dõch bïånh. Thöng tin
naây thûúâng àûúåc thu thêåp thöng qua thûã vö danh vaâ khöng raâng buöåc caác mêîu maáu cuãa caác nhoám
caá nhên khaác nhau: phuå nûä àïën khaám thai, nhûäng ngûúâi cho maáu, caác bïånh nhên bïånh LQÀTD vaâ
nhûäng ngûúâi nghiïån ma tuyá àang tham gia caác chûúng trònh chûäa nghiïån - nhû laâ möåt böå phêån cuãa
möåt hïå thöëng giaám saát dõch tïî hoåc. (AIDSCAP vaâ caác TG khaác 1996, Chin 1990, Sato 1996). Caác
àiïìu tra chuyïn sêu coá thïí lêìn theo caác xu thïë vïì tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong caác tiïíu nhoám dên cû
thûåc haânh caác haânh vi nguy cú cao. Taåi nhûäng nûúác maâ dõch HIV coân úã trong giai àoaån sú khai, thò
mûác àöå vaâ xu hûúáng nhiïîm caác bïånh LQÀTD coá thïí laâ möåt chó dêîn vïì caác mö hònh haânh vi tònh duåc
seä gêy lan truyïìn HIV.
* Tyã lïå caác haânh vi nguy cú cao vaâ àùåc àiïím cuãa nhûäng ngûúâi thûåc haânh nhûäng haânh vi naây.
Thöng tin vïì tyã lïå vaâ baãn chêët cuãa caác haânh vi nguy cú cao laâ khöng thïí thiïëu àûúåc trong viïåc àaánh
giaá quy mö tiïìm taâng vaâ töëc àöå lan truyïìn cuãa möåt dõch HIV, vaâ àïí quyïët àõnh khi naâo, úã àêu vaâ laâm
thïë naâo àïí can thiïåp. Nhûäng haânh vi naâo laâ haânh vi coá nguy cú cao trong möåt quöëc gia? Chuáng phöí
biïën trong toaân böå khöëi dên cû hay chó khu truá trong möåt söë nhoám àùåc biïåt vaâ coá thïí xaác àõnh àûúåc?
Nhûäng cêu hoãi naây coá thïí àûúåc traã lúâi thöng qua caác àiïìu tra àaåi diïån trong khöëi dên cû chung vaâ
caác àiïìu tra nhoã hún vïì haânh vi cuãa caác nhoám àûúåc cho laâ coá caác haânh vi nguy cú cao. Thu thêåp
nhûäng thöng tin nhû vêåy coá thïí hïët sûác khoá khùn: caác àiïìu tra vïì haânh vi tònh duåc thûúâng gêy nhiïìu
tranh caäi, àiïìu tra nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm vaâ nhûäng ngûúâi tiïm chñch gùåp caác vêën àïì khoá
khùn vïì hêåu cêìn vaâ àöå chñnh xaác. Tuy nhiïn, caác thöng tin thu thêåp àûúåc laâ hïët sûác quan troång cho
viïåc àaánh giaá xu thïë tûúng lai cuãa dõch bïånh, söë ngûúâi coá caác ruãi ro cao nhêët vaâ caác phûúng caách
coá hiïåu quaã nhêët àïí giaãm caác haânh vi nguy cú cao.
* Chi phñ cuãa caác can thiïåp vaâ taác àöång cuãa chuáng lïn tyã lïå nhiïîm múái. Nhiïìu thöng tin àaä àûúåc
thu thêåp vïì taác àöång cuãa caác chûúng trònh lïn kiïën thûác vaâ haânh vi, nhûng àaáng tiïëc laâ coá rêët ñt
nghiïn cûáu xem xeát taác àöång cuãa caác haânh vi naây lïn tyã lïå nhiïîm múái; coân ñt hún thïë nûäa söë nghiïn
cûáu thûã àaánh giaá tñnh hiïåu quaã - chi phñ cuãa caác can thiïåp. Àaánh giaá hiïåu quaã - chi phñ vïì mùåt taác
àöång lïn tyã lïå mùæc múái chûá khöng chó taác àöång lïn thay àöíi haânh vi khöng thöi, chùæc chùæn seä laâm roä
têìm quan troång àùåc biïåt cuãa viïåc giaãm caác haânh vi nguy hiïím trong söë nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ
truyïìn HIV nhêët. Nhûäng nghiïn cûáu nhû vêåy seä hïët hûäu ñch khöng, chó cho viïåc vaåch ra caác chñnh
saách coá hiïåu quaã hún maâ coân giuáp vûúåt qua caác trúã ngaåi chñnh trõ àïí trúå cêëp cho caác haânh vi an
toaân trong söë nhûäng ngûúâi dïî truyïìn HIV cho nhûäng ngûúâi khaác nhêët.

Möåt söë ngûúâi coá thïí hoãi: liïåu chñnh phuã coá nïn daânh ñt nhêët àuã nguöìn lûåc àïí phoâng
ngûâa sûå truyïìn nhiïîm HIV trong söë nhûäng ngûúâi khöng coá caác haânh vi nguy cú cao
nhûng dêìu sao cuäng coá thïí bõ nhiïîm HIV hay khöng? Dêìu sao thò nhûäng ngûúâi naây laâ àaåi
àa söë trong nhoám dên cû chung. Taåi caác quöëc gia maâ chñnh phuã coá traách nhiïåm chùm soác
sûác khoeã cho moåi ngûúâi vaâ coá àuã nguöìn lûåc àïí laâm nhû vêåy, thò khöng nïn loaåi trûâ viïåc
múã röång chûúng trònh phoâng chöëng HIV túái nhoám ngûúâi coá nguy cú thêëp. Tuy nhiïn, ngay

125
caã trong nhûäng trûúâng húåp nhû vêåy, caác chñnh phuã trûúác hïët phaãi àaãm baão laâ caác chûúng
trònh phoâng chöëng phaãi bao phuã àuã nhûäng ngûúâi dïî coá nguy cú nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn
HIV nhêët, bùæt àêìu tûâ nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao nhêët trúã ài, búãi vò àêy laâ caách
coá hiïåu quaã nhêët àïí baão vïå moåi ngûúâi.
Tuy nhiïn, coá nhûäng trûúâng húåp maâ caác can thiïåp cho toaân böå dên cû laåi coá têìm quan
troång cho thaânh cöng cuãa caác chûúng trònh hûúáng vaâo nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm
lan truyïìn HIV nhêët. Vñ duå, mùåc dêìu thöng tin giuáp nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú thêëp
giaãm tiïëp nhûäng ruãi ro cuãa hoå seä coá ñt taác àöång túái dõch bïånh noái chung, hoå vêîn cêìn hiïíu
HIV àûúåc truyïìn nhiïîm nhû thïë naâo vaâ - àiïìu quan troång hún laâ - HIV khöng truyïìn nhû
thïë naâo. Thöng tin khöng chñnh xaác vaâ ngay caã thöng tin chñnh xaác nhûng trònh baây theo
caách taåo ra caãm giaác súå haäi hay bêëp bïnh coá thïí kñch thñch phên biïåt àöëi sûã nhûäng ngûúâi
coá nguy cú nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV, nhûäng ngûúâi HIV - dûúng tñnh vaâ nhûäng ngûúâi
söëng vúái AIDS (Allard 1989). Àiïìu naây khöng nhûäng chó khöng àaáng laâm vaâ khöng cöng
bùçng maâ coân coá taác haåi túái khaã nùng phaát àöång nhûäng chûúng trònh phoâng chöëng coá khaã
nùng laâm chêåm laåi sûå truyïìn nhiïîm HIV cuäng nhû nhûäng nöî lûåc giaãm nheå taác àöång cuãa
bïånh dõch seä thaão luêån úã Chûúng 4. Caác thöng tin taåo ra nhûäng lo súå vïì nhûäng ngûúâi bõ
nhiïîm HIV laâ möåt vêën àïì nghiïm troång taåi hêìu hïët têët caã caác nûúác núi àaä cöng böë cöng
khai röång raäi súám vïì dõch bïånh. Àïí traánh vêën àïì naây, caác chñnh phuã phaãi laâm roä cho toaân
böå dên chuáng hiïíu rùçng khöng thïí lêy HIV qua bùæt tay hay tiïëp xuác thöng thûúâng vaâ coá
caác biïån phaáp nhùçm giaãm kyâ thõ vaâ baão vïå nhûäng ngûúâi coá nguy cú nhiïîm HIV khoãi bõ
phên biïåt àöëi xûã.
Giuáp ngûúâi ngheâo traánh nhiïîm HIV. Biïån phaáp àêìu tiïn cuãa chñnh phuã phaãi laâ
giaãm chi phñ cuãa caác haânh vi an toaân cho ngûúâi ngheâo thöng qua caãi thiïån hoaåt àöång cuãa
cú chïë thõ trûúâng. Vñ duå nhû thöng qua boã thuïë quan àaánh vaâo bao cao su vaâ boã haån chïë
quaãng caáo bao cao su. Nïëu phoâng ngûâa coân quaá töën keám àöëi vúái ngûúâi ngheâo, trúå cêëp laâ
cêìn thiïët. Taåi caác quöëc gia, núi caác nhoám riïng biïåt gùåp phaãi nhûäng caãn trúã cho viïåc coá
àûúåc caác thöng tin - vñ duå thêët hoåc, ngön ngûä khaác nhau, hay thiïëu tiïëp cêån àûúåc vúái baáo
chñ, àaâi hay ti vi thò trúå cêëp truyïìn baá caác thöng tin cho caác nhoám hay bõ thiïåt thoâi seä caãi
thiïån sûå tiïëp cêån cuãa hoå àïën caác biïån phaáp phoâng ngûâa. Ngoaâi trúå cêëp truyïìn baá caác
thöng tin vïì HIV ra, caác biïån phaáp phoâng ngûâa quan troång nhêët laâ caác biïån phaáp laâm cho
ngûúâi ngheâo dïî daâng coá bao cao su, àûúåc chûäa chaåy caác bïånh LQÀTD vaâ coá àûúåc maáu an
toaân. Tuy nhiïn, trûâ phi coá sûå truâng lùåp giûäa ngûúâi ngheâo vaâ nhûäng ngûúâi coá haânh vi
nguy cú cao, caác can thiïåp àûúåc trúå cêëp phoâng ngûâa HIV cho ngûúâi ngheâo seä giaãi quyïët
vêën àïì cöng bùçng nhûng seä khöng coá hiïåu quaã trong viïåc kòm chïë dõch bïånh, àùåc biïåt khi
noá coân úã giai àoaån sú khai.

Hiïåu quaã - chi phñ xuêët phaát tûâ goác àöå Nhaâ nûúác
Caác chñnh phuã, giöëng nhû têët caã caác thûåc thïí khaác àïìu phaãi hoaåt àöång vúái möåt ngên saách
cöë àõnh, phaãi tòm “giaá trõ cho àöìng tiïìn mònh boã ra” khi quyïët àõnh giûäa caác phûúng aán
chi tiïu. Phên tñch hiïåu quaã - chi phñ laâ möåt cöng cuå àïí quyïët àõnh choån giûäa caác phûúng
hûúáng haânh àöång thay thïë khi nguöìn lûåc khan hiïëm. Phên tñch naây tòm caách àaåt àûúåc
hiïåu quaã cao nhêët vúái möåt ngên saách àaä cho; hay xem xeát möåt caách khaác ài, laâm thïë naâo
àïí àaåt àûúåc hiïåu quaã mong muöën vúái chi phñ thêëp nhêët coá thïí. Àöëi vúái phoâng chöëng HIV
vaâ caác can thiïåp y tïë khaác, hiïåu quaã hay lúåi ñch cho möåt àö la boã ra coá thïí tñnh toaán àûúåc
bêët chêëp ai laâ ngûúâi traã cho can thiïåp naây hay ai àûúåc hûúãng lúåi ñch do can thiïåp naây àem
laåi. Tuy nhiïn möåt söë can thiïåp y tïë coá hiïåu quaã vïì chi phñ theo caách ào lûúâng naây seä do
caá nhên tûå laâm vaâ chi traã maâ khöng cêìn sûå can thiïåp cuãa chñnh phuã. (Vñ duå: nhiïìu ngûúâi

126
seä tûå tòm tham vêën, mua bao cao su, hay sûã duång duång cuå tiïm chñch tiïåt truâng àïí traánh
bõ nhiïîm vaâ truyïìn HIV, duâ nhûäng dõch vuå naây coá àûúåc nhaâ nûúác trúå cêëp hay khöng). Caác
biïån phaáp maâ caác caá nhên seä chi traã bùçng tiïìn cuãa mònh khöng phaãi laâ ûu tiïn cuãa caác
khoaãn ngên saách haån heåp cuãa chñnh phuã. Chñnh phuã chó nïn trûúác hïët chi caác nguöìn lûåc
haån heåp cuãa mònh vaâo caác can thiïåp coá hiïåu quaã vïì chi phñ theo caách hiïíu thöng thûúâng
vaâ seä khöng àûúåc tiïën haânh nïëu khöng coá sûå tham gia cuãa chñnh phuã - àoá laâ nhûäng can
thiïåp coá hiïåu quaã cung cêëp caác haâng hoaá cöng cöång vaâ giaãm aãnh hûúãng ngoaåi vi tiïu cûåc
cuãa caác haânh vi nguy cú cao. Chiïën lûúåc naây nhêët àõnh seä phoâng ngûâa möåt söë lûúång
nhiïîm bïånh tiïëp theo lúán nhêët trong têët caã nhûäng nhoám dên cû, kïí caã söë àöng khöng coá
caác haânh vi nguy cú cao.
Möåt söë chñnh phuã coá nhiïåm vuå phaãi can thiïåp röång raäi trong lônh vûåc y tïë vaâ phaãi
laänh traách nhiïåm chûäa vaâ phoâng bïånh cho têët caã caác cöng dên, bêët kïí chi tiïu cuãa chñnh
phuã coá laâm tùng hiïåu quaã hay khöng. Liïåu nhiïåm vuå trïn coá thay àöíi ûu tiïn thaão luêån úã
trïn khöng? Khöng, noá khöng thay àöíi. Trûâ phi chi phñ àïí thay àöíi haânh vi trong söë
nhûäng ngûúâi dïî nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV laâ hïët sûác cao, thuác àêíy thay àöíi haânh vi
trong söë nhûäng ngûúâi naây coá leä laâ coá hiïåu quaã nhêët vïì chi phñ vïì mùåt ngùn ngûâa lêy
nhiïîm trong toaân thïí dên cû.
Möåt söë yïëu töë coá taác àöång túái tñnh hiïåu quaã - chi phñ cuãa caác chûúng trònh phoâng
chöëng HIV/AIDS khaác nhau do chñnh phuã taâi trúå khöng nhêët thiïët phaãi àûa vaâo tñnh
toaán hiïåu quaã - chi phñ cho caác caá nhên. Cuäng coá möåt söë vêën àïì àùåc thuâ cho tñnh hiïåu quaã
- chi phñ cuãa caác can thiïåp phoâng chöëng HIV cêìn phaãi tñnh àïën.
Lúåi ñch cöng cöång bao göìm caã nhûäng lêy nhiïîm àûúåc ngùn ngûâa. Trong khi
tñnh lúåi ñch thu àûúåc tûâ caác chûúng trònh phoâng ngûâa, àiïìu quan troång khöng chó tñnh àïën
lúåi ñch do ngûúâi trûåc tiïëp bõ taác àöång nhêån àûúåc maâ caã söë lûúång lêy nhiïîm thûá phaát àûúåc
ngùn ngûâa. Lêy nhiïîm thûá phaát, thûåc chêët, ào lûúâng mûác àöå chûúng trònh giaãi quyïët caác
aãnh hûúãng ngoaåi vi tiïu cûåc. Khöng àûa lêy nhiïîm thûá phaát vaâo lúåi ñch cuãa caác chûúng
trònh y tïë cöng cöång seä dêîn àïën àaánh giaá khöng hïët lúåi ñch phoâng ngûâa trong nhûäng
nhoám dïî nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV, búãi vò söë lûúång ngûúâi trong nhûäng nhoám naây
thûúâng beá so vúái töíng söë dên cû nhûng söë lêy nhiïîm thûá phaát trïn möåt àêìu ngûúâi thûúâng
laåi lúán.
Phoâng ngûâa cöng cöång phaãi nêng cao, chûá khöng thay thïë, cho caác nöî lûåc
phoâng ngûâa caá nhên. Caác chûúng trònh cöng cöång seä coá hiïåu quaã hún vïì chi phñ nïëu
chuáng coá thïí taåo thïm nhu cêìu vïì caác haânh vi giaãm ruãi ro maâ khöng “triïåt tiïu” caác
nguöìn àêìu vaâo do tû nhên àêìu tû. Vñ duå trong nhûäng xaä höåi maâ bao cao su àaä coá röång raäi
vúái giaá thêëp, caác chûúng trònh trúå giaá bao cao su maâ khöng nhùçm vaâo caác àöëi tûúång dïî
nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët coá thïí seä chó chuyïín viïåc cêëp taâi chñnh cho baán bao
cao su hiïån taåi tûâ tuái caá nhên sang tuái nhaâ nûúác maâ khöng coá taác àöång naâo caã túái dõch
bïånh. Liïåu viïåc phên phöëi laåi naây coá nêng cao tñnh cöng bùçng hay khöng tuyâ thuöåc vaâo
viïåc phên phöëi thu nhêåp cuãa nhûäng ngûúâi baán bao cao su so vúái cöång àöìng dên cû chung.
Nhû chuáng ta àaä thêëy trïn àêy trong chûúng naây, gaái maåi dêm thu nhêåp cao vaâ àaân öng
coá hoåc thûác cao hún thûúâng duâng bao cao su trong caác quan hïå tònh duåc maåi dêm vaâ ngêîu
hûáng. Do àoá, trúå cêëp bao cao su khöng coá àõnh hûúáng coá thïí seä giuáp nhûäng ngûúâi àaä khaá
giaâu röìi chûá khöng nêng cao cöng bùçng vaâ dïî seä thay thïë cho bao cao su àaä àang àûúåc caác
caá nhên mua chûá khöng taåo ra nhu cêìu múái. Lêåp luêån tûúng tûå cuäng aáp duång cho sûå thay
thïë coá thïí xaãy ra giûäa caác dõch vuå cöng cöång vaâ tû nhên chûäa bïånh LQÀTD vaâ cung cêëp
maáu an toaân. Do àoá hiïåu quaã cuãa caác chûúng trònh cöng cöång phaãi àûúåc ào bùçng sûå khaác

127
biïåt vïì caác kïët quaã khi coá vaâ khi khöng coá caác chûúng trònh naây.
Phoâng ngûâa HIV/AIDS coân coá nhûäng taác àöång ngoaåi vi tñch cûåc khaác. Nhiïìu
can thiïåp nhùçm phoâng ngûâa HIV coá thïm nhûäng taác àöång tñch cûåc maâ coá thïí bõ boã qua
nïëu phên tñch hiïåu quaã - chi phñ chó xem xeát taác àöång lïn HIV/AIDS. Vñ duå, caác chûúng
trònh bao cao su cuäng ngùn ngûâa caác bïånh LQÀTD laâ caác bïånh cuäng lêy truyïìn giöëng nhû
HIV vaâ taåo ra caác taác àöång ngoaåi vi tiïu cûåc tûúng tûå. Giaáo duåc HIV úã trûúâng hoåc vaâ
khuyïën khñch nhûäng thanh niïn coá quan hïå tònh duåc sûã duång bao cao su seä böí trúå cho caác
nöî lûåc khuyïën khñch khöng coá quan hïå tònh duåc súám, giaãm coá thai vaâ naåo thai trong söë nûä
sinh, vaâ kïët quaã seä nêng cao tyã lïå kïët thuác hoåc phöí thöng trong söë nûä sinh. Caác chûúng
trònh giaãm thiïíu nguy haåi trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá taåo nhu cêìu vïì caác
chûúng trònh phuåc höìi cai nghiïån ma tuyá vaâ giaãm lêy truyïìn viïm gan B vaâ C vaâ caác bïånh
lêy qua maáu khaác. Mùåc duâ nhûäng lúåi ñch trïn khoá lûúång hoaá nhûng khöng àûúåc boã qua.
Löi cuöën caác ngaânh khaác tham gia coá thïí nêng cao hiïåu quaã. Trong khi chñnh
phuã phaãi uãng höå nhûäng nöî lûåc phoâng ngûâa trong söë nhûäng ngûúâi dïî coá khaã nùng nhiïîm
vaâ laâm lan truyïìn HIV, caác chñnh phuã khöng nhêët thiïët laâ cú quan coá hiïåu quaã nhêët thiïët
kïë vaâ thûåc hiïån caác chûúng trònh naây. Löi cuöën sûå tham gia vaâ trúå cêëp cho caác töí chûác phi
chñnh phuã àïí caác töí chûác naây giuáp thiïët kïë vaâ thûåc hiïån caác can thiïåp coá thïí tùng thïm
nhiïìu hiïåu quaã - chi phñ cuãa caác chûúng trònh cöng cöång, àùåc biïåt khi caác töí chûác phi
chñnh phuã coá caán böå laâ hay àaåi diïån cho nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao nhiïîm vaâ laâm lan
truyïìn HIV. Tñnh hiïåu quaã - chi phñ cuãa têët caã caác can thiïåp coá thïí àûúåc caãi thiïån thöng
qua caác biïån phaáp khaác cuãa chñnh phuã vñ duå nhû núái loãng caác cêëm àoaán luêåt phaáp vaâ
giaãm thiïíu nhûäng kyâ thõ maâ nhûäng ngûúâi trong nhoám dên cû coá nguy cú cao gùåp àïí sao
cho caác töí chûác phi chñnh phuã coá thïí laâm viïåc möåt caách coá hiïåu quaã hún. Sûå húåp taác giûäa
nhaâ nûúác vaâ tû nhên trong cuöåc àêëu tranh àûúng àêìu vúái HIV/AIDS seä àûúåc thaão luêån kyä
trong Chûúng 5.

Nhûäng can thiïåp naâo laâ coá hiïåu quaã nhêët vïì chi phñ?
Chó coá möåt söë ñt caác can thiïåp vïì HIV/AIDS àûúåc àaánh giaá àêìy àuã vïì taác àöång cuãa chuáng
lïn tyã lïå nhiïîm múái vaâ tyã lïå hiïån nhiïîm HIV; trong söë nhûäng can thiïåp àaä àûúåc àaánh giaá,
nhûäng can thiïåp hûúáng vaâo nhûäng ngûúâi thûåc haânh caác haânh vi nguy cú cao laâ coá hiïåu
quaã nhêët (Aral vaâ Peterman 1996; Choi vaâ Coates 1994; Höåi àöìng Nghiïn cûáu Quöëc gia
1996; Oakley, Fullerton vaâ Holland 1995). Phuå luåc A cuãa baáo caáo naây trònh baây kïët quaã
cuãa 22 àaánh giaá sêu hún vïì caác can thiïåp HIV/AIDS àaä àûúåc tiïën haânh úã caác nûúác àang
phaát triïín. Àaáng tiïëc laâ thöng tin vïì chi phñ cuãa caác can thiïåp naây thûúâng khöng coá, nïn
tñnh hiïåu quaã - chi phñ cuãa chuáng ñt khi àûúåc àaánh giaá.
Taác àöång cuãa caác chiïën lûúåc can thiïåp khaác nhau trong böën dõch bïånh.
Hiïåu quaã cuãa caác can thiïåp khaác nhau seä bõ aãnh hûúãng maånh búãi baãn chêët cuãa chñnh caác
can thiïåp vaâ búãi tñnh àöìng nhêët cuãa caác haânh vi taåo ra dõch bïånh. Àïí minh hoaå cho yá kiïën
naây, Van Vliet vaâ caác TG khaác (1997) àaä mö phoãng taác àöång cuãa viïåc tùng sûã duång bao
cao su vaâ tùng chûäa trõ caác bïånh LQÀTD coá thïí chûäa khoãi (Cla-mi-di-a, lêåu, giang mai),
lïn dõch HIV lêy qua tònh duåc khaác giúái trong böën quêìn thïí giaã àõnh trònh baây trong
Chûúng 2 sûã duång chûúng trònh mö phoãng STDSIM16. Mö phoãng cho thêëy taác àöång cuãa
viïåc tùng sûã duång bao cao su vaâ chûäa trõ caác bïånh LQÀTD trong caác nhoám khaác nhau
trong böën quêìn thïí 15 nùm sau khi bïånh dõch bùæt àêìu. (Nhû àaä thêëy trong Chûúng 2,
trong möîi möåt quêìn thïí dên cû can thiïåp súám vaâo caác nhoám dïî bõ nhiïîm vaâ truyïìn HIV
seä coá hiïåu quaã hún laâ thay àöíi haânh vi sau naây nhû thaão luêån úã àêy).

128
Mö phoãng cho thêëy taác àöång cuãa viïåc tùng sûã duång bao cao su trong ba nhoám ngûúâi
vúái tyã lïå thay àöíi baån tònh khaác nhau - gaái maåi dêm, àaân öng coá baån tònh laâ gaái maåi dêm
vaâ ngêîu hûáng vaâ phuå nûä coá caác möëi quan hïå öín àõnh. Nhûäng nhoám naây àïìu laâ troång têm
tûúng ûáng cuãa caác chûúng trònh tiïëp cêån gaái maåi dêm, chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi bao
cao su vaâ dõch vuå sûác khoeã sinh saãn. Trong ba mö phoãng, thuêåt ngûä “gaái maåi dêm” chó
nhûäng phuå nûä coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao nhêët - 10 baån tònh múái cho möåt tuêìn hay hún
500 baån tònh möåt nùm. Trong thûåc tïë, têët nhiïn, möåt söë phuå nûä coá tyã lïå thay àöíi baån tònh
rêët cao khöng coi mònh laâ “gaái maåi dêm” vaâ hoå coá thïí tiïëp xuác vúái caác baån tònh nam giúái
cuãa mònh trong caác hoaân caãnh khaác nhau. Coá nhûäng àaân öng vaâ phuå nûä khaác trong
nhûäng quêìn thïí giaã àõnh naây coá söë baån tònh lúán nhûng ñt hún 500 ngûúâi möåt nùm. Taác
àöång cuãa caác can thiïåp khaác nhau lïn têët caã nhûäng nhoám naây coá thïí mö phoãng cho tûâng
nhoám vaâ cuâng möåt luác cho têët caã caác nhoám. Tuy nhiïn, àïí minh hoaå, chuáng töi chó trònh
baây caác can thiïåp mö phoãng vúái ba nhoám.
Trong phûúng aán cú baãn khi khöng coá möåt can thiïåp naâo caã, chuáng töi giaã àõnh laâ chó
coá 20% gaái maåi dêm vaâ 5% àaân öng coá quan hïå tònh duåc vúái gaái maåi dêm vaâ baån tònh ngêîu
hûáng sûã duång bao cao su thûúâng xuyïn, nghôa laâ trong moåi lêìn giao húåp. Chuáng töi cuäng
giaã àõnh laâ khöng möåt phuå nûä naâo thuöåc nhoám coá quan hïå bïìn vûäng duâng bao cao su
caã17. Mö phoãng cho thêëy taác àöång cuãa viïåc cuâng möåt luác tùng sûã duång thûúâng xuyïn bao
cao su trong söë gaái maåi dêm lïn 90% vaâ trong hai nhoám kia lïn 20%18. Nhûäng mûác naây
àûúåc choån vò caác taác giaã tin rùçng àêy laâ nhûäng mûác hiïån thûåc coá thïí àaåt àûúåc úã möåt söë
nûúác àang phaát triïín. Taåi nhûäng nûúác àang phaát triïín khaác mûác sûã duång bao cao su coá
thïí coân vûúåt mûác mö phoãng úã àêy. Trong söë nhûäng ngûúâi sûã duång bao cao su, tyã lïå thêët
baåi do vúä vaâ sûã duång khöng àuáng àûúåc giaã àõnh laâ 5%.
Mö phoãng cuäng cho thêëy taác àöång cuãa tùng chûäa trõ bïånh LQÀTD lïn tyã lïå nhiïîm
HIV. Phûúng aán cú baãn giaã àõnh 25% têët caã caác trûúâng húåp bïånh LQÀTD cho caác triïåu
chûáng àaä chûäa coá hiïåu quaã vaâ khöng coá chûúng trònh saâng loåc vaâ chûäa trõ cuå thïí cho gaái
maåi dêm. Mö phoãng cho thêëy taác àöång cuãa viïåc tùng tyã lïå caác triïåu chûáng bïånh LQÀTD
àûúåc chûäa khoãi lïn 75% trong quêìn thïí dên cû noái chung vaâ trong möåt phûúng aán taách
biïåt khaác, taác àöång cuãa viïåc thûåc hiïån möåt chûúng trònh khaám haâng thaáng vaâ chûäa bïånh
cho 90% gaái maåi dêm. Trong phûúng aán cuöëi naây, 5% gaái maåi dêm àûúåc giaã àõnh laâ khöng
chûäa àûúåc. Caác giaã àõnh trong phûúng aán cú baãn vaâ nùm can thiïåp bùçng bao cao su vaâ
chûäa bïånh LQÀTD àûúåc toám tùæt taåi baãng 3.4.

Baãng 3.4 Toám tùæt caác giaã àõnh trûúác vaâ sau caác can thiïåp, mö phoãng STDSM (%)

Caác giaã àõnh Phûúng aán cú baãn Sau khi can thiïåp
Sûã duång bao cao su liïn tuåc
Gaái maåi dêm 20 90
Àaân öng coá quan hïå vúái gaái maåi dêm vaâ baån tònh ngêîu
nhiïn 5 20
Phuå nûä tuöíi tûâ 15-50 coá quan hïå tònh duåc öín àõnh 0 20
Caác triïåu chûáng bïånh LQÀTD àûúåc chûäa khoãi 25 75
Gaái maåi dêm àûúåc khaám vaâ chûäa bïånh LQÀTD haâng
thaáng 0 90
Nguöìn: Baáo caáo böí trúå, Van Vliet vaâ caác TG khaác 1997

129
Taác àöång mö phoãng cuãa tùng sûã duång bao cao su vaâ chûäa trõ caác bïånh LQÀTD lïn tyã
lïå nhiïîm HIV cuãa ngûúâi lúán trong böën quêìn thïí giaã àõnh àûúåc trònh baây trïn hònh 3.3.
Bêët chêëp caác giaã àõnh vïì caác haânh vi tònh duåc, taác àöång cuãa caác can thiïåp cuå thïí cho thêëy
möåt söë àiïím nhêët quaán àaáng ngaåc nhiïn thöng suöët caác quêìn thïí:
• Àaåt 90% sûã duång bao cao su trong gaái maåi dêm dêîn àïën giaãm maånh tyã lïå hiïån nhiïîm
HIV trong têët caã ba quêìn thïí núi coá quan hïå tònh duåc vúái gaái maåi dêm (a, b, d), ngay
caã khi gaái maåi dêm chó chiïëm möåt phêìn hïët sûác nhoã trong möîi möåt quêìn thïí (0,25%
phuå nûä hay ñt hún). Khaám vaâ chûäa bïånh LQÀTD cho gaái maåi dêm coá taác àöång keám
hún nhiïìu (so vúái sûã duång bao cao su, N.D).
• Tùng chûäa trõ bïånh LQÀTD trong toaân thïí dên cû khöng hiïåu quaã bùçng nêng cao sûã
duång bao cao su trong söë nhûäng ngûúâi coá nhiïìu baån tònh. Àiïìu naây khöng coá gò àaáng
ngaåc nhiïn caã, búãi vò nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao nhiïîm vaâ truyïìn HIV taåo ra möåt söë
lûúång khöng cên àöëi caác trûúâng húåp nhiïîm bïånh LQÀTD, vaâ bao cao su ngùn ngûâa
viïåc truyïìn nhiïîm caã HIV lêîn bïånh LQÀTD. Chûäa bïånh LQÀTD trong toaân thïí dên
cû vaâ sûã duång bao cao su búãi caác phuå nûä coá möëi quan hïå tònh duåc öín àõnh coá taác àöång
lúán nhêët àöëi vúái caác quêìn thïí coá quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng àöìng thúâi vúái nhiïìu
ngûúâi (b,c).
• Taác àöång cuãa viïåc duâng nhiïìu bao cao su hún trong söë phuå nûä coá quan hïå tònh duåc öín
àõnh rêët nhoã, vaâ trong quêìn thïí coá möåt loaåt caác möëi quan hïå tònh duåc möåt vúå möåt
chöìng (d) viïåc naây hêìu nhû khöng coá möåt taác àöång naâo túái dõch bïånh. Trong quêìn thïí
núi dõch bïånh do maåi dêm thuác àêíy (a), sûã duång bao cao su búãi caác phuå nûä quan hïå
möåt vúå möåt chöìng chó húi tùng viïåc giaãm tyã lïå nhiïîm HIV trong khi àoá úã hai quêìn thïí
khaác noá chó laâm chêåm laåi möåt dõch bïånh vêîn àang lan röång.
Xeát xïëp haång caác can thiïåp trong tûâng quêìn thïí dên cû cuå thïí, chuáng töi thêëy rùçng:
• Trong dõch bïånh chó do quan hïå tònh duåc maåi dêm gêy ra maâ thöi (a), têët caã caác can
thiïåp taåo ra möåt sûå giaãm tuyïåt àöëi vïì tyã lïå hiïån nhiïîm HIV; trong dõch bïånh gêy ra
búãi thuêìn tuyá quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng (c), khöng möåt can thiïåp mö phoãng naâo àuã
coá hiïåu quaã àïí taåo ra möåt sûå giaãm tuyïåt àöëi.
• Trong quêìn thïí dên cû coá quan hïå tònh duåc maåi dêm vaâ ngêîu hûáng àöìng thúâi (b), tyã
lïå nhiïîm giaãm ûáng vúái 90% tùng sûã duång bao cao su trong gaái maåi dêm; 20% tyã lïå sûã
duång bao cao su trong söë àaân öng coá quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng ngùn cho tyã lïå
nhiïîm HIV khöng tùng.
• Trong quêìn thïí dên cû coá quan hïå möåt vúå möåt chöìng (d), tùng sûã duång bao cao su búãi
gaái maåi dêm laâ can thiïåp duy nhêët dêîn àïën möåt sûå giaãm tuyïåt àöëi vïì tyã lïå hiïån
nhiïîm HIV.
Trïn thûåc tïë khöng coá giaã àõnh “coá/ hoùåc khöng coá”. Vò luön coá aãnh hûúãng qua laåi giûäa
caác can thiïåp nhùçm vaâo nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån tònh khaác nhau nïn bêët kyâ möåt
can thiïåp seä laâm thay àöíi haânh vi úã hún möåt nhoám ngûúâi nhûng vúái caác mûác àöå khaác
nhau. Hún thïë nûäa caác can thiïåp kïët húåp nhùçm vaâo nhiïìu nhoám seä coá taác àöång nhiïìu hún
caác can thiïåp àún leã; vñ duå taác àöång túái gaái maåi dêm àïí tùng sûå sûã duång bao cao su seä ñt
coá hiïåu quaã hún laâ taác àöång cuâng möåt luác vúái hoå vaâ caác khaách haâng cuãa hoå. Tuy nhiïn, caác
mö phoãng trïn cho thêëy tyã lïå taác àöång lúán nhêët seä àaåt àûúåc thöng qua caác can thiïåp
thaânh cöng trong viïåc thay àöíi haânh vi cuãa nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao
nhêët.

130
Hònh 3.3: Taác àöång cuãa nhûäng thay àöíi trong sûã duång bao cao su vaâ chûäa trõ bïånh
LQÀTD trong böën quêìn thïí dên cû vúái caác mö hònh haânh vi tònh duåc khaác nhau

Nêng sûã duång bao cao su


trong söë ngûúâi haânh nghïì
maåi dêm lïn 90% laâ caách
hiïåu quaã nhêët giaãm tyã lïå hiïån
nhiïîm HIV trong 3 trong 4
quêìn thïí mö phoãng; trong
quêìn thïí mö phoãng coân laåi
khöng coá tònh duåc maåi dêm

Nguöìn: Baáo caáo böí trúå, Van Vliet vaâ caác taác giaã khaác, 1997

Kïët luêån chung nhêët coá thïí ruát ra tûâ caác mö phoãng trïn laâ, mùåc duâ mö hònh haânh vi
tònh duåc chung trong möåt quêìn thïí coá aãnh hûúãng túái caác taác àöång cuãa caác can thiïåp,
phoâng ngûâa trong söë nhûäng ngûúâi dïî coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao nhêët laâ coá taác àöång lúán
nhêët bêët kïí caác mö hònh haânh vi tònh duåc trong quêìn thïí àoá laâ thïë naâo. Giaã àõnh laâ tùng
sûã duång bao cao su trong söë nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao nhêët - gaái maåi
dêm hay nhûäng ngûúâi khaác - seä khöng töën keám nhiïìu hún, thò hûúáng trúå cêëp bao cao su
vaâ caác nöî lûåc khuyïën khñch hoå thay àöíi haânh vi cuãa mònh laâ coá hiïåu quaã nhêët vïì chi phñ.
Caác nghiïn cûáu hiïåu quaã - chi phñ cuãa caác can thiïåp phoâng chöëng HIV úã caác
nûúác àang phaát triïín coân hiïëm vaâ khöng aáp duång cho caác nûúác khaác àûúåc. Chó
coá rêët ñt caác nghiïn cûáu àaä ghi laåi chi phñ vaâ hiïåu quaã cuãa caác can thiïåp phoâng ngûâa HIV
úã caác nûúác àang phaát triïín (Beal, Bontinck vaâ Fransen 1992, Gilson vaâ caác TG khaác
1996. Moses vaâ caác TG khaác 1991). Töíng quan möåt söë nghiïn cûáu hiïåu quaã - chi phñ úã caác
nûúác àang phaát triïín àûúåc trònh baây trong phuå luåc B cuãa baáo caáo naây. Phêìn lúán caác
nghiïn cûáu àaánh giaá do taác àöång bùçng nhûäng thay àöíi haânh vi trung gian àûúåc cho laâ coá

131
Khung minh hoaå 3.9. Hiïåu quaã - chi phñ cuãa phoâng ngûâa trong söë nhûäng ngûúâi coá
nguy cú cao nhêët
Chi thïm 1 triïåu àö la coá thïí ngùn ngûâa àûúåc bao nhiïu ngûúâi nhiïîm HIV trong möåt nùm trong caác
nhoám coá mûác àöå nguy cú nhiïîm HIV khaác nhau? Cêu traã lúâi do möåt nghiïn cûáu gêìn àêy úã Myä àûa
ra àaä thïí hiïån tñnh hiïåu quaã - chi phñ cao cuãa viïåc têåp trung kinh phñ phoâng ngûâa vaâo caác nhoám dïî
bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët, cuäng nhû caác lúåi ñch coá thïm nhúâ can thiïåp súám. (Kahn 1996).
Nghiïn cûáu xaác àõnh 4 nhoám nguy cú vïì tyã lïå nhiïîm HIV öín àõnh maâ hoå coá nïëu khöng can
thiïåp; nguy cú cao (50% nhiïîm), nguy cú trung bònh (15%), nguy cú thêëp (1%) vaâ nguy cú rêët thêëp
(0,1%). Tyã lïå nhiïîm HIV öín àõnh àûúåc àõnh nghôa laâ thúâi àiïím maâ söë nhiïîm múái bùçng àuáng söë ngûúâi
ra khoãi nhoám vò chïët hoùåc vò loaåi àûúåc yïëu töë nguy cú (vñ duå khöng tiïm chñch ma tuyá nûäa). Vñ duå vïì
nhûäng nhoám ngûúâi naây úã Myä laâ àaân öng treã tuöíi döìng tñnh luyïën aái úã San-fran-si-xcö (nguy cú cao),
tieï chñch ma tuyá úã San-fran-si-xcö (nguy cú trung bònh), vaâ phuå nûä àïën khaám taåi caác phoâng khaám
bïånh LQÀTD taåi Ca-li-fo-nia (nguy cú thêëp). Nguy cú rêët thêëp laâ phêìn lúán nhoám dên cû chung kïí caã
phuå nûä úã tuöíi sinh àeã úã 41 trong söë 50 bang cuãa Myä.
Kïët quaã cuãa nghiïn cûáu phuå thuöåc vaâo caác giaã àõnh vïì chi phñ vaâ taác àöång cuãa caác can thiïåp.
Taác giaã àêìu tiïn giaã àõnh laâ chi phñ ngùn ngûâa möåt nùm cho möåt ngûúâi thuöåc bêët cûá nhoám naâo laâ
200 àö la, sau àoá taác giaã xem xeát sûå nhaåy caãm cuãa caác kïët quaã àöëi vúái giaã àõnh naây. Con söë 200 àö
la trïn möåt àêìu ngûúâi naây dûåa trïn möåt àiïìu tra chi phñ haâng nùm cuãa caác can thiïåp khaác nhau cho
caác nhoám nguy cú cao vaâ thêëp úã Myä*
Baãng cuãa khung minh hoaå 3.9 trònh baây nhiïîm HIV àûúåc ngùn ngûâa, vúái nhûäng giaã àõnh trïn,
bùçng 1 triïåu àö la chi phñ haâng nùm cho möîi möåt bêíy nhoám; hoùåc vúái can thiïåp muöån (khi giai bïånh
dõch àaä àaåt giai àoaån öín àõnh) hay vúái caác can thiïåp súám (trûúác khi àaåt túái tyã lïå nhiïîm öín àõnh). Taác
àöång cuãa möîi möåt can thiïåp àûúåc trònh biïíu diïîn cho triïín voång 5 nùm vaâ 20 nùm. Möåt triïåu àö la
ngùn ngûâa söë nhiïîm lúán nhêët nïëu têåp trung vaâo nhoám coá nguy cú cao nhêët trong giai àoaån súám.
Tuy nhiïn, lúåi ñch cuãa viïåc ngùn ngûâa súám naây chó trúã nïn roä rïåt vúái triïín voång 20 nùm.

Baãng cuãa khung minh hoaå 3.9: Söë nhiïîm HIV àûúåc ngùn ngûâa bùçng 1 triïåu àöla chi
phñ haâng nùm cho phoâng ngûâa, ûúác lûúång úã Myä

Söë nhiïîm HIV àûúåc ngùn ngûâa


Nhoám nguy cú Tyã lïå nhiïîm HIV göëc (%) Triïín voång 5 nùm Triïín voång 10 nùm
Nguy cú cao
Tònh traång öín àõnh 50 164 681
Tiïìn öín àõnh 10 93 837

Nguy cú trung bònh


Tònh traång öín àõnh 15 58 348
Tiïìn öín àõnh 3 14 112

Nguy cú thêëp
Tònh traång öín àõnh 1 4 26.6
Tiïìn öín àõnh 0.2 0.8 5.4

Nguy cú rêët thêëp


Tònh traång öín àõnh 0.1 0.4 2.6
Nguöìn: Kahn 1996

132
Tuy nhiïn, nhûäng söë liïåu trïn àaánh giaá chûa àuã taác àöång cuãa viïåc phoâng ngûâa trong nhoám coá
nguy cú cao búãi vò söë nhiïîm thûá phaát ngùn ngûâa àûúåc trong söë caác baån tònh vaâ con gaái cuãa nhûäng
ngûúâi coá nguy cú cao chûa àûúåc tñnh àïën úã àêy. Söë nhiïîm ngùn ngûâa àûúåc trong nhoám nguy cú
thêëp seä khöng bõ aãnh hûúãng búãi sûå boã qua trïn, nhûng trong caác nhoám nguy cú cao töíng söë nhiïîm
viruát ngùn ngûâa àûúåc coá thïí cao hún gêëp vaâi lêìn phuå thuöåc vaâo tûâng nhoám vaâ mûác àöå quan hïå höîn
húåp tònh duåc vúái caác nhoám nguy cú thêëp.
Kïët quaã phoâng ngûâa trong söë nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao nhêët laâ coá hiïåu quaã nhêët vïì chi phñ
cuäng àuáng khi thay hùèn caác giaã àõnh vïì hiïåu quaã cuãa caác can thiïåp. Nïëu chûúng trònh giaãm 50%
caác haânh vi nguy cú chûá khöng phaãi 10%, söë nhiïîm viruát ngùn ngûâa àûúåc trong tònh traång öín àõnh
nguy cú cao tùng lïn 830 cho mö phoãng 5 nùm vaâ 3.750 cho mö phoãng 20 nùm, trong khi söë nhiïîm
viruát ngùn ngûâa àûúåc cho giai àoaån öín àõnh nguy cú thêëp chó tùng lïn àïën 18 vaâ 93, tûúng ûáng.
Ngay caã nïëu phoâng ngûâa thaânh cöng hún nhiïìu trong viïåc thay àöíi haânh vi trong caác nhoám nguy cú
thêëp thò hiïåu quaã cao hún cuãa phoâng ngûâa trong nhoám nguy cú cao vêîn giûä nguyïn.
Mùåc dêìu caác can thiïåp trong nhoám nguy cú cao coá hiïåu quaã hún nhûng chuáng cuäng töën keám
hún. Tuy nhiïn, nghiïn cûáu àaä àaánh giaá rùçng can thiïåp vaâo caác nhoám nguy cú thêëp (giai àoaån öín
àõnh) seä töën bùçng tûâ 1 phêìn böën mûúi àïën 1 phêìn hai trùm (1/40 - 1/200) chi phñ cho can thiïåp vaâo
nhoám coá nguy cú cao (giai àoaån öín àõnh) àïí phoâng ngûâa möåt söë lûúång nhiïîm tûúng tûå àûúåc ngùn
chùån búãi can thiïåp vaâo nhoám nguy cú cao úã giai àoaån öín àõnh. Noái möåt caách khaác, àïí phoâng ngûâa
möåt söë lûúång tûúng àûúng nhiïîm HIV vúái möåt ngên saách 1 triïåu àö la, úã giai àoaån öín àõnh, can thiïåp
vaâo nhoám nguy cú thêëp seä töën khoaãng 1 àïën 5 àö la möåt ngûúâi möåt nùm so vúái 200 àö la möåt nùm
cho möåt ngûúâi nhoám nguy cú cao.
(*) Chûúng trònh vaâ chi phñ cho möåt ngûúâi möåt nùm bao göìm: Xeát nghiïåm vaâ tû vêën haâng nùm (40 - 100 àöla); phên phöëi
thuöëc saát truâng vaâ hoaåt àöång cöång àöìng (60 àöla); tham vêën ba buöíi cho nhûäng ngûúâi tiïm chñch (75 àöla); trao àöíi kim
tiïm (40 - 800 àöla); höåi thaão àöìng àùèng cho àaân öng àöìng tñnh luyïën aái (250 àöla); tû vêën nùm buöíi cho caác phuå nûä nguy
cú thêëp (269 àöla); tham vêën 12 buöíi cho àaân öng àöìng tñnh luyïën aái nguy cú trung bònh (470 àöla).

taác àöång túái ruãi ro - nhû tùng sûã duång bao cao su hay kiïën thûác vïì phoâng ngûâa HIV, hay
söë ngûúâi nhêån búm kim tiïm tiïåt truâng. Söë nhiïîm HIV sau àoá àûúåc ngoaåi suy dûåa trïn
giaã àõnh vïì möëi quan hïå giûäa haânh vi vaâ tyã lïå nhiïîm múái HIV. Tuy nhiïn, sûå thiïëu thöng
tin töët vïì haânh vi tònh duåc vaâ vïì möëi quan hïå giûäa haânh vi tònh duåc vaâ tyã lïå nhiïîm múái
laâm cho khoá àaánh giaá nhûäng lúåi ñch naây. Hêìu nhû khöng möåt nghiïn cûáu naâo, trûâ nhûäng
nghiïn cûáu dûåa vaâo mö phoãng, ào lûúâng àûúåc taác àöång cuãa can thiïåp àïën caác trûúâng húåp
thûá phaát khi maâ ta cho laâ chuáng töìn taåi (Over vaâ Piot 1996; Stover vaâ Way 1995; Baáo caáo
phuå trúå, Van Vliet vaâ caác TG khaác 1997). Theo chuáng töi biïët thò khöng möåt nghiïn cûáu
naâo àaä tñnh àïën caác lúåi ñch ngoaåi vi cuãa caác can thiïåp hay vêën àïì böí sung lêîn nhau giûäa
caác can thiïåp.
Mùåc duâ caác nghiïn cûáu hiïåu quaã - chi phñ coá thïí hïët sûác hûäu ñch trong viïåc quyïët àõnh
choån can thiïåp naâo trong möåt loaåt can thiïåp coá thïí thay thïë lêîn nhau trong möåt böëi caãnh
vaâ möåt giai àoaån phaát triïín dõch bïånh cuå thïí, nhûäng kïët luêån cuãa chuáng thûúâng khöng
dïî daâng aáp duång cho caác hoaân caãnh khaác (Baáo caáo phuå trúå, Van Vliet vaâ caác TG khaác
1997). Vñ duå, möåt àaánh giaá hiïåu quaã cuãa tùng chûäa trõ caác triïåu chûáng bïånh LQÀTD
trong viïåc giaãm tyã lïå nhiïîm múái HIV úã vuâng nöng thön Mwan-za, Tan-da-ni-a thêëy rùçng
can thiïåp naây giaãm 42% tyã lïå nhiïîm múái HIV vúái chi phñ khoaãng 10 àö la cho möåt ngûúâi
àûúåc chûäa trõ hay 234 àö la cho möåt lêy nhiïîm HIV sú phaát àûúåc ngùn ngûâa (Gilson vaâ
caác TG khaác 1996; Richard Hayes, trao àöíi caá nhên)19. Tuy nhiïn chi phñ chûäa bïånh roä
raâng coá thïí cao hún úã nhûäng nûúác coá thu nhêåp trung bònh vaâ hiïåu quaã coá thïí seä thêëp hún
úã nhûäng vuâng coá tyã lïå nhiïîm HIV thêëp hún Tan-da-ni-a (4% ngûúâi lúán bõ nhiïîm HIV)20.
Hún thïë nûäa, khöng coá ûúác lûúång àûúåc chi phñ vaâ taác àöång cuãa caác can thiïåp khaác nhau

133
trong cuâng möåt vuâng thò chuáng ta khöng thïí noái möåt can thiïåp naâo àoá coá hiïåu quaã vïì chi
phñ nhiïìu hay ñt hún caác can thiïåp khaác trong viïåc laâm giaãm truyïìn nhiïîm HIV. Lyá tûúãng
maâ noái, chuáng ta muöën biïët chi phñ vaâ taác àöång cuãa caác can thiïåp àûúåc thûåc hiïån trong
cuâng möåt hoaân caãnh, nhûng àiïìu naây hiïëm ai laâm (khung minh hoaå 3.9).
Caác can thiïåp hûúáng vaâo nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët phaãi
coá hiïåu quaã nhêët vïì chi phñ xeát dûúái goác àöå cöng cöång búãi vò ngùn ngûâa lêy nhiïîm trong
möåt ngûúâi coá haânh vi nguy cú ngùn chùån àûúåc nhiïìu lêy nhiïîm thûá phaát trong söë nhûäng
caá nhên maâ hoå quan hïå vúái - möåt söë trong söë hoå thûåc haânh caác haânh vi coá nguy cú cao vaâ
möåt söë thûåc haânh caác haânh vi coá nguy cú thêëp. Thûåc tïë, ngûúâi ta thûúâng khöng biïët àûúåc
mûác àöå maâ caác chûúng trònh àang thûåc hiïån taác àöång túái nhûäng ngûúâi thûåc haânh caác
haânh vi coá nguy cú cao. Vñ duå caác chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi bao cao su caãi thiïån sûå tiïëp
cêån cuãa ngûúâi ngheâo túái àûúåc vúái bao cao su, nhûng ta khöng biïët mûác àöå sûã duång bao cao
su cuãa nhûäng ngûúâi trong caác nhoám coá nguy cú cao nhêët. Thöng tin vïì mûác àöå, sûå phên
phöëi vaâ loaåi hònh caác haânh vi nguy cú, söë lûúång ngûúâi tham gia vaâ caác àùåc àiïím cuãa hoå laâ
möåt haâng hoaá cöng cöång. Caác thöng tin naây seä giuáp àêíy maånh caác nöî lûåc nhùçm nêng cao
hiïåu quaã vïì chi phñ thöng qua giuáp caãi thiïån sûå àõnh hûúáng cuãa caác chûúng trònh.
Hiïåu quaã - chi phñ vaâ sûå tiïëp cêån àûúåc túái caác nhoám dên cû muåc tiïu. Mùåc
dêìu rêët muöën têåp trung can thiïåp cöng cöång vaâo nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm lan
truyïìn HIV nhêët, viïåc xaác àõnh vaâ tiïëp cêån nhûäng ngûúâi naây khöng phaãi laâ dïî daâng, àùåc
biïåt khi caác trûâng phaåt phaáp luêåt vaâ kyâ thõ xaä höåi coá thïí laâm cho hoå muöën khöng bõ phaát
hiïån. Chi phñ cho viïåc tiïëp cêån nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn viruát nhêët coá
thïí coá aãnh hûúãng lúán àïën hiïåu quaã vïì chi phñ cuãa caác can thiïåp.
Hònh 3.4 mö taã phên loaåi caác nhoám ngûúâi tuyâ theo mûác àöå hoå thûåc haânh caác haânh vi
coá nguy cú vaâ khaã nùng tiïëp cêån giaã àõnh. Têët nhiïn, mûác àöå thaânh viïn cuãa caác nhoám
naây thûåc haânh caác haânh vi coá nguy cú thay àöíi àaáng kïí theo caác hoaân caãnh vaâ tuyâ thuöåc
vaâo hiïåu quaã cuãa caác nöî lûåc phoâng ngûâa trûúác àoá. Do àoá, hònh trïn seä phaãi sûãa àöíi tuyâ
theo hoaân caãnh úã möåt quöëc gia cuå thïí, trïn cú súã kïët quaã cuãa caác hïå thöëng theo doäi HIV
vaâ haânh vi.
ÚÃ goác trïn bïn phaãi cuãa hònh laâ nhoám vúái haânh vi nguy cú cao vaâ khaá dïî àïí caác cú
quan chñnh phuã vaâ caác cú húåp taác phoâng ngûâa dõch HIV/AIDS tiïëp cêån. Lúåi ñch thu àûúåc
tûâ sûå thay àöíi haânh vi cuãa nhûäng caá nhên naây khaá cao, àùåc biïåt vúái söë lûúång lúán caác lêy
nhiïîm thûá phaát do hoå taåo ra, trong khi chi phñ àïí àõnh võ hoå laåi thêëp goáp phêìn nêng cao
hiïåu quaã vïì chi phñ. Taåi goác trïn bïn traái laâ nhoám nguy cú cao nhûng khoá tiïëp cêån hún.
Möåt lêìn nûäa trong trûúâng húåp naây, lúåi ñch cuãa thay àöíi haânh vi cuãa hoå laâ lúán, nhûng chi
phñ àïí àõnh võ vaâ tiïëp cêån vúái hoå laåi cao nïn giaãm mêët lúåi ñch doâng. ÚÃ goác dûúái bïn phaãi laâ
nhûäng ngûúâi, nhòn trung, àûúåc giaã àõnh laâ thûåc haânh caác haânh vi nguy cú thêëp, nhûng
tiïëp cêån hoå laåi dïî daâng. Lúåi ñch cuãa can thiïåp nhùçm vaâo nhoám naây coá thïí khöng lúán
nhûng chi phi tiïëp cêån hoå laåi coá thïí rêët thêëp. Caác can thiïåp ñt töën keám vaâo nhoám naây vêîn
coá thïí hiïåu quaã vïì chi phñ so vúái nhûäng can thiïåp thay thïë khaác (khung minh hoaå 3.10).
Goác dûúái bïn traái laâ nhûäng ngûúâi rêët ñt coá khaã nùng nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhûng
cuäng hïët sûác khoá vaâ töën keám múái tiïëp cêån hoå àûúåc. Trong söë böën loaåi nhoám ngûúâi nïu
trïn, nhoám naây laâ ûu tiïn thêëp nhêët cuãa caác nöî lûåc phoâng chöëng HIV cuãa khu vûåc cöng
cöång. Cêìn ghi nhêån laâ khaã nùng tiïëp cêån caác nhoám trïn coá thïí àûúåc caãi thiïån nhúâ caác
haânh àöång cuãa chñnh phuã laâm giaãm sûå kyâ thõ, phi hònh sûå hoaá caác haânh vi vaâ giaáo duåc
cöng chuáng vïì sûå khöng lêy truyïìn HIV thöng qua tiïëp xuác thöng thûúâng vaâ lúåi ñch cuãa
viïåc laâm viïåc vúái nhûäng nhoám naây.

134
Hònh 3.4: Phên loaåi caác nhoám theo mûác àöå nguy cú cuãa caác haânh vi cuãa hoå vaâ khaã
nùng tiïëp cêån hoå

Nguöìn: Lêëy tûâ Adler vaâ caác TG khaác, 1996, hònh 8. Sûã duång coá xin giêëy pheáp

Têët nhiïn, caác “nhoám” xaác àõnh trong hònh 3.4 khöng àöìng nhêët vïì haânh vi tònh duåc
cuãa mònh. Do khöng thïí dïî daâng nhêån biïët àûúåc caác caá nhên coá nhûäng haânh vi nguy cú
cao, caác chûúng trònh cêìn têåp trung can thiïåp vaâo nhûäng ngûúâi coá caác àùåc tñnh tûúng
quan nhiïìu vúái caác haânh vi nguy cú cao. Tuy nhiïn, möåt söë gaái maåi dêm luön luön sûã
duång bao cao su trong khi möåt söë quan chûác nhaâ nûúác coá nhiïìu baån tònh laåi khöng. Can
thiïåp àïí thay àöíi haânh vi cuãa nhûäng ngûúâi vúái caác àùåc tñnh cuå thïí nhû tuöíi taác giúái tñnh,
nghïì nghiïåp hay vuâng àõa lyá khöng phaãi laâ caách töët nhêët àïí tiïëp cêån túái nhûäng ngûúâi coá
haânh vi nguy cú cao. Möåt söë thaânh viïn cuãa caác nhoám naây seä phaãi chõu taác àöång cuãa caác
can thiïåp ngay caã khi hoå thûåc haânh caác haânh vi nguy cú thêëp. Hún thïë, nhûäng ngûúâi coá
haânh vi nguy cú cao khaác khöng thuöåc bêët kyâ möåt nhoám naâo trong caác nhoám trïn seä bõ boã
soát. Viïåc thiïëu caác tiïu chñ àïí hûúáng caác can thiïåp vaâo nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao nhêët
laâ möåt nguyïn nhên roâ ró nguöìn lûåc cuãa caác chûúng trònh. Àiïìu naây giaãm tñnh hiïåu quaã
vïì chi phñ cuãa caác can thiïåp nïëu nguöìn lûåc laåi àûa vaâo nhûäng ngûúâi coá nguy cú thêëp. Mùåt
khaác sûå roâ ró nguöìn lûåc coá thïí laåi caãi thiïån hiïåu quaã vïì chi phñ cuãa chûúng trònh nïëu
nguöìn lûåc àûúåc àûa túái nhûäng ngûúâi coá haânh vi coá nguy cú coân cao hún nhoám maâ chûúng
trònh àang nhùçm vaâo. Àiïìu tra vïì haânh vi tònh duåc nhû Chûúng trònh phoâng chöëng AIDS
toaân cêìu/Töí chûác Y tïë Thïë giúái tiïën haânh, coá thïí giuáp khùæc phuåc vêën àïì naây bùçng caách

135
thiïët lêåp àùåc àiïím vaâ võ trñ àõa lyá cuãa nhûäng ngûúâi coá quan hïå tònh duåc khöng an toaân vaâ
coá têìn xuêët thay àöíi baån tònh cao. Trûâ phi àûúåc thiïët kïë vaâ thûåc hiïån möåt caách cêín thêån,
caác chûúng trònh phoâng ngûâa àõnh hûúáng vaâo caác nhoám coá caác àùåc àiïím cuå thïí coá thïí kyâ
thõ hoaá thaânh viïn cuãa nhoám vaâ dêîn àïën phên biïåt àöëi xûã, laâm cho caác nöî lûåc phoâng ngûâa
trong tûúng lai khoá thûåc hiïån hún vaâ ñt hiïåu quaã hún.

Nhûäng ûu tiïn cuãa chñnh phuã, haån chïë vïì nguöìn lûåc vaâ caác giai àoaån cuãa dõch bïånh

Khung minh hoaå 3.10. Giaáo duåc thanh niïn vïì HIV/AIDS: Möåt àêìu tû àuáng àùæn

Taåi caác nûúác khi hoaåt àöång tònh duåc bùæt àêìu súám vaâ thanh niïn coá têìn suêët thay àöíi baån tònh cao thò
thuác àêíy caác haânh vi an toaân trong thanh niïn roä raâng coá vai troâ quan troång trong viïåc laâm chêåm sûå
lan truyïìn HIV. Coá rêët nhiïìu can thiïåp àïí giaãi quyïët caác haânh vi nguy cú trong söë thanh niïn caã
trong lêîn ngoaâi nhaâ trûúâng. Tuy nhiïn, ngay caã trong caác xaä höåi maâ caác hoaåt àöång tònh duåc nhòn
chung khöng bùæt àêìu trûúác khi thanh niïn töët nghiïåp phöí thöng, giaáo duåc sûác khoeã sinh saãn - bao
göìm thöng tin vïì lúåi ñch cuãa viïåc trò hoaän hoaåt àöång tònh duåc cuäng nhû laâm thïë naâo àïí traánh coá thai,
bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc vaâ HIV cho nhûäng àöëi tûúång khöng kiïng quan hïå - laâ möåt can thiïåp coá
sûác maånh tiïìm taâng. Bïn caånh phoâng ngûâa HIV trong söë sinh viïn, nhûäng ngûúâi coá thïí nïëu khöng
àaä coá caác haânh vi nguy cú cao, caác chûúng trònh naây coá nhiïìu lúåi ñch khaác nûäa. Chuáng ngùn ngûâa
bïånh LQÀTD vaâ bïånh vö sinh liïn quan. Chuáng ngùn ngûâa mang thai ngoaâi yá muöën, möåt viïåc coá
thïí dêîn àïën naåo thai hoùåc nûä sinh phaãi boã hoåc. Röång lúán hún, giaáo duåc sûác khoeã sinh saãn bao göìm
giaáo duåc àïì phoâng nhiïîm HIV coá thïí thay àöíi caác chuêín mûåc xaä höåi trong thïë hïå ngûúâi lúán tiïëp sau
theo hûúáng khuyïën khñch caác haânh vi an toaân.
Nhûäng chûúng trònh nhû vêåy coá thïí khöng àûúåc caác bêåc cha meå uãng höå vò hoå lo rùçng thöng tin
vïì sûác khoeã sinh saãn, bïånh LQÀTD vaâ phûúng tiïån traánh thai coá thïí laâm cho con caái hoå hoaåt àöång
tònh duåc súám. Nghiïn cûáu àaä cho thêëy thûåc tïë khöng phaãi nhû vêåy. Àaánh giaá caác chûúng trònh taåi
trûúâng hoåc cho thêëy laâ thanh niïn tham gia chûúng trònh khöng bùæt àêìu hoaåt àöång tònh duåc súám
(Gluck vaâ Rosenthal 1995; Kirby vaâ caác TG khaác 1994; UNAIDS 1997). Hún thïë nûäa, möåt kiïím
àiïím caác chûúng trònh taåi trûúâng hoåc úã Myä cho thêëy laâ caác chûúng trònh coá bao göìm giaáo duåc sûác
khoeã tònh duåc vaâ phoâng ngûâa AIDS khöng nhûäng laâm chêåm laåi caác hoaåt àöång tònh duåc maâ coân giaãm
söë lûúång baån tònh vaâ tùng sûã duång phûúng tiïån traánh thai trong söë nhûäng thanh niïn hoaåt àöång tònh
duåc (Gluck vaâ Rosenthal 1995).
Vúái caác lúåi ñch xaä höåi röång lúán khaác vaâ chi phñ khaá thêëp cuãa viïåc àûa thïm giaáo duåc HIV/AIDS
vaâo caác chûúng trònh hiïån àang thûåc hiïån, giaáo duåc HIV/AIDS chùæc seä laâ möåt àêìu tû töët vaâo phoâng
ngûâa HIV/AIDS. Àaåi böå phêån caác nhaâ quaãn lyá caác chûúng trònh phoâng chöëng AIDS traã lúâi cuöåc àiïìu
tra AIDS trïn thïë giúái lêìn II cho rùçng giaáo duåc sûác khoeã sinh saãn cêìn phaãi múã röång úã caác nûúác cuãa
hoå (Mann vaâ Tarantola 1996). Àiïìu naây àuáng cho caác nûúác úã têët caã caác giai àoaån cuãa dõch bïånh.

Nhûäng cên nhùæc thaão luêån caác úã phêìn trïn àêy gúåi ra möåt chiïën lûúåc phoâng ngûâa
röång lúán coá thïí gùæn ûu tiïn vaâo caác hoaåt àöång dûåa trïn caác nguyïn tùæc dõch tïî hoåc, kinh
tïë cöng cöång vaâ hiïåu quaã vïì chi phñ. Duâ úã giai àoaån naâo cuãa dõch bïånh, chiïën lûúåc naây àoãi
hoãi phaãi chuá troång túái caác hoaåt àöång phoâng ngûâa bùæt àêìu tûâ nhûäng ngûúâi dïî nhiïîm vaâ
laâm lan truyïìn HIV nhêët vaâ bao quaát sang caác àöëi tûúång khaác caâng nhiïìu caâng töët tuyâ
theo mûác àöå maâ nguöìn lûåc hiïån coá cho pheáp. Khi dõch bïånh lan röång ra, kiïìm chïë noá seä
ngaây caâng àoãi hoãi coá caác nöî lûåc ngùn ngûâa nhiïîm viruát trong söë nhûäng ngûúâi coá nguy cú
thêëp, àiïìu seä laâm tùng chi phñ cuãa caác hoaåt àöång phoâng chöëng. Àïí ngùn chùån dõch bïånh
viïåc múã röång phaåm vi caác hoaåt àöång naây khöng àûúåc laâm yïëu ài cam kïët cú baãn laâ laâm
viïåc vúái nhûäng ngûúâi dïî nhiïîm vaâ truyïìn HIV nhêët. Phêìn naây trònh baây möåt têåp húåp töëi
thiïíu caác hoaåt àöång nhùçm nêng cao hiïåu quaã vaâ hiïåu nùng cuãa caác chûúng trònh phoâng

136
chöëng quöëc gia, vaâ kiïën nghõ möåt khuön khöí àïí quyïët àõnh thûá tûå múã röång caác hoaåt àöång
khi coá thïm nguöìn lûåc.
Cung cêëp haâng hoaá cöng cöång hay àaãm baão viïåc cung cêëp haâng hoaá naây thöng qua
luêåt phaáp laâ möåt vai troâ quan troång àïí chñnh phuã àaãm nhêån taåi têët caã caác giai àoaån cuãa
möåt dõch HIV/AIDS. Chñnh phuã phaãi àêìu tû vaâo haå têìng cú súã thu thêåp thöng tin maâ hoå
cêìn àïí theo doäi dõch bïånh vaâ àïí xaác àõnh úã núi naâo ngûúâi ta thûåc haânh caác haânh vi nguy
cú cao vaâ laâm thïë naâo àïí tiïëp cêån àûúåc nhûäng ngûúâi àang coá nguy cú cao nhêët. ÚÃ trong
dõch bïånh úã giai àoaån sú khai, hiïíu biïët vïì mûác àöå nhiïîm HIV vaâ caác bïånh LQÀTD trong
caác nhoám dïî coá khaã nùng nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV, caác mêîu hònh haânh vi tònh duåc
phöí biïën trong caác nhoám vaâ baãn chêët cuãa caác möëi liïn hïå vúái caác nhoám dên cû nguy cú
thêëp hún laâ nhûäng thöng tin hïët sûác quan troång àïí àaánh giaá xaác xuêët cuãa möåt dõch bïånh
maånh meä hún. Khi dõch bïånh lan ra, chñnh phuã cêìn thiïët phaãi theo doäi thïm sûå lêy
truyïìn HIV sang caác nhoám dên cû coá nguy cú thêëp hún vaâ höî trúå viïåc àaánh giaá chi phñ vaâ
hiïåu quaã cuãa caác can thiïåp thay thïë.
Nhu cêìu giaãm caác taác àöång ngoaåi vi tiïu cûåc cuãa caác haânh vi nguy cú cao cuäng nhû
nhûäng hiïíu biïët sêu sùæc vïì dõch tïî hoåc laâ nhûäng lêåp luêån uãng höå cho viïåc trúå cêëp maånh
meä caác haânh vi an toaân hún trong söë nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV
nhêët úã caác nûúác taåi têët caã caác giai àoaån cuãa dõch HIV/AIDS. Khöng cêìn thiïët phaãi chúâ cho
àïën khi HIV lan traân múái laâm cho caác kiïën thûác àûúåc phöí biïën röång raäi, 100% sûã duång
bao cao su vaâ nhanh choáng phaát hiïån vaâ chûäa chaåy caác bïånh LQÀTD khaác trúã thaânh
chuêín mûåc trong söë nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët, nhû nhûäng
ngûúâi haânh nghïì maåi dêm, caác nhên viïn phuåc vuå taåi caác quaán bar, laái xe vêån taãi àûúâng
daâi, quên nhên vaâ caãnh saát, thúå moã vaâ cöng nhên söëng xa nhaâ, àaân öng àöìng tñnh hay
lûúäng tñnh luyïën aái vúái nhiïìu baån tònh. Lyá do phaãi haânh àöång nhanh coân cêëp baách hún
trong trûúâng húåp nhûäng ngûúâi tiïm chñch búãi vò khaã nùng tùng tyã lïå hiïån nhiïîm HIV rêët
nhanh trong söë naây vaâ sûå lan truyïìn tiïëp theo cho nhûäng ngûúâi khaác, kïí caã caác baån tònh
(möåt söë coá thïí laâ gaái maåi dêm) vaâ con caái cuãa hoå. ÚÃ dõch bïånh HIV giai àoaån sú khai,
nhûäng haânh àöång têåp trung cao àöå vaâo nhûäng nhoám trïn coá thïí àuã àïí laâm chêåm laåi àaáng
kïí sûå lan truyïìn cuãa viruát. Taåi caác nûúác coá dñnh bïånh úã caác giai àoaån têåp trung vaâ lan
röång, phoâng ngûâa HIV trong söë nhûäng ngûúâi coá khaã nùng nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn viruát
cao vêîn coân hïët sûác quan troång trong viïåc laâm chêåm laåi dõch bïånh. Tuy nhiïn, thay àöíi
haânh vi trong söë nhûäng ngûúâi vúái haânh vi nguy cú thêëp hún, nhûäng ngûúâi dêìu sao cuäng coá
thïí tònh cúâ laâm lan truyïìn viruát, seä cêìn thiïët àïí àêíy luâi tiïën triïín cuãa dõch bïånh.
Vïì àaãm baão cöng bùçng, úã caác nûúác vúái dõch bïånh úã giai àoaån sú khai, caác chñnh phuã coá
thïí baão vïå ngûúâi ngheâo töët nhêët bùçng caách haânh àöång súám vaâ kiïn quyïët phoâng chöëng
dõch bïånh. ÚÃ caác nûúác vúái dõch bïånh àaä lan röång, ruãi ro nhiïîm viruát tùng lïn àöëi vúái moåi
ngûúâi vaâ ngheâo àoái phaãi khöng àûúåc haån chïë khaã nùng tiïëp cêån túái caác dõch vuå phoâng
chöëng HIV. Chñnh phuã coá thïí àaãm baão laâ ngûúâi ngheâo tiïëp cêån àûúåc vúái kiïën thûác, kyä
nùng vaâ phûúng tiïån àïí phoâng ngûâa HIV.
Tñnh hiïåu quaã vïì chi phñ cuãa caác can thiïåp hûúáng vaâo nhûäng ngûúâi vúái caác mûác àöå
haânh vi nguy cú khaác nhau seä thay àöíi khi HIV truyïìn tûâ nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao
sang nhûäng ngûúâi coá nguy cú thêëp. Caác can thiïåp hûúáng vaâo nhûäng ngûúâi dïî nhiïîm vaâ
laâm lan truyïìn HIV nhêët vêîn seä coá hiïåu quaã cao vïì chi phñ. Taåi caác quöëc gia núi maâ HIV
nhiïîm röång ra khùæp caác nhoám dên cû, tñnh hiïåu quaã vïì chi phñ cuãa caác can thiïåp nhùçm
phoâng ngûâa lêy nhiïîm trong caác nhoám dên cû nguy cú thêëp, nhû trúå cêëp cho chûäa trõ
bïånh LQÀTD, cung cêëp maáu an toaân, giaáo duåc sûác khoeã sinh saãn vaâ AIDS trong trûúâng

137
hoåc, seä àûúåc caãi thiïån. Tuy nhiïn nhûäng chûúng trònh naây khöng taåo ra nhiïìu taác àöång
ngoaåi vi: lúåi ñch cuãa caác chûúng trònh naây chó mang laåi lúåi ñch cho nhûäng ngûúâi sûã duång
chuáng. Mùåc dêìu nhûäng can thiïåp naây seä phoâng ngûâa lêy nhiïîm HIV vaâ cûáu söëng maång
ngûúâi, chuáng khöng coá hiïåu quaã nhû nhûäng can thiïåp têåp trung vaâo nhûäng ngûúâi dïî bõ
nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët vaâ chuáng khöng àuã àïí àaão ngûúåc tiïën triïín cuãa dõch
bïånh. Hún thïë nûäa, chi phñ cung cêëp nhûäng dõch vuå nhû thïë naây cho toaân thïí dên cû vúái
nguy cú truyïìn HIV thêëp coá khaã nùng seä rêët cao. Do nhûäng lúåi ñch caá nhên cao cuãa caác
dõch vuå naây, nïn nhûäng ngûúâi khöng ngheâo seä thûúâng sùén saâng vaâ coá khaã nùng chi traã
cho chuáng. ÚÃ caác nûúác vúái nguöìn lûåc khan hiïëm, ûu tiïn phaãi trûúác hïët daânh cho àaãm baão
cöng bùçng vïì tiïëp cêån túái caác dõch vuå naây cho ngûúâi ngheâo.
Khöng phaãi têët caã caác nûúác àang phaát triïín gùåp nhûäng haån chïë nguöìn lûåc nhû nhau
trong khi theo àuöíi chiïën lûúåc trïn. Taåi caác nûúác thu nhêåp thêëp nhêët, phoâng ngûâa phaãi
bùæt àêìu tûâ nhûäng ngûúâi maâ haânh vi cuãa hoå taåo ra hoùåc dïî taåo ra töëc àöå lêy truyïìn HIV
cao nhêët; coá thïí múã röång caác can thiïåp àûúåc trúå cêëp cho nhûäng ngûúâi khaác vúái töëc àöå lêy
truyïìn HIV thêëp hún vaâ coân lúán hún 1 khi nguöìn lûåc cho pheáp. Caác nûúác thu nhêåp trung
bònh coá thïí coá nguöìn lûåc ngay caã úã giai àoaån sú khai cuãa dõch bïånh taâi trúå cho caác can
thiïåp vaâo möåt tyã lïå cao hún nhûäng ngûúâi maâ àöëi vúái hoå töëc àöå lêy truyïìn HIV lúán hún 1.
Caác nûúác naây cuäng coá thïí coá nguöìn lûåc àïí trúå cêëp vúái mûác àöå lúán hún caác dõch vuå cho
ngûúâi ngheâo vaâ múã röång trúå cêëp cho caác nhoám ñt coá khaã nùng truyïìn HIV sang nhûäng
ngûúâi khaác.
ÚÃ cêëp taác nghiïåp ngûúâi ta khöng thïí xaác àõnh àûúåc töëc àöå lêy truyïìn thûåc thïë hoùåc
tiïìm taâng cuãa HIV cho bêët kyâ möåt nhoám caá nhên naâo. Tuy nhiïn, sûã duång thöng tin vïì tyã
lïå baån tònh trung bònh, mûác àöå sûã duång bao cao su vaâ haânh vi tiïm chñch tûâ caác àiïìu tra
vaâ giaám saát dõch tïî hoåc, coá thïí phên loaåi caác nhoám nhoã úã trong bêët kyâ möåt quöëc gia naâo
theo thûá tûå tûâ nhûäng ngûúâi coá haânh vi nguy cú cao nhêët (nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm
lan truyïìn HIV nhêët) àïën nhûäng ngûúâi coá nguy cú thêëp nhêët. Hònh 3.5 chó cho thêëy möåt
caái nhòn ûúác lïå vïì thûá tûå cuãa möåt söë nhoám trong möåt quêìn thïí giaã àõnh theo mûác àöå cuãa
caác haânh vi ruãi ro taåi möåt thúâi àiïím thúâi gian cuå thïí, vaâ cho thêëy quy mö cuãa caác nöî lûåc
phoâng chöëng seä múã röång ra nhû thïë naâo àïí bao truâm túái nhûäng nhoám vúái nguy cú caâng ñt
hún tuyâ theo nguöìn lûåc coá àûúåc. Möåt khi àaä tiïëp cêån möåt caách coá hiïåu quaã túái nhoám ûu
tiïn cao nhêët, caác chûúng trònh coá thïí múã röång ra caác nhoám vúái mûác àöå ruãi ro giaãm dêìn
vúái àiïìu kiïån laâ coá àuã nguöìn lûåc. Thûåc ra, nïëu coá thïí àaåt àûúåc sûå thay àöíi öín àõnh vïì thay
àöíi haânh vi trong nhoám nguy cú cao thò sûå ûu tiïn tûúng àöëi daânh cho caác nhoám khaác seä
tùng lïn. Têët nhiïn khöng möåt xïëp haång naâo kiïíu nhû thïë naây coá thïí aáp duång cho têët caã
caác quöëc gia, hoùåc ngay caã cho möåt quöëc gia cho moåi thúâi gian. Àïí giaãi quyïët vêën àïì xaác
àõnh nhûäng ngûúâi dïî nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët taåi bêët kyâ thúâi àiïím naâo, àiïìu
quan troång laâ caác nhaâ lêåp chñnh saách vaâ quaãn lyá chûúng trònh taâi trúå phaãi thu thêåp thöng
tin cêìn thiïët àïí sûã duång möåt caách coá hiïåu quaã vïì chi phñ caác nguöìn lûåc haån heåp daânh cho
phoâng chöëng HIV.
Àïí kïët luêån, chuáng töi muöën quay laåi möåt àiïím quan troång vïì dõch tïî hoåc laâ caác quöëc
gia úã giai àoaån sú khai cuãa dõch bïånh coá möåt cú höåi duy nhêët àïí haânh àöång súám, tiïën
haânh möåt söë àêìu tû then chöët vaâ chuã yïëu phoâng ngûâa möåt dõch bïånh HIV. Khöng phaãi têët
caã caác nûúác vúái mûác àöå nhiïîm viruát thêëp nhêët thiïët seä tiïëp tuåc phaát triïín thaânh möåt dõch
bïånh, ngay caã khi khöng coá caác haânh àöång cuãa chñnh phuã. Tuy nhiïn hiïíu biïët khöng àêìy
àuã cuãa chuáng ta vïì sûå phên böë caác haânh vi khaác nhau trong toaân böå dên cû vaâ caác möëi
liïn hïå giûäa caác nhoám dên cû laâm cho khoá coá thïí dûå baáo nûúác naâo trong söë caác nûúác seä

138
Hònh 3.5: Khaã nùng nguöìn lûåc vaâ àöå bao phuã cuãa chûúng trònh

Thöng qua viïåc àùåt ra ûu tiïn, caác


chñnh phuã trûúác tiïn cêìn àaãm baão
rùçng caác nhoám dên cû coá khaã nùng
nhiïîm vaâ lêy truyïìn HIV lúán nhêít
phaãi àûúåc tiïëp cêån möåt caách hiïåu
quaã vúái caác biïån phaáp phoâng ngûâa.
Khi coá thïm caác nguöìn khaác, caác
nöî lûåc phoâng ngûâa coã thïí múã röång
àïí bao phuã caác nhoám lêìn lûúåt ñt coá
khaã nùng nhiïîm vaâ lêy truyïìn HIV
hún.

Ghi chuá: Àêy chó laâ vñ duå giaã àõnh vaâ khöng nhùçm muåc àñch thïí hiïån tònh traång úã bêët kyâ möåt quöëc gia cuå thïí naâo caã.
Nguöìn: Caác taác giaã.

may mùæn vaâ nûúác naâo khöng. Hún thïë nûäa, ngay caã úã nhûäng nûúác maâ caác haânh vi nguy cú
cao coân khaá hiïëm, caác mö hònh haânh vi tònh duåc vaâ tiïm chñch coá thïí thay àöíi theo caác
àiïìu kiïån kinh tïë xaä höåi. Can thiïåp úã giai àoaån sú khai laâ coá hiïåu quaã nhêët vaâ seä töën ñt chi
phñ hún nhiïìu nïëu nhû caác can thiïåp naây àûúåc thûåc hiïån khi HIV àaä baäo hoaâ nhoám dên
cû coá caác haânh vi nguy cú cao. Hún thïë nûäa, búãi vò söë ngûúâi trong nhûäng nhoám naây nhoã so
vúái toaân thïí dên cû, chi phñ tuyïåt àöëi cuãa phoâng ngûâa seä khaá thêëp.
Nhûäng khuyïën nghõ naây khöng nhùçm muåc àñch haån chïë quy mö tham gia cuãa chñnh
phuã nïëu nhû coá nhiïìu nguöìn lûåc cöng cöång vaâ nhaâ nûúác coá thïí laâm nhiïìu hún. Thûåc ra úã
àêy yá àõnh cuãa chuáng töi laâ chó ra möåt têåp húåp töëi thiïíu caác hoaåt àöång maâ têët caã caác chñnh
phuã phaãi laâm nhùçm nêng cao tñnh hiïåu quaã vaâ cöng bùçng cuãa caác chûúng trònh phoâng
ngûâa vaâ möåt thûá tûå húåp lyá theo àoá caác chñnh phuã coá thïí múã röång caác hoaåt àöång naây khi
HIV lan truyïìn röång ra vaâ khi coá nhiïìu nguöìn lûåc hún.

Phaãn ûáng cuãa caác quöëc gia


Hêìu hïët têët caã caác nûúác àang phaát triïín àaä phaãn ûáng theo möåt caách naâo àêëy trûúác
thaách thûác cuãa HIV/AIDS vaâ thûúâng coá sûå giuáp àúä cuãa caác nûúác taâi trúå vaâ caác töí chûác àa
phûúng. Nhûng caác nöî lûåc phoâng ngûâa AIDS cuãa caác nûúác àang phaát triïín laâ àa daång vaâ
nhòn chung khöng àûúåc ghi cheáp laåi nïn khoá coá thïí àaánh giaá mûác àöå caác chñnh saách ûu
tiïn cao àaä vaâ àang thûåc hiïån nhû thïë naâo.
Àiïìu tra AIDS trïn thïë giúái lêìn II laâ möåt àiïìu tra caác nhaâ quaãn lyá caác chûúng trònh
phoâng chöëng AIDS quöëc gia úã 118 nûúác àïì cêåp túái caác vêën àïì nhû cam kïët chñnh trõ, töí
chûác, àiïìu phöëi, quaãn lyá, caác haânh àöång ngùn ngûâa vaâ chûäa trõ, àaánh giaá chûúng trònh vaâ
nhên quyïìn (Mann vaâ Tarantola 1996)21. Tuy nhiïn cho àïën nay chûa coá möåt àaánh giaá
hïå thöëng vïì caác phaãn ûáng cuãa caác nûúác àang phaát triïín àöëi vúái dõch bïånh, àùåc biïåt laâ vïì
sûå ûu tiïn vaâ tñnh hiïåu quaã cuãa caác hoaåt àöång khaác nhau. Caãm giaác chung nhêån thêëy tûâ

139
àiïìu tra AIDS trïn thïë giúái lêìn II vaâ tûâ nhiïìu kïë hoaåch phoâng chöëng quöëc gia laâ nhiïìu
nûúác àaä triïín khai möåt loaåt caác hoaåt àöång ngùn ngûâa HIV maâ khöng coá caác ûu tiïn roä
raâng; thûåc tïë nhiïìu chûúng trònh khöng têåp trung phoâng ngûâa lêy nhiïîm trong söë nhûäng
ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn viruát nhêët. Nguyïn nhên cuãa viïåc naây chó möåt phêìn
laâ do thiïëu hiïíu biïët vïì têìm quan troång cuãa nhûäng ûu tiïn naây; caác cên nhùæc chñnh trõ
trong nûúác vaâ súã thñch cuãa caác nhaâ taâi trúå quöëc tïë àöëi vúái caác chûúng trònh cuå thïí coá thïí
cuäng chõu traách nhiïåm vïì tònh hònh naây. Dêìu sao trong möåt möi trûúâng nhû vêåy caác
nguöìn lûåc haån chïë chùæc àaä bõ raãi ra rêët moãng vaâ tñnh hiïåu quaã - chi phñ cuãa chi tiïu cöng
cöång cho ngùn ngûâa coá leä thêëp.
Nhûäng nöî lûåc ngùn ngûâa naây tûúng ûáng ra sao àuáng vúái nhûäng ûu tiïn maâ chûúng
naây khuyïën nghõ? Tuy thöng tin coá àûúåc coân ñt oãi, nhûng noá cho thêëy taác àöång chñnh saách
coá thïí àûúåc caãi thiïån trïn ba lônh vûåc: cung cêëp thöng tin cêìn thiïët cho chöëng dõch bïånh
vaâ lêåp caác kïë hoaåch thñch húåp (haâng hoaá cöng cöång); àaãm baão ngùn ngûâa HIV trong söë
nhûäng ngûúâi dïî nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn viruát naây nhêët (giaãm thiïíu taác àöång ngoaåi vi
tiïu cûåc); àaãm baão rùçng nhûäng ngûúâi ngheâo tiïëp cêån àûúåc túái caác phûúng tiïån giuáp hoå tûå
baão vïå mònh (cöng bùçng).

Múã röång thöng tin


Nhûäng bùçng chûáng haån chïë cho thêëy laâ coân möåt phêìn tû caác nûúác àang phaát triïín coân
chûa bùæt àêìu theo doäi coá hïå thöëng tyã lïå hiïån nhiïîm HIV. Möåt nghiïn cûáu cú baãn tiïën
haânh cho cuöåc Àiïìu tra AIDS trïn thïë giúái lêìn II àaä phên loaåi caác nûúác thaânh böën nhoám
tuyâ theo mûác àöå: caác àiïím giaám saát dõch tïî hoåc HIV chó múái àang úã giai àoaån àûúåc lïn kïë
hoaåch (nhûng coân chûa hoaåt àöång), àaä coá möåt söë àiïím giaám saát haån chïë, coá nhiïìu àiïím
giaám saát vaâ giaám saát hïët sûác tñch cûåc (Sato 1996). Phên böí 123 nûúác àang phaát triïín theo
böën nhoám trïn àûúåc trònh baây trong baãng 3.5; söë liïåu cho tûâng quöëc gia nùçm úã baãng 2
trong phuå luåc thöëng kï cuãa baáo caáo naây. Àiïìu àaáng mûâng úã àêy laâ hún hai phêìn ba caác
nûúác naây baáo caáo laâ coá ñt nhêët möåt söë nhêët àõnh caác àiïím giaám saát dõch tïî HIV kïí tûâ nùm
1995. Caác nûúác coá dõch úã giai àoaån lan röång thûúâng laâ nhûäng nûúác coá nhiïìu àiïím hay
giaám saát tñch cûåc trong khi caác nûúác dõch bïånh coân úã giai àoaån sú khai hay têåp trung thò
thûúâng coá möåt söë lûúång haån chïë caác àiïím giaám saát. Tuy nhiïn möåt trong nùm nûúác coân
dõch úã giai àoaån sú khai baáo caáo laâ khöng coá möåt àiïím giaám saát dõch tïî HIV vaâ àöëi vúái
14% khaác mûác àöå giaám saát dõch tïî laâ khöng roä. Nïëu chuáng ta cöång caác nûúác baáo caáo coá caác
àiïím giaám saát dûå kiïën vúái caác nûúác thöng tin vïì àiïím giaám saát khöng àêìy àuã àïí xaác àõnh
mûác àöå cuãa chuáng, chuáng ta thêëy laâ 27 nûúác - hún möåt phêìn nùm caác nûúác úã têët caã caác
giai àoaån cuãa bïånh dõch - khöng baáo caáo vïì möåt àiïím giaám saát dõch tïî HIV naâo vaâo thaáng
Giïng nùm 1995.
Ngay caã úã nhûäng nûúác coá möåt hònh thûác giaám saát naâo àoá thò thöng tin vïì tyã lïå hiïån
nhiïîm HIV trong söë nhûäng ngûúâi dïî nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët cuäng thûúâng
thiïëu. Phên loaåi caác nûúác cuãa chuáng töi theo giai àoaån dõch bïånh àoâi hoãi thöng tin vïì tyã
lïå hiïån nhiïîm HIV trong ñt nhêët möåt nhoám dên cû àûúåc giaã àõnh coá caác haânh vi nguy cú
lúán-hún-mûác-trung-bònh vaâ, nïëu tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong nhoám naây lúán hún 5%, thò
cêìn thöng tin vïì tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong söë phuå nûä khaám thai. Mùåc dêìu chêåm trïî
trong viïåc nhêån caác baáo caáo coá thïí laâ nguyïn nhên cho möåt söë dûä liïåu bõ thiïëu, thöng tin
coá àûúåc khöng àuã àïí phên loaåi 31 nûúác àang phaát triïín theo giai àoaån phaát triïín cuãa dõch
bïånh thûúâng do thiïëu thöng tin vïì nhûäng ngûúâi thöng thûúâng maâ noái àûúåc giaã àõnh laâ coá
thûåc haânh caác haânh vi nguy cú cao hún - àoá laâ nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm, ngûúâi

140
Baãng 3.5 Phên böí caác nûúác theo söë àiïím giaám saát dõch tïî vaâ giai àoaån bïånh dõch,
thaáng giïng nùm 1995
Coá caác Coá söë Söë lûúång
àiïím dûå àiïím haån Coá nhiïìu Giaám saãt thöng tin taåi
Giai àoaån bïånh dõch kiïën chïë àiïím tñch cûåc caác àiïím Töíng söë % Söë nûúác
Sú khai 21 59 3 3 14 100 29
Têåp trung 7 48 36 5 5 100 42
Lan röång 0 0 52 43 0 100 21
Giai àoaån coân chûa roä 16 58 3 0 23 100 31
Töíng söë (%) 11 46 23 10 11 100
Töíng söë nûúác 14 56 28 12 13 100 123

Nguöìn: Baãng àûúåc lêåp dûåa trïn söë liïåu úã baãng 2 cuãa phuå luåc thöëng kï

tiïm chñch ma tuyá, àaân öng coá quan hïå tònh duåc vúái àaân öng, quên nhên vaâ caác bïånh nhên
mùæc bïånh LQÀTD22. Trong söë 123 nûúác àang phaát triïín maâ chuáng töi cöë gùæng phên loaåi,
43 nûúác (35%) trong voâng 5 nùm trúã laåi àêy khöng coá thöng tin vïì tyã lïå hiïån nhiïîm HIV
trong bêët kyâ möåt nhoám naâo vúái haânh vi giaã àõnh laâ coá nguy cú cao. Tuy giaám saát xu thïë
HIV trong söë nhûäng ngûúâi cho maáu vaâ phuå nûä khaám thai thuêån lúåi hún, giaám saát thûúâng
xuyïn vaâ súám tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong söë nhûäng ngûúâi thûåc haânh caác haânh vi nguy cú
cao coá yá nghôa quan troång hún nhiïìu. Búãi vò nguy cú tiïìm taâng buâng nöí tùng söë ngûúâi
nhiïîm HIV trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong nhoám naây phaãi
àûúåc theo doäi ñt nhêët möåt nùm möåt lêìn vaâ nïn thûúâng xuyïn hún (AIDSCAP vaâ caác taác
giaã khaác 1996, Chin 1990).
Ngoaâi viïåc àaãm baão giaám saát thûúâng xuyïn hún vaâ töët hún tyã lïå hiïån nhiïîm HIV, caác
chñnh phuã khêín thiïët cêìn caác thöng tin vïì mö hònh haânh vi tònh duåc, vïì sûã duång bao cao
su vaâ caác haânh vi tiïm chñnh ma tuyá. Nhû chuáng ta àaä thêëy trong Chûúng 2, tñnh àöìng
nhêët cuãa haânh vi vaâ mûác àöå giao lûu höîn húåp giûäa nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao vúái nhûäng
ngûúâi coá nguy cú thêëp xaác àõnh hònh daång cú baãn cuãa möåt dõch AIDS. Caác nûúác úã têët caã
caác giai àoaån cuãa bïånh dõch cêìn thöng tin vïì tyã lïå vaâ sûå phên böë caác haânh vi nguy cú cao
trong söë caác mêîu àaåi diïån nam vaâ nûä giúái àïí hiïíu con àûúâng ài coá thïí cuãa dõch bïånh vaâ
laâm thïë naâo coá thïí haån chïë àïën mûác töëi thiïíu dõch bïånh. Tuy nhiïn thöng tin nhû vêåy coân
rêët hiïëm. Ngûúâi ta chó biïët ñt hún 20 nûúác àaä tiïën haânh àiïìu tra haânh vi tònh duåc nhû
nhûäng àiïìu tra do Chûúng trònh phoâng chöëng AIDS toaân cêìu taâi trúå hay caác Àiïìu tra
Nhên khêíu hoåc vaâ Y tïë, laâ coá thïí cung cêëp nhûäng thöng tin nhû vêåy.
Cuöëi cuâng, àaánh giaá caác chûúng trònh phoâng ngûâa HIV thûúâng khöng ào àûúåc chi phñ
cuãa caác can thiïåp vaâ taác àöång cuãa chuáng, maâ chó baáo caáo caác chó baáo vïì tiïën böå vaâ tònh
hònh thûåc hiïån (Mann vaâ Tarantola 1996). Thöng tin vïì chi phñ vaâ taác àöång khöng chó
quan troång àïí àaánh giaá caách phên böí nguöìn lûåc coá hiïåu quaã nhêët maâ coân àïí chûáng toã
hiïåu quaã cuãa caác can thiïåp laâm thay àöíi haânh vi trong söë nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ
truyïìn HIV nhêët vaâ lúåi ñch lan toaã sang nhoám dên cû nguy cú thêëp. Caác nûúác àang phaát
triïín cêìn thöng tin töët hún vïì chi phñ vaâ hiïåu quaã cuãa caác can thiïåp thûã nghiïåm, vïì can
thiïåp naâo taác àöång túái nhûäng haânh vi naâo vaâ vúái chi phñ bao nhiïu.

141
Phoâng ngûâa trong söë nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët
Àiïìu tra AIDS trïn thïë giúái lêìn II cho thêëy phêìn lúán caác nûúác coá ñt nhêët möåt söë can
thiïåp hûúáng vaâo nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët, nhûng phêìn lúán
nhûäng chûúng trònh nhû vêåy chó bao phuã möåt diïån heåp (Mann vaâ Tarantola 1996). Àïí
chùån dõch bïånh laåi, diïån bao phuã cuãa caác biïån phaáp phoâng ngûâa hûúáng vaâo nhûäng nhoám
naây phaãi àûúåc múã röång nhiïìu hún nûäa.

Hònh 3.6: Tyã lïå ngûúâi coá baån tònh khöng thûúâng xuyïn gêìn àêy, nhêån thûác rùçng bao
cao su phoâng ngûâa truyïìn nhiïîm HIV

Ngay caã úã caác nûúác coá dõch


bïånh lan traân röång raäi, nhiïìu
àaân öng gêìn àêy coá quan hïå
vúái baån tònh khöng thûúâng
xuyïn, khöng biïët laâ bao cao
su ngùn ngûâa nhiïîm HIV

Ghi chuá: Möåt baån tònh khöng thûúâng xuyïn laâ möåt baån tònh ngêîu hûäng hoùåc gaái maåi dêm. Thúâi gian tham chiïëu cuãa caác
nûúác naây khaác nhau.
Nguöìn: Söë liïåu Àiïìu tra nhên khêíu hoåc vaâ Y tïë.

Vñ duå, nhûäng àiïìu tra nhên khêíu hoåc vaâ y tïë gêìn àêy úã baãy quöëc gia chêu Phi - têët caã
àïìu bõ dõch AIDS hoaânh haânh - phaát hiïån thêëy laâ chó coá tûâ 40% àïën 70% àaân öng vaâ phuå
nûä gêìn àêy coá quan hïå vúái baån tònh khöng thûúâng xuyïn noái àûúåc bao cao su laâ möåt
phûúng tiïån phoâng ngûâa truyïìn nhiïîm HIV (hònh 3.6). Taåi caác quöëc gia vñ duå nhû Tan-
da-ni-a vaâ U-gan-àa núi maâ ai cuäng biïët laâ möåt ngûúâi naâo àoá àaä chïët vò AIDS, tyã lïå nhêån
thûác thêëp vïì lúåi ñch cuãa bao cao su thêåt laâ möåt àiïìu khuãng khiïëp. Do mûác àöå kiïën thûác
thêëp nhû vêåy nïn cuäng khöng àaáng gò ngaåc nhiïn khi tyã lïå luön sûã duång bao cao su cuäng
thêëp. Vñ duå úã Ma-la-uy, möåt àiïìu tra gêìn àêy phaát hiïån thêëy laâ chó coá 30 phêìn trùm ngûúâi
coá caác baån tònh khöng thûúâng xuyïn laâ luön luön sûã duång bao cao su (Lowenthal vaâ caác
TG khaác 1995). ÚÃ Cöët-ài-voa, chó coá 5 phêìn trùm nhûäng ngûúâi coá caác möëi “quan hïå coá
nguy cú cao” bao göìm caác möëi quan hïå trong àoá möåt baån tònh bõ nhiïîm HIV, baáo caáo laâ sûã
duång bao cao su trong moåi lêìn giao húåp (Coleman vaâ caác TG khaác 1996). Sûã duång bao cao
su úã U-gan-àa àaä tùng lïn àaáng kïí, àùåc biïåt trong giúái treã, nhûng coân xa múái múái àuã àaåt
mûác bao phuã (Asimwe-Okiror vaâ caác TG khaác 1997, Stoneburner vaâ Carballo 1997).
Ngûúåc laåi, Thaái Lan àaä hïët sûác thaânh cöng trong viïåc tùng sûã duång bao cao su, àùåc biïåt
trong söë nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV; vaâ coá bùçng chûáng roä
raâng vïì sûå giaãm tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong möåt söë nhoám dên cû (khung minh hoaå 3.11).

142
Mùåc dêìu khoá tiïëp cêån nhûäng ngûúâi thûåc hiïån caác haânh vi nguy cú cao àïí phoâng ngûâa,
laâ nhûäng ngûúâi maâ hoaân caãnh coá thïí àùåt hoå vaâo võ thïë coá nguy cú nhiïîm HIV cao hún möåt
böå phêån cuãa nhoám dên cû “phaãi söëng têåp trung” maâ ta coá thïí sùén saâng xaác àõnh àûúåc
nhû: quên nhên, caãnh saát vaâ tuâ nhên (khung minh hoaå 3.12). Búãi vò caác chñnh phuã
thûúâng dïî tiïëp cêån túái nhûäng nhoám coá töí chûác naây hún nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuyá,
nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm vaâ nhûäng ngûúâi coá nhiïìu baån tònh ngêîu hûáng khaác, caác
can thiïåp phoâng ngûâa cuãa chñnh phuã phaãi coá thïí tiïëp cêån àûúåc hêìu nhû têët caã caác thaânh
viïn cuãa caác nhoám naây. Vêåy caác chñnh phuã coá laâm nhû vêåy khöng?
Töí chûác Liïn minh Dên - Quên sûå Phoâng chöëng HIV vaâ AIDS àaä tiïën haânh möåt àiïìu
tra caác hoaåt àöång phoâng ngûâa trong söë quên nhên cuãa 50 nûúác, möåt nûãa laâ caác nûúác coá
thu nhêåp thêëp hoùåc trung bònh (Yeager vaâ Hendrix 1997)23. Mùåc dêìu khöng coá kïët quaã
cuãa tûâng quöëc gia (caác nûúác àûúåc àaãm baão laâ söë liïåu seä àûúåc giûä bñ mêåt), söë liïåu töíng húåp
cho thêëy roä raâng laâ caác chûúng trònh phoâng ngûâa trong quên àöåi thûúâng khöng bao phuã
hïët hoaân toaân caác àöëi tûúång. Vñ duå, 80% caác nûúác traã lúâi nïu laâ hoå coá caác chñnh saách höî trúå
sûã duång bao cao su trong quên àöåi, nhûng chó coá 55% noái laâ àaä “viïët kïë hoaåch àïí thûåc
hiïån caác chñnh saách naây”. Caác chñnh saách khuyïën khñch sûã duång bao cao su àûúåc tòm thêëy
trong quên àöåi caác nûúác chêu Phi, nhoám quöëc gia bõ HIV hoaânh haânh maånh. Àiïìu àaáng
ngaåc nhiïn laâ khoaãng 20% quên àöåi cuãa caác nûúác traã lúâi khöng phên phaát bao cao su möåt
tñ naâo, trong khi phêìn lúán caác nûúác khaác cung cêëp bao sao su miïîn phñ nhûng chó cêëp nïëu
àûúåc binh sô yïu cêìu.
Diïån bao phuã thêëp cuãa caác nhoám khaác giaã àõnh laâ coá thûåc haânh caác haânh vi nguy cú
cao hún coá thïí thêëy àûúåc qua möåt àiïìu tra nhoã caác Cöë vêën Chûúng trònh Quöëc gia cuãa
UNAIDS àûúåc tiïën haânh cho baáo caáo naây. Cuöåc àiïìu tra hoãi caác cöë vêën laâm viïåc úã 32 nûúác
àang phaát triïín àïí xaác àõnh caác nhoám ngûúâi coá nguy cú cao vaâ àïí bònh luêån vïì mûác àöå caác
chûúng trònh têåp trung ngùn ngûâa trong nhûäng nhoám naây; tyã lïå phêìn trùm gêìn àuáng cuãa
möîi nhoám àûúåc bao phuã; vaâ mûác àöå chñnh phuã khuyïën khñch vaâ taâi trúå caác chûúng trònh
naây. Mùåc dêìu kïët quaã phaãn aánh àaánh giaá cuãa caác cöë vêën chûá khöng phaãi cuãa caác nhaâ
quaãn lyá caác chûúng trònh quöëc gia vaâ khöng thïí khaái quaát hoaá ra khoãi phaåm vi cuãa quöëc
gia àiïìu tra, nhûäng kïët quaã naây duâ sao cuäng àaä cho thêëy laâ coân coá cú höåi to lúán cho caãi
thiïån viïåc tiïëp cêån nhûäng ngûúâi dïî bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët24. Nhûäng
ngûúâi traã lúâi nïu thanh niïn laâ tiïíu nhoám dên cû dïî trúã thaânh ngûúâi nhêån àûúåc caác
chûúng trònh can thiïåp hoùåc do chñnh phuã hay khu vûåc tû nhên taâi trúå (hònh 3.7). Têët caã
caác nûúác (tham gia àiïìu tra, ND) coá ñt nhêët möåt chûúng trònh cho thanh niïn, ngay caã
mùåc dêìu mûác àöå thanh niïn coá caác haânh vi nguy cú cao coân chûa roä. Chñn trong mûúâi
nûúác baáo caáo laâ coá möåt chûúng trònh cöng cöång hoùåc tû nhên cho àöëi tûúång haânh nghïì
maåi dêm, trong khi àoá cûá bêíy trong mûúâi nûúác coá chûúng trònh hûúáng vaâo nhûäng ngûúâi
tiïm chñch ma tuyá, tyã lïå caác nûúác coá chûúng trònh hûúáng vaâo àöëi tûúång quên nhên vaâ àaân
öng àöìng tñnh luyïën aái thêëp hún. Tuy nhiïn, caác cöë vêën àaánh giaá laâ caác chûúng trònh naây
trung bònh chó bao phuã àûúåc khoaãng möåt nûãa söë nhoám coá haânh vi nguy cú cao. Àöå bao phuã
laâ cao nhêët trong thanh niïn vaâ quên nhên, thêëp nhêët trong àaân öng àöìng tñnh luyïën aái
vaâ ngûúâi tiïm chñch ma tuáy.
Caác cöë vêën Chûúng trònh Quöëc gia cuãa UNAIDS cuäng baáo caáo laâ caác chñnh phuã ñt taâi
trúå nhêët vaâ hay ngùn caãn nhêët caác chûúng trònh phoâng ngûâa cho àaân öng àöìng tñnh luyïën
aái vaâ ngûúâi tiïm chñch ma tuyá (hònh 3.8). Mùåc duâ saáu trong mûúâi chñnh phuã taâi trúå caác
chûúng trònh phoâng ngûâa cho thanh niïn thò chó möåt phêìn ba laâm nhû vêåy cho quên
nhên vaâ nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm. Hai cöë vêën nïu laâ chñnh phuã úã nûúác núi hoå

143
laâm viïåc coá thuác àêíy phoâng ngûâa trong khöëi dên cû chung coá quan hïå möåt vúå möåt chöìng,
nhûng cuäng khöng khuyïën khñch vaâ khöng haån chïë caác chûúng trònh cho nhûäng ngûúâi dïî
nhiïîm vaâ truyïìn viruát nhêët.

Khung minh hoåa 3.11. Thaái Lan chöëng dõch bïånh

Khoaãng giûäa cuöëi 1987 àïën giûäa 1988, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong söë tiïm chñch ma tuáy úã Bùng Köëc
tùng tûâ 0% lïn hún 30%. Àïí àöëi phoá vúái tònh hònh naây, chñnh quyïìn àõa phûúng vaâ trung ûúng àaä
thûåc hiïån möåt chûúng trònh sêu röång giaãm thiïíu nguy haåi trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch ma tuáy.
Chûúng trònh naây bao göìm huêën luyïån caách tiïåt truâng duång cuå tiïm chñch vaâ giaáo duåc vïì phoâng
chöëng HIV. Àïën nùm 1989 möåt àiïìu tra úã Bùng Köëc cho thêëy laâ 59% ngûúâi tiïm chñch àaä khöng
duâng chung kim tiïm nûäa trong khi nhûäng ngûúâi khaác àaä giaãm duâng chung hoùåc duâng duång cuå tiïm
chñch àaä tiïåt truâng. Trïn quy mö caã nûúác, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong söë ngûúâi tiïm chñch ma tuáy öín
àõnh úã mûác tûâ 35 àïën 40% (Brown vaâ caác TG khaác 1994).
Trong khi àoá sûå truyïìn nhiïîm HIV qua àûúâng tònh duåc laåi tùng lïn. Voâng àêìu tiïn cuãa giaám saát
dõch tïî hoåc quöëc gia giûäa nùm 1989 phaát hiïån tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong söë gaái maåi dêm laâm trong
caác nhaâ chûáa úã Chiïìng Mai laâ 44%; gaái maåi dêm laâm úã nhaâ chûáa úã caác núi khaác cuãa Thaái Lan coá
tyã lïå hiïån nhiïîm HIV laâ tûâ 1 àïën 5%. Thïm vaâo àoá, möåt àiïìu tra viïn haânh vi toaân quöëc nùm 1990
phaát hiïån thêëy laâ 22% àaân öng tuöíi tûâ 15 àïën 49 àaä àïën vúái gaái maåi dêm trong nùm trûúác àoá. Vaâo
thúâi àiïím àoá, caác töí chûác phi chñnh phuã cuãa Thaái Lan vaâ chñnh phuã àaä bùæt àêìu nhûäng nöî lûåc nêng
cao nhêån thûác cuãa dên chuáng vïì viruát HIV vaâ khuyïën khñch sûã duång bao cao su; kiïën thûác vïì HIV
àûúåc truyïìn nhiïîm ra sao vaâ laâm thïë naâo àïí ngùn ngûâa bõ lêy hêìu nhû moåi ngûúâi àïìu biïët vaâ viïåc
sûã duång bao cao su tùng trong toaân quöëc.
Caác nöî lûåc naây àûúåc triïín khai hïët sûác maånh meä trong nùm 1991 khi chñnh phuã cuãa Thuã tûúáng
Anand Panyarachun phaát àöång möåt chiïën dõch phoâng chöëng sêu röång toaân quöëc vúái ngên saách
tùng. Caác böå chñnh phuã, caác töí chûác phi chñnh phuã, giúái kinh doanh vaâ caác cöång àöìng bùæt àêìu cuâng
nhau laâm viïåc àïí khuyïën khñch sûã duång bao cao su, giaãm haânh vi nguy cú, thay àöíi quan niïåm vïì
gaåi maåi dêm, caãi thiïån chûäa trõ caác bïånh LQÀTD vaâ chùm soác vaâ höî trúå nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm HIV.
Vaâo nùm 1996 chñnh phuã cung cêëp hún 80 triïåu àö la cho phoâng chöëng vaâ chùm soác bïånh nhên
HIV/AIDS.
Caác kïët quaã laâ hïët sûác khaã quan. Mûác sûã duång bao cao su trong caác nhaâ chûáa tùng tûâ 14% caác
lêìn giao húåp nùm 1989 lïn àïën hún 90% vaâo nùm 1992 (hònh khung minh hoaå 3.11a). Söë trûúâng
húåp bõ bïånh LQÀTD múái taåi caác cú súã chûäa bïånh naây cuãa nhaâ nûúác giaãm tûâ gêìn 200.000 trûúâng
húåp nùm 1989 xuöëng coân khoaãng 20.000 nùm 1995. Àaáng ngaåc nhiïn hún laâ, tyã lïå hiïån nhiïîm HIV
trong söë thanh niïn Thaái múái nhêåp nguä Quên àöåi Hoaâng gia Thaái giaãm tûâ mûác àónh cao 4% vaâo giûäa
nùm 1993 cuöëng coân 1,9% nùm 1996 (hònh khung minh hoaå 3.11b). Haânh àöång cuãa Thaái Lan laâ möåt
thñ duå àêìy thuyïët phuåc vïì nhûäng nguyïn tùæc trònh baây trong chûúng naây. Caác dûä liïåu dõch tïî hoåc vaâ
haânh vi cêìn thiïët cho thiïët kïë caác chûúng trònh coá hiïåu quaã àûúåc thu thêåp vaâ phên böë röång raäi. Thûâa
nhêån vaâ tiïëp cêån ngaânh cöng nghiïåp maåi dêm, hún laâ àöëi àêìu vúái ngaânh naây, chûúng trònh Thaái Lan
àaä thiïët kïë caác caách laâm thay àöíi haânh vi cuãa gaái maåi dêm vaâ khaách cuãa hoå, trong khi àöìng thúâi thuác
àêíy thay àöíi caác tiïu thûác xaä höåi. Vúái viïåc lêy truyïìn qua àûúâng tònh duåc àang chêåm laåi, caác nöî lûåc
ngaây caâng tùng àang àûúåc hûúáng vaâo giaãi quyïët nhûäng yïëu töë xaä höåi vaâ phaát triïín quyïët àõnh caác
haânh vi nguy cú thöng qua caác chûúng trònh nhû tiïëp tuåc hoåc vaâ cú höåi viïåc laâm cho phuå nûä nöng
thön àïí giûä cho hoå khöng ra laâm maåi dêm.
Têët nhiïn, haânh àöång cuãa Thaái Lan àaáng ra coá thïí coá hiïåu quaã hún - vaâ dõch bïånh úã Thaái Lan
hiïån nay seä nhoã hún - nïëu caác nöî lûåc phoâng chöëng sêu röång àûúåc tiïën haânh súám hún. Caác trúã ngaåi
gùåp phaãi khi phaát àöång chûúng trònh vaâ caách maâ chûúng trònh naây cuöëi cuâng vûúåt qua caác trúã ngaåi
àûúåc thaão luêån taåi chûúng 5.

144
Hònh khung 3.11a. Tùng sûã duång bao cao su búãi gaái maåi dêm vaâ giaãm tyã lïå mùæc bïånh
LQÀTD úã Thaái Lan, 1988 - 1995

Nguöìn: Rojanapithaya Korn vaâ Hanenberg

Hònh khung 3.11b. Giaãm tyã lïå nhiïîm HIV trong söë tên binh treã quên àöåi Thaái Lan 1989
- 1996

Nguöìn: Söë liïåu cuãa phoâng Dõch tïî hoåc Y hoåc cöng cöång, Viïån Bïånh hoåc Quên àöåi Hoaâng gia Thaái Lan.

Möåt böå phêån quan troång cuãa nöî lûåc naây laâ “Chûúng trònh sûã duång 100% bao cao su” nhùçm
cuãng cöë viïåc luön luön sûã duång bao cao su taåi têët caã caác cú súã maåi dêm. Bao cao su àûúåc phaát
khöng cho caác nhaâ chûáa vaâ quaán maát-sa, gaái maåi dêm vaâ khaách haâng àûúåc yïu cêìu phaãi sûã duång.
Caác liïn minh àõa phûúng giûäa quan chûác chñnh quyïìn, nhên viïn y tïë vaâ caãnh saát kiïím tra viïåc
tuên thuã (duâng bao cao su, ND) bùçng caách lêìn theo nhûäng lêìn khaám cuãa àaân öng taåi caác phoâng
khaám bïånh LQÀTD cuãa chñnh phuã. Caác nhaâ chûáa khöng tuên thuã quy àõnh trïn coá thïí bõ àoáng cûãa.
Caác nöî lûåc tñch cûåc nhùçm tiïëp cêån nhûäng khaách haâng cuãa gaái maåi dêm laâ möåt yïëu töë quan troång
quyïët àõnh sûå thaânh cöng cuãa chiïën dõch naây. Thöng qua caác chiïën dõch thöng tin àaåi chuáng, giaáo
duåc vaâ xêy dûång kyä nùng taåi núi laâm viïåc, trong trûúâng hoåc, caác nöî lûåc giaáo duåc àöìng àùèng, sûã duång
bao cao su khi quan hïå vúái gaái maåi dêm àaä nhanh choáng trúã thaânh möåt viïåc laâm àûúng nhiïn trong
söë àaân öng Thaái mua dõch vuå tònh duåc

.
145

Hònh veä
Khung minh hoaå 3.12. Bïånh LQÀTD vaâ HIV trong quên àöåi
Caã caác àùåc àiïím nhên khêíu hoåc lêîn nghïì nghiïåp àaä àùåt quên nhên vaâo chöî coá nguy cú nhiïîm bïånh
LQÀTD vaâ HIV vaâ truyïìn caác bïånh naây sang nhûäng ngûúâi khaác (Miller vaâ Yeager 1995). Caác tên
binh thûúâng laâ nhûäng àaân öng treã, hoaåt àöång tònh duåc tñch cûåc vaâ thûúâng laâ chûa coá gia àònh. Hoå coá
thïí dïî chõu aáp lûåc cuãa àöìng nghiïåp, àùåc biïåt khi àoáng quên xa nhaâ. Trong thúâi gian chiïën tranh,
nguy cú bõ nhiïîm bïånh LQÀTD vaâ HIV thêëp hún laâ nguy cú bõ chïët trong chiïën àêëu. Vò nhûäng lyá do
trïn, quên nhên dûúâng nhû coá tyã lïå nhiïîm bïånh LQÀTD vaâ HIV cao hún so vúái nhoám dên cû chung
(hònh khung minh hoaå 3.12).
Caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc thûúâng nhiïìu hún úã nhûäng àún võ àoáng xa nhaâ. Vñ duå, trong
voâng 5 nùm vaâo nhûäng nùm 1830, 32 àïën 45% lñnh Anh àoáng úã ÊËn Àöå phaãi nhêåp viïån vò bïånh
LQÀTD, so vúái tyã lïå chó 2 àïën 3% söë lñnh ÊËn Àöå (Farwell 1989). Trong khi lñnh ÊËn Àöå thûúâng coá gia
àònh vaâ söëng vúái vúå cuãa hoå thò ñt lñnh Anh àûúåc pheáp lêëy vúå vaâ têët caã àïìu xa nhaâ, núi maâ caác tiïu
thûác xaä höåi coá thïí laâm dõu ài caác thoái quen tònh duåc cuãa hoå. Vaâo àêìu nhûäng nùm 1890, tyã lïå trung
bònh nhêåp viïån vò bïånh LQÀTD trong söë lñnh Anh àoáng úã Anh chó bùçng möåt nûãa tyã lïå naây cuãa binh
lñnh Anh àoáng úã ÊËn Àöå. Trong nhûäng nùm 1960, tyã lïå mùæc bïånh LQÀTD trong söë lñnh Myä àoáng úã Myä
(35 trong söë 1000 binh syä möåt nùm) chó bùçng 1 phêìn chñn tyã lïå trong söë lñnh Myä àoáng úã Viïåt Nam
(262 trïn 1000), úã Cöång hoâa Triïìu Tiïn (344 trïn 1000) vaâ úã Thaái Lan (453 trïn 1000) (Greeberg
1972).
Quên àöåi laâ möåt nhoám - lúán vïì söë lûúång - trong àoá chñnh phuã coá thïí haânh àöång kiïn quyïët àïí
ngùn ngûâa lêy truyïìn bïånh LQÀTD vaâ HIV thöng qua thöng tin, chûúng trònh bao cao su vaâ chûäa trõ
bïånh LQÀTD. Theo doäi caác can thiïåp vaâ taác àöång cuãa chuáng trong quên àöåi cuäng dïî daâng hún so
vúái caác nhoám dên cû khaác.

Hònh khung 3.12. Tyã lïå nhiïîm HIV trong quên àöåi.

Nguöìn: Phuå luåc thöëng kï baãng 1

Toám laåi, mùåc dêìu möåt söë chûúng trònh àaä cöë gùæng khuyïën khñch haânh vi an toaân
trong söë nhûäng ngûúâi dïî nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët nhûng àöå bao phuã noái chung
coân thêëp. Viïåc coá thïí hiïíu àûúåc chñnh phuã coá khoá khùn vïì mùåt hêåu cêìn vaâ chñnh trõ àïí
tiïëp cêån àûúåc túái caác nhoám nhû nhûäng ngûúâi haânh nghïì maåi dêm vaâ ngûúâi tiïm chñch ma
tuyá khöng laâm mêët ài sûå cêìn thiïët khêín cêëp phaãi àaãm baão àöå bao phuã caác nhoám naây úã

146
Hònh 3.7: Tyã lïå bao phuã caác tiïíu nhoám dên cû coá haânh vi nguy cú cao, àaánh giaá cuãa
cöë vêën Chûúng trònh Quöëc gia taåi 32 nûúác

Nguöìn: Tñnh toaán cuãa taác giaã, dûåa trïn kïët quaã àiïìu tra caác Cöë vêën Chûúng trònh Quöëc gia

Hònh 3.8: Höî trúå cuãa chñnh phuã cho caác hoaåt àöång ngùn ngûâa nhùçm vaâo caác nhoám coá
nguy cú cao. Àaánh giaá cuãa caác Cöë vêën Chûúng trònh Quöëc gia cuãa UNAIDS úã 32 nûúác

Nguöìn: Tñnh toaán cuãa taác giaã, dûåa trïn kïët quaã àiïìu tra caác Cöë vêën Chûúng trònh Quöëc gia

mûác cao nhêët coá thïí àaåt àûúåc. Thûúâng coá thïí vûúåt qua àûúåc nhûäng trúã ngaåi trïn thöng
qua chñnh phuã taâi trúå vaâ höî trúå cho caác töí chûác phi chñnh phuã. Hún thïë, úã nhiïìu nûúác mûác
àöå bao phuã thêëp ngay caã trong nhoám nhûäng ngûúâi söëng têåp trung nhû quên àöåi; trong
nhûäng trûúâng húåp nhû vêåy, caác chñnh phuã coá cú höåi tiïëp cêån möåt caách khöng töën keám caác
nhoám ngûúâi naây vúái nhûäng thöng tin vaâ caác can thiïåp ngùn ngûâa khaác. Caác can thiïåp hûäu
hiïåu vúái àöå bao phuã cao caác nhoám ngûúâi coá nguy cú cao seä tiïën xa theo hûúáng phoâng ngûâa
lêy nhiïîm trong söë nhûäng ngûúâi khaác tham gia caác haânh vi nguy cú vaâ trong söë nhûäng
ngûúâi coá nguy cú thêëp.

147
Caãi thiïån tñnh cöng bùçng cuãa caác chûúng trònh:

Múã röång sûã duång bao cao su


Ngûúâi ta ñt àaánh giaá hiïåu quaã cuãa caác chûúng trònh chñnh phuã trong viïåc àaãm baão khaã
nùng tiïëp cêån cuãa ngûúâi ngheâo túái caác biïån phaáp phoâng ngûâa. Tuy nhiïn, caãi thiïån tñnh
cöng bùçng trong tiïëp cêån àûúåc bao cao su laâ möåt muåc tiïu chñnh cuãa caác chûúng trònh tiïëp
thõ xaä höåi bao cao su vaâ chñnh phuã phên phaát miïîn phñ bao cao su. Liïåu nhûäng chûúng
trònh naây àaä nêng cao àûúåc tñnh cöng bùçng hay khöng?
Viïåc coá vaâ sûã duång bao cao su noái chung àaä àûúåc múã röång àaáng kïí, möåt phêìn nhû àïí
chöëng laåi HIV vaâ möåt phêìn nhúâ kïët quaã cuãa caác chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi vaâ caác
chûúng trònh khaác cuãa chñnh phuã, tû nhên vaâ caác nhaâ taâi trúå. Cho àïën nùm 1996, 60 nûúác
àang phaát triïín àaä coá caác chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi bao cao su, mùåc duâ khöng phaãi têët
caã coá quy mö toaân quöëc. Àêy laâ con söë gêëp hai lêìn so vúái nùm 199125. Nhiïìu Chûúng
trònh naây àûúåc caác nhaâ taâi trúå höî trúå thöng qua ba töí chûác thêìu chñnh: DKT Interna-
tional, Population Services International (PSI) vaâ Social Marketing for Changes
(SOMARC); caác chûúng trònh khaác vñ duå nhû úã Böët-xoa-na, ÊËn Àöå vaâ Nam Phi vaâ möåt söë
nûúác chêu Myä Latinh, cuäng àûúåc caác chñnh phuã trúå cêëp. Taåi möåt söë nûúác, vñ duå, úã In-àö
nï-xi-a, maác bao cao su quaãng caáo thöng qua chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi àûúåc caác nhaâ
phên phöëi vò lúåi nhuêån duâng. Ngoaâi tiïëp thõ xaä höåi ra, gêìn ba phêìn tû trong söë 70 nûúác

Baãng 3.6: Tiïëp thõ xaä höåi bao cao su vaâ Chûúng trònh phên phöëi bao cao su cuãa chñnh
phuã, theo giai àoaån cuãa dõch bïånh

Tyã lïå caác nûúác coá


Chûúng trinh Phên phöëi bao cao su
Giai àoaån cuãa dõch bïånh TTXHBCS, 1996 theo CTPCAQG, 1992
Sú khai 31 71
Têåp trung 67 79
Lan röång 90 100
Khöng roä 13 58
Töíng söë (%) 49 77
Söë nûúác 123 70
TTXHBCS tiïëp thõ xaä höåi bao cao su
CTPCQG - Chûúng trònh phoâng chöëng AIDS
quöëc gia
Nguöìn: Phuå luåc thöëng kï, baãng 2

traã lúâi àiïìu tra AIDS trïn thïë giúái lêìn II cung cêëp bao cao su thöng qua chûúng trònh
phoâng chöëng AIDS quöëc gia (Mann vaâ Tarantola 1996). Xaác suêët coá möåt chûúng trònh
tiïëp thõ xaä höåi bao cao su liïn quan maånh meä hún túái viïåc nhiïîm HIV/AIDS tùng lïn hún
laâ do chñnh phuã phên phöëi bao cao su (baãng 3.6). Viïåc naây phêìn naâo laâ do chûúng trònh
chñnh phuã phên phöëi bao cao su möåt phêìn thöng qua caã maång lûúái caác phoâng khaám kïë
hoaåch hoaá gia àònh vaâ dõch vuå y tïë. Cuöëi cuâng, úã nhiïìu nûúác nhû Bra-xin, Thaái Lan vaâ
Viïåt Nam, doanh söë thûúng maåi khöng àûúåc trúå giaá àaä tùng.

148
Tuy nhiïn mûác àöå caác chûúng trònh naây giuáp àúä ngûúâi ngheâo coá àûúåc bao cao su theo
möåt tyã troång lúán hún thò khöng roä. Nhû chuáng ta àaä thêëy úã phêìn trïn cuãa chûúng naây,
trong phêìn lúán caác quöëc gia nhûäng ngûúâi coá thu nhêåp lúán hún vaâ trònh àöå giaáo duåc cao
hún sûã duång bao cao su nhiïìu hún. Cung cêëp bao cao su àûúåc trúå giaá cho nhûäng ngûúâi coá
nguy cú thêëp vaâ vêîn mua bao cao su theo giaá thõ trûúâng seä khöng caãi thiïån àûúåc sûå cöng
bùçng vaâ khöng laâm giaãm dõch bïånh. Tûúng tûå nhû vêåy, mùåc dêìu sûã duång bao cao su tùng
trong caã hai thõ trûúâng - àûúåc trúå giaá vaâ thûúng maåi, nhûng möåt vêën àïì coân khöng roä laâ
úã mûác àöå naâo caác chûúng trònh trúå giaá naây àaä tranh mêët thõ trûúâng tû nhên. Àêy coá leä laâ
möåt vêën àïì quan troång trong caác chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi trûúác àêy, sau khi hiïåu quaã
ban àêìu taác àöång lïn viïåc thöng duång hoaá vaâ tùng nhu cêìu bao cao su àaä hïët taác duång.
Möåt caách thûá hai maâ caác chûúng trònh naây thuác àêíy cöng bùçng laâ thöng qua khuyïën
khñch sûã duång bao cao su trong söë nhûäng ngûúâi dïî nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët, do
àoá chùån trûúác hay laâm chêåm laåi dõch bïånh trûúác khi noá lan àïën ngûúâi ngheâo. Khöng may
laâ ngûúâi ta biïët coân ñt vïì mûác àöå nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao nhêët sûã duång
nhûäng chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi - àêy laâ yïëu töë then chöët quyïët àõnh hiïåu quaã cuãa
chûúng trònh trong viïåc laâm chêåm laåi dõch bïånh. Caác àiïìu tra nhûäng ngûúâi lúán àaä coá hoaåt
àöång tònh duåc khùèng àõnh laâ ngûúâi ta thûúâng sûã duång bao cao su trong caác quan hïå tònh
duåc ngêîu hûáng hoùåc ngoaâi giaá thuá hún laâ trong caác quan hïå tònh duåc vúái möåt baån tònh öín
àõnh hay vúái vúå (Agha 1997, Coleman vaâ caác TG khaác 1996), Lowenthal vaâ caác TG khaác
1995, Tchupo vaâ caác TG khaác 1996). Nhûng caác àiïìu tra naây khöng cho thêëy liïåu caác
chûúng trònh naây àaä tiïëp cêån àûúåc nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao nhêët chûa.
Liïåu caác chûúng trònh naây coá giaãm chi phñ sûã duång bao cao su àïën mûác àuã àïí mang laåi tyã
lïå sûã duång cao trong söë gaái maåi dêm, binh lñnh, laái xe taãi àûúâng daâi vaâ nhûäng ngûúâi coá
nhiïìu baån tònh khaác? Thöng qua baán qua caác kïnh khöng truyïìn thöëng nhû quaán bar vaâ
khaách saån, caác chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi coá leä àaä dïî tiïëp cêån hún nhûäng ngûúâi coá nguy
cú cao so vúái caác chûúng trònh truyïìn thöëng phên phöëi bao cao su thöng qua caác phoâng
khaám y tïë. Nïëu caác chûúng trònh naây tiïëp cêån àûúåc phêìn lúán nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay
àöíi baån tònh cao, thò coá thïí seä tiïët kiïåm àaáng kïí chi phñ nïëu caác chûúng trònh naây trúå giaá
möåt phêìn nhoã cho möîi möåt bao cao su hún laâ cêëp miïîn phñ. Hún nûäa, caác chûúng nònh naây
coá thïí traánh àûúåc nhûäng tranh luêån chñnh trõ vaâ kyâ thõ coá thïí naãy sinh vúái caác chûúng
trònh coá àõnh hûúáng cuå thïí hún.
Nghiïn cûáu thïm vïì haânh vi tònh duåc vaâ àõa võ kinh tïë cuãa nhûäng ngûúâi sûã duång bao
cao su coá trúå cêëp giaá vaâ mûác àöå nhûäng ngûúâi vúái tyã lïå thay àöíi baån tònh cao nhêët sûã duång
bao cao su tûâ nhûäng chûúng trònh naây seä giuáp rêët nhiïìu cho viïåc minh chûáng vaâ nêng cao
tñnh hiïåu quaã vïì chi phñ cuãa chuáng26.
Tuy noái nhû vêåy, nhûng nhiïìu nûúác coân thiïëu chûúng trònh bao cao su maånh meä
phoâng ngûâa HIV vaâ caác bïånh LQÀTD. Nhiïìu chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi bao cao su, vñ
duå nhû chûúng trònh úã Bùng-àa-leát, Cö-löm-bia, Cöt-xta-ri-ca, Pa-kñt-xtan, cuäng nhû
nhûäng chûúng trònh Trung Quöëc múái khúãi àöång gêìn àêy úã tónh Vên Nam vaâ Thûúång Haãi,
thûúâng chuã yïëu hûúáng vaâo kïë hoaåch hoaá gia àònh, ñt coá tiïëp thõ cho phoâng ngûâa HIV vaâ
bïånh LQÀTD (DKT International 1997; Kang 1995; “Nhûäng dêëu hiïåu cuãa thay àöíi “…
1996; “Baán bao cao su úã Sri-lan-ca” 1996). Ngay caã úã möåt nûúác chêu Phi vúái dõch bïånh têåp
trung hay lan röång - vñ du nhû Ma-li, Ni-giï vaâ Sï-nï-gan, kïë hoaåch hoaá gia àònh vaâ sûác
khoeã sinh saãn laâ chuã àïì chñnh cuãa caác chûúng trònh. Tuyâ theo tûâng nûúác, nhûäng chuã àïì
trïn coá thïí ñt gêy tranh caäi hún laâ phoâng ngûâa HIV vaâ bïånh LQÀTD. Tuy nhiïn chuáng
cuäng coá thïí khöng tiïëp cêån àûúåc nhûäng ngûúâi coá tyã lïå thay àöíi baån tònh cao nhêët. Vñ duå,
gaái maåi dêm vaâ caác àaân öng treã hoaåt àöång tònh duåc tñch cûåc khöng thûúâng xuyïn àïën

149
khaám taåi caác phoâng khaám KHHGÀ. Hún nûäa, phuå nûä cêìn bao cao su àïí phoâng ngûâa
bïånh LQÀTD coá thïí ngêìn ngaåi lêëy bao cao su úã caác cú súã y tïë cöång àöìng hoùåc KHHGÀ,
ngay caã khi khöng phaãi traã tiïìn, búãi vò khöng thuêån tiïån vaâ do viïåc cung cêëp khöng àïën
àûúåc hoùåc do hoå mong muöën àûúåc khöng ai biïët àïën viïåc naây. Nhûäng vêën àïì naây coá thïí
khùæc phuåc àûúåc nïëu bao cao su àûúåc khuyïën khñch àùåc biïåt cho phoâng ngûâa HIV vaâ bïånh
LQÀTD vaâ nïëu bao cao su coá thïí coá sùén saâng vaâ vúái giaá reã taåi caác àiïím baán haâng khöng
truyïìn thöëng dïî tiïëp cêån àûúåc cho nhûäng ngûúâi trong caác hoaân caãnh dïî coá caác quan hïå
tònh duåc ngêîu hûáng vaâ vúái gaái maåi dêm. Nhûäng àõa àiïím naây laâ caác hiïåu thuöëc, ki-öët úã
caác khu àeân àoã, quaán bar, höåp àïm, khaách saån, àiïím àöî xe taãi vaâ caác cùn cûá quên sûå
(khung minh hoaå 3.13). ÚÃ Pï-ru, bao cao su tiïëp thõ xaä höåi àûúåc baán taåi ba phêìn tû caác
hiïåu thuöëc vaâ úã caác maáy baán tûå àöång àùåt taåi caác võ trñ chiïën lûúåc (Future Group Interna-
tional 1995a).
Möåt caách maâ chñnh phuã coá thïí thuác àêíy nhu cêìu vïì bao cao su laâ boã caác haån chïë vïì
quaãng caáo bao cao su. Nhûng ngay caã khi khöng coá caãn trúã vïì luêåt phaáp, khuyïën khñch
cöng khai sûã duång bao cao su seä gêy tranh caäi nïëu viïåc naây àûúåc coi nhû laâ khuyïën khñch
quan hïå tònh duåc bûâa baäi. Caác thöng àiïåp phaãi truyïìn taãi thöng tin vaâ àöìng thúâi phaãi
àûúåc hûúáng vaâo àöëi tûúång dên cû thñch húåp àïí traánh laâm mïëch loâng caác laänh tuå coá thïë lûåc
vaâ caác khöëi dên cû khaác. Àùåc biïåt caác laänh tuå tön giaáo coá thïí coá phaãn ûáng phaãn àöëi maånh
meä àöëi vúái tuyïn truyïìn bao cao su nïëu hoå khöng àûúåc thöng tin vïì lúåi ñch sûã duång bao
cao su hay nïëu hoå thêëy nhûäng thöng àiïåp laâm hoå mïëch loâng. ÚÃ U-gan-àa, nhûäng tïë nhõ vïì
tön giaáo àaä dêîn àïën cêëm khöng chñnh thûác viïåc khuyïën khñch bao cao su trïn ti vi vaâ ra-
ài-ö tûâ nùm 1991 àïën nùm 1995 (Bwembo 1995). ÚÃ Phi-li-pin vúái dõch bïånh úã giai àoaån sú
khai, sûå chöëng àöëi cuãa Nhaâ thúâ Thiïn chuáa giaáo àöëi vúái caác phûúng tiïån traánh thai nhên
taåo lan sang bao cao su duâng cho phoâng ngûâa HIV vaâ bïånh LQÀTD (SOMARC 1996). ÚÃ

Khung minh hoaå 3.13. Phoâng ngûâa HIV trïn àûúâng àïën thaânh phöë Höì Chñ Minh

Caác laái xe Viïåt nam coá cêu noái laâ àûâng bao giúâ àaánh treã em trïn àûúâng vò àûáa beá àoá rêët coá thïí
laâ con anh. Khöng coá àiïìu gò bñ mêåt laâ sau khi suöët ngaây vaâ àïm long àong trïn àûúâng daâi vaâ luön
phaãi xa nhaâ, caác taâi xïë xe taãi tòm nhûäng quan hïå tònh caãm cho mònh.
Höì Àûác Cuâ àang noái vïì viïåc naây. Bêëy giúâ laâ gêìn buöíi hoaâng hön vaâ anh ngöìi úã quaán phúã taåi
àiïím àöî xe cuãa Cöng ty Vêån taãi haâng hoáa ngoaåi thaânh Haâ Nöåi, uöëng cheâ tûâ möåt êëm bùçng sûá vaâ
chuêín bõ keáo möåt xe taãi 10 têën chúã àêìy thiïët bõ vaâo Nam àïën thaânh phöë Höì Chñ Minh (Saâi Goân trûúác
àêy).
“Tûâ àêy àïën Saâi Goân laâ ba ngaây rûúäi xe”, Cuâ noái. “Àöëi vúái nhiïìu laái xe, àiïìu àoá coá nghôa laâ coá
hai hay ba baâ doåc àûúâng”.
Chñnh phuã Viïåt Nam àaä thöng baáo röång raäi nguy cú HIV/AIDS, do àoá caác laái xe vêån taãi hiïíu
àûúåc bïånh naây laâ gò vaâ laâm thïë naâo àïí traánh noá. Tuy nhiïn, chó sau khi DKT International, möåt töí
chûác tiïëp thõ xaä höåi àoáng truå súã taåi Myä bùæt àêìu thuác àêíy baán bao cao su Trust vaâ O.K úã Viïåt Nam thò
caác laái xe múái coá thïí tiïëp cêån àûúåc phûúng tiïån baão vïå àaáng tin cêåy naây.
Cuâ uöëng caån cheán nûúác cheâ vaâ bûúác ra chiïëc xe taãi saãn xuêët taåi Nga cuãa mònh. Trong höåp xe
bïn cûãa laâ möåt tuái chûáa möåt söë bao cao su O.K. “Töi xa vúå vaâ con 26 ngaây möîi thaáng”. Cuâ noái vúái
nuå cûúâi ngûúång nghõu. Anh noái thïm laâ bao cao su OK khöng chó àaáng tin cêåy maâ coân coá thïí mua
àûúåc úã khùæp núi doåc àûúâng caái úã Viïåt Nam.
Nguöìn: DKT International. Sûã duång coá sûå cho pheáp.

150
Ni-gï-ria, caác nhoán tön giaáo baão thuã àaä caåo bïì mùåt caác baãng quaãng caáo bao cao su tiïëp thõ
xaä höåi do SOMARC taâi trúå (Future Group International 1995b).
Caác nhaâ taâi trúå tiïëp thõ xaä höåi bao cao su vaâ caác phûúng phaáp traánh thai khaác tuy
nhiïn àaä phaát hiïån ra caách giaânh àûúåc sûå höî trúå, ngay caã trong söë nhûäng ngûúâi phï phaán.
Vñ duå, hoå laâm viïåc chùåt cheä vúái caác nhaâ laänh àaåo tön giaáo, nhûäng ngûúâi coá thïí phï phaán
vaâ caác phaát ngön viïn àõa phûúng trûúác khi phaát àöång chiïën dõch quaãng caáo bao cao su àïí
giaãi thñch vïì nhûäng lúåi ñch do sûã duång bao cao su mang laåi (phoâng ngûâa HIV vaâ caác bïånh
LQÀTD khaác, vö sinh do bïånh LQÀTD, mang thai ngoaâi yá muöën, naåo phaá thai, caác em
gaái phaãi boã hoåc vò mang thai; vaâ thuác àêíy daän khoaãng caách sinh con goáp phêìn giaãm tyã lïå
chïët meå vaâ chïët treã sú sinh). Hoå thûã caác thöng àiïåp quaãng caáo vúái caác àöëi tûúång dûå kiïën
vaâ vúái nhûäng ngûúâi coá thïí seä chó trñch àïí traánh laâm mïëch loâng vaâ giûä thaái àöå hïët sûác
khiïm töën cho àïën khi cú súã cho thaânh cöng àaä àûúåc xaác lêåp vûäng chùæc. Bao cao su tiïëp
thõ dûúái maác nhû Trust, Protector, OK vaâ Couples’ Choice khuyïën khñch quan niïåm cho
rùçng sûã duång bao cao su laâ an toaân, hiïån àaåi vaâ coá traách nhiïåm vúái xaä höåi, bêët kïí vò muåc
àñch kïë hoaåch hoaá gia àònh hay phoâng ngûâa bïånh têåt. Caác thöng àiïåp trûåc diïån hún vïì
bao cao su àöi khi seä dïî àûúåc chêëp nhêån hún búãi nhûäng ngûúâi cêìn bao cao su nhêët.
* * *
Chûúng naây àaä cung cêëp bùçng chûáng laâ ngûúâi ta seä coá caác haânh vi an toaân hún, àùåc
biïåt nhûäng ngûúâi coá nguy cú cao nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV, vaâ rùçng chñnh phuã coá
nhiïìu caách, trûåc tiïëp vaâ giaán tiïëp, àïí gêy aãnh hûúãng túái haânh vi cuãa caác caá nhên. Chûúng
naây àaä xaác àõnh caác hoaåt àöång phoâng ngûâa trong àoá chñnh phuã àoáng möåt vai troâ duy
nhêët, búãi vò caác caá nhên tû nhên seä khöng taâi trúå àêìy àuã cho caác hoaåt àöång naây, vaâ
chûúng naây cuäng trònh baây nhûäng cên nhùæc quan troång trong viïåc xaác àõnh tñnh hiïåu quaã
vïì chi phñ cuãa caác chi tiïu cöng cöång cho phoâng ngûâa HIV/AIDS. Chûúng naây àaä nïu roä
hai lônh vûåc trong àoá chñnh phuã coá thïí caãi thiïån àaáng kïí tñnh hiïåu quaã cuãa caác nöî lûåc cuãa
mònh àïí phoâng ngûâa HIV, nïëu coá àuã cam kïët chñnh trõ. Thûá nhêët laâ tùng söë lûúång vaâ chêët
lûúång thöng tin thu thêåp vïì baãn chêët vaâ mûác àöå cuãa caác haânh vi tònh duåc vaâ tiïm chñch
nguy hiïím trong dên cû, caác xu thïë vïì tyã lïå nhiïîm múái vaâ hiïån nhiïîm HIV, chi phñ vaâ
hiïåu quaã cuãa caác can thiïåp khaác nhau trong böëi caãnh cuãa tûâng àõa phûúng. Thûá hai laâ sûã
duång thöng tin naây àïí àaãm baão rùçng caác chûúng trònh phoâng ngûâa dêîn àïën caác haânh vi
an toaân hún trong söë nhoám dên cû dïî bõ nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn HIV nhêët vaâ àaãm baão
rùçng ngûúâi ngheâo tiïëp cêån àûúåc caác biïån phaáp phoâng ngûâa. Khöng möåt vêën àïì naâo trong
hai vêën àïì trïn laâ dïî giaãi quyïët, tuy nhiïn, caã hai àïìu dïî daâng giaãi quyïët hún so vúái
nhûäng quyïët àõnh hïët sûác khoá khùn maâ chñnh phuã caác nûúác coá dõch bïånh lan röång phaãi
chêëp nhêån. Àêëy seä laâ chuã àïì cuãa chûúng sau.

Ghi chuá:
1
Caác taâi liïåu tham khaão khaác göìm: Adler vaâ caác taác giaã khaác (1996); Uyã ban Cöång
àöìng Chêu Êu (1997); Dallabetta, Laga vaâ Lamptey (1996): Gerard vaâ caác taác giaã khaác
(1995); Lamptey vaâ Piot (1990); vaâ Nicoll vaâ caác taác giaã khaác (1996)
2
Xem cöng trònh cuãa Becker (1981) vaâ töíng quan cuãa Birdsall (1988) vaâ Strauss vaâ
Thomas (1995)
3
Khaái niïåm “chi phñ” úã àêy khöng chó bao göìm chñ phñ tiïìn tïå cho viïåc phoâng ngûâa vaâ
àiïìu trõ. Caác chi phñ hay caái giaá phaãi traã cho viïåc bõ nhiïîm HIV bao göìm caác àau àúán vaâ
chïët súám vaâ sûå mùåc caãm vaâ kyâ thõ maâ àöi khi nhûäng ngûúâi bõ AIDS vaâ gia àònh hoå phaãi

151
chõu àûång. Caác chi phñ liïn quan túái coá caác haânh vi an toaân, vñ duå, göìm bêët kyâ möåt mùåc
caãm xaä höåi khi mua bao cao su hay ài chûäa caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc, cuäng nhû
thúâi gian, sûå khöng tiïån lúåi, phiïìn toaái hay chi phñ taâi chñnh cho caác viïåc naây
4
Khöng nïn mong àúåi rùçng caác chûúng trònh thöng tin khuyïën khñch haânh vi an toaân
seä coá nhiïìu taác àöång àïën haânh vi cuãa nhoám dên cû chung coá nguy cú thêëp, búãi vò nhûäng
caá nhên naây àaä ruát ra kïët luêån àuáng àùæn laâ hoå gùåp ñt ruãi ro hún. Àiïìu naây giaãi thñch taåi
sao trong nhiïìu nghiïn cûáu ngûúâi ta thêëy coá ñt tûúng quan giûäa kiïën thûác vïì ruãi ro nhiïîm
HIV (úã möåt söë nûúác bõ dõch bïånh naây hoaânh haânh nùång nïì tyã lïå hiïíu biïët naây laâ 100%) vaâ
thay àöíi haânh vi trong nhoám dên cû chung (vñ duå theo Sepulvela 1992)
5 Tûâ nùm 1996, thuïë nhêåp khêíu vaâ thuïë doanh thu laåi àûúåc aáp duång laåi. Hún möåt phêìn ba chi phñ vêån haânh chûúng t
rònh TTXH daânh
àïí traã caác loaåi thuïë trïn. (xem Baáo caáo phuå trúå, Pyne 1997)
6V
ñ duå ngûúâi ta àaánh giaá möåt phêìn ba trong söë 750,000 ngûúâi duâng hï-rö-in úã Myä
àûúåc coi laâ nhûäng ngûúâi thónh thoaãng múái duâng vaâ khöng phaãi laâ nhûäng ngûúâi nghiïån
(Höåi àöìng nghiïn cûáu quöëc gia 1989). Tuy nhiïn sûå nghiïån ngêåp ma tuyá tuyâ thuöåc vaâo àöå
tinh khiïët cuãa caác loaåi ma tuyá. ÚÃ tónh Vên Nam Trung Quöëc nùçm caånh vuâng Tam giaác
Vaâng saãn xuêët thuöëc phiïån cuãa Àöng Nam chêu AÁ, 80% thuöëc phiïån tiïm chñch laâ tinh
khiïët vaâ do àoá coá khaã nùng gêy nghiïån cao hún so vúái úã Myä vaâ àiïìu naây cuäng laâm cho viïåc
dûâng tiïm chñch khoá hún (McCoy vaâ caác TG khaác 1997)
7
Trung têm cai nghiïån 620 giûúâng úã Cön Minh, thuã phuã cuãa tónh Vên Nam Trung
Quöëc coá möåt chûúng trònh ba thaáng, chuã yïëu cho caác àöëi tûúång tiïm chñch hï-rö-in, giuáp
hoå hoaân thaânh chûúng trònh phuåc höìi vaâ khuyïën khñch sûå höî trúå cuãa caác gia àònh (McCoy
vaâ caác TG khaác 1997). Trong söë caác bïånh nhên coá nhiïìu ngûúâi bõ bùæt vaâ nhiïìu ngûúâi tûå
nguyïån vaâo trung têm. Phñ phaãi traã cho möåt bïånh nhên bùæt buöåc laâ 120 USD vaâ 220 USD
cho caác bïånh nhên tûå nguyïån tham gia. Caác gia àònh àûúåc baáo caáo laâ muöën traã mûác phñ
nhû vêåy. Phñ naây bao göìm chi phñ chûäa bïånh, thuöëc men, phoâng úã vaâ caác gia àònh cho laâ
coân reã hún chi phñ thoaã maän thoái quen nghiïån ngêåp cuãa ngûúâi thên cuãa hoå. Tuy nhiïn,
sau hai nùm 80% söë bïånh nhên tham gia àiïìu trõ naây quay trúã laåi tiïm chñch.
8
Caác lêåp luêån chung tûúng tûå - chi phñ vaâ tyã lïå mùæc laåi cao - cuäng aáp duång cho caác
chûúng trònh duâng Mï-ta-àön, möåt loaåi thuöëc uöëng töíng húåp duâng àïí cùæt cún theâm hï-rö-
in maâ khöng taåo ra hûng phêën. Hún thïë nûäa, Mï-ta-àön chó coá hiïåu quaã trong viïåc chöëng
laåi nghiïån hï-rö-in, noá khöng thïí thay thïë cho caác loaåi ma tuyá tiïm chñch khaác.
9
Sûå thay àöíi haânh vi naây xaãy ra khi Thaái Lan khöng coá caã chûúng trònh àöíi kim tiïm
lêîn chûúng trònh àiïìu trõ bùçng Mï-ta-àön.
10
Tuy nhiïn caác chûúng trònh ñt thaânh cöng hún trong viïåc thuác àêíy sûã duång bao cao
su so vúái thay àöíi caác haânh vi tiïm chñch nguy hiïím (Normand, Vlahov vaâ Moses 1995).
Möåt khi ngûúâi tiïm chñch bõ nhiïîm HIV thò viïåc ngùn ngûâa lêy lan sang ngûúâi khaác thöng
qua hoaåt àöång tònh duåc laâ hïët sûác khoá khùn; cho nïn, thûåc hiïån súám caác chûúng trònh
giaãm thiïíu taác haåi trong söë nhûäng ngûúâi tiïm chñch laâ hïët sûác quan troång trong viïåc
phoâng ngûâa HIV lan truyïìn.
11
Caác àaánh giaá naây àûúåc tiïën haânh úã UÁc, Ca-na-àa, Haâ Lan, Thuyå Àiïín, Anh vaâ Myä.
12
Caã nghiïn cûáu cuãa Serwadda vaâ nhûäng TG khaác (1992) úã Rakai vaâ nghiïn cûáu cuãa
Barongo vaâ caác TG khaác (1992) úã Mwanza cho thêëy giaáo duåc àaä khöng coân laâ yïëu töë quan
troång trong phên tñch höìi quy nhiïìu biïën. Tuy nhiïn, caác biïën söë haânh vi trung gian

152
thûúâng àûúåc àûa vaâo nhû caác biïën söë giaãi thñch trong nhûäng nghiïn cûáu nhû thïë naây, àaä
laâm lêín mêët aãnh hûúãng cuãa yïëu töë hoåc vêën (maâ àöi khi laâ yïëu töë quyïët àõnh cuãa têët caã caác
biïën söë) vaâ dêîn àïën thiïn lïåch trong caác àaánh giaá. Sûå khaác biïåt hoåc vêën úã Mwanza laâ
àaáng kïí vïì mùåt thöëng kï àöëi vúái nûä vaâ nam giúái, vaâ chuáng vêîn coân laâ àaáng kïí trong phên
tñch höìi quy nhiïìu biïën söë (mùåc dêìu liïåu caác yïëu töë höìi quy nöåi taåi coá àûúåc àûa vaâo hay
khöng coân khöng roä).
13 Kïët quaã cuãa àiïìu tra haânh vi tònh duåc cuãa Chûúng trònh toaân cêìu
phoâng chöëng AIDS (CCTCPCA) àaä loaåi trûâ
taác àöång cuãa tuöíi taác vaâ nghïì nghiïåp. Möåt söë nghiïn cûáu khaác cuäng coá nhûäng phaát hiïån
tûúng tûå. Vñ duå, söë nùm hoåc phöí thöng lúán hún coá liïn quan túái xaác xuêët cao coá caác baån
tònh ngêîu hûáng trong söë àaân öng theo söë liïåu cuãa caác àiïìu tra nhên khêíu hoåc vaâ y tïë cuãa
Bu-ki-na-pha-sö, Cöång hoaâ Trung Phi, Cöët-ài-voa vaâ U-gan-àa (Baáo caáo phuå trúå, Filmer,
1997). ÚÃ caác vuâng nöng thön Kï-nia, Tan-da-ni-a vaâ Dim-ba-bu-ï, phuå nûä coá giaáo duåc
thûúâng dïî daâng coá caác quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng hún laâ phuå nûä khöng coá trònh àöå giaáo
duåc, nhûng úã caác vuâng thaânh thõ thò möëi quan hïå naây laåi laâ ngûúåc laåi. ÚÃ Cöët-ài-voa, àaân
öng vaâ phuå nûä tûâ caác höå gia àònh giaâu coá hún coá ö tö vaâ nhaâ cûãa töët) dïî coá caác baån tònh
ngêîu hûáng hún.
14 Mûác sûã duång bao cao su tuyïåt àöëi trong hònh 3.2 khöng thïí so
saánh giûäa caác nûúác àûúåc búãi vò thúâi gian so
saánh trong caác cêu hoãi cuãa Àiïìu tra nhên khêíu hoåc vaâ y tïë vïì caác baån tònh ngêîu hûáng vaâ
sûã duång bao cao su laâ möåt thaáng (úã CH Trung Phi vaâ Dim-ba-bu-ï) vaâ laâ möåt nùm (úã Hai-
ti vaâ Tan-da-ni-a).
15 Tyã lïå nhiïîm trong söë binh lñnh coá söë nùm hoåc tûâ 0-6 nùm laâ
1,46%, trong söë coá söë nùm hoåc tûâ 7-9 nùm laâ
1,06% vaâ trong söë coá söë nùm hoåc trïn 9 nùm laâ 0,65%. Tyã lïå hiïån nhiïîm naây àûúåc ào
lûúâng búãi quan saát theo 100 ngûúâi - nùm (Carr vaâ caác TG khaác 1994). Do söë liïåu cuãa
CTTCPCA cuãa TC Y tïë Thïë giúái vïì haânh vi tònh duåc trong khoaãng thúâi gian tûúng tûå cho
àaân öng vúái thu nhêåp vaâ hoåc vêën cao hún dïî coá quan hïå tònh duåc vúái gaái maåi dêm vaâ caác
baån tònh ngêîu hûáng hún, coá thïí viïåc sûã duång bao cao su trong söë àaân öng Thaái Lan àaä
tùng lïn trûúác khi àaåi dõch HIV/AIDS giaáng àoân nùång nïì vaâo àêët nûúác naây.
16 Caác haânh vi tònh duåc chuã yïëu trong böën nhoám dên cû naây àûúåc
toám tùæt úã àêy nhû sau: (a) tònh duåc maåi dêm;
(b) caã maåi dêm lêîn ngêîu hûáng; (c) chó coá quan hïå tònh duåc ngêîu hûáng vaâ (d) quan hïå theo
nhiïìu thúâi kyâ, möîi thúâi kyâ öín àõnh vúái möåt baån tònh. Ba nhoám dên cû àêìu cho pheáp coá
möåt söë quan hïå tònh duåc cuâng luác vúái möåt söë ngûúâi. Caã nhoám (b) vaâ (d) coá quan hïå tònh
duåc maåi dêm vaâ ngêîu hûáng. Àïí coá chi tiïët hún xem laåi Chûúng 2.
17 Phuå nûä coá quan hïå (tònh duåc) bïìn vûäng laâ nhûäng phuå nûä quan hïå
möåt vúå möåt chöìng trong nhoám dên cû (a) vaâ
(d), nhûng khöng nhêët thiïët laâ caác phuå nûä quan hïå möåt vúå möåt chöìng trong nhoám (b) vaâ
(c). Tuy nhiïn tyã lïå thay àöíi baån tònh cuãa hoå rêët thêëp. Mùåc duâ bao cao su àûúåc sûã duång
nhû phûúng tiïån traánh thai úã nhiïìu nûúác àang phaát triïín, noá khöng àûúåc coi laâ phûúng
tiïån traánh thai ûa thñch cuãa caác cùåp vúå chöìng; caác àiïíu tra nhên khêíu hoåc vaâ y tïë tiïën
haânh trong nhûäng nùm 90 thêëy rùçng tyã lïå sûã duång bao cao su trong söë caác cùåp vúå chöìng
dao àöång tûâ 0 àïën 3 phêìn trùm (Curtis vaâ Neizel 1996).
18 Trong nhoám dên cû maâ bïånh dõch do maåi dêm gêy ra, viïåc tùng sûã
duång bao cao su trong söë àaân öng coá quan hïå
vúái gaái maåi dêm vaâ baån tònh ngêîu hûáng tûâ 5% lïn 20% chó àaåi diïån cho 20% tùng sûã duång
bao cao su vúái gaái maåi dêm thöi. Àïí mö phoãng sûã duång bao cao su, ngûúâi ta giaã àõnh laâ
nïëu möåt trong hai ngûúâi muöën sûã duång bao cao su thò bao cao su seä àûúåc sûã duång.
19 Hiïåu quaã - chi phñ coá thïí cao hún nhiïìu nïëu caác taác giaã tñnh thïm
nhûäng ûúác lûúång vïì söë lûúång lêy nhiïîm thûá

153
phaát àûúåc ngùn ngûâa.
20
Mills vaâ caác taác giaã khaác (1993) phaát hiïån thêëy laâ chi phñ chûäa trõ bïånh LQÀTD cho
caác can thiïåp tûúng tûå úã Mö-zam-bñch laâ khoaãng 10 àö la cho möåt lêìn bïånh LQÀTD àûúåc
chûäa khoãi.
21
Àiïìu tra caác nhaâ quaãn lyá chûúng trònh phoâng chöëng AIDS quöëc gia úã 187 nûúác àûúåc
tiïën haânh giûäa thaáng 12 nùm 1993 vaâ thaáng 6 nùm 1994. Trong söë nhûäng quöëc gia naây
118 quöëc gia àaä traã lúâi vúái tyã lïå àaáp ûáng laâ 75%. Tuy nhiïn chêët lûúång cuãa caác baãn traã lúâi
dao àöång tûâ mûác “hoaân thiïån vaâ àêìy àuã” (chiïëm möåt phêìn tû söë traã lúâi) àïën “khöng hoaân
thiïån vaâ chung chung” (chiïëm möåt nûãa vaâ söë traã lúâi naây àaä àûúåc theo doäi riïng biïåt). Àïí
coá chi tiïët vïì phûúng phaáp luêån cuãa àiïìu tra xem Mann vaâ Tarantola (1996), khung 30.1,
trang 315-317.
22
Àöëi vúái caác nûúác naây, khöng coá möåt söë liïåu naâo vïì caác nhoám giaã àõnh laâ coá tyã lïå thay
àöíi baån tònh cao, söë liïåu coá àûúåc tûâ nhûäng mêîu rêët nhoã (ñt hún 100 ngûúâi) vaâ rêët cuä (tûâ
1990 vaâ trûúác àoá) .
23
Caác cêu hoãi àûúåc gûãi ài 120 nûúác; tyã lïå phaãn höìi laâ 42%. Tyã lïå phaãn höìi thêëp cuãa caác
nûúác àang phaát triïín vaâ sûå tham gia cao cuãa caác nûúác cöng nghiïåp coá nghôa laâ caác kïët quaã
dêîn ra úã àêy khöng àaåi diïån cho caác nûúác àang phaát triïín nhûng duâ sao chuáng cuäng àuáng
cho 50 nûúác tham gia àiïìu tra. Caác nûúác phaãn höìi göìm: 15 nûúác úã chêu Phi, 8 úã chêu Myä
Latinh, 6 úã chêu AÁ vaâ Thaái Bònh Dûúng, 12 nûúác thaânh viïn NATO vaâ 9 nûúác chêu Êu
khöng phaãi laâ thaânh viïn cuãa NATO.
24
Chó coá 43 nûúác coá Cöë vêën Chûúng trònh Quöëc gia cuãa UNAIDS àûúåc àiïìu tra. Àaä
nhêån àûúåc traã lúâi cuãa 26 cöë vêën àaåi diïån cho 32 nûúác, vúái tyã lïå traã lúâi tûúng ûáng laâ 70 vaâ
74%. Trong 32 nûúác naây coá 15 nûúác chêu Phi, 7 nûúác chêu AÁ, 5 nûúác Àöng Êu vaâ 5 Myä
Latinh vaâ vuâng Ca-ri-bï. Caác nûúác cuå thïí tham gia laâ: Baác-ba-àöët, Be-la-ruát, Bï-ninh,
Bun-ga-ri, Bu-ki-na Pha-sö, Cùm-pu-chia, Trung Quöëc, CH Cöng Gö (Dai-a cuä), Cöët ài-
voa, Cu ba, CH Àö-mi-nñch, Ï-ri-tï-a, Ï-thi-ö-pi, Gha-na, Hai-ti, In-àö-nï-xi-a, Ka-dùæc-
xtan, Kï-nia, CHDCND Laâo, Mön-àö-va, Mö-dùm-bñch, Pa-ki-stan, Phi-lñp-pin, Ru-an-
àa, Sï-nï-gan, Nam Phi, Tö-gö, U-gan-àa, U-cra-in, Vï-nï-du-ï-la, Viïåt Nam vaâ Dam-
bia.
25
Chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi bao cao su bùæt àêìu àûúåc thûåc hiïån úã 11 nûúác trong nùm
1996: An-ba-ni, Saát, Trung Quöëc (tónh Vên Nam vaâ Thûúång Haãi), Cöång hoaâ Cöng Gö,
Ghi-nï-bñt-xao, Lï-sö-tö, Ma-àa-gaát-xca, Miïën Àiïån, CH Liïn bang Nga, Sï-nï-gan vaâ U-
dú-bï-kñt-xtan.
26
Coá nhiïìu taâi liïåu noái vïì chi phñ cuãa caác chûúng trònh tiïëp thõ bao cao su hún laâ taác
àöång cuãa chuáng àöëi vúái sûå truyïìn nhiïîm HIV vaâ mûác àöå chuáng àûúåc ngûúâi ngheâo sûã
duång. Chi phñ cho möåt bao cao su baán trong thúâi gian tûâ 5 àïën 6 nùm cho àïën 1995 trong
caác chûúng trònh tiïëp thõ xaä höåi bao cao su úã mûúâi taám nûúác chêu Phi Cêån Xa-ha-ra laâ
0,19 àö la (àö la nùm 1995), kïí caã chi phñ haâng hoaá vaâ quaãn lyá (Guy Stallworthy, PSI,
trao àöíi trûåc tiïëp). Chi phñ doâng úã khoaãng 0,08 àïën 0,2 àö la, tuyâ thuöåc vaâo dûå aán coá phaãi
laâ dûå aán múái hay khöng, nïëu laâ múái chi phñ seä tùng. Tyã lïå hoaân traã chi phñ cuãa chûúng
trònh chó khoaãng 0,01 àö la cho möåt bao cao su. Möåt töíng kïët mûúâi chûúng trònh TTXH úã
mûúâi nûúác (Bö-li-via, CH Cöng Gö, Cöët-ài-voa, CH Àö-mi-nñc, E-cua-ào Gha-na, In-àö-
nï-xi-a, Mï-hi-cö, Ma-röëc vaâ Dim-ba-bu-ï) thêëy rùçng chi phñ doâng dao àöång tûâ 0,02 àö la
àïën 0,30 àö la cho möåt bao cao su baán ra, kïí caã giaá trõ cuãa bao cao su àûúåc quyïn goáp
(Mills vaâ caác TG khaác 1993).

154
CHÛÚNG 4

ÀÖËI PHOÁ VÚÁI TAÁC ÀÖÅNG CUÃA AIDS

Trong khi möåt söë nûúác vêîn coân cú höåi àaão ngûúåc naån dõch AIDS trïn quy mö lúán thöng
qua viïåc súám haânh àöång àïí thay àöíi haânh vi cuãa nhûäng ngûúâi coá ruãi ro cao nhêët, thò
nhûäng nûúác khaác àaä coá möåt söë lúán caác nhoám ngûúâi nhiïîm bïånh trong dên cû. Chûúng 1 àaä
àûa ra nhûäng chûáng cûá vïì taác àöång khuãng khiïëp cuãa HIV/AIDS àöëi vúái phuác lúåi cuãa tûâng
caá nhên xeát vïì nhûäng nöîi àau khöí vaâ mêët maát vïì tuöíi thoå cuãa con ngûúâi. Coá thïí laâm àûúåc
gò àïí giaãm nheå taác àöång cuãa dõch AIDS àöëi vúái con ngûúâi vaâ xaä höåi? Coá nhiïìu taác àöång cuãa
naån dõch AIDS khöng thïí lûúång hoaá àûúåc - vñ duå, nöîi àau àúán vïì tinh thêìn cuãa nhûäng caá
nhên nhiïîm bïånh vaâ gia àònh cuãa hoå vaâ nöîi töín thêët vïì têm lyá àöëi nhûäng thaânh viïn cuãa
gia àònh hiïån coân söëng soát. Nhûäng taác àöång naây rêët quan troång, thïë nhûng àaáp ûáng laåi
chuáng nhû thïë naâo laåi vûúåt khaã nùng chuyïn mön cuãa chuáng töi vaâ töët nhêët àïí cho caác
chuyïn gia khaác nghiïn cûáu. Chûúng naây cên nhùæc caác khña caånh kinh tïë cuãa ba loaåi taác
àöång - àöëi vúái nhûäng caá nhên mùæc bïånh, àöëi vúái khu vûåc y tïë noái chung vaâ àöëi vúái nhûäng
thaânh viïn gia àònh coân söëng soát - vaâ caác caách thûác maâ theo àoá caác chñnh saách cuãa chñnh
phuã coá thïí giuáp con ngûúâi ta àöëi phoá vúái caác taác àöång naây, trong böëi caãnh coá nhiïìu nhu cêìu
cêëp baách khaác àöëi vúái nhûäng nguöìn lûåc cöng khan hiïëm1.
Phêìn àêìu cuãa chûúng naây cho thêëy coá nhûäng caách thûác coá khaã nùng chi traã àûúåc,
hiïåu quaã vaâ nhên àaåo maâ caác chñnh phuã cuãa nhûäng nûúác coá thu nhêåp thêëp coá thïí giuáp
giaãm nheå nöîi àau khöí cuãa nhûäng caá nhên bõ nhiïîm HIV. Tuy nhiïn, caã chñnh phuã vaâ caác
caá nhên taåi caác nûúác ngheâo nhêët cêìn phaãi thêån troång trong viïåc taâi trúå cho nhûäng àiïìu trõ
àùæt tiïìn maâ lúåi ñch laåi khöng chùæc chùæn. Phêìn thûá hai cuãa chûúng naây cho thêëy caác chñnh
phuã coá thïí àöëi phoá nhû thïë naâo vúái caác nhu cêìu ngaây caâng tùng vïì dõch vuå y tïë nhûng viïåc
cung ûáng chuáng laåi caâng khan hiïëm do naån dõch AIDS gêy ra, theo nhûäng caách thûác hiïåu
quaã vaâ thïí hiïån loâng thûúng caãm, cuäng nhû cöng bùçng vaâ coá khaã nùng chi traã àûúåc. Phêìn
thûá ba àïì xuêët möåt chiïën lûúåc cho caác nûúác àang phaát triïín àïí giaãi quyïët caác nhu cêìu cuãa
caác gia àònh ngheâo bõ naån dõch AIDS têën cöng trong böëi caãnh cuãa caác chûúng trònh xoaá
ngheâo khaác. Chûúng naây kïët thuác bùçng möåt toám tùæt caác khuyïën nghõ chñnh saách cho caác
chñnh phuã àang nöî lûåc àöëi phoá vúái taác àöång cuãa HIV/AIDS àöëi vúái chùm soác y tïë vaâ sûå
ngheâo àoái.

Chùm soác y tïë cho ngûúâi bõ AIDS


Taác àöång vïì sûác khoeã cuãa HIV/AIDS àöëi vúái möåt caá nhên nhiïîm bïånh trong quaá trònh
cuãa bïånh laâ nhû thïë naâo? Liïåu coá nhûäng caách àiïìu trõ hiïåu quaã vaâ coá thïí chi traã àûúåc cho

155
nhûäng ngûúâi mùæc AIDS taåi caác nûúác thu nhêåp thêëp hay khöng? Àïí traã lúâi nhûäng cêu hoãi
trïn, phêìn naây cuãa chûúng xem xeát nhûäng bïånh thûúâng têën cöng nhûäng ngûúâi bõ HIV/
AIDS, caác caách chûäa trõ hiïån coá vaâ nhûäng chi phñ cuãa chuáng. Chûúng naây phên biïåt ba
loaåi chùm soác: viïåc giaãm nheå caác triïåu chûáng vñ duå nhû nhûác àêìu, àau àúán, tiïu chaãy vaâ
khoá thúã, maâ àöi khi vêîn àûúåc goåi laâ chùm soác giaãm nheå taåm thúâi; phoâng ngûâa vaâ chûäa trõ
nhûäng cùn bïånh cú höåi (OIs); vaâ àiïìu trõ chûáng retro-viruát (ARV) coá taác duång chöëng laåi
chñnh HIV. Sau àoá chûúng naây seä trònh baây nhûäng khoaãn tiïìn maâ caác nûúác àang phaát
triïín àang thûåc sûå chi tiïu àïí chùm soác nhûäng ngûúâi bõ HIV/AIDS. Trong khi khoaãn tiïìn
naây thûúâng laâ lúán so vúái GNP trïn àêìu ngûúâi cuãa möåt nûúác, thò noá thûúâng quaá ñt khöng àuã
àïí mua têët caã moåi thûá thuöëc men cêìn thiïët àïí àiïìu trõ caác cùn bïånh cú höåi, vaâ caâng ñt hún
àïí àuã thanh toaán cho liïåu phaáp chöëng retro-viruát. Phêìn naây kïët thuác bùçng viïåc àaánh giaá
laåi caác chûúng trònh höî trúå sûå chùm soác taåi gia àònh cho nhûäng ngûúâi bõ HIV/AIDS.
Cuöåc tranh luêån phaát hiïån thêëy rùçng mùåc dêìu viïåc àiïìu trõ HIV tûå thên noá laâ khoá vaâ
cûåc kyâ töën keám, möåt söë triïåu chûáng vaâ caác cùn bïånh cú höåi àiïín hònh àöëi vúái nhûäng ngûúâi
mùæc AIDS coá thïí àiïìu trõ àûúåc möåt caách àún giaãn vaâ vúái giaá thêëp. Möåt söë bïånh truyïìn
nhiïîm ài àöi vúái HIV, àùåc biïåt nhû bïånh lao phöíi, àiïìu trõ phêìn naâo coá töën keám hún,
nhung do chuáng laâ nhûäng bïånh truyïìn nhiïîm nïn coá àuã lyá do chñnh àaáng àïí caác chñnh
phuã phaãi bao cêëp cho viïåc àiïìu trõ bêët kyâ möåt caá nhên nhiïîm bïånh naâo, nhûäng ngûúâi nïëu
khöng seä khöng àûúåc chûäa trõ, bêët kïí tònh traång HIV cuãa ngûúâi àoá laâ nhû thïë naâo.

Chùm soác giaãm nheå taåm thúâi caác bïånh cú höåi


Mö hònh caác loaåi bïånh cú höåi coá khaác nhau giûäa caác nûúác, tuyâ thuöåc vaâo caác loaåi bïånh phöí
biïën, chêët lûúång vaâ khöëi lûúång àiïìu trõ sùén coá. Lõch sûã tûå nhiïn cuãa bïånh HIV vaâ möåt söë
bïånh cú höåi quan troång nhêët àûúåc àõnh nghôa trong khung minh hoaå 1.2. Hònh 4.1 cho
thêëy tyã lïå cuãa caác bïånh nhên AIDS laâ nhûäng ngûúâi mùæc tûâng loaåi trong ba bïånh cú höåi -
lao phöíi, cryptococcosis, vaâ viïm phöíi do pneumocystis carinii (PCP) -taåi saáu nûúác àang
phaát triïín vaâ Hoa Kyâ. Bïånh lao phöíi laâ phöí biïën nhêët taåi ba nûúác ngheâo nhêët, Cöång hoaâ
dên chuã Cöng Gö (trûúác kia laâ Dai-ia), ÊËn Àöå, vaâ Cöët-ài-voa, trúã nïn ñt phöí biïën hún möåt
khi thu nhêåp àêìu ngûúâi tùng lïn. Taåi àêìu kia cuãa phaåm vi thu nhêåp, bïånh PCP laåi phöí
biïën nhêët taåi Hoa Kyâ, vaâ cuäng phöí biïën taåi caác nûúác àang phaát triïín coá thu nhêåp trung
bònh, Bra-xin, Mï-hi-cö vaâ Thaái Lan, thïë nhûng laåi ñt àûúåc baáo caáo taåi ba nûúác thu nhêåp
thêëp hún. Bïånh cryptococcosis, laâ möåt tïn bïånh chung cho möåt nhoám bïånh do nêëm gêy
nïn bao göìm caác bïånh viïm maâng naäo cryptococal, cho thêëy möåt mö hònh khöng nhêët
quaán theo mûác thu nhêåp, thïë nhûng lêy nhiïîm ñt nhêët 5% söë ngûúâi bõ HIV taåi têët caã saáu
nûúác. Trong söë ba nûúác naây, vaâ quaã thûåc trong söë têët caã caác bïånh cú höåi, thò bïånh lao phöíi
lan truyïìn nhanh choáng nhêët tûâ ngûúâi bõ HIV sang ngûúâi khaác. Nhû àaä cho thêëy trong
Chûúng 1, bïånh lao phöíi laâm trêìm troång thïm taác àöång vïì sûác khoeã cuãa HIV taåi nhiïìu
nûúác àang phaát triïín, àùåc biïåt taåi Chêu Phi vaâ ÊËn Àöå, laâ núi maâ bïånh naây laâ bïånh cú höåi
phöí biïën nhêët.
Do coá sûå biïën thiïn vïì triïåu chûáng vaâ trong têët caã moåi bïånh cú höåi, chi phñ vaâ con söë
caác trûúâng húåp chùm soác y tïë àöëi vúái möåt ngûúâi nhiïîm HIV coá sûå sai khaác lúán. Baãng 4.1
cho thêëy caác ûúác tñnh sú böå chi phñ trung bònh vïì thuöëc vaâ cuãa viïåc àiïìu trõ nöåi truá àïí giaãm
nheå caác triïåu chûáng, viïåc phoâng ngûâa bïånh lao vaâ bïånh PCP, vaâ viïåc chûäa trõ nhûäng bïånh
cú höåi phöí biïën hún. Dûå kiïën chi phñ caã àúâi cho möîi möåt bïånh nhên àöëi vúái loaåi chùm soác
naây laâ khoaãng tûâ 300 àïën 1000 àö la, tuyâ thuöåc vaâo loaåi thuöëc naâo àûúåc sûã duång vaâ chi phñ
möåt ngaây àiïìu trõ nöåi truá.

156
Hònh 4.1 Tyã lïå phêìn trùm bïånh nhên AIDS mùæc ba bïånh cú höåi, baãy quöëc gia

Mêîu hònh bïånh cú höåi khaác nhau


giûäa caác nûúác, phuå thuöåc vaâo
bïånh naâo laâ phöí biïën vaâ chêët
lûúång vaâ söë lûúång chûäa trõ coá
àûúåc.

Ghi chuá: Do chó coá 3 trong söë 20 viïm nhiïîm cú höåi àûúåc àûa vaâo vaâ do möåt bïånh nhên coá thïí mùæc nhiïìu viïm nhiïîm
cú höåi trûúác khi chïët, caác tyã lïå phêìn trùm cho möåt nûúác khöng àûúåc lúán h ún 100 % .
a. Trûúác àêy laâ Zai-a.
Nguöìn: Baáo caáo phuå trúå, Perriens 1996; Kaplan vaâ caác taác giaã khaác 1996.

Nhûäng àiïìu trõ naây hiïåu quaã àïën mûác naâo? Trong nhûäng giai àoaån àêìu cuãa bïånh
HIV, chùm soác giaãm nheå coá thïí giaãm búát möåt caách khöng töën keám mûác àöå àau àúán, sûå khoá
chõu vaâ sûå mêët chuã àöång, maâ nïëu khöng thò àaä tûúác àoaåt cuãa con ngûúâi khaã nùng têån
hûúãng cuöåc söëng vaâ àoáng goáp cho gia àònh vaâ cöång àöìng cuãa hoå. Khöng coá àiïìu trõ triïåu
chûáng, viïåc mêët nûúác do tiïu chaãy vaâ nön coá thïí laâm cho ngûúâi ta chïët trong voâng vaâi
ngaây. Söët vaâ nhûác àêìu coá thïí laâm cho mêët khaã nùng laâm viïåc haâng ngaây hoùåc haâng tuêìn
lïî liïìn. Nhû nïu trong phêìn trïn cuãa baãng 4.1, thuöëc men cho chùm soác giaãm nheå laâ rêët
reã. Vêåy cho nïn têët caã moåi bïånh nhên nhiïîm HIV vaâ gia àònh cuãa hoå, trûâ nhûäng ngûúâi
ngheâo nhêët rêët coá khaã nùng sùén saâng vaâ àuã sûác mua nhûäng thuöëc àoá, miïîn laâ sùén coá
nhûäng loaåi thuöëc àoá. Thûåc tïë àau buöìn laâ, nhûäng thuöëc naây thûúâng laåi khöng coá sùén, àêy
laâ àiïìu maâ chuáng töi seä baân túái dûúái àêy.
Ài doåc theo baãng naây tûâ trïn xuöëng, chuáng ta thêëy rùçng caác loaåi bïånh cú höåi hay thêëy
trong giai àoaån àêìu cuãa AIDS cuäng coá thïí àûúåc àiïìu trõ möåt caách khöng töën keám. Àiïìu trõ
bïånh tûa, bïånh toxoplasma, vaâ bïånh viïm phöíi/nhiïîm khuêín huyïët coá thïí keáo daâi tuöíi
thoå àûúåc tûâ 1 àïën 4 nùm vúái möåt chi phñ thuöëc men böí sung thïm laâ tûâ 30 àïën 150 àö la -
laâ söë tiïìn maâ têët caã moåi ngûúâi trûâ nhûäng ngûúâi ngheâo nhêët àïìu coá thïí mua àûúåc cho
nhûäng àiïìu trõ nhû vêåy.
Nhûäng loaåi bïånh cú höåi hiïëm hún nhû caác loaåi bïånh nêëm coá khuynh hûúáng xuêët hiïån
chêåm hún trong quaá trònh nhiïîm HIV vaâ seä khoá vaâ àùæt hún cho àiïìu trõ. Vñ duå, taåi Hoa Kyâ
tuöíi thoå trung bònh sau chêín àoaán vúái bïånh viïm maâng naäo cryptococcal, laâ bïånh phöí
biïën nhêët trong caác loaåi bïånh cryptococcosis, laâ 320 ngaây, trong khi taåi Cöång hoaâ dên chuã
Cöng Gö, coá leä do chêín àoaán chêåm hún, tuöíi thoå trung bònh tuåt xuöëng chó coân 180 ngaây
thêåm chñ caã vúái caác loaåi thuöëc tên tiïën àùæt tiïìn hún (Perrens 1996). Do möåt bïånh nhên
Cöng Gö coá thïí söëng àûúåc 30 ngaây nïëu khöng coá àiïìu trõ gò, nhûäng loaåi thuöëc àoá coá thïí keáo
daâi tuöíi thoå àûúåc khoaãng 150 ngaây vúái chi phñ khoaãng 870 àö la. Taåi Thaái Lan sûå chêín
àoaán súám hún coá thïí àûa laåi kïët quaã àiïìu trõ keáo daâi àûúåc tuöíi thoå coá leä khoaãng 330 ngaây

157
Baãng 4.1. Chi phñ haâng nùm cho möîi möåt bïånh nhên àûúåc chùm soác giaãm nheå vaâ
àiïìu trõ caác bïånh cú höåi, Cêån Xa-ha-ra Chêu Phi vaâ Thaái Lan.
(1996 - àö la)
Söë ca àûúåc chêín àoaán
cho 100 ca bïån h Chi phñ cho tûân g ca Chi phñ trung bònh cho
nhên/nùm (a) möîi bïån h nhên/nùm
Cêån Xa-ha-ra Thaái Lan Cêån Xa-ha- Thaái Lan Cêån Xa-ha-ra Thaái Lan
Chêu phi ra Chêu phi
Triïåu chûáng hay bïån h têåt
Chùm soác giaãm nheå (c, e)
Tiïu chaãy 63 13,00 8,19
Ban mêín ngûáa da troác vêíy 15 1,50 0,23
Ban mêín ngûáa da 52 2,00 1,04
Ho 120 1,40 1,68
söët noán g 105 0,60 0,63
Nhûác àêìu 52 0,25 0,13
Àau àúán, nheå 52 1,12 0,58
Àau àúán, nùån g 17 14,00 2,38
Buöìn nön 75 1,75 1,31
Huåt húi thúã 43 6,50 2,80
Cöån g döìn 594 594 18,96 18,96
Àiïìu trõ töën keám
caác bïånh cú höåi
Lao phöíi (d) 47,5 40 37,00 26188 17,58 104,75
Bïånh viïm phöíi (d) 3 20 8,00 20776 0,24 41,55
Bïånh viïm phöíi P.
carinii pnïurnonia 0 2 8,00 20776 - 4,16
Bïånh do nhiïîm toxoplasma 77 77 2,00 2,48 1,54 1,91
Bïånh tûa miïån g do nêëm 14 14 10,00 4,96 1,40 0,69
Bïånh tûa thûåc quaãn do nêëm 20 20 60,00 25,38 12,00 5,08
Sûng phöíi/nhiïîm khuêín huyïët
Cöån g döìn 161,5 173 32,76 158,14
Àiïu trõ töën keám caác bïån h cú höåi
Bïånh cryptococcosis 5 25 870,70 1,74140 43,54 435,35
Bïånh herpes sunplex virut 5 18 140,00 46,80 7,00 8,42
Bïånh nêëm penecillin 0 9 1.852,50 697,40 - 62,77
Caác bïån h cú höåi khaác,
bao göìm:
Cytomelago virut 19,5 19 717,88 717,88 139,99 136,40
Mycobacterium
avium/phûác thïí
Cöån g döìn 29,5 71 190,52 642,94
Söë ngaây nöåi truá (f) 3.000 3.000 7,25 22,44 217,50 673,34
Söë lêìn thùm khaám ngoaåi truá (f) 1.200 1.200 2,50 13,60 30,00 163,20
Caác söë töín g cho tûân g ca
Chùm soác giaãm nheå cöån g vúái
caác bïånh cú höåi khöng töën keám 299,22 1.013,65
Chùm soác giaãm nheå cöån g
vúái têët caã caác bïån h cú höåi 489,74 1.656,59

158
a) Caác chi phñ cho tûâng ca àiïìu trõ àûúåc ûúác tñnh taåi Perriens (Baáo caáo phuå trúå, 1996).
b) Têìn söë cuãa caác triïåu chûáng khaác nhau vaâ caác bïånh cú höåi àöëi vúái Thaái Lan laâ lêëy tûâ Perriens
(Baáo caáo phuå trúå, 1996), hoùåc Kaplan vaâ nhûäng taác giaã khaác (1996) hoùåc khi naâo maâ caã hai taác
giaã àûa ra coá möåt giaá trõ, thò lêëy söë trung bònh cuãa hai söë àoá.
c) Têìn söë vaâ caác chi phñ àiïìu trõ cuãa caác triïåu chûáng liïåt kï bïn dûúái phêìn chùm soác giaãm nheå giaã
àõnh laâ nhû nhau úã Cêån Xa-ha-ra chêu Phi vaâ Thaái Lan.
d) Taåi Dam-bi-a kinh nghiïåm cho thêëy rùçng phoâng chöëng bïånh lao trong möåt nhoám ngûúâi bõ mùæc
HIV chi phñ gêìn tûúng tûå nhû àiïìu trõ nhûäng bïånh lao trong caác nhoám bõ bïånh naây (Foster,
Gidrey-Faussett, vaâ Porter 1997).
e) Do chùm soác giaãm nheå taåm thúâi bao göìm caác thûá thuöëc phöí thöng, nhûäng chi phñ naây seä tûúng
tûå nhû taåi têët caã caác nûúác coá khaã nùng mua àûúåc caác thûá thuöëc thiïët yïëu vúái söë lûúång lúán thöng
qua àêëu thêìu quöëc tïë.
f) Caác bïånh nhên taåi Thaái Lan chi khoaãng 30% nhûäng chi phñ naây cho thuöëc men, söë naây nöåi truá, vaâ
caác lêìn àïën khaám ngoaåi truá. Chi phñ cho möîi bïånh nhên/ngaây taåi Cêån Xa-ha-ra chêu Phi àûúåc
lêëy tûâ Chela vaâ nhûäng taác giaã khaác (1994).

vúái chi phñ laâ 1740 àö la. Nhiïìu bïånh nhên úã hai nûúác naây coá thïí quyïët àõnh khöng mua
nhûäng thuöëc naây, ngay caã khi hoå coá àuã tiïìn àïí mua.
Trong giai àoaån cuöëi cuâng cuãa AIDS, hïå thöëng miïîn dõch trúã nïn quaá yïëu túái mûác möåt
loaåt viïm nhiïîm lan toaã khùæp cú thïí dêîn àïën caái chïët. Taåi thúâi àiïím naây, thuöëc mooác-phin
àïí giaãm àau àúán ghï gúám vaâ caãm giaác ngheåt thúã seä giaãm búát àau àúán cho bïånh nhên sùæp
chïët, vaâ àiïìu naây àïën lûúåt mònh laåi giuáp giaãm búát sûå àau khöí cuãa gia àònh bïånh nhên.
Nïëu nhû mua vúái söë lûúång lúán vúái giaá göëc quöëc tïë, seä coá àuã mooác-phin àïí giaãm nheå nöîi àau
khöí cho 2 tuêìn cuöëi cuâng trûúác khi chïët vúái chi phñ chûa àïën 4 àö la. Thïë nhûng do coá sûå
kiïím soaát quöëc tïë àöëi vúái sûå phên phöëi thuöëc mooác-phin, loaåi thuöëc quan troång naây hiïëm
khi sùén coá möåt caách húåp phaáp taåi caác nûúác ngheâo vúái bêët cûá mûác giaá naâo.
Phêìn thaão luêån trïn àêy cho thêëy laâ nhiïìu trong söë caác triïåu chûáng vaâ bïånh cú höåi
xaãy ra úã caác giai àoaån àêìu cuãa AIDS coá thïí àûúåc chûäa trõ hiïåu quaã vúái chi phñ thêëp. Àaáng
tiïëc nhûäng loaåi thuöëc chi phñ thêëp cêìn thiïët thò laåi thûúâng khöng sùén coá; thêåm chñ ngay caã
khi chuáng sùén coá, thò ngûúâi ta laåi khöng hiïíu biïët àêìy àuã vïì cöng hiïåu cuãa chuáng. Cho
nïn, nhiïìu ngûúâi àaä phaãi chi nhiïìu hún mûác 10 àïën 20 àö la nhû àaä nïu úã trong baãng àiïìu
trõ giaãm nheå, trong khi khöng thu thïm àûúåc lúåi ñch böí sung naâo. Caác chñnh phuã coá thïí
giaãi quyïët vêën àïì naây bùçng caách taåo thuêån lúåi cho viïåc sùén coá caác thuöëc thöng duång cêìn
thiïët cho chùm soác giaãm nheå vaâ chûäa trõ caác loaåi bïånh cú höåi phöí biïën. Vñ duå, nhûäng nûúác
coá dõch úã vaâo giai àoaån têåp trung vaâ lan röång coá thïí böí sung nhûäng thuöëc naây vaâo danh
muåc “thuöëc thiïët yïëu” àûúåc pheáp lûu haânh röång raäi. Caác chñnh phuã cuäng coá thïí giuáp caác
bïånh nhên coá àûúåc caác quyïët àõnh saáng suöët bùçng viïåc àaãm baão cho hoå tiïëp cêån vúái thöng
tin àaáng tin cêåy vïì cöng hiïåu cuãa caác phûúng phaáp àiïìu trõ khaác nhau, caã nhûäng liïåu
phaáp tên dûúåc lêîn truyïìn thöëng. Mûác àöå bao cêëp cuãa chñnh phuã cho àiïìu trõ seä tuyâ thuöåc
vaâo chñnh saách taâi chñnh cho y tïë cuãa tûâng nûúác. Chuáng töi seä thaão luêån vêën àïì naây vaâo
phêìn sau cuãa chûúng naây.

Liïåu phaáp chöëng Retro-viruát laâ töën keám, kïët quaã khöng chùæc chùæn
Nhûäng biïån phaáp àiïìu trõ thaão luêån úã phêìn trïn coá taác duång giaãm nheå nöîi àau khöí vaâ

159
keáo daâi tuöíi thoå nhûng röët cuöåc khöng cûáu àûúåc maång söëng cho bïånh nhên búãi vò khöng
coá biïån phaáp naâo têën cöng vaâo nguyïn nhên sêu xa cuãa bïånh - viïåc tiïëp tuåc lan toaã HIV
bïn trong cú thïí vaâ hêåu quaã laâ sûå suy giaãm khaã nùng cuãa hïå thöëng miïîn dõch àöëi vúái viïåc
nhêån daång vaâ àêíy luâi caác hiïím hoaå sinh hoåc. Coá möåt vaâi loaåi thuöëc coá taác duång giaãm búát
mûác àöå HIV trong maáu cuãa ngûúâi bïånh xuöëng thêëp hún khaã nùng phaát hiïån cuãa caác xeát
nghiïåm trong phoâng thñ nghiïåm. Àaáng tiïëc, nhûäng thûá thuöëc naây àùæt tiïìn vaâ sûã duång
phûác taåp, nhûäng taác duång lêu daâi cuãa chuáng thò laåi khöng chùæc chùæn, vaâ cöng hiïåu cuãa
thuöëc thò laåi khaác nhau rêët lúán giûäa caác caá thïí.
Loaåi thuöëc àêìu tiïn cho thêëy chûáng cûá vïì sûå haån chïë sûå lan truyïìn cuãa viruát trong
möåt ngûúâi bõ nhiïîm bïånh laâ thuöëc Zidovidine (AZT hoùåc ADV). Khi maâ AZT àûúåc tung ra
vaâo cuöëi nhûäng nùm 1980, thò chi phñ cho möåt liïìu duâng möåt nùm laâ vaâo khoaãng 10.000
àö la taåi caác nûúác cöng nghiïåp. Àïën nùm 1997 chi phñ cho möåt liïìu duâng möåt nùm tuåt
xuöëng coân khoaãng 2738 àö la taåi caác nûúác cöng nghiïåp, trong khi Thaái Lan vaâ möåt söë nûúác
àang phaát triïín àaä thûúng lûúång àïí mua nhûäng khöëi lûúång lúán vúái chi phñ thêëp túái mûác
chó laâ 657 àö la cho möåt bïånh nhên trong möåt nùm. Tuy nhiïn trûâ trûúâng húåp àïì phoâng sûå
lêy truyïìn tûâ meå sang con, thuöëc AZT hiïëm khi cho àûúåc caác lúåi ñch to lúán, maâ chó böí sung
àûúåc khoaãng saáu thaáng cuöåc söëng khoeã maånh cho möåt bïånh nhên trung bònh (Prescott
1997; Perriens vaâ nhûäng taác giaã khaác 1997).
Möåt liïåu phaáp coá hiïåu quaã hún bao göìm viïåc sûã duång caác loaåi thuöëc chöëng retro-viruát
àûúåc cöng böë vaâo thaáng saáu nùm 1996. Möåt nùm sau, chñnh phuã Hoa Kyâ ban haânh dûå
thaão quy àõnh hûúáng dêîn coá khuyïën nghõ viïåc àiïìu trõ súám vaâ quyïët liïåt nhûäng caá nhên
nhiïîm HIV vúái liïåu phaáp ba-loaåi-thuöëc (Brown 1997). Tuy nhiïn, àiïìu roä raâng laâ cêìn phaãi
coá thïm thúâi gian trûúác khi caác liïåu phaáp múái coá thïí àûúåc àaánh giaá àêìy àuã. Möåt söë caá nhên
duâng thuöëc taåi caác cuöåc thûã nghiïåm lêm saâng àaä nhanh choáng caãi thiïån sûác khoeã cuãa
mònh vaâ khöng coân coá caác mûác àöå coá thïí phaát hiïån àûúåc vïì hoaåt àöång RNA cuãa viruát. Thïë
nhûng ngay caã vúái nhûäng bïånh nhên naây thò viruát coá thïí chó múái êín mònh vaâ coá thïí xuêët
hiïån laåi. Vaâ nhûäng bïånh nhên khaác cho thêëy ñt hoùåc khöng coá giaãm búát vïì mûác àöå viruát,
trong khi àoá vêîn coá nhûäng bïånh nhên khöng thïí chõu àûång àûúåc thuöëc. Vaâo giûäa nùm
1997 vêîn chûa coá nhûäng cöng trònh nghiïn cûáu naâo àûúåc hoaân têët vïì ûúác tñnh tyã lïå phêìn
trùm bïånh nhên laâ nhûäng ngûúâi coá thïí hûúãng lúåi tûâ liïåu phaáp ba-loaåi-thuöëc hoùåc caác àùåc
àiïím cuãa bïånh nhên coá nhiïìu khaã nùng nhêët àaáp ûáng tñch cûåc hoùåc taái phaát.
Liïåu liïåu phaáp ba-loaåi-thuöëc coá taåo ra àûúåc möåt sûå hy voång thoaã àaáng cho viïåc àiïìu
trõ cùn bïånh naây taåi caác nûúác àang phaát triïín hay khöng? Thêåm chñ ngay caã nïëu liïåu
phaáp naây àûúåc cho thêëy noái chung laâ coá hiïåu quaã thò vêîn coân ba vêën àïì lúán töìn taåi: chi phñ
cho chñnh nhûäng thuöëc men, caác chi phñ vaâ khoá khùn cuãa viïåc theo doäi giaám saát cêìn thiïët
àïí cho liïåu phaáp coá hiïåu quaã vaâ vêën àïì tuên thuã chêëp haânh cuãa ngûúâi bïånh. Mùåc duâ
nhûäng vêën àïì naây cuäng töìn taåi úã caác nûúác cöng nghiïåp, nhûng chuáng coá thïí àùåc biïåt
nghiïm troång trong caác böëi caãnh y tïë cuãa möåt nûúác àang phaát triïín.
Baãng 4.2 cho thêëy chi phñ cuãa caác loaåi thuöëc vaâ viïåc giaám saát cêìn thiïët taåi Thaái Lan,
möåt trong söë ñt caác nûúác àang phaát triïín taåi àoá liïåu phaáp trïn laâ sùén coá, vaâ Anh quöëc vaâ
Hoa Kyâ, vaâ chó ra tñnh hïët sûác phûác taåp cuãa liïåu phaáp. Do hêìu hïët caác chi phñ vïì thuöëc vaâ
têët caã chi phñ cho cöng taác giaám saát thêëp hún taåi Thaái Lan so vúái hai nûúác cöng nghiïåp
naây, chi phñ töíng thïí töëi thiïíu khoaãng 8000 àö la möåt nùm taåi Thaái Lan, so vúái töëi thiïíu
khoaãng 12000 àö la taåi Anh quöëc vaâ Hoa Kyâ. Nhûäng chi phñ naây rêët coá khaã nùng seä giaãm
xuöëng qua thúâi gian, coá leä seä giaãm maånh. Thïë nhûng thêåm chñ ngay caã nïëu caác chi phñ
giaãm xuöëng coân möåt phêìn trùm cuãa caác chi phñ hiïån taåi, hoùåc khoaãng 80 àö la cho möåt

160
Baãng 4.2. Chi phñ haâng nùm cho liïåu phaáp chöëng Retroviruát, Thaái Lan vaâ Anh hoùåc
Myä

Chi phñ haâng ngaây


hoùåc chi phñ àúnvõ Chi phñ haâng nùm
Liïìu duâng haâng Thaái Lan Anh hoùåc Myä Thaái Lan Anh hoùåc Myä
ngaây (mg)
Thuöëc men
Thuöëc ngùn chùån
Nucleoside RT
Zidovudine (AZT) 500 1,80 7,50 657 2.738
Didanosine (ddI) 400 5,80 5,75 2.117 2.099
Ztavidine (ddC) 2,25 5,40 6,81 1.971 2.486
Stavidine (3TC) 80 -- 7,95 -- 2.90
Lamivudine (3TC) 300 -- 7,37 --
Thuöëc ngùn chùån
proteasse
Saquinavir (SVQ) 1.8 19,08 6.870
Ritonavir (RTV) 1.2 21,90 8.010
Indinavir (IDV) 2.4 11,84 4.320
Giaám saát theo doäi Söë lêìn möîi nùm
Àïëm huyïët cêìu 12,00 2,00 21,00 24 252
Hoáa huyïët hoåc 4,00 12,00 35,00 48 140
Àïëm CD4 4,00 30,00 157,00 120 628
Haâm lûúång viruát RNA 3,50 50,00 100,00 175 350
Caác lêìn khaám ngoaåi tru
böí sung 12,00 13,60 100,00 163 1.200
Töíng cöång cho liïåu phaáp
ba loaåi thuöëc (a)
AZT, ddI, vaâ IDV 9.595 19.803
AZT, ddI, vaâ RTV 13.285 23.493

-- Söë liïåu khöng coá hoùåc khöng aáp duång


a. Liïåu phaáp ba-loaåi-thuöëc bao göìm hai trong nhoám thuöëc thûá nhêët cöång vúái möåt trong nhoám thûá hai cöång vúái theo doäi
giaám saát. Thuöëc àûúåc cho duâng haâng ngaây. Ba loaåi thuöëc naâo cêìn kïët húåp vúái nhau laâ möåt vêën àïì hiïån àang àûúåc
nghiïn cûáu vaâ coá thïí khaác nhau giûäa caác bïånh nhên.
Nguöìn: Baáo caáo phuå trúå, Perriens 1996, Prescott vaâ nhûäng ngûúâi khaác 1997; vaâ Moore vaâ Barlett 1996.

ngûúâi möåt nùm, thò chuáng vêîn seä cao hún vaâi lêìn so vúái töíng chi tiïu haâng nùm theo àêìu
ngûúâi vïì y tïë taåi nhiïìu nûúác thu nhêåp thêëp. Hún nûäa, liïåu phaáp chöëng retroviruát yïu cêìu
phaãi coá nhûäng thêìy thuöëc àûúåc àaâo taåo vaâ coá chuyïn mön cao tiïën haânh cöng viïåc trong
möåt cú súã y tïë coá trang thiïët bõ töët, coá kinh nghiïåm trong viïåc thûåc hiïån möåt loaåt caác xeát
nghiïåm vaâ thuã tuåc tinh vi, têët caã nhûäng thûá naây àïìu àang thiïëu thöën nghiïm troång taåi
hêìu hïët caác nûúác àang phaát triïín.
Trong trûúâng húåp caác vêën àïì vïì chi phñ vaâ haå têìng cú súã coá thïí giaãi quyïët àûúåc, viïåc
tuên thuã chêëp haânh cuãa bïånh nhên vêîn seä tiïëp tuåc gêy ra nhûäng trúã ngaåi lúán. Nhûäng

161
bïånh naâo tiïën haânh liïåu phaáp ba-loaåi-thuöëc buöåc phaãi nuöët túái 20 viïn thuöëc möåt ngaây
theo möåt thúâi gian biïíu phûác taåp coá liïn quan túái giúâ nguã vaâ giúâ ùn. Viïåc khöng chêëp haânh
àûúåc thúâi gian biïíu duâng thuöëc men laâm tùng cú höåi cho viruát trúã nïn khaáng thuöëc hoùåc
bïånh nhên seä trúã nïn quaá öëm yïëu vúái thuöëc men nïn khöng thïí tiïëp tuåc àiïìu trõ àûúåc nûäa.
Thêåm chñ ngay caã vúái caác bïånh nhên coá giaáo duåc töët vaâ àûúåc höî trúå lêm saâng töët vêîn gùåp
khoá khùn vúái viïåc tuên thuã chùåt cheä liïåu phaáp àoâi hoãi cao nhû vêåy; hún nûäa, caác bïånh
nhên úã vaâo caác giai àoaån àêìu cuãa nhiïîm HIV àöi khi khöng sùén saâng uöëng nhûäng thuöëc
khiïën hoå buöìn nön khi maâ khöng bõ bïånh vaâ coân khoeã maånh. Trong caác cuöåc thûã nghiïåm
lêm saâng taåi caác nûúác cöng nghiïåp, vñ duå chó coá hai mûúi saáu phêìn trùm söë bïånh nhên
tuên thuã caác chó thõ quy àõnh (Stewart 1997). Caác vêën àïì tuên thuã chêëp haânh cuãa bïånh
nhên coá chiïìu hûúáng coân töìi tïå hún taåi caác nûúác thu nhêåp thêëp do trònh àöå hoåc vêën thêëp
hún vaâ nhiïìu vêën àïì khaác maâ nhûäng ngûúâi ngheâo taåi caác nûúác àang phaát triïín phaãi àöëi
mùåt.
Thêåm chñ vúái têët caã nhûäng khoá khùn vaâ bêët trùæc naây, nhiïìu bïånh nhên taåi caác nûúác
àang phaát triïín seä yïu cêìu caác thêìy thuöëc cuãa mònh cho àiïìu trõ theo liïåu phaáp ba-loaåi-
thuöëc, cuäng giöëng nhû caác bïånh nhên àaä cöë gùæng àïí coá àûúåc thuöëc AZT. Caác chñnh phuã
àïën lûúåt mònh seä phaãi àöëi mùåt vúái sûác eáp phaãi mua nhûäng thuöëc naây vaâ phaãi bao cêëp cho
caác dõch vuå lêm saâng cêìn thiïët. Khi coá rêët ñt ngûúâi bõ AIDS, töíng caác chi phñ cuäng seä thêëp
tûúng àöëi vúái caác chi tiïu khaác cuãa chñnh phuã. Nhûng khi dõch tiïën triïín, con söë caác
trûúâng húåp AIDS vaâ chi phñ cho bao cêëp seä leo thang nhanh choáng vaâ huát vïì mònh caác
nguöìn lûåc khoãi caác nhu cêìu xaä höåi cêëp baách khaác. Túái möåt thúâi àiïím naâo àoá, seä trúã thaânh
hiïín nhiïn laâ bao cêëp nhû vêåy khöng thïí chõu àûång àûúåc vaâ cuäng khöng cöng bùçng àöëi vúái
nhiïìu ngûúâi maâ vò nhiïìu lyá do khaác nhau muöën àûúåc chñnh phuã giuáp nhûng laåi khöng bõ
nhiïîm HIV.

Caác chi phñ àiïìu trõ caá nhên cho AIDS thò cao, thêåm chñ taåi caác nûúác ngheâo
Chuáng ta àaä thêëy rùçng caác àaáp ûáng y hoåc àöëi vúái HIV/AIDS töën tûâ mûác chó vaâi àöìng xu
cho àïën haâng ngaân àö la. Möåt àêët nûúác coá thïí thûåc sûå chi tiïu bao nhiïu àïí àiïìu trõ möåt
trûúâng húåp AIDS tuyâ thuöåc vaâo nhiïìu nhên töë khaác nhau, ngoaâi chi phñ àêìu vaâo khaác
nhau cho chùm soác y tïë. Àiïìu quan troång nhêët trong söë nhûäng vêën àïì naây laâ khöëi lûúång
àiïìu trõ maâ ngûúâi bõ nhiïîm HIV, gia àònh anh ta hay chõ ta, vaâ bêët kyâ möåt bïn thûá ba
thanh toaán naâo nhû caác cöng ty baão hiïím hay chñnh phuã, sùén saâng vaâ coá khaã nùng, vaâ
chñnh phuã bao cêëp bao nhiïu cho chùm soác y tïë vaâ àiïìu trõ AIDS. Hònh 1.8 cho thêëy rùçng
giûäa caác nûúác khaác nhau khöëi lûúång naây coá liïn hïå qua laåi chùåt cheä vúái thu nhêåp tñnh theo
àêìu ngûúâi. Möåt cuöåc khaão cûáu chiïìu sêu vïì chi tiïu cho AIDS taåi böën nûúác vaâ Bang Sao
Paolo cuãa Bra-xin khùèng àõnh mö hònh chung naây; töíng chi tiïu bònh quên cho AIDS (caã
cöng vaâ tû) khaác nhau tûâ 0,6 lêìn GDP trïn àêìu ngûúâi taåi Tan-da-ni-a túái 3,0 lêìn GDP àêìu
ngûúâi taåi Sao Paolo; con söë bònh quên laâ tyã lïå khoaãng 1,5 (Baáo caáo phuå trúå, Shepard vaâ
nhûäng taác giaã khaác 1996).

Caác phûúng phaáp thay thïë cho àiïìu trõ nöåi truá àùæt tiïìn
Núi coá dõch AIDS nghiïm troång, caác nhaâ lêåp chñnh saách y tïë bïn trong vaâ bïn ngoaâi chñnh
phuã àaä tòm caách cung cêëp sûå chùm soác têån tuåy vúái chi phñ thêëp. Ba phûúng phaáp thay thïë
cho àiïìu trõ nöåi truá àùæt tiïìn laâ: phoâng àiïìu trõ AIDS ngoaåi truá, chùm soác bïånh nhên têån
thïë (chùm soác taåi gia àònh vúái cöng nghïå thêëp cho nhûäng bïånh nhên bõ bïånh nùång khöng
thïí chûäa khoãi), vaâ chùm soác taåi gia.

162
Möåt chûúng trònh saáng taåo àiïìu trõ vúái chêët lûúång cao caác triïåu chûáng vaâ caác bïånh cú
höåi maâ khöng phaãi chi phñ cho nùçm bïånh viïån àoá laâ phoâng àiïìu trõ ngoaåi truá khai trûúng
vaâo nùm 1989 taåi Sao Paolo, Bra-xin. Nhûäng cú súã khaám chûäa bïånh nhû vêåy àùåc biïåt phuâ
húåp cho viïåc phuåc vuå caác bïånh nhên HIV dûúng tñnh vaâ bïånh nhên AIDS taåi àö thõ laâ
nhûäng ngûúâi coá khaã nùng rúâi khoãi nhaâ mònh. Sau naây trong quaá trònh bïånh tiïën triïín,
bïånh nhên ñt coá khaã nùng ài laåi hún, an dûúäng àûúâng vaâ dõch vuå chùm soác bïånh nhên têån
thïë laâ nhûäng biïån phaáp thay thïë vúái chi phñ thêëp cho viïåc chùm soác bïånh nhên nöåi truá taåi
möåt bïånh viïån tuyïën trïn. Tuy nhiïn, nhûäng cú súã nhû vêåy laåi tûúng àöëi hiïëm hoi taåi caác
nûúác àang phaát triïín, cho nïn biïån phaáp thay thïë chñnh cho bïånh viïån laâ sûå chùm soác taåi
gia.
Loaåi chùm soác taåi gia naâo laâ coá hiïåu quaã nhêët? Möåt cöng trònh phên tñch phñ cuãa taám
chûúng trònh chùm soác taåi gia úã Dam-bi-a phaát hiïån rùçng nhûäng chûúng trònh naâo àûúåc
bùæt àêìu tûâ cöång àöìng thò coá hiïåu quaã hún vaâ àúä töën keám hún nhiïìu so vúái caác chûúng trònh
bùæt àêìu tûâ bïånh viïån (Chela vaâ nhûäng taác giaã khaác 1994; Martin, Van Praag, vaâ Msiska
1996). Giaã àõnh rùçng bïånh nhên AIDS trung bònh seä töìn taåi àûúåc saáu thaáng vúái bêët kyâ
loaåi hònh chùm soác naâo, caác lúåi ñch cuãa viïåc chùm soác cêìn phaãi àûúåc ào lûúâng bùçng nhûäng
sûå giaãm búát vïì chi phñ nùçm viïån; giaãm búát viïåc ài laåi àïën bïånh viïån cho bïånh nhên vaâ
nhûäng ngûúâi chùm soác bïånh nhên; nêng cao sûå haâi loâng vaâ sûå dïî chõu cuãa bïånh nhên; caác
lúåi ñch phuå àöëi vúái cöång àöìng, vñ duå nhû nêng cao hiïíu biïët vïì nhûäng caách phoâng ngûâa
AIDS vaâ giaãm búát kyâ thõ vúái nhûäng ngûúâi HIV dûúng tñnh. Do nghiïn cûáu phaát hiïån ra
rùçng nhûäng bïånh nhên naâo tiïëp nhêån sûå chùm soác taåi gia àaä giaãm búát viïåc vaâo viïån trûúác
khi ài àïën caái chïët àûúåc coá hai ngaây maâ thöi, chi phñ cho caác chûúng trònh chùm soác taåi gia
do bïånh viïån khúãi xûúáng khoaãng 312 àö la (6 thaáng nhên vúái 2 chuyïën thùm khaám bïånh
nhên vúái 26 àö la cho möîi chuyïn thùm khaám) thò àaä cao hún nhiïìu so vúái khoaãn tiïët
kiïåm 14,50 àö la vïì viïån phñ (2 ngaây nhên vúái 7,25 àö la). Mùåt khaác caác chi phñ cuãa saáu
thaáng chùm soác taåi nhaâ do cöång àöìng khúãi xûúáng trung bònh úã mûác 26 àö la, ñt hún möåt
phêìn mûúâi cuãa chi phñ cuãa chûúng trònh do bïånh viïån khúãi xûúáng, vaâ coá thïí hêìu nhû biïån
giaãi àûúåc chó cêìn dûåa trïn cú súã giaãm búát sûã duång bïånh viïån thöi.
Sûå khaác nhau túái mûúâi lêìn vïì chi phñ giûäa caác chûúng trònh chùm soác taåi gia do bïånh
viïån khúãi xûúáng vaâ do cöång àöìng khúãi xûúáng laâ do chi phñ lúán hún cho ài laåi vaâ cho thúâi
gian laâm viïåc cuãa caán böå nhên viïn laâm trong caác chûúng trònh dûåa vaâo bïånh viïån. Vñ duå,
vaâo möåt ngaây nhêët àõnh möåt àöåi y taá àûúåc àaâo taåo cuãa bïånh viïån chó coá thïí thùm khaám
àûúåc tûâ böën àïën taám bïånh nhên maâ thöi, möåt phêìn tû trong söë hoå xa nhaâ khi töëp y taá túái.
Kïët quaã laâ töëp y taá cuãa bïånh viïån trung bònh daânh khoaãng hai giúâ àöìng höì trïn àûúâng ài
àïí coá àûúåc khoaãng mûúâi lùm phuát khaám bïånh nhên. Ngûúåc laåi, caác àöåi laâm taåi cöång àöìng
chó ài vaâi phuát vaâ lûu laåi chöî bïånh nhên trung bònh hai giúâ.
Nïëu nhû chi phñ thêëp cuãa chûúng trònh chùm soác taåi gia do cöång àöìng khúãi xûúáng taåi
Dam-bi-a coá thïí khaái quaát hoaá àûúåc cho caác böëi caãnh khaác, thò coá thïí noái rùçng sûå chùm soác
nhû vêåy coá thïí àûúåc taâi trúå búãi caác bïånh nhên, gia àònh vaâ cöång àöìng cuãa hoå. Quaã thûåc,
caác chûúng trònh cuãa Dam-bi-a do cöång àöìng khúãi xûúáng hoaåt àöång töët búãi vò coá sûå höî trúå
maånh meä cuãa nhûäng ngûúâi tònh nguyïån tûâ caác cöång àöìng súã taåi. Do caác lúåi ñch cuãa chûúng
trònh bao göìm caã caác lúåi ñch cöng cöång vïì viïåc nêng cao nhêån thûác vïì phoâng ngûâa HIV vaâ
giaãm búát sûå kyâ thõ, cho nïn chñnh phuã coá thïí coá vai troâ trong viïåc taâi trúå caác chûúng trònh
nhû vêåy, ñt nhêët cho túái khi maâ caác lúåi ñch caá nhên cuãa caác chûúng trònh naây àöëi vúái gia
àònh bïånh nhên àûúåc nhêån thûác àêìy àuã àïí caác gia àònh vaâ cöång àöìng tûå mònh höî trúå cho
nhûäng chûúng trònh nhû vêåy. Taåi nhûäng núi coá caác chûúng trònh nhùçm taåo thuêån lúåi cho
nhûäng ngûúâi ngheâo tiïëp cêån vúái dõch vuå chùm soác y tïë, chuáng cêìn phaãi àûúåc múã röång àïí

163
bao göìm caác chûúng trònh chùm soác taåi gia do cöång àöìng khúãi xûúáng coá sûã duång caác tiïu
chñ xeát àuã àiïìu kiïån tûúng tûå.

Nhûäng lûåa choån chñnh saách y tïë khoá khùn trong möåt dõch bïånh AIDS nghiïm troång
Phêìn trïn àaä mö taã taác àöång cuãa AIDS àöëi vúái caá nhên nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV vaâ cho
thêëy rùçng viïåc chûäa trõ haån chïë àöëi vúái caác triïåu chûáng vaâ caác bïånh cú höåi, àùåc biïåt laâ khi
thûåc hiïån möåt phêìn búãi caác chûúng trònh chùm soác taåi gia àònh do cöång àöìng àïì xûúáng, coá
thïí chùm soác vò tònh thûúng vúái chi phñ khaá thêëp. ÚÃ phêìn naây, yïu cêìu duy trò caác chi phñ
thêëp caâng trúã nïn roä raâng khi chuáng ta múã röång phaåm vi tûâ caá nhên möåt ngûúâi nhiïîm
HIV sang caác nhu cêìu chùm soác y tïë cho têët caã moåi ngûúâi úã möåt quöëc gia. Àïí hiïíu sêu hún
nhûäng lûåa choån àûúåc mêët khoá khùn coá liïn quan, trûúác hïët chuáng ta phaãi ûúác tñnh àûúåc
phaåm vi taác àöång cuãa AIDS àöëi vúái khu vûåc y tïë, vaâ sau àoá múái thaão luêån xem caác chñnh
saách cuãa chñnh phuã coá thïí giaãm nheå taác àöång àoá nhû thïë naâo.

HIV/AIDS aãnh seä hûúãng àïën khu vûåc y tïë nhû thïë naâo
AIDS seä aãnh hûúãng àïën khu vûåc y tïë theo 2 hûúáng: laâm tùng caác yïu cêìu vïì chùm soác y tïë
vaâ laâm giaãm chêët lûúång chùm soác y tïë hiïån coá vúái chi phñ hiïån haânh. Tûác laâ möåt söë ngûúâi
coá kïët quaã HIV êm tñnh, nïëu khöng coá cùn bïånh naây, thò àaä khöng phaãi laâm loaåi xeát
nghiïåm àoá, vaâ töíng chi phñ cho chùm soác sûác khoeã seä tùng lïn, xeát caã vïì söë tuyïåt àöëi cuäng
nhû theo tyã lïå töíng saãn phêím quöëc dên2.
Laâm tùng caác yïu cêìu chùm soác y tïë. Hêìu hïët nhûäng ngûúâi mùæc bïånh AIDS laâ
nhûäng ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác. Nïëu khöng coá cùn bïånh AIDS thò nhoám tuöíi tûâ 15 àïën
50 naây chó chiïëm tûâ 10 àïën 20% töíng söë ngûúâi chïët úã caác nûúác àang phaát triïín. Nhûng
nhûäng tûã vong naây laåi thûúâng taåo ra möåt tyã lïå khöng cên xûáng trong töíng caác nhu cêìu

Baãng 4.3. Tûã vong trïn 1.000 ngûúâi do nhiïîm HIV vúái tyã lïå cöë àõnh.

Tyã lïå hiïån nhiïîm HIV Thúâi gian trung võ tûâ khi nhiïîm àïën khi chïët
(%) 10 nùm 5 nùm
0 0 0
5 5,3 11,1
10 10,5 22,2
15 15,8 33,3
20 21,1 44,4
30 31,6 66,7
50 52,6 111,1
100 105,3 222,2

Ghi chuá: Tyã lïå tûã vong úã cöåt 2 vaâ 3 àûúåc ûúác tñnh bùçng caách nhên tyã lïå hiïån nhiïîm cuãa cöåt 1 vúái 20 (2M-1), trong àoá M
laâ thúâi gian trung bònh tûâ khi nhiïîm bïånh àïën khi chïët. Cöng thûác tñnh naây giaã àõnh 1 tònh traång dõch bïånh öín àõnh trong
àoá tyã lïå nhiïîm múái laâ cöë àõnh vaâ 1 tyã lïå 1/(2M) cuãa nhûäng ngûúâi nhiïîm trong 1 nùm cöë àõnh chïët trong möîi möåt 2M caác
nùm sau àoá. Nïëu khögn coá HIV, tyã lïå tûã vong laâm cú súã trïn 1.000 ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác (tûâ 15 àïën 50) nùçm trong
khoaãng tûâ 0,8% úã caác nûúác cöng nghiïåp vaâ lïn àïën 5% úã möåt söë vuâng thuöåc Cêån Xa-ha-ra.

164
chùm soác y tïë (Over, Ellis, vaâ Solon 1992; Sauerborn, Berman, vaâ Nougtara 1996). Hún
nûäa, vò möåt söë nghiïn cûáu cho rùçng nhûäng ngûúâi lúán tuöíi mùæc bïånh AIDS trûúác khi tûã
vong sûã duång dõch vuå y tïë nhiïìu hún nhûäng ngûúâi chïët vò caác nguyïn nhên khaác vaâ thêåm
chñ caã nhûäng ngûúâi mùæc bïånh keáo daâi, cho nïn tyã lïå tùng vïì yïu cêìu chùm soác y tïë cho
nhûäng ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác mùæc bïånh AIDS dûúâng nhû vûúåt quaá tyã lïå tùng vïì tûã
vong cuãa hoå do AIDS gêy ra. Do hai nhên töë trïn, úã möåt nûúác coá ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung
sûác sûã duång 1/4 toaân böå dõch vuå y tïë trûúác khi chuyïín sang bïånh AIDS thò tyã lïå tùng vïì
nhu cêìu chùm soác y tïë vöën coá cuãa àöëi tûúång naây seä laâm tùng toaân böå caác nhu cêìu vúái tyã lïå
ñt nhêët laâ 1/4. Chùèng haån, tyã lïå tûã vong cuãa ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác do AIDS tùng
40% seä laâm tùng töíng söë nhu cêìu chùm soác y tïë ñt nhêët laâ 10%, tuy rùçng tyã lïå tûã vong chó
tùng tûâ 4 àïën 8%3. Nïëu caác bïånh nhên AIDS sûã duång caác liïåu phaáp chöëng retroviruát thò
nhu cêìu vïì y tïë coân tùng lïn rêët nhiïìu.
Töíng nhu cêìu chùm soác y tïë tùng nhû thïë naâo tuyâ thuöåc vaâo sûå tùng lïn cuãa tyã lïå tûã
vong cuãa ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác, vaâ àiïìu àoá laåi phuå thuöåc vaâo mûác àöå hiïån nhiïîm
HIV vaâ thúâi gian trung bònh tûâ khi nhiïîm HIV àïën khi tûã vong (baãng 4.3). Tyã lïå hiïån
nhiïîm öín àõnh 5% trong söë ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác seä laâm tùng tyã lïå tûã vong haâng
nùm vaâo khoaãng 5 ngûúâi/1000 ngûúâi nïëu thúâi gian trung bònh tûâ khi nhiïîm àïën khi chïët
laâ 10 nùm, hoùåc khoaãng 10 ngûúâi/1000 ngûúâi nïëu thúâi gian trung bònh tûâ khi nhiïîm àïën
khi chïët laâ 5 nùm4. Tyã lïå hiïån nhiïîm 30% nhû úã Lu-xa-ca, Dam-bi-a seä laâm tùng söë ngûúâi
chïët lïn trong khoaãng tûâ 30 àïën 60 ngûúâi/1000 ngûúâi tuyâ theo khoaãng thúâi gian tûâ khi
nhiïîm àïën khi chïët. ÚÃ vuâng Cêån Xa-ha-ra cuãa chêu Phi, núi tyã lïå tûã vong úã nhoám tuöíi naây
àaä laâ 5/1000 ngûúâi trûúác khi coá dõch AIDS, thêåm chñ chó cêìn 5% söë ngûúâi nhiïîm HIV cuäng
àaä laâm cho tyã lïå tûã vong úã ngûúâi lúán laâ 1/1000, cuäng vúái mûác àöå lêy nhiïîm HIV nhû trïn
seä laâm tùng tyã lïå tûã vong úã ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác lïn gêëp 5 hoùåc 10 lêìn.
Vúái caác thöng söë trïn, bïånh dõch naây seä laâm tùng yïu cêìu vïì y tïë lïn bao nhiïu? ÚÃ möåt
nûúác coá 1/4 söë ngûúâi lúán coá yïu cêìu chùm soác y tïë trûúác thúâi kò AIDS, vúái tyã lïå hiïån nhiïîm
HIV öín àõnh trong ngûúâi lúán tuöíi laâ 5%, vúái thúâi gian trung bònh tûâ khi nhiïîm HIV àïën
khi chïët laâ 10 nùm, vaâ vúái tyã lïå tûã vong cú súã úã ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác laâ 5/1000 thò
bïånh dõch naây seä laâm tùng 26% caác yïu cêìu àöëi vúái moåi loaåi dõch vuå chùm soác y tïë5. Nïëu tyã
lïå hiïån nhiïîm cao hún, thúâi gian tûâ luác nhiïîm bïånh àïën khi chïët ngùæn hún, hoùåc tyã lïå tûã
vong cú súã úã ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác thêëp hún, thò tyã lïå tùng vïì yïu cêìu chùm soác y tïë
seä tùng lïn tûúng ûáng.
Möåt yïëu töë quan troång sau cuâng coá thïí laâm tùng nhu cêìu chùm soác y tïë laâ baão hiïím y
tïë. Baão hiïím coá thïí dûúái daång tû nhên hay chûúng trònh baão hiïím do chñnh phuã quaãn lyá,
hoùåc thöng thûúâng hún laâ chùm soác y tïë thöng qua thuïë noái chung. Vò möåt phêìn caác chi
phñ y tïë thûúâng do möåt hay nhiïìu caác hònh thûác baão hiïím trïn chi traã nïn tiïìn maâ caác
bïånh nhên phaãi chi traã cho chùm soác y tïë thûúâng chó chiïëm möåt phêìn nhoã. Do baão hiïím
cho pheáp caác bïånh nhên sûã duång nhiïìu dõch vuå y tïë hún khaã nùng cuãa hoå, noá laâm tùng caác
yïu cêìu vïì chùm soác sûác khoeã úã bêët kïí mûác àöå bïånh têåt naâo; do àoá laâm tùng thïm cún söët
vïì giaá caã chûäa bïånh cuãa möåt dõch bïånh AIDS. Vñ duå, nïëu phêìn chi phñ cho y tïë do caác bïånh
nhên traã (tûác laâ tyã lïå àöìng baão hiïím) laâ 25% thò hoå seä giaãm töëi àa laâ 1/4 viïåc sûã duång dõch
vuå trûúác viïåc chi phñ tùng nïëu hoå phaãi traã toaân böå söë chi phñ tùng àoá.
Laâm giaãm viïåc cung cêëp caác dõch vuå chùm soác y tïë: Ngoaâi viïåc laâm tùng caác yïu
cêìu y tïë, AIDS seä laâm giaãm cung cêëp y tïë hiïån coá vúái chi phñ hiïån haânh theo 3 hûúáng.
Phaåm vi cuãa caác aãnh hûúãng naây, àûúåc thaão luêån úã phêìn dûúái àêy, noái chung seä röång hún
úã caác nûúác ngheâo nhêët vúái mûác àöå bïånh dõch cao nhêët.

165
AÃnh hûúãng àêìu tiïn vaâ lúán nhêët laâ laâm tùng caác chi phñ àïí duy trò mûác àöå an toaân àöëi
vúái caác quy trònh àiïìu trõ hiïån haânh. Thêåm chñ nïëu khöng coá AIDS thò caác bïånh viïån vaâ
caác traåm xaá úã caác nûúác ngheâo coá thïí gêy ruãi ro vïì sûác khoeã. Kim tiïm vaâ caác duång cuå y tïë
khaác khöng phaãi luác naâo cuäng àûúåc tiïåt truâng, caác phoâng bïånh thûúâng quaá àöng bïånh
nhên vaâ khöng thoaáng khñ, vaâ nhên viïn y tïë thò thiïëu gùng tay cao su vaâ coá núi thiïëu caã
xaâ phoâng. Nïëu khöng coá caác ngên haâng maáu hiïån àaåi, viïåc truyïìn maáu coá thïí laâm ngûúâi
nhêån maáu nhiïîm bïånh viïm gan B. Vúái tònh traång nhû vêåy, caác bïånh truyïìn nhiïîm lêy
lan nhanh choáng; möåt söë chûáng bïånh, trong àoá thûúâng laâ viïm phöíi, coá thïí dêîn àïën tûã
vong. Tuy nhiïn, trûúác khi coá HIV, caác bïånh lêy nhiïîm àûúåc phaát hiïån taåi bïånh xaá hay
bïånh viïån hiïëm khi gêy tûã vong cho caác bïånh nhên chûa úã vaâo tònh traång nguy kõch6.
Do AIDS tùng rêët lúán sûå ruãi ro cho caác bïånh nhên àang theo caác quy trònh àiïìu trõ
hiïån taåi, chó viïåc duy trò mûác àöå an toaân àaä coá trûúác khi coá HIV cuäng àaä àoãi hoãi phaãi tùng
cûúâng àiïìu kiïån vïå sinh vaâ saâng loåc maáu, maâ caã hai viïåc naây àïìu laâm tùng chi phñ cho y
tïë. ÚÃ caác nûúác coá thu nhêåp tûâ trung bònh àïën thu nhêåp cao, núi viïåc saâng loåc maáu vaâ vö
truâng caác duång cuå tiïm luön laâ tiïu chuêín, taác àöång cuãa AIDS chó giúái haån úã chöî laâ laâm
tùng thïm chi phñ cho 1 xeát nghiïåm HIV böí sung thïm vaâo caác xeát nghiïåm hiïån haânh, sûã
duång gùng tay cao su vaâ mùåt naå trong caác trûúâng húåp trûúác àêy khöng sûã duång. ÚÃ nhûäng
nûúác ngheâo, trûúác khi coá AIDS, núi viïåc saâng loåc maáu vaâ vö truâng kim tiïm khöng àûúåc
thûåc hiïån thò caác nguöìn lûåc cêìn àïí duy trò chêët lûúång dõch vuå y tïë trûúác nguy cú cuãa dõch
bïånh AIDS naây laâ rêët lúán. Chùèng haån, ngên saách haâng nùm chi cho cú quan Dõch vuå
Truyïìn maáu cuãa U-gan-àa, àûúåc thaânh lêåp àïí àöëi phoá vúái AIDS vaâ àaáp ûáng caác yïu cêìu
cuãa toaân böå hïå thöëng y tïë quöëc gia cuãa nûúác naây vïì maáu saåch, ûúác tñnh vaâo khoaãng 1,2
triïåu àö la, bao göìm chi àêìu tû vaâ chi thûúâng xuyïn. Khoaãn naây chiïëm khoaãng 2% toaân böå
caác chi phñ cho y tïë cöng cöång vaâ chiïëm khoaãng 1% trïn toaân böå caác chi phñ y tïë cuãa toaân
quöëc (Uyã ban Chêu Êu 1995 a). Bêët chêëp caác khoaãn chi phñ to lúán tiïìm taâng cho viïåc saâng
loåc maáu, HIV àaä cuãng cöë maånh meä luêån cûá cho möåt vai troâ cuãa chñnh phuã trong viïåc àaãm
baão cung cêëp maáu an toaân. Tuy vêåy, khöng coá lyá do thuyïët phuåc cho viïåc chñnh phuã bao
cêëp toaân böå caác chi phñ cho dõch vuå (cung cêëp maáu, ND) naây vö thúâi haån (xem khung 4.1).
Saâng loåc maáu vaâ caãi tiïën caác thuã tuåc lêëy maáu seä baão vïå àûúåc caã ngûúâi hiïën maáu vaâ ngûúâi
nhêån maáu. Tuy nhiïn, do söë ngûúâi hiïën vaâ söë ngûúâi nhêån noái chung khöng coá liïn quan
àïën àöëi tûúång coá quan hïå tònh duåc khöng àûúåc baão vïå vúái nhiïìu baån tònh khaác cho nïn möåt
ngûúâi bõ lêy nhiïîm khi cho hay nhêån maáu khöng coá khaã nùng gêy lêy nhiïîm cho nhiïìu
ngûúâi. Do vêåy, úã caác nûúác àang phaát triïín, núi chi phñ àïí xêy dûång möåt hïå thöëng cung cêëp
maáu an toaân rêët cao, viïåc saâng loåc maáu khöng nùçm trong söë caác phûúng phaáp tiïëp cêån coá
hiïåu quaã vïì chi phñ nhùçm ngùn chùån möåt bïånh dõch lan truyïìn qua àûúâng tònh duåc (xem
khung 4.2).
Àïí chùæc chùæn, saâng loåc maáu vaâ àiïìu kiïån vïå sinh caãi thiïån seä giuáp ngùn sûå lan truyïìn
cuãa caác bïånh truyïìn nhiïîm khaác ngoaâi AIDS. Caác biïån phaáp àoá cuäng laâm giaãm caác ruãi ro
nghïì nghiïåp do AIDS vaâ caác bïånh khaác gêy ra cho caác caán böå y tïë, vaâ do vêåy cuäng giuáp
laâm giaãm caác chi phñ böí sung cêìn àïí giaãi quyïët caác ruãi ro àoá - möåt vêën àïì maâ chuáng töi seä
nïu úã phêìn dûúái. Möåt tñnh toaán kyä lûúäng vïì têët caã caác chi phñ baão vïå caác bïånh nhên khöng
bõ nhiïîm HIV thöng qua saâng loåc maáu cêìn phaãi tñnh àïën caác lúåi ñch böí sung naây, maâ caác
söë liïåu vïì chuáng laåi khöng coá. Tuy nhiïn, dûúâng nhû ngay caã khi caác lúåi ñch naây àûúåc tñnh
àïën thò caác chi phñ coân laåi cho loåc maáu vaâ caãi thiïån àiïìu kiïån vïå sinh àïí baão vïå bïånh nhên
khoãi HIV/AIDS vêîn seä laâm tùng àaáng kïí chi phñ àún võ cuãa caác dõch vuå y tïë.

166
Khung minh hoaå 4.1. Vai troâ cuãa chñnh phuã trong viïåc àaãm baão maáu saåch

Dõch bïånh HIV/AIDS àaä laâm gia tùng têìm quan troång cuãa maáu saåch. Trong khi lêy nhiïîm phöí biïën
nghiïm troång nhêët maâ möåt söë ngûúâi nhêån truyïìn maáu trûúác àêy phaãi súå do maáu chûa àûúåc saâng
loåc laâ bïånh viïm gan B – cùn bïånh ñt gêy tûã vong vaâ lan truyïìn chó trong 2,5% caác ca truyïìn maáu
khöng qua saâng loåc. Hiïån nay úã möåt söë nûúác, ngûúâi nhêån maáu àang chõu möåt ruãi ro laâ 1/4 söë ca
truyïìn laâ bõ nhiïîm HIV (Emmanuel, Töí chûác Y tïë Thïë giúái, trñch trong Fransen, thöng tin caá nhên).
Do hêåu quaã cuãa HIV/AIDS, viïåc truyïìn maáu cêìn cho thuã thuêåt phêîu thuêåt hay sinh àeã úã möåt nûúác
àang phaát triïín caách àêy 10 nùm coá thïí vöën laâ cöng viïåc thûúâng nhêåt nay àoâi hoãi phaãi coá sûå àaãm
baão vïì maáu saåch cuäng an toaân nhû nhau.
Vai troâ cuãa chñnh phuã trong viïåc cung cêëp maáu an toaân laâ gò? Deåp vêën àïì àoái ngheâo sang möåt
bïn - vêën àïì àaä àûúåc àïì cêåp trong phêìn lúâi cuãa saách, coá thïí xaác àõnh 5 lyá do àïí cho chñnh phuã bao
cêëp, hoùåc nïëu khöng thò cuäng àoáng vai troâ trong viïåc cung cêëp maáu, laâ: (1) ngùn chùån sûå lan truyïìn
HIV sang nhûäng ngûúâi nhêån maáu; (2) ngùn sûå lan truyïìn trong caác baån tònh cuãa nhûäng ngûúâi nhêån
maáu; (3) traánh khöng àïí bêët chúåt xaãy ra trong cöång àöìng sûå ruãi ro vïì sûác khoeã do nguyïn nhên
maáu truyïìn khöng àûúåc saâng loåc; (4) àaãm baão möåt lúåi thïë kinh tïë nhúâ quy mö lúán cho möåt dõch vuå
ngên haâng maáu; vaâ (5) traánh khoá khùn maâ möåt cöng dên coá thïí gùåp khi nhêån àõnh vïì chêët lûúång
cuãa möåt ngên haâng maáu.
Trong khi möåt ngên haâng maáu coá chêët lûúång cao seä hiïín nhiïn coá hiïåu quaã trong viïåc ngùn
chùån truyïìn maáu nhiïîm viruát, vaâ do vêåy cuäng ngùn khöng cho caác bïånh viïån gêy cho nhûäng ngûúâi
nhêån maáu bõ nhiïîm viruát, viïåc naây, baãn thên noá khöng coá nghôa laâ chñnh phuã cêìn àoáng vai troâ trong
cung cêëp maáu saåch. Deåp caác cên nhùæc tûâ thûá (2) àïën thûá (5) sang möåt bïn thò viïåc cung cêëp maáu
saåch cuäng coá têìm quan troång nhû laâ cung cêëp kim tiïm saåch, böng bùng saåch, vaâ caác baân tay saåch
cuãa caác y taá khi thay bùng cho bïånh nhên. Bêët kyâ lêåp luêån naâo cho sûå taâi trúå cuãa chñnh phuã àïí àaãm
baão chêët lûúång, bao göìm caã àiïìu kiïån vïå sinh cùn baãn àöëi vúái bïånh viïån, àïìu coá thïí aáp duång cho
vêën àïì maáu saåch. Nïëu moåi ngûúâi thûâa nhêån yá kiïën rùçng chùm soác úã bïånh viïån laâ yïu cêìu cùn baãn
cêìn àûúåc sûå bao cêëp lúán cuãa chñnh phuã thò yá kiïën àoá cuäng aáp duång cho vêën àïì maáu saåch. Tuy
nhiïn, nïëu ngûúâi ta cho rùçng khöng coá möåt lyá do roä raâng uãng höå viïåc chùm soác chûäa bïånh hún laâ
caác nhu cêìu cú baãn khaác nhû quêìn aáo, nhaâ cûãa vaâ nûúác saåch thò maáu saåch seä phaãi nhêån àûúåc ñt
trúå cêëp cuãa chñnh phuã nhû laâ caác dõch vuå y tïë chûäa bïånh khaác.
Nhûng ngay caã nhûäng ai tin rùçng hêìu hïët caác dõch vuå chûäa bïånh nhêån ñt trúå cêëp àïìu thûâa nhêån
rùçng viïåc àiïìu trõ caác bïånh lêy nhiïîm mang laåi caác taác àöång ngoaåi vi tñch cûåc, vaâ do vêåy cêìn àûúåc
trúå cêëp. Àiïìu naây àûa chuáng ta àïën àaánh giaá cên nhùæc thûá hai. Giaã àõnh rùçng nhûäng ngûúâi nhêån
maáu bõ lêy nhiïîm àûúåc bònh phuåc sau liïåu trònh chûäa trõ vaâ sau àoá bùæt àêìu coá hoaåt àöång tònh duåc,
thò viïåc ngùn sûå lêy nhiïîm cuãa hoå coá thïí ngùn hoå khöng gêy lêy nhiïîm sang nhûäng ngûúâi khaác.
Nhûäng taác àöång ngoaåi vi tñch cûåc naây lúán nhû thïë naâo? Àöëi vúái 1 nûúác laâ U-gan-àa, khung 4.2 cho
thêëy 1 chûúng trònh coá hiïåu quaã cao ngùn chùån 517 trûúâng húåp lêy nhiïîm thûá phaát nùm 1994 àaä chi
phñ têån 1.684$ cho möîi trûúâng húåp. Tuy chi phñ naây thêëp hún rêët nhiïìu so vúái chi phñ àiïìu trõ suöët àúâi
cho 1 bïånh nhên nhiïîm HIV úã 1 nûúác cöng nghiïåp, con söë ûúác tñnh naây laâ hoaân toaân coá lyá. Do vêåy,
viïåc ngùn chùån caác trûúâng húåp lêy nhiïîm thûá phaát toã ra khöng àuã àïí biïån minh sûå trúå cêëp cuãa
chñnh phuã cho toaân böå caác chi phñ cuãa chûúng trònh, tuy rùçng khoaãn àoá thïí hiïån sûå bao cêëp tûâng
phêìn.
Cên nhùæc thûá (3) vaâ (4) àïìu cuâng noái àïën caác lêåp luêån mang tñnh kinh tïë thûúâng duâng àïí biïån
minh cho caác àêìu tû cuãa chñnh phuã vaâo cú súã haå têìng. Sûå tùng àöåt ngöåt nhûäng ruãi ro do truyïìn maáu
laâ möåt cuá söëc àöëi vúái hïå thöëng y tïë, quaá nhanh àöëi vúái caác caá nhên vaâ caác cú súã tû nhên àïí coá thïí
coá nhûäng thu xïëp ngay viïåc loåc maáu. Laâ ngûúâi baão hiïím cuöëi cuâng trûúác nhûäng thay àöíi mang tñnh
thaãm hoaå àöëi vúái möi trûúâng, chñnh phuã àoáng vai troâ höî trúå xaä höåi àiïìu chónh thñch ûáng vúái caác chi
phñ múái cao hún vaâ tñnh phûác taåp cuãa cöng taác y tïë trûúác sûå coá mùåt cuãa bïånh AIDS. Hún nûäa, nhû

167
thïí hiïån úã hònh khung 4.1, möåt dõch vuå truyïìn maáu mang laåi nhûäng lúåi thïë kinh tïë nhúâ quy mö lúán.
Vò chó cêìn möåt cú súã truyïìn maáu duy nhêët cuäng coá thïí phuåc vuå toaân böå caác nhu cêìu trong nûúác maâ
khöng laâm mêët ài lúåi thïë kinh tïë nhúâ quy mö, nïn noá àûúng nhiïn àoáng vai troâ laâ cú súã àöåc quyïìn
maâ khöng súå bõ caånh tranh àïí àaãm baão chêët lûúång dõch vuå vúái giaá caã thêëp nhêët. Cú súã àoá coá thïí bõ
eáp phaãi lêëy giaá cao hún so vúái chi phñ biïn tïë àïí buâ àùæp caác chi phñ, vaâ coá thïí lêëy giaá cao hún caác
chi phñ trung bònh nhùçm thu àûúåc lúåi nhuêån töëi àa. Cuäng nhû caác cú súã àiïån lûåc vaâ caác cöng ty àöåc
quyïìn tûå nhiïn khaác, coá möåt lyá leä àaä xaác àõnh tûâ lêu cho viïåc chñnh phuã can thiïåp àïí àiïìu chónh,
nïëu khöng súã hûäu vaâ vêån haânh chuáng, trong nhûäng böëi caãnh nhû vêåy. Tuy nhiïn, böëi caãnh naây
khöng biïån minh cho viïåc bao cêëp 100% cho maáu.
Cên nhùæc thûá (5) noái vïì viïåc cöng chuáng khöng coá khaã nùng àaánh giaá àûúåc chêët lûúång cuãa
möåt ngên haâng maáu. Lêåp luêån naây khöng chó riïng àöëi vúái caác dõch vuå truyïìn maáu búãi vò bïånh nhên
cuäng khoá coá thúâi gian àïí àaánh giaá chêët lûúång caác thaây thuöëc cuãa hoå(1). Tuy nhiïn, ngûúâi bïånh coá
thïí choån trong nhiïìu thêìy thuöëc nhûng do vêën àïì lúåi thïë kinh tïë nhúâ quy mö lúán hoå khöng coá sûå lûåa
choån caác ngên haâng maáu. Chñnh phuã vaâ nhên dên khöng nïn cho rùçng bêët kyâ möåt cöng ty àöåc
quyïìn naâo, duâ saãn xuêët àiïån nùng hay cung cêëp caác dõch vuå ngên haâng maáu, hay duâ “vò lúåi nhuêån”
hay “phi lúåi nhuêån”, khöng nhêët thiïët laâ phuåc vuå töët nhêët lúåi ñch cuãa nhên dên.
Trong trûúâng húåp nhû vêåy, coá lêåp luêån cêìn thaânh lêåp möåt höåi àöìng àiïìu tiïët àïí dõch vuå truyïìn
maáu chõu traách nhiïåm trûúác àoá(2). Ban naây bao göìm àaåi diïån cuãa caác cú súã y tïë, cuãa chñnh phuã vaâ
ngûúâi bïånh, vaâ cêìn àûa ra caác baáo caáo thûúâng niïn vïì chêët lûúång cuãa dõch vuå ngên haâng maáu. Vaâ
caác baáo caáo àoá phaãi àûúåc phöí biïën röång raäi trïn baáo chñ.
Toám laåi, vai troâ thñch húåp cuãa chñnh phuã trong taâi trúå cho viïåc cung cêëp maáu trûúác hïët phuå
thuöåc vaâo quan àiïím cuãa moåi ngûúâi vïì mûác àöå taâi trúå cuãa chñnh phuã cho caác dõch vuå chûäa bïånh.
Luêån cûá cho caác dõch vuå chûäa bïånh naây múã röång aáp duång trûåc tiïëp cho caã viïåc cung cêëp maáu. Söë
lûúång caác ca lêy nhiïîm thûá phaát ngùn chùån àûúåc do maáu àûúåc saâng loåc coá leä khöng phaãi laâ lêåp
luêån coá sûác maånh vïì sûå bao cêëp cuãa chñnh phuã. Mùåc dêìu vêåy, coá möåt yá kiïën maånh meä cho rùçng
chñnh phuã phaãi khúãi sûå vaâ nuöi dûúäng möåt dõch vuå ngên haâng maáu nhû laâ möåt “ngaânh non treã” àûúåc
trúå cêëp trûúác khi bùæt noá phaãi chõu nhûäng khoá khùn vïì thu xïëp vïì taâi chñnh cho phêìn coân laåi cuãa hïå
thöëng chùm soác y tïë. Cuöëi cuâng, do lúåi thïë kinh tïë nhúâ quy mö lúán coá xu hûúáng laâm cho ngên haâng
maáu trúã thaânh àöåc quyïìn úã hêìu hïët caác nûúác, caác dõch vuå ngên haâng maáu cêìn phaãi àùåt dûúái sûå
giaám saát nghiïm ngùåt vïì quy chïë.

Hònh khung 4.1. Chi phñ cho möåt àún võ maáu truyïìn úã U-gan-àa

168
Nguöìn: UÃy ban chêu Êu 1995a, trang 94. Trõ giaá danh nghôa àûúåc àöíi ra àö la giaá hiïån haânh theo tyã
giaá 1,2 àö la cho 1ECU vaâ sau àoá chuyïín sang àö la giaá nùm 1994 sûã duång chó söë giaá haâng tiïu
duâng cuãa Myä.
(1) Thöng tin luön luön phên böí khöng àïìu giûäa möåt cöng ty saãn xuêët vaâ baán maáu vúái bïånh viïån,
thêìy thuöëc vaâ bïånh nhên laâ nhûäng ngûúâi duâng maáu.
(2) Mùåc dêìu bïånh nhên phaãi chõu möåt phêìn nhû nhau chi phñ biïn tïë cuãa möåt àún võ maáu nhû trong
trûúâng húåp chûäa caác bïånh khöng truyïìn nhiïîm khaác, khöng thïí cho rùçng ngûúâi cho maáu phaãi
àûúåc traã tiïìn maáu. Caác quan saát cuãa Richard Titmuss (1972) vïì lúåi ñch cuãa viïåc hiïën maáu tûå
nguyïån àûúåc thêëy sûã duång úã nhiïìu hoaân caãnh quöëc gia khaác nhau.

Khung minh hoåa 4.2. Chi phñ phoâng chöëng lêy nhiïîm HIV thûá phaát nhúâ loåc maáu úã
U-gan-àa

Hiïåu quaã chi phñ cuãa viïåc loåc maáu trong phoâng chöëng lêy nhiïîm HIV nhû thïë naâo? Möåt cêu traã lúâi
cho vêën àïì naây coá thïí tòm thêëy trong kïët quaã hoaåt àöång cuãa Dõch vuå Truyïìn maáu cuãa U-gan-
àa (UBTS) nùm 1993. Àûúåc giao nhiïåm vuå cung cêëp maáu saåch cho Cam-pa-la nùm 1991, àïën
nùm 1993 UBTS àaä coá khaã nùng phuåc vuå caã nûúác. Trong nùm àoá, dõch vuå truyïìn maáu àaä àûúåc
cung cêëp cho 20.156 bïånh nhên trong caã nûúác vúái chi phñ trung bònh khoaãng 38 àö la möåt àún
võ, trung bònh möîi bïånh nhên cêìn 1/2 àún võ, vúái töíng söë ngên saách khoaãng 929.900 àö la.
Baãng khung 4.2 phên tñch lúåi ñch phoâng chöëng HIV cuãa loaåi hònh dõch vuå naây, cho thêëy dõch vuå
goáp phêìn ngùn chùån viïåc lêy nhiïîm HIV trong khoaãng 1863 ngûúâi àûúåc truyïìn maáu coân söëng
soát.

Nhûng àïí àaánh giaá taác àöång ngoaåi vi tñch cûåc cuãa chûúng trònh naây, tûâ àoá lyá giaãi cho viïåc
trúå cêëp cuãa chñnh phuã, chuáng ta cêìn vûúåt ra ngoaâi khuön khöí lêy nhiïîm sú phaát àïí xem xeát
tònh hònh lêy nhiïîm thûá nhêët. Nhûäng treã em bõ nhiïîm do truyïìn maáu chûa chùæc coá khaã nùng
söëng lêu hún àïí tiïëp tuåc truyïìn bïånh sang nhûäng ngûúâi khaác, nhûng möåt söë ngûúâi lúán àaä àuã
tuöíi vaâ trúã nïn bùæt àêìu coá hoaåt àöång tònh duåc àïí tham gia vaâo caác haânh vi tònh duåc nguy cú
sau khi truyïìn maáu nïëu hoå coân söëng. Vò rêët nhiïìu trong söë nhûäng ngûúâi naây thûúâng öëm rêët
nùång, chûúng trònh nghiïn cûáu àaánh giaá dûå tñnh rùçng möîi caá nhên trong söë nhûäng ngûúâi naây
chó coá 50% cú höåi truyïìn HIV sang möåt ngûúâi khaác (European Commission 1995). Do vêåy,
töíng söë trûúâng húåp nhiïîm HIV thûá phaát àûúåc ngùn chùån laâ 415(1). Nïëu toaân böå luêån cûá cho
möåt dõch vuå cung cêëp maáu laâ ngùn ngûâa nhûäng lêy nhiïîm thûá phaát naây thò hiïåu quaã chi phñ cuãa
dõch vuå naây laâ 929.900 àö la chia cho 415 hay 2.240 àö la àöëi vúái möîi trûúâng húåp lêy nhiïîm thûá
phaát àûúåc ngùn chùån. Nïëu U-gan-àa coá möåt hïå thöëng cung cêëp maáu öín àõnh, chi phñ phoâng
chöëng viïåc lêy nhiïîm 415 trûúâng húåp seä chó coân 319.894 àö la hay 771 àö la möîi trûúâng húåp.
Con söë nhoã hún rêët nhiïìu naây vêîn coân laâ quaá lúán so vúái chi phñ phoâng chöëng lêy nhiïîm thûá
phaát theo nhûäng caách khaác (xem khung minh hoaå 2.6).

Bêët kyâ möåt lêy nhiïîm thûá phaát àûúåc ngùn ngûâa thöng qua caác caách trïn phaãi àûúåc cöång
thïm vaâo söë 415 àïí tñnh töíng lúåi ñch ngoaåi vi cuãa chûúng trònh.

(1) Caác taác giaã chó ra rùçng tham vêën nhûäng ngûoâi cho maáu coá thïí ngùn chùån caác lêy nhiïîm sú phaát thïm (European
Commission 1995).

169
Baãng khung 4.2. Hiïåu quaã truyïìn maáu traánh lêy nhiïîm HIV, U-gan-àa, 1993.

Lúåi ñch
Hiïåu quaã truyïìn maáu Treã em Ngûúâi lúán Töíng
Bïånh nhên truyïìn 11.515 8.614 20.156
Bïånh nhên dûå kiïën chïët nïëu khöng truyïìn 5.758 3.898 9.656
Bïånh nhên truyïìn maáu nhûng vêîn chïët 3.801 2.592 6.393
Söë tûã vong coá thïí ngûâa àûúåc 1.957 1.296 3.253
Söë trûúâng húåp nhiïîm HIV sú phaát 1.033 830 1.863
Söë trûúâng húåp nhiïëm HIV thûá phaát 0 415 415

Nguöìn: Dûåa trïn kïët quaã thu àûúåc tûâ Dõch vuå Truyïìn maáu Uganda theo bao scaáo taåi Beal, Bontinck vaâ
Fransen (1992); European Commission (1995a); vaâ Fransen (1997, trao àöíi caá nhên).

Nhên töë thûá hai laâm giaãm viïåc cung cêëp caác dõch vuå y tïë vúái giaá nhêët àõnh laâ úã söë
lûúång cuãa caác caán böå y tïë khi hoå bõ nhiïîm HIV. Cuäng nhû nhûäng ngûúâi lúán tuöíi khaác, caán
böå y tïë cuäng coá thïí bõ nhiïîm do quan hïå tònh duåc hay sûã duång duång cuå tiïm chñch khöng
tiïåt truâng. Hoå cuäng gùåp phaãi thïm möåt ruãi ro nûäa laâ bõ nhiïîm trong khi laâm viïåc; tuy
nhiïn, loaåi ruãi ro naây noái chung nhoã hún rêët nhiïìu so vúái loaåi ruãi ro do quan hïå tònh duåc.
Do àoá liïåu tyã lïå tûã vong do AIDS trong söë caác nhên viïn y tïë cao hún hay thêëp hún dên
thûúâng phuå thuöåc chuã yïëu vaâo taác àöång cuãa thu nhêåp, giaáo duåc, àõa võ xaä höåi àöëi vúái caác
haânh vi tònh duåc. Hai nghiïn cûáu tyã lïå hiïån nhiïîm HIV trong söë nhûäng ngûúâi laâm cöng
taác y tïë úã chêu Phi cho thêëy rùçng caác baác sô vaâ y taá ñt nhêët coá khaã nùng nhiïîm bïånh nhû
nhûäng ngûúâi khaác (Mann vaâ caác taác giaã khaác 1986; Buve vaâ caác taác giaã khaác 1994). Nïëu
àiïìu naây cuäng àuáng úã caác núi khaác, möåt àêët nûúác vúái tyã lïå hiïån nhiïîm HIV úã mûác 5%, möîi
nùm seä coá tûâ 0,5 àïën 1% caán böå y tïë chïët vò bïånh AIDS; möåt nûúác coá 30% tyã lïå hiïån nhiïîm
bïånh seä mêët ài 3 àïën 7% caán böå y tïë vò dõch bïånh. Sûå mêët maát tûâ tûã vong vò AIDS naây coá
thïí laâm gia tùng àaáng kïí chi phñ trong lônh vûåc y tïë. Vñ duå, nïëu chi phñ lao àöång chiïëm
möåt nûãa töíng chi phñ y tïë, àaâo taåo vaâ tuyïín choån caán böå thay thïë àoâi hoãi möåt khoaãn chi
tiïu möåt lêìn bùçng lûúng möåt nùm cuãa caán böå, do àoá mêët ài 7% caán böå y tïë seä laâm tùng töíng
chi phñ trong khu vûåc y tïë lïn 3,5%.
AIDS laâm giaãm cung cêëp caác dõch vuå y tïë theo caách thûá ba thöng qua nhûäng ruãi ro maâ
noá gêy ra cho nhûäng ngûúâi laâm cöng taác y tïë. Mùåc duâ hêìu hïët nhûäng ngûúâi laâm cöng taác
y tïë bõ nhiïîm bïånh vò quan hïå tònh duåc, nhûng trong möåt xaä höåi vúái tyã lïå bïånh nhên HIV
dûúng tñnh cao, cöng taác chùm soác y tïë seä trúã nïn nguy hiïím hún so vúái möåt xaä höåi khöng
coá HIV. Möåt söë sinh viïn àaáng ra seä trúã thaânh baác sô hay y taá vò vêåy seä choån nhûäng ngaânh
nghïì thay thïë, trûâ phi hoå àûúåc buâ àùæp vúái möåt mûác thuâ lao cao cho nhûäng ruãi ro naây. Möåt
cuöåc khaão saát gêìn àêy trong söë caác sinh viïn ngaânh y vaâ y taá úã Myä cho thêëy AIDS thûåc sûå
àaä laâm giaãm sûác cuöën huát cuãa nhûäng chuyïn ngaânh coá nhiïìu khaã nùng phaãi tiïëp xuác vúái
caác bïånh nhên HIV dûúng tñnh (Bernstein, Rabkin vaâ Wolland 1990; Mazzullo vaâ nhûäng
taác giaã khaác 1990). Vêën àïì naây coá nguy cú nghiïm troång hún úã nhûäng nûúác bõ dõch bïånh
hoaânh haânh nùång, úã àoá tyã lïå hiïån nhiïîm HIV cao hún rêët nhiïìu vaâ gùng tay cao su cuäng
nhû caác trang bõ baão höå khaác thûúâng rêët khan hiïëm. Taåi Dam-bi-a, möåt söë y taá àaä yïu cêìu
möåt mûác thuâ lao àùåc biïåt àïí buâ vaâo nhûäng ruãi ro cao trong nghïì nghiïåp do HIV gêy ra
(Buve vaâ caác taác giaã khaác).
Quy mö tùng chi phñ caán böå y tïë chûa àûúåc ûúác tñnh. Nhû àaä lûu yá úã trïn, tùng cûúâng

170
àïì phoâng trong caác bïånh viïån vaâ traåm xaá coá thïí giaãm chi phñ naây. Nhûng vò con ngûúâi
phaãn ûáng vúái nhûäng ruãi ro maâ hoå nhêån thûác àûúåc nhiïìu hún laâ nhûäng ruãi ro thûåc tïë, viïåc
tùng cûúâng cöng taác àïì phoâng coá thïí taåo ra rêët ñt aãnh hûúãng àöëi vúái yïu cêìu àoâi tùng mûác
thuâ lao. Do àoá, dûúâng nhû roä raâng laâ nhêån thûác cuãa caác caán böå y tïë vïì ruãi ro naây seä laâm
tùng chi phñ y tïë.
AÃnh hûúãng chung cuãa ba kïët quaã naây - tùng chi phñ phoâng chöëng trong caác cú súã y tïë
giaãm caán böå y tïë vò HIV, tùng thïm thuâ lao do caán böå y tïë àoâi hoãi àïí buâ àùæp cho hoå vò
nhûäng ruãi ro cao - phuå thuöåc möåt phêìn rêët quan troång vaâo tyã lïå hiïån nhiïîm vaâ phuå thuöåc
vaâo viïåc caác ngên haâng maáu hiïån àaåi vaâ tònh hònh vïå sinh hiïån taåi àaä coá chûa. Àöëi vúái möåt
nûúác coá tó lïå hiïån nhiïîm laâ 5% trong söë nhûäng ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác vaâ thiïëu ngên
haâng maáu vaâ viïåc loåc maáu trûúác khi coá naån dõch, möåt dûå tñnh baão thuã cho rùçng chi phñ
chùm soác y tïë vúáñ möåt söë lûúång vaâ chêët lûúång àõnh trûúác seä tùng lïn 10%.
Dõch vuå chùm soác khan hiïëm, chi tiïu cao. Kïët húåp caã hai laåi, khi cêìu tùng vaâ
cung giaãm taåo ra hai taác àöång liïn quan àïën nhau: trûúác tiïn, dõch vuå chùm soác y tïë trúã
nïn khan hiïëm vaâ do àoá seä àùæt tiïìn hún; thûá hai, chi tiïu cho y tïë cuãa quöëc gia cuäng tùng.
Quy mö gia tùng chi phñ cho y tïë vaâ chi tiïu ngên saách cho y tïë phuå thuöåc möåt phêìn vaâo
sûå phaãn ûáng vúái giaá caã, hay “hïå söë co giaän” cuãa cêìu àöëi vúái cung trong y tïë. Àöëi vúái hêìu hïët
caác loaåi haâng hoaá, giaá cao laâm giaãm cêìu, vò ngûúâi tiïu duâng chuyïín sang mua caác haâng
hoaá thay thïë hoùåc boã qua khöng mua loaåi haâng hoaá dûå àõnh àoá nûäa. Quy luêåt naây cuäng
xaãy ra trong lônh vûåc y tïë, nhûng sûå phaãn ûáng vúái giaá caã hay àöå co giaän cuãa cêìu trong lônh
vûåc y tïë daânh cho ngûúâi lúán thûúâng rêët nhoã, vò khöng coá möåt haâng hoaá thay thïë naâo tûúng
tûå, vaâ ngûúâi ta seä bõ öëm vaâ nhûäng ngûúâi coá khaã nùng thanh toaán thûúâng muöën traã tiïìn vúái
bêët cûá giaá naâo àïí khoãi bïånh. Àïí giaã thiïët, chuáng ta cho rùçng giaá tùng lïn 8% seä laâm giaãm
tiïu duâng xuöëng 8%, vúái hïå söë co giaän cêìu laâ 0,8%.
Giaá cao cuäng thûúâng laâm tùng cung. Tuy nhiïn, úã àêy baãn chêët cuãa khu vûåc y tïë aãnh
hûúãng àïën phaãn ûáng cuãa cung. Trong möåt thúâi gian rêët ngùæn, coá leä khoaãng möåt thaáng
cung coá khaã nùng thay àöíi khöng nhiïìu. Nhûng sau möåt thúâi gian daâi, cung vïì thêìy thuöëc
vaâ àêìu vaâo trong lônh vûåc y tïë seä tùng àïën mûác cêìn thiïët. Trong giai àoaån trung gian, àöå
khoaãng nùm nùm hoùåc hún, chuáng ta dûå tñnh cung trong y tïë seä phaãn ûáng phêìn naâo vúái
cêìu tùng vaâ giaá tùng do cêìu tùng. Möåt phaãn ûáng àûúåc ghi laåi úã Ca-na-àa, Ai Cêåp, ÊËn Àöå,
In-àö-nï-xi-a, vaâ Phi-li-pin laâ nhûäng thêìy thuöëc laâm viïåc trong khu vûåc cöng phaãi sùæp xïëp
laåi lõch laâm viïåc vaâ daânh nhiïìu thúâi gian hún àïí laâm viïåc bïn ngoaâi khu vûåc tû nhên sau
khi hoå àaä thûåc hiïån nghôa vuå àöëi vúái chñnh phuã. Hïå söë co giaän cuãa phaãn ûáng naây dûå tñnh
laâ vaâo khoaãng 0,5, coá nghôa laâ cûá 10% tùng giaá seä taåo ra 5% tùng cung (Chawla 1993,
1997; Bolduc, Fortin, vaâ Fournier 1996).
Chuáng ta àaä lêåp luêån trong hai phêìn trïn àêy rùçng tó lïå huyïët thanh dûúng tñnh
khöng àöíi 5% úã quêìn thïí cuöëi cuâng seä laâm tùng cêìu trong y tïë lïn khoaãng möåt phêìn tû vaâ
chi phñ cho y tïë vúái chêët lûúång àõnh trûúác lïn khoaãng 10%. Ruát ra möåt giaã thiïët trong
phêìn naây vïì hïå söë co giaän cêìu vaâ phaãn ûáng cung, giaã àõnh rùçng bïånh nhên traã möåt nûãa
chi phñ chùm soác sûác khoeã, khung 4.3 cho biïët töíng chi phñ y tïë quöëc gia, vaâ tyã troång cuäng
nhû chi tiïu cuãa chñnh phuã seä tùng lïn 43%. Sûå gia tùng naây seä ñt hún úã nhûäng nûúác nhû
ÊËn Àöå, trong àoá chó coá möåt phêìn nùm chi phñ y tïë àûúåc chñnh phuã thanh toaán, vaâ nhiïìu
hún nûäa úã nhûäng nûúác nhû Myä Latinh vaâ Àöng Êu, trong àoá ba phêìn tû hay nhiïìu hún
nûäa chi phñ àûúåc nhaâ nûúác trúå cêëp.

171
Khung minh hoaå 4.3. Ûúác tñnh aãnh hûúãng cuãa AIDS àöëi vúái khu vûåc y tïë

Giaá chùm soác y tïë thûåc tïë seä tùng lïn bao nhiïu do taác àöång cuãa AIDS? Hònh khung 4.3 chó ra quy
mö gia tùng coá thïí àûúåc tñnh toaân nhû thïë naâo trong möåt àêët nûúác giaã àõnh vúái hïå söë co giaän cêìu vaâ
cung cho y tïë laâ 0,8 vaâ 0,5 vaâ chñnh saách cuãa chñnh phuã trúå cêëp möåt nûãa chi phñ cho y tïë. Hai àûúâng
àêåm thïí hiïån khöëi lûúång cung vaâ cêìu dõch vuå chùm soác y tïë vúái mûác giaá trûúác khi coá naån dõch HIV.
(Àûúâng cêìu àûúåc veä vúái hïå söë co giaän chó coá 0,4 nhùçm thïí hiïån kïët quaã trúå cêëp cuãa chñnh phuã àöëi
vúái ngûúâi tiïu duâng). Hònh naây àûúåc xêy dûång nhùçm àïí cho mûác cên bùçng trïn thõ trûúâng xaãy ra úã
mûác giaá 10 àún võ tiïìn tïå àöëi vúái möîi àún võ dõch vuå y tïë, taåi mûác giaá àoá, 10 àún võ y tïë àûúåc cung
cêëp. Töíng chi phñ cho y tïë trong quöëc gia giaã àõnh naây seä gêëp 10 lêìn 10 hay 100 àún võ tiïìn tïå khi
coá naån dõch AIDS.
Bêy giúâ chuáng ta giaã thiïët möåt dõch HIV/AIDS baäo hoâa úã tyã lïå huyïët thanh dûúng tñnh khöng àöíi
5% trong quêìn thïí ngûúâi lúán. Lêåp luêån trong chûúng naây cho thêëy rùçng khöëi lûúång dõch vuå y tïë theo
yïu cêìu úã bêët kyâ mûác giaá naâo cuäng coá khaã nùng tùng lïn 25%, trong khi àoá chi phñ mua vúái bêët kyâ
khöëi lûúång naâo vúái chêët lûúång nhêët àõnh seä tùng lïn 10%. Hai aãnh hûúãng naây cuãa naån dõch AIDS
àûúåc minh hoaå búãi sûå dõch chuyïín sang bïn phaãi àûúâng cêìu 25% (chuyïín sang àûúâng gaåch nöëi
nghiïng tûâ trïn xuöëng) vaâ sûå dõch chuyïín lïn phña trïn cuãa àûúâng cung 10% (chuyïín sang àûúâng
gaåch nöëi nghiïng tûâ dûúái lïn). AÃnh hûúãng àöëi vúái mûác giaá vaâ khöëi lûúång coá thïí àoåc àûúåc tûâ hònh
naây. Giaá möîi àún võ dõch vuå y tïë seä tùng khoaãng 30%, vaâ khöëi lûúång dõch vuå àûúåc cung cêëp seä tùng
khoaãng 10%. Töíng chi tiïu quöëc gia, giaá möîi àún võ nhên vúái söë lûúång àún võ seä tùng 43%, lïn túái
143 àún võ tiïìn tïå (vò 13 x 11 = 143).

Hònh khung 4.3. Taác àöång cuãa 5% tyã lïå nhiïîm bïånh lïn söë lûúång vaâ giaá dõch vuå
chùm soác y tïë.

Ghi chuá: Àûúâng cêìu vaâ cung àûúåc xêy dûång sao cho àöå co giaän vïì giaá taåi àiïím (10, 10) laâ 0,8 vaâ 0,5 tûúng ûáng. Taác
àöång cuãa AIDS àûúåc minh hoaå bùçng caách dõch chuyïín àûúâng cêìu sang phaãi 25% taåi möîi möåt giaá vaâ àûúâng cung lïn
trïn 10% taåi möîi möåt chêët lûúång. Xem phêìn loäi cuãa khung àïí coá giaãi thñch vïì nhûäng giaã àõnh naây.
Chuáng ta àaä thêëy rùçng bïn thanh toaán thûá ba, nhû baão hiïím hay trúå cêëp cuãa chñnh phuã cho viïåc àiïìu trõ laâm cho ngûúâi
ta ñt nhaåy caãm vúái thay àöíi vïì chi phñ chùm soác y tïë. Bùçng caách giaãm hïå söë co giaän giaá cuãa cêìu, thanh toaán qua bïn thûá
ba nhû vêåy seä laâm cho àûúâng cêìu döëc hún, caã trûúác vaâ sau dõch AIDS.

Nhûäng bùçng chûáng thûåc tïë coá uãng höå nhûäng kïët luêån naây khöng? Mùåc duâ coá nhûäng
vêën àïì àaáng kïí vïì söë liïåu, cêu traã lúâi laâ coá.
Àaánh giaá sûå khan hiïëm cuãa caác dõch vuå y tïë bùçng nhûäng thay àöíi vïì giaá caã cuãa caác
dõch vuå chùm soác y tïë vúái nhûäng chêët lûúång nhêët àõnh laâ vêën àïì phûác taåp búãi nhûäng khoá
khùn trong viïåc xaác àõnh chêët lûúång. Àiïìu naây àùåc biïåt úã trong caác nûúác àang phaát triïín,

172
núi viïåc thiïëu söë liïåu noái chung laåi caâng nghiïm troång hún trong khu vûåc y tïë do trúå cêëp
chñnh phuã vaâ caác hònh thûác phên phöëi khêíu phêìn phi giaá caã khaác. Trong nhûäng trûúâng
húåp nhû vêåy, giaá chùm soác y tïë thûåc tïë coá thïí tùng mùåc duâ giaá danh nghôa vêîn öín àõnh
(xem khung 4.4). Hún nûäa, búãi vò khoaãng caách giûäa nhiïîm bïånh vaâ tûã vong - thúâi gian
giûäa khi àaåt àûúåc möåt tyã lïå hiïån nhiïîm HIV vaâ aãnh hûúãng toaân diïån cuãa tó lïå naây àöëi vúái
cung vaâ cêìu dõch vuå y tïë coá thïí phaãi àïën 10 túái 20 nùm. Vò nhûäng lyá do naây, chuáng ta
khöng thïí àaánh giaá möåt caách chñnh xaác nhûäng thay àöíi sûå khan hiïëm dõch vuå y tïë trong
nhûäng nûúác àang phaát triïín chó bùçng viïåc quan saát nhûäng thay àöíi giaá danh nghôa. Tuy
nhiïn, chuáng ta coá thïí coá khaái niïåm möåt phêìn naâo vïì viïåc nhiïîm HIV laâm tùng giaá chùm
soác y tïë thûåc tïë bùçng viïåc nghiïn cûáu xem dõch bïånh coá taåo thïm khoá khùn trong viïåc tiïëp
cêån caác dõch vuå chùm soác y tïë hay khöng. Nghiïn cûáu söë liïåu tiïëp nhêån bïånh nhên cuãa caác
bïånh viïån coá thïí cho chuáng ta thêëy àêy cuäng coá thïí laâ möåt khaã nùng.

Khung 4.4. Giaá chùm soác y tïë thûåc tïë

Möåt söë àöåc giaã coá thïí nghô rùçng giaá maâ bïånh nhên thanh toaán khöng nhêët thiïët tùng lïn àöëi vúái
nhûäng nûúác maâ chñnh phuã baão àaãm chùm soác y tïë miïîn phñ. Tuy nhiïn, nhû chuáng ta coá thïí thêëy,
ngay caã khi tó lïå hiïån nhiïîm HIV chó coá 5% hoùåc ñt hún, nhu cêìu chùm soác y tïë coá khaã nùng tùng
nhanh hún khaã nùng chñnh phuã coá thïí cung cêëp. Khi àiïìu naây xaãy ra, caác biïån phaáp phên phöëi theo
khêíu phêìn chùm soác sûác khoeã ngoaâi giaá ra seä àûúåc aáp duång. Ngûúâi dên úã caác nûúác coá chùm soác
y tïë àûúåc chñnh thûác miïîn phñ rêët quen thuöåc vúái nhûäng cú chïë naây. Möåt söë hïå thöëng àûa vaâo thúâi
gian chúâ àúåi. Trong khi nhûäng hïå thöëng khaác, khi möåt bïånh nhên khöng haâi loâng vúái dõch vuå y tïë úã
caác cú súã y tïë cöng cöång, hoå coá thïí traã tiïìn àïí àûúåc chùm soác töët hún tûâ caác phoâng khaám tû cuãa
caác baác sô. Trong nhûäng trûúâng húåp khaác, traã tiïìn thïm cho caác y taá hay ngûúâi gaác cûãa laâ àiïìu rêët
cêìn thiïët àïí coá thïí tiïëp cêån dûúåc vúái dõch vuå y tïë miïîn phñ. Giaá chùm soác y tïë thûåc tïë cho ngûúâi tiïu
duâng laâ giaá trõ cuãa têët caã sûå hy sinh cuãa ngûúâi tiïu duâng, vïì thúâi gian vaâ tiïìn baåc, cêìn thiïët àïí coá
àûúåc dõch vuå y tïë vúái chêët lûúång nhêët àõnh. Dõch AIDS tùng giaá thûåc tïë ngay caã khi dõch vuå chùm
soác y tïë àûúåc coi laâ “miïîn phñ”.

Baãng 4.4. Bùçng chûáng vïì viïåc bïånh nhên HIV dûúng tñnh àêíy ra ngoaâi nhûäng ïånh
nhên HIV êm tñnh

Tó lïå giûúâng bïånh do bïånh


nhên HIV dûúng
Thaânh phöë Bïånh viïån tñnh nùçm
Chiïìng Mai, Thaái Lan Tónh 50
a
Kin-sa-sa, CH Cöng Gö Mama Yemo 50
Ki-ga-li, Ruan-àa Trung ûúng 60
Bujumbura, Bu-run-ài Prince Regent 70
Nai-rö-bi, Kï-ni-a Bïånh viïån T.W Kenyatta 39b
Cam-pa-la, U-gan-àa Bïånh vieneå Rubaga 56

a.
Trûúác kia laâ Zai a
b.
Do Floyd vaâ Gilks phaát hiïån thêëy laâ thúâi gian nùçm viïån trung bònh laâ nhû nhau giûäa bïånh nhên HIV dûúng vaâ êm tñnh,
tyã lïå HIV dûúng tñnh trïn töíng söë nhêåp viïån laâ möåt ûúác tñnh hûäu ñch tyã lïå giûúâng bïånh caác bïånh nhên HIV dûúng tñnh
nùçm. Do àoá söë naây àûúåc tñnh tûâ hònh 4.2 bùçng 9,6/24,9.
Nguöìn: Böën bïånh viïån àêìu tiïn, Van Praag 1996; Bïånh viïån Kenyatta, Floyd vaâ Gilks 1996; Bïånh viïån Rubaga, Tembo
vaâ caác taác giaã khaác 1994.

173
Nïëu caác bïånh viïån hoaåt àöång dûúái mûác cöng suêët sûã duång trûúác khi coá dõch, hoå coá thïí
tiïëp nhêån àûúåc caác bïånh nhên HIV dûúng tñnh maâ khöng àûúåc giaãm viïåc chùm soác caác
khaách haâng HIV êm tñnh. Mùåc duâ khöng coá söë liïåu vïì söë giûúâng bïånh àûúåc sûã duång úã
nhûäng bïånh viïån noái trïn trûúác khi coá dõch, tyã lïå giûúâng bïånh àûúåc sûã duång trong nhûäng
bïånh viïån naây noái chung laâ trïn 50% ngay caã trûúác khi coá dõch8.
Bùçng chûáng roä raâng nhêët cho thêëy AIDS laâm cho nhûäng ngûúâi khöng nhiïîm bïånh
khoá khùn hún trong viïåc tiïëp cêån caác dõch vuå chùm soác y tïë, àûúåc ruát ra tûâ möåt nghiïn cûáu
sêu taåi bïånh viïån Trung ûúng Kenyatta (KNH) - bïånh viïån trûúâng hoåc haâng àêìu úã Nai-rö-
bi, Kï-ni-a. Nghiïn cûáu taåi KNH so saánh têët caã caác bïånh nhên vaâo viïån trong 22 ngaây
nùm 1988 vaâ 1989 vúái têët caã caác bïånh nhên vaâo viïån trong 15 ngaây nùm 1992 (Floyd vaâ
Gilks 1996). Phêìn A cuãa hònh 4.2 cho thêëy khi söë lûúång bïånh nhên vaâo viïån trung bònh
möîi ngaây tùng tûâ 23 àïën 25, söë lûúång bïånh nhên HIV dûúng tñnh vaâo viïån tùng gêìn gêëp
àöi, trong khi àoá söë lûúång bïånh nhên HIV êm tñnh vaâo viïån giaãm xuöëng 18%. Vò söë ngûúâi
mang HIV êm tñnh trong caã bïånh viïån khöng thïí giaãm xuöëng nhiïìu nhû vêåy, bùçng chûáng
naây cho thêëy rùçng dõch bïånh AIDS thûåc sûå dêîn àïën möåt söë bïånh nhên HIV êm tñnh àang
bõ ngùn caãn hay khöng àûúåc nhêåp viïån.
Khöng coá bùçng chûáng naâo vïì caái gò àaä xaãy ra àöëi vúái caác bïånh nhên HIV êm tñnh
khöng àûúåc nhêån vaâo viïån. Nhûng söí saách trong bïånh viïån àaä cho thêëy tó lïå tûã vong trong
söë nhûäng ngûúâi naây àaä tùng lïn trong hai thúâi kyâ, tûâ 14 àïën 23% (phêìn B hònh 4.2). Tyã lïå
tûã vong trong söë bïånh nhên HIV dûúng tñnh khöng tùng, vaâ nhûäng chó söë khaác vïì sûå bònh
àùèng trong y tïë khöng thay àöíi. Do àoá, lúâi lyá giaãi coá khaã nùng nhêët cho tó lïå tûã vong tùng
trong söë caác bïånh nhên HIV êm tñnh laâ chïë àöå àõnh xuêët duâng àïí phên böí söë giûúâng bïånh
ngaây caâng khan hiïëm coá taác àöång thay àöíi tyã lïå höîn húåp caác bïånh nhên HIV êm tñnh theo

Hònh 4.2: Taác àöång cuãa AIDS lïn tyã lïå sûã duång vaâ tyã lïå tûã vong taåi bïånh viïån quöëc
gia Kenyatta, Nai-rö-bi, 1988/89 vaâ 1992.

Baãng A. Tyã lïå sûã duång tùng àöëi vúái caác bïånh nhên Baãng B. Tyã lïå tûã vong taåi bïånh viïån giûä khögn thay àöíi
HIV- dûong tñnh nhûng giaãm àöëi vúái caác bïånh nhên àöëi vúái beneåh nhên HIV - dûúng tñnh nhûn tùng 60% àöëi
HIV - êm tñnh giûäa hai nùm 1988 vaâ 1992 vúái bïånh nhên HIV - êm tñnh giûäa hai nùm 1998 vaâ 1992.

Söë liïåu cuãa bïånh viïån quöëc gia Kenyatta vïì nhêåp viïån vaâ tûã vong cho thêëy rùçng nhu cêìu chùm soác ngûoâi nhiïîm HIV
tùng lïn laâm giaãm möåt söë bïånh nhên HIV êm tñnh maâ leä ra nhûäng ngûúâi naây àûúåc chùm soác.
Nguöìn: Floyd vaâ Gilkss 1996.

174
hûúáng nhûäng bïånh nhên öëm nùång hún. Duâ viïåc àõnh xuêët do nhên viïn bïånh viïån àïì ra
hay laâ phaãn ûáng cuãa bïånh nhên trûúác caãm nhêån cuãa hoå àöëi vúái giaá dõch vuå thûåc tïë cao hún
(khung 4.4), nhûng noá àaä loaåi ra möåt söë bïånh nhên maâ bïånh viïån coá khaã nùng cûáu söëng.
Vò nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV chiïëm möåt phêìn lúán trong söë nhûäng ngûúâi mang bïånh úã
möåt àêët nûúác bõ dõch taác àöång nghiïm troång, àiïìu dïî hiïíu laâ hoå seä chiïëm phêìn ngaây caâng
tùng söë giûúâng bïånh vaâ tiïu töën phêìn ngaây caâng tùng nguöìn lûåc daânh cho y tïë. Têët caã caác
cöng dên, duâ coá nhiïîm HIV hay khöng, seä caãm thêëy àûúåc aáp lûåc naây. Tuy nhiïn, mûác àöå
chuyïín nguöìn lûåc daânh cho chùm soác y tïë khoãi caác bïånh HIV êm tñnh coá thïí àaä bõ phoáng
àaåi lïn, nhû àaä xaãy ra taåi bïånh viïån Kenyatta, nïëu chñnh phuã trúå cêëp àùåc biïåt cho nhûäng
ngûúâi nhiïîm HIV9. Chuáng töi thaão luêån vêën àïì naây, vaâ vêën àïì röång hún nûäa, laâ trúå cêëp y
tïë cuãa chñnh phuã aãnh hûúãng nhû thïë naâo àïën nhu cêìu chùm soác y tïë vaâ chi tiïu cho y tïë
trong phêìn tiïëp theo.

Chñnh saách giaãm nheå taác àöång túái khu vûåc y tïë
Caác dõch vuå chùm soác y tïë àùæt tiïìn vaâ khan hiïëm vaâ töíng chi tiïu daânh cho y tïë tùng
cao àùåt trûúác xaä höåi nhiïìu lûåa choån khoá khùn. Vò phêìn lúán chi tiïu gia tùng naây chuã yïëu
àûúåc taâi trúå bùçng caác nguöìn thu tûâ thuïë, caác chñnh phuã vaâ caác cûã tri seä phaãi lûåa choån ñt
nhêët theo ba hûúáng:
• Àiïìu trõ bïånh AIDS hay phoâng chöëng lêy nhiïîm HIV
• Àiïìu trõ bïånh AIDS hay àiïìu trõ caác bïånh khaác
• Chi tiïu cho y tïë hay chi tiïu cho caác muåc tiïu khaác
Sûå cêìn thiïët phaãi àûúng àêìu vúái nhûäng lûåa choån khoá khùn naây coá thïí giaãm ài phêìn
naâo nïëu chñnh phuã möåt nûúác coá quyïët têm vaâ coá khaã nùng tùng nguöìn thu tûâ thuïë. Nhûng
khöng mêëy nûúác coá thïí traánh àûúåc hoaân toaân nhûäng lûåa choån naây, àùåc biïåt laâ caác nûúác
àang phaát triïín àang àöëi mùåt vúái möåt dõch bïånh nghiïm troång. Khöng coá khaã nùng chi traã
cho moåi thûá, chñnh phuã cuãa hêìu hïët caác nûúác seä phaãi taâi trúå cho möåt söë haâng hoaá vaâ dõch
vuå nhiïìu hún nhûäng thûá khaác, do àoá àem laåi lúåi ñch khöng cên àöëi cho caác nhoám cöng dên
khaác nhau trong xaä höåi.
Khi söë lûúång caác trûúâng húåp mùæc bïånh AIDS gia tùng, chñnh phuã coá xu hûúáng bõ gêy
sûác eáp cên nhùæc hai vêën àïì thoaåt xem thêëy coá veã húåp lyá vaâ húåp tònh ngûúâi. Möåt mùåt chñnh
phuã phaãi daânh möåt phêìn nhiïìu hún cho chùm soác y tïë, mùåt khaác laâ phaãi trúå cêëp àùåc biïåt
àïí àiïìu trò HIV/AIDS. Nhûng khöng may, nhûäng haânh àöång nhû vêåy laåi gêy ra nhûäng
hêåu quaã ngoaâi yá muöën. Vò nhûäng lyá do àûúåc àûa ra dûúái àêy, chñnh phuã caác nûúác mong
muöën giaãm nheå aãnh hûúãng cuãa HIV àöëi vúái khu vûåc y tïë thò phaãi traánh àûúåc caã hai haânh
àöång noái trïn. Tuy nhiïn, àiïìu àoá khöng coá nghôa laâ chñnh phuã caác nûúác khöng laâm gò àïë
giuáp giaãm búát nhûäng àau khöí do HIV/AIDS mang laåi. Phêìn naây seä kïët thuác bùçng viïåc àûa
ra möåt danh muåc nhûäng biïån phaáp nhiïåt thaânh vaâ coá khaã nùng chi traã àûúåc maâ chñnh phuã
caác nûúác coá thïí vaâ nïn thûåc hiïån àïí giaãm nheå taác àöång cuãa dõch HIV/AIDS àöëi vúái khu vûåc
y tïë.
Khöng tùng töíng trúå cêëp cho khu vûåc y tïë. Möåt haânh àöång hûúãng ûáng roä raâng vaâ
coá hêëp dêîn vïì chñnh trõ àöëi vúái dõch HIV/AIDS laâ tùng phêìn chia seã cuãa chñnh phuã àïí
trang traãi cho caác chi phñ chùm soác y tïë, vaâ do àoá tùng töíng söë trúå cêëp cho lônh vûåc y tïë.
Haânh àöång naây coá thïí coá sûác hêëp dêîn àùåc biïåt trong giai àoaån àêìu cuãa dõch, khi chó coá möåt

175
söë ñt ngûúâi bõ öëm vò bïånh AIDS. Lêåp luêån naây cuäng coá cú súã vïì mùåt kinh tïë: noá seä buâ laåi
sûå chïnh lïåch do khu vûåc tû nhên khöng thïí cung cêëp baão hiïím y tïë úã caác nûúác ngheâo.
Tuy nhiïn, tùng trúå cêëp àöëi vúái chùm soác chûäa bïånh laâm tùng cêìu àöëi vúái möåt khaã nùng
cung haån heåp. Kïët quaã laâ, caã giaá vaâ töíng chi tiïu àïìu gia tùng vúái möåt mûác lúán hún so vúái
sûå gia tùng riïng cuãa trúå cêëp, hay so vúái sûå gia tùng nhu cêìu do dõch bïånh noái riïng mang
laåi, hay thêåm chñ caã hai. Khi nhiïìu ngûúâi bõ öëm vò bïånh AIDS, aãnh hûúãng naây seä roä raâng
hún khi chi tiïu cho chùm soác y tïë ngaây caâng tùng; khi dõch trúã nïn nghiïm troång, gaánh
nùång àöëi vúái ngên saách cuãa chñnh phuã seä laâm cho chñnh phuã khöng thïí duy trò àûúåc.
Àïí hiïíu àûúåc nhûäng thay àöíi vïì mûác àöå trúå cêëp cuãa chñnh phuã aãnh hûúãng àïën taác
àöång cuãa dõch àöëi vúái khu vûåc y tïë nhû thïë naâo, chuáng töi trûúác hïët phaãi xem xeát mûác àöå
chñnh phuã àaä trúå cêëp cho y tïë. Sau àoá, lêëy ÊËn Àöå laâm vñ duå, chuáng töi dûå baáo taác àöång cuãa
möåt dõch àang lan röång túái mûác trúå cêëp cuãa chñnh phuã hiïån taåi vaâ mûác trúå cêëp gia tùng.
Nhû chuáng ta seä thêëy, tùng töíng trúå cêëp cho y tïë seä laâm cho dõch aãnh hûúãng rêët nhanh
àïën khu vûåc y tïë.
Hêìu hïët caác chñnh phuã taâi trúå möåt phêìn lúán chi tiïu cho khu vûåc y tïë. Phêìn coân laåi
bao göìm nhûäng khoaãn thanh toaán khaác cuãa caác nhaâ baão hiïím tû nhên vaâ têët caã caác khoaãn
thanh toaán “tûâ tuái ngûúâi bïånh” (trûåc tiïëp - ND) taåi caác cú súã tû nhên vaâ caác cú súã àûúåc
chñnh phuã trúå cêëp, duâ laâ truyïìn thöëng hay hiïån àaåi. Töíng trúå cêëp trung bònh khaác nhau
rêët nhiïìu, nhûng thûúâng laâ tùng lïn theo GDP. Nhû coá thïí thêëy trong hònh 4.3, nhûäng
nûúác ngheâo nhêët, vúái mûác thu nhêåp bònh quên àêìu ngûúâi khoaãng 600 àö la, thûúâng trúå
cêëp khöng quaá möåt nûãa chi phñ cho y tïë, trong khi nhûäng nûúác coá thu nhêåp cao hún trúå cêëp
khoaãng ba phêìn tû chi phñ naây.
Nùm 1990 taåi ÊËn Àöå, chñnh phuã àaä trúå cêëp khoaãng 21% töíng chi tiïu cho y tïë, möåt tó

Hònh 4.3: Tyã lïå Nhaâ nûúác trong chi tiïu cho y tïë úã möåt söë nûúác theo nhoám thu nhêåp,
caác nùm khaác nhau, 1990-1997

Ghi chuá: Àûúâng giûäa trong möîi möåt ö chó phêìn trung võ àûúåc trúå cêëp, àónh vaâ àaáy cuãa ö laâ tyã lïå phêìn trùm thûá 75 vaâ 25,
vaâ hai “chên” laâ tyã lïå trúå cêëp töëi thiïíu vaâ töëi àa.
Nguöìn: Söë liïåu cuãa NHTG.

176
Hònh 4.4: Taác àöång mö phoãng cuãa möåt dõch AIDS nghiïm troång lïn chi tiïu y tïë, ÊËn
Àöå, 1990-2000

Ghi chuá: Dûå baáo theo khung 4.3 giaã àõnh laâ àöå co giaän cêìu vïì chùm soác y tïë laâ 0,8 vaâ cung laâ 0,5. Nïëu àöå co giaän cêìu
úã ÊËn Àöå nhoã hún vaâ àöå co giaän cung cao hún nhûäng giaã àõnh trïn, têët caã taác àöång lïn chi tiïu seä tûúng ûáng nhoã hún.
Nguöìn: Ellis, Alm; vaâ Gupta 1997; tñnh toaán cuãa caác taác giaã.

lïå thêëp so vúái caác nûúác coá thu nhêåp thêëp khaác. Àûúâng dûúái àaáy trong hònh 4.4 laâ àûúâng
dûå baáo chi tiïu cho y tïë cuãa chñnh phuã nïëu ÊËn Àöå khöng coá dõch AIDS vaâ tiïëp tuåc daânh
6% cuãa GDP àang tùng öín àõnh cho y tïë, trong àoá chñnh phuã tiïëp tuåc taâi trúå 21%. Trong
phûúng aán cú baãn naây, chi tiïu cuãa chñnh phuã ÊËn Àöå cho y tïë tùng tûâ 3,2 tó àö la nùm 1991
àïën 8 tó àö la nùm 2010. Àûúâng thûá hai tûâ dûúái lïn thïí hiïån sûå gia tùng chi tiïu cho y tïë
cuãa chñnh phuã nïëu tyã lïå hiïån nhiïîm tiïëp tuåc tùng cho àïën nùm 2000, khi àoá mûác trúå cêëp
tuåt xuöëng úã mûác öín àõnh laâ 5%. Àoá laâ sûå gia tùng tó lïå hiïån nhiïîm àaä àûúåc thêëy úã caác nûúác
nhû Dam-bi-a vaâ Böët-xoa-na, nhûäng nûúác maâ caác biïån phaáp phoâng chöëng têåp trung chûa
àûúåc thûåc hiïån ngay giai àoaån àêìu cuãa dõch. Kïët quaã úã ÊËn Àöå laâ sûå gia tùng chi tiïu cuãa
chñnh phuã cho y tïë lïn khoaãng möåt phêìn ba vaâo nùm 2010, tûâ 8 tó lïn àïën 10,5 tó.
Àiïìu gò seä xaãy ra nïëu ÊËn Àöå tûâ nùm 1990 àaä tùng trúå cêëp cho y tïë lïn àïën khoaãng
50%, mûác trúå cêëp àûúåc thêëy úã nhiïìu nûúác Myä Latinh? Hai àûúâng biïíu diïîn trïn cuâng
trong hònh 4.4 thïí hiïån aãnh hûúãng cuãa mûác àöå trúå cêëp cao àöëi vúái chi tiïu. Ngay caã khi
khöng coá dõch, chi tiïu tùng hún gêëp ba, àïën 11 tyã nùm 1991 laâ do tùng gêëp àöi phêìn trúå
cêëp cuãa chñnh phuã cho phêìn chi tiïu hiïån taåi, kïët húåp vúái nhu cêìu àûúåc khuyïën khñch do
trúå cêëp cao. Sûå gia tùng tyã lïå chi tiïu cho y tïë trong GDP seä laâm cho chi tiïu cho y tïë tùng
lïn àïën 27 tó àö nùm 2010 (àûúâng thûá ba tûâ dûúái lïn). Bêy giúâ chuáng ta laåi giaã sûã naån dõch
AIDS nghiïm troång àïën mûác àaåt 5% tó lïå hiïån nhiïîm öín àõnh HIV nùm 2000. Àûúâng thûá
tû tûâ dûúái lïn trong hònh 4.4 cho chuáng ta thêëy: chi tiïu cho y tïë nùm 2010 seä tùng lïn àïën
39 tó àö. Do àoá, khöng chó taâi trúå tùng gêëp ba lêìn chi tiïu cho y tïë nhû chuáng ta coá thïí dûå
àoaán àûúåc, maâ noá coân laâm cho ngên saách daânh cho AIDS dïî bõ bêët öín, thïm 12 tó àö (43%
trong söë 27 tó) chûá khöng phaãi chó 2,5 tó àö (31% trong söë 8 tó) trong chi tiïu cho y tïë cuãa
chñnh phuã.
Nhûäng cún söëc do chi tiïu lúán vò dõch AIDS seä taåo ra sûác eáp àöëi vúái ngên saách y tïë, àùåc

177
biïåt úã nhûäng nûúác bùæt àêìu coá naån dõch úã thúâi àiïím coá mûác trúå cêëp cao. Vñ duå, tó lïå nhiïîm
bïånh úã Mï-hi-cö dûå tñnh múái chó laâ 0,4% nùm 1994 vaâ nûúác naây múái chó trúå cêëp 49% chi
phñ àiïìu trõ bïånh AIDS, so vúái 76% trúå cêëp cho àiïìu trõ caác bïånh khaác, AIDS àaä ngöën mêët
1,2% ngên saách cho y tïë. Ngûúåc laåi, Tan-da-ni-a àaä duy trò mûác trúå cêëp àiïìu trõ bïånh
AIDS dûúái 28% àïí phuâ húåp vúái mûác maâ nhaâ nûúác trúå cêëp cho àiïìu trõ caác bïånh khaác. Kïët
quaã laâ, mùåc duâ tó lïå hiïån nhiïîm múái chó coá 5%, cao hún Mï-hi-cö mûúâi lêìn, tó lïå chi tiïu cho
AIDS trong söë töíng chi tiïu y tïë chó laâ 3,5%, nhiïìu hún Mï-hi-cö coá ba lêìn.
Mùåc duâ thaão luêån vïì thiïët kïë hïå thöëng taâi chñnh y tïë vûúåt ra ngoaâi nöåi dung cuãa cuöën
saách naây, bùçng chûáng cho thêëy rùçng nhûäng nûúác coá dõch úã giai àoaån sú khai hay giai àoaån
têåp trung, nhû ÊËn Àöå, cêìn thêån troång cên nhùæc, khöng chó nhûäng hêåu quaã tûác thúâi vïì
ngên saách khi coá thïm sûå cam kïët taâi trúå naâo cho viïåc chùm soác chûäa bïånh, maâ coân phaãi
cên nhùæc sûå nhên röång nhûäng hêåu quaã naây seä xaãy ra nïëu naån dõch AIDS tiïëp tuåc lan traân.
Àiïìu cêìn thêån troång laâ chó xem xeát tùng taâi trúå hay baão hiïím cuãa chñnh phuã cho chùm soác
y tïë cuâng vúái nhûäng chûúng trònh phoâng chöëng tñch cûåc giuáp cho nhûäng ngûúâi coá nhiïìu
khaã nùng nhiïîm vaâ laâm lan truyïìn bïånh coá thïí tûå baão vïå àûúåc mònh vaâ baão vïå nhûäng
ngûúâi khaác.
Tyã lïå trúå cêëp bònh àùèng duâ úã bêët kyâ tònh traång HIV naâo. Möåt phaãn ûáng thûúâng
thêëy thûá hai trong khu vûåc y tïë àöëi vúái dõch HIV/AIDS laâ àûa ra möåt mûác trúå cêëp khaác
phuå thuöåc vaâo viïåc ngûúâi àûúåc chùm soác coá bõ nhiïîm HIV hay khöng. Àùåc biïåt úã nhûäng
nûúác àang coá dõch àang úã trong giai àoaån sú khai, nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm HIV àïìu coá nguy
cú bõ phên biïåt àöëi xûã, do àoá haån chïë khaã nùng tiïëp cêån caác dõch vuå chùm soác y tïë hay phaãi
traã giaá cao hún. Tuy nhiïn khi dõch bïånh tiïën triïín thïm, chñnh phuã phoâng bõ sûác eáp trúå
cêëp àùåc biïåt cho àiïìu trõ HIV/AIDS. Phêìn naây chó ra vai troâ cuãa chñnh phuã trong viïåc haån
chïë sûå phên biïåt àöëi xûã trong chùm soác y tïë àöëi vúái nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm HIV vaâ sau àoá
xem xeát hêåu quaã cuãa viïåc trúå cêëp ûu àaäi hún cho àiïìu trõ HIV.
Trúå cêëp àiïìu trõ AIDS khaác nhau rêët nhiïìu giûäa nûúác naây vúái nûúác khaác. Hònh 4.5

Hònh 4.5: Tyã lïå phêìn trùm chi tiïu liïn quan túái AIDS vaâ töíng chi tiïu chûäa trõ taâi trúå
búãi chñnh phuã quöëc gia, böën nûúác vaâ thaânh phöë Sao Paulo, Bra-xin 1994.

Chñnh phuã thûúâng cung cêëp


caác mûác àöå bao cêëp cho Y
tïë khaác nhau tuây thuöåc vaâo
liïåu bïånh nhên coá bõ nhiïîm
HIV hay khöng.

Nguöìn: Taâi liïåu tham khaão, Shepard vaâ nhûäng ngûúâi khaác, 1996

178
giúái thiïåu nhûäng söë liïåu vïì tyã lïå chi tiïu cho y tïë cuãa chñnh phuã cho AIDS so vúái töíng chi
tiïu nùm 1994. Ba trong söë nùm nûúác naây, tó lïå trúå cêëp àiïìu trõ AIDS khaác nhau möåt caách
àaáng kïí so vúái töíng chi tiïu cho y tïë. Vñ duå, mùåc duâ Mï-hi-cö taâi trúå möåt khoaãn haâo phoáng
49% töíng chi phñ àiïìu trõ AIDS, tó lïå naây vêîn ñt hún mûác 76% töíng chi tiïu cho y tïë. Bra-
xin vaâ Thaái Lan trúå cêëp chùm soác bïånh AIDS úã mûác cao hún rêët nhiïìu so vúái caác bïånh
khaác, trong khi àoá, Tan-da-ni-a vaâ Cöët-ài-voa taâi trúå àiïìu trõ AIDS vaâ cho töíng chi tiïu
chùm soác y tïë vúái mûác nhû nhau.
Thaânh kiïën chöëng laåi nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV/AIDS thïí hiïån dûúái nhiïìu hònh thûác,
tûâ viïåc loaåi trûâ caác loaåi thuöëc àiïìu trõ AIDS khoãi danh saách àûúåc chñnh phuã taâi trúå àïën
viïåc tûâ chöëi thùèng khöng cung cêëp caác dõch vuå y tïë. Coá rêët nhiïìu giai thoaåi vïì viïåc phên
biïåt àöëi xûã nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV trong chùm soác y tïë. Trong möåt söë bïånh viïån, nhûäng
ngûúâi bõ nhiïîm HIV àûúåc àûa vaâo möåt khoa àùåc biïåt vaâ sau àoá bõ laãng traánh búãi nhûäng
nhên viïn y tïë súå haäi. Trong möåt söë bïånh viïån khaác, nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm HIV àûúåc yïu
cêìu phaãi traã thïm tiïìn mua gùng tay cao su hay thuï phoâng riïng. Àöëi vúái caác trûúâng húåp
khaác, nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm HIV bõ tûâ chöëi àiïìu trõ caác bïånh thöng thûúâng khaác coá leä búãi
vò caác baác sô vaâ y taá lêìm tûúãng rùçng khöng thïí laâm gò àûúåc àïí giuáp möåt ngûúâi nhiïîm HIV/
AIDS. Sûå àöëi xûã phên biïåt nhû vêåy laâ khöng cöng bùçng, khöng theo nguyïn tùæc cuãa nghïì
y vaâ phi àaåo àûác. Hún nûäa, àöëi xûã phên biïåt chó ra sûå thiïëu kiïën thûác vïì nhiïìu caách khaác
nhau nhû àaä noái úã trïn, àiïìu trõ khöng töën keám nhûäng triïåu chûáng vaâ nhûäng bïånh cú höåi
coá khaã nùng keáo daâi vaâ nêng cao maång söëng cuãa nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV/AIDS. Chñnh
phuã àoáng möåt vai troâ quan troång trong viïåc àaâo taåo nhên viïn ngaânh y nhùçm xoaá boã moåi
sûå phên biïåt àöëi vúái caác bïånh nhên nhiïîm HIV.
Song coá möåt àiïìu cuäng bêët cöng khöng keám vaâ cuäng khöng coá hiïåu quaã khi chñnh phuã
trúå cêëp möåt phêìn lúán chi phñ chùm soác caác bïånh nhên HIV hún caác bïånh nhên khaác. Ngoaâi
vêën àïì ngheâo àoái ra, vêën àïì seä àûúåc àïì cêåp àïën trong phêìn tiïëp theo cuãa chûúng naây, coá ba
caách biïån minh viïåc chñnh phuã trúå cêëp chùm soác y tïë: (1) àoá laâ möåt biïån phaáp khuyïën
khñch nhûäng ngûúâi nhiïîm bïånh tòm caách chûäa bïånh vaâ traánh truyïìn bïånh sang cho
nhûäng ngûúâi khaác, (2) laâ hònh thûác baão hiïím y tïë cho toaân thïí dên cû, moåi ngûúâi tham gia
bùæt buöåc thöng qua thuïë, (3) laâ sûå höî trúå cuãa chñnh phuã àöëi vúái möåt loaåi “haâng hoaá cöng
ñch” hay “nhu cêìu cùn baãn”. Chûa coá sûå àiïìu trõ naâo cho thêëy coá thïí giaãm àûúåc tó lïå nhiïîm
bïånh thöng qua quan hïå tònh duåc vúái ngûúâi nhiïîm HIV (xem khung 4.5). Àiïìu trõ AZT cho
nhûäng phuå nûä coá thai nhiïîm HIV cho thêëy coá khaã nùng giaãm viïåc lêy bïånh khi sinh,
nhûng vêîn quaá töën keám àïí coá thïí àûúåc coi laâ möåt phûúng phaáp phoâng ngûúâi lêy nhiïîm
thûá phaát úã nhûäng nûúác ngheâo (xem khung 4.6). Trûâ trûúâng húåp bïånh viïm phöíi maâ, viïåc
àiïìu trõ cêìn àûúåc trúå cêëp úã têët caã caác nûúác, hêìu hïët caác bïånh cú höåi úã nhûäng ngûúâi bõ nhiïîm
HIV chó coá thïí truyïìn sang nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV khaác cuäng bõ öëm tûúng tûå. Do àoá, giaã
thiïët àiïìu trõ nhûng bïånh naây trïn cú súã àoá laâ bïånh truyïìn nhiïîm khöng coá sûác thuyïët
phuåc cao. Nïëu trúå cêëp cuãa chñnh phuã àûúåc coi laâ möåt hònh thûác thanh toaán baão hiïím, tiïu
chñ hiïåu quaã yïu cêìu phaãi coá möåt tyã lïå àöìng baão hiïím cao hún (tûác laâ trúå cêëp ñt hún) trong
bêët kyâ trûúâng húåp naâo bïånh nhên phaãn ûáng maånh vúái giaá caã11. Phêìn thûá nhêët cuãa chûúng
naây cho thêëy rùçng thuöëc vaâ dõch vuå y tïë àiïìu trõ AIDS coá thïí töën möåt khoaãn tiïìn rêët lúán,
mùåc duâ chó coá möåt söë loaåi hònh àiïìu trõ rêët töën keám coá taác duång keáo daâi möåt chuát cuöåc
söëng cuãa bïånh nhên vaâ bïånh têåt, chûá khöng caãi thiïån chêët lûúång cuöåc söëng cuãa hoå. Do àoá,
xeát vïì tñnh hiïåu quaã, khi muåc tiïu laâ haån chïë sûå gia tùng chi tiïu khi coá baão hiïím, bïånh
nhên AIDS chó àûúåc trúå cêëp phêìn naâo ñt hún chûá khöng phaãi cao hún. Khaã nùng cuöëi cuâng
coi àiïìu trõ AIDS laâ möåt nhu cêìu cùn baãn, khoá coá thïí giaãi thñch úã nhûäng nûúác ngheâo, núi
chi phñ cú höåi cuãa viïåc àiïìu trõ möåt ngûúâi lúán mùæc bïånh AIDS laâ phaãi boã chi tiïu tiïm

179
Khung 4.5. Liïåu phaáp chöëng retroviruát coá phaãi laâ biïån phaáp phoâng lêy nhiïîm qua
àûúâng tònh duåc hiïåu quaã hay khöng?

Cho maäi àïën gêìn àêy, liïåu phaáp chöëng retroviruát (ARV) múái àûúåc coi laâ möåt caách phoâng lêy
nhiïîm qua àûúâng tònh duåc búãi vò nhûäng loaåi thuöëc hiïån coá àïí àiïìu trõ HIV/AIDS khöng coá taác duång
nhiïìu trong viïåc phoâng chöëng lêy nhiïîm. Phaát hiïån nùm 1997 rùçng chêët ûác chïë enzim vaâ liïåu phaáp
sûã duång ba loaåi thuöëc (triple drug) coá thïí kòm chïë HIV dûúái mûác thûã maáu nhaåy nhêët coá thïí phaát hiïån
ra HIV, cho ngûúâi ta möåt hy voång rùçng nhûäng thuöëc naây coá thïí chùån sûå lan truyïìn cuãa HIV vaâ ngoaâi
ra coân coá thïí keáo daâi möåt caách àaáng kïí cuöåc söëng cuãa bïånh nhên. Tuy nhiïn, ngay caã khi àiïìu naây
trúã thaânh sûå thûåc, caác nhaâ hoaåch àõnh chñnh saách khi quyïët àõnh trúå cêëp cöng cöång cêìn phaãi cên
nhùæc rùçng 10.000 hay 20.000 àö la chi phñ àïí àiïìu trõ cho möåt bïånh nhên coá thïí phoâng àûúåc nhiïìu
trûúâng húåp khaác nïëu chi tiïu têåp trung phoâng chöëng trong nhûäng nhoám ngûúâi coá nguy cú cao. Hún
nûäa, chuáng ta àaä thêëy trong Chûúng 1 rùçng ngay caã khi chuáng ta khöng chi cho liïåu phaáp chöëng
retroviruát, chi tiïu hiïån nay àïí àiïìu trõ möåt bïånh nhên AIDS àaä coá thïí trang traãi chi tiïu möåt nùm hoåc
tiïíu hoåc cho mûúâi hoåc sinh úã nhûäng nûúác àang phaát triïín. Àöëi vúái nhûäng nûúác rêët ngheâo, chi phñ
cao hún àïí àiïìu trõ chöëng retroviruát coá thïí trang traãi chi tiïu àûúåc möåt nùm hoåc cho 400 hoåc sinh.
Vò lyá do naây, ngay caã khi chi phñ àiïìu trõ chöëng retroviruát àûúåc chûáng minh coá taác duång giaãm tyã lïå
nhiïîm bïånh qua àûúâng tònh duåc vaâ ngay caã khi giaá caã giaãm xuöëng rêët nhiïìu, caác nhaâ hoaåch àõnh
chñnh saách vêîn phaãi cên nhùæc rêët thêån troång trûúác khi tiïën haânh trúå cêëp.

vacxin cho tûâ 100 àïën 200 treã em, hoùåc theo nhû hònh 1.8, tûúng àûúng vúái 10 treã em ài
hoåc úã trûúâng tiïíu hoåc. Do àoá, khöng coá luêån cûá kinh tïë naâo coá thïí giaãi thñch cho tyã lïå trúå
cêëp cao hún cho AIDS.
Khuyïën nghõ chñnh saách naâo coá thïí àûúåc ruát ra tûâ hai quan saát naây? Möåt haânh àöång
thêån troång, hiïåu quaã vaâ cöng bùçng laâ àùåt taâi trúå chùm soác sûác khoeã cho HIV/AIDS ngang
bùçng vúái caác bïånh khaác. Viïåc àiïìu trõ caác bïånh coá khaã nùng lêy nhiïîm àùåc biïåt cho nhûäng
ngûúâi nhiïîm HIV, nhû bïånh viïm phöíi hay caác bïånh lêy qua àûúâng tònh duåc cuäng cêìn
àûúåc taâi trúå tûúng àöëi cao nhùçm haån chïë khaã nùng lêy nhiïîm sang nhûäng ngûúâi khaác.
Nhûäng vêën àïì sûác khoeã cuãa bïånh nhên nhiïîm HIV cuäng nïn àûúåc taâi trúå úã mûác àöå tûúng
tûå nhû mûác àöå àûúåc aáp duång giaãi quyïët caác bïånh lêy nhiïîm khaác. Giaã sûã Bra-xin taâi trúå
möåt phêìn ba chi phñ y tïë (theo hònh 4.5, chó thêëy viïåc naây àang laâm úã Sao Paulo) vaâ tyã lïå
nhiïîm bïånh trong söë nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV vaâ nhûäng ngûúâi chûa nhiïîm laâ tûúng
àûúng, chñnh saách naây seä khiïën cho Bra-xin phaãi giaãm trúå cêëp àiïìu trõ chöëng retroviruát
tûâ 100% xuöëng coân möåt phêìn ba. Tûúng tûå, Thaái Lan seä phaãi giaãm trúå cêëp àiïìu trõ chöëng
retroviruát tûâ 100% xuöëng coân 20%. Mï-hi-cö mùåt khaác seä nêng taâi trúå cho caác bïånh nhên
AIDS lïn mûác tûúng àûúng vúái caác bïånh nhên khaác.
Vaâo giûäa nùm 1997, dûúâng nhû khöng möåt nûúác naâo trong söë nhûäng nûúác trïn tuên
thuã àuáng theo khuyïën nghõ naây. Bra-xin vaâ Mï-hi-cö vêîn ài theo chñnh saách trûúác àêy vúái
phêìn trúå cêëp nhiïìu hún daânh cho àiïìu trõ AIDS úã Bra-xin vaâ ñt hún úã Mï-hi-cö. Chi 108
triïåu àö la cho àiïìu trõ chöëng retroviruát nùm 1996, Bra-xin dûå àoaán chi tiïu nhiïìu hún
gêëp böën lêìn nhû vêåy cho nùm 1997 (Chequar 1997). Thaái Lan gêìn àêy àaä bùæt àêìu thûã
nghiïåm khaã nùng taâi trúå bònh àùèng cho viïåc àiïìu trõ bïånh AIDS cuäng nhû caác bïånh khaác,
nïëu khöng phaãi laâ bònh àùèng àöëi vúái tûâng bïånh nhên. Nùm 1996, Böå Y tïë cuãa Thaái Lan àaä
nhêån thêëy rùçng, khi söë lûúång bïånh nhên gia tùng, chñnh saách taâi trúå 100% àiïìu trõ chöëng
retroviruát vaâ thuöëc cho caác bïånh cú höåi khaác chùèng bao lêu seä tiïu töën toaân böå ngên saách
cêëp cho Chûúng trònh Phoâng chöëng AIDS Quöëc gia (Prescott vaâ caác taác giaã khaác 1996).
Kïët quaã laâ chñnh phuã sûãa laåi chñnh saách àiïìu trõ chöëng retroviruát miïîn phñ chó aáp duång
vúái phuå nûä coá thai mang HIV dûúng tñnh, àïí coá thïí baão vïå chöëng laåi sûå lêy bïånh tûâ meå

180
sang con vaâ nhûäng ngûúâi tham gia caác àúåt thûã lêm saâng àûúåc quöëc gia thöng qua, trong
àoá bïånh nhên nhêån nhûäng höî trúå hoå cêìn àïí töëi àa hoaá sûå tuên thuã cuãa hoå (Kunanusont
1997). Chñnh saách naây rêët coá yá nghôa àöëi vúái viïåc àiïìu trõ chöëng retroviruát, vúái giaã thiïët laâ
mûác àöå tuên thuã thêëp úã ngoaâi nhûäng cuöåc thûã nghiïåm mang laåi ñt taác àöång lêm saâng cho
bïånh nhên vaâ coá thïí gêy ra nhûäng aãnh hûúãng ngoaåi vi tiïu cûåc khaác dûúái daång caác loaåi
HIV khaáng thuöëc. Hún nûäa, nhûäng ngûúâi tham gia trong caác thûã nghiïåm lêm saâng coá thïí
taåo ra nhûäng aãnh hûúãng ngoaåi vi tñch cûåc dûúái hònh thûác taåo ra sûå hiïíu biïët coá lúåi cho caác
bïånh nhên khaác, do àoá cêìn àûúåc trúå cêëp nhiïìu hún caác bïånh nhên khaác. Quyïët àõnh cuãa
Thaái Lan trúå cêëp àiïìu trõ AZT phoâng chöëng truyïìn bïånh tûâ meå sang con coá thïí àûúåc coi laâ
möåt loaåi “haâng hoaá cöng ñch”, maâ caác nûúác coá thu nhêåp trung bònh coá khaã nùng àaáp ûáng
àûúåc.
Nhûäng haânh àöång phaãn ûáng coá khaã nùng chi traã vaâ mang tñnh nhên àaåo àöëi
vúái naån dõch. Chuáng ta àaä lêåp luêån rùçng chñnh phuã cêìn traánh hai hònh thûác phaãn ûáng
vïì mùåt y tïë àöëi vúái dõch bïånh: tùng töíng trúå cêëp cho têët caã caác loaåi hònh àiïìu trõ vaâ cung
cêëp möåt phêìn trúå cêëp lúán hún cho àiïìu trõ HIV/AIDS. Tuy nhiïn coá rêët nhiïìu caách chñnh
phuã coá thïí can thiïåp àïí giaãm nheå taác àöång y tïë cuãa HIV/AIDS àöëi vúái nhûäng ngûúâi nhiïîm
bïånh vaâ gia àònh hoå vaâ àöëi vúái caã khu vûåc y tïë. Möîi sûå can thiïåp àïìu àûúåc giaãi thñch trïn
cú súã kinh tïë cöng cöång, hoùåc vò noá coá taác àöång ngoaåi vi tñch cûåc to lúán hoùåc búãi vò noá caãi
thiïån hiïåu quaã hay tñnh bònh àùèng cuãa thõ trûúâng y tïë theo nhûäng caách khaác.
• Cung cêëp thöng tin vïì cöng hiïåu àiïìu trõ. Búãi vò nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV/AIDS

Khung 4.6. Phoâng lêy nhiïîm tûâ meå sang con

Trong söë nhûäng thaãm kõch maâ dõch HIV/AIDS gêy ra, coá leä khöng coá thaãm kõch naâo àau loâng bùçng
viïåc nhûäng àûáa treã bõ lêy viruát tûâ meå khi sinh ra hay qua buá sûäa meå. Coá caác phûúng phaáp phoâng lêy
bïånh tûâ meå sang con; nhûng thêåt àaáng buöìn, hêìu hïët caác phûúng phaáp àûúåc tòm ra cho àïën nay
àïìu rêët khoá thûåc hiïån úã nhûäng nûúác ngheâo, núi coá rêët nhiïìu trûúâng húåp truyïìn bïånh tûâ meå sang
con àang xaãy ra.
Khoaãng möåt nûãa cho àïën hai phêìn ba trûúâng húåp truyïìn bïånh tûâ meå sang con àûúåc coi laâ xaãy
ra ngay khi sinh (Reggy, Simonds vaâ Rogers 1997). Ruãi ro trong viïåc truyïìn viruát HIV tûâ meå sang
treã múái sinh coá thïí giaãm àûúåc hai phêìn ba, tûâ 25% xuöëng coân 8%, bùçng caách àiïìu trõ AZT cho meå
trûúác vaâ trong khi sinh, vaâ cho treã múái sinh khöng buá sûäa meå trong saáu tuêìn sau khi sinh (Connor
vaâ nhûäng taác giaã khaác 1994). Töíng chi phñ thuöëc men vaâ chi phñ liïn quan àïën y tïë cho möåt liïåu trònh
àiïìu trõ AZT theo khuyïën nghõ Trung têm Phoâng chöëng bïånh cuãa Myä (CDC) giaãm viïåc truyïìn bïånh
tûâ meå sang con lïn túái 1.045 àö la möîi trûúâng húåp àiïìu trõ taåi Myä (Mauskopf vaâ caác taác giaã khaác
1996). Taåi Thaái Lan, do möåt söë chi phñ àêìu vaâo ñt töën keám hún, töíng chi phñ chó vaâo khoaãng möåt nûãa
(Prescott vaâ caác taác giaã khaác). Ngay caã úã mûác nhû vêåy, thò chi phñ naây cuäng gêëp gêìn 50 lêìn chó tiïu
trung bònh àêìu ngûúâi cho y tïë úã nhûäng nûúác coá thu nhêåp thêëp cuãa vuâng Cêån Xa-ha-ra, chêu Phi, núi
chiïëm hai phêìn ba söë ca truyïìn bïånh tûâ meå sang con. Vúái khoaãng 3000 àö la cho möîi trûúâng húåp
HIV, phûúng phaáp phoâng chöëng naây khöng thïí so saánh àûúåc vúái nhûäng phûúng phaáp khaác àûúåc
thaão luêån trong Chûúng 3, vaâ chó coá thïí àûúåc aáp duång úã caác nûúác coá thu nhêåp trung bònh vaâ thu
nhêåp cao.
Rêët nhiïìu nöî lûåc nghiïn cûáu àang àûúåc tiïën haânh àïí tòm ra caác biïån phaáp coá chi phñ thêëp hún
giaãm tó lïå truyïìn bïånh tûâ meå sang con. Möåt chûúng trònh nghiïn cûáu àang cöë gùæng tòm ra phêìn cöng
hiïåu nhêët cuãa liïåu trònh AZT, nhùçm giaãm töíng söë AZT cêìn thiïët. Nhûäng cuöåc thûã nghiïåm àang àûúåc
thûåc hiïån úã caác nûúác àang phaát triïín vaâ caác nûúác phaát triïín nhùçm tòm ra caác biïån phaáp y tïë khaác
nhau giaãm tó lïå truyïìn bïånh (Biggar vaâ caác taác giaã khaác, 1996, DeMuylder vaâ Amy 1993). Tuy

181
nhiïn, vêîn khöng roä laâ liïåu bêët kyâ möåt trong söë nhûäng chiïën lûúåc trïn, nïëu àûúåc chûáng minh laâ coá
hiïåu quaã, coá thïí chi traã àûúåc hay khaã thi vïì mùåt kyä thuêåt úã caác nûúác àang phaát triïín.
Nhûäng àûáa treã sinh ra tûâ meå nhiïîm HIV maâ may mùæn thoaát khoãi viïåc nhiïîm HIV khi sinh tuy
nhiïn vêîn coá thïí bõ nhiïîm sau naây khi buá meå. Kïët quaã laâ, caác quan chûác ngaânh y tïë phaãi cên nhùæc
lúåi thïë cuãa viïåc nuöi con bùçng sûäa meå vúái khaã nùng bõ nhiïîm HIV. Àöëi vúái nhûäng vuâng maâ nguyïn
nhên chuã yïëu gêy tûã vong úã treã em laâ suy dinh dûúäng vaâ caác bïånh truyïìn nhiïîm, UNAIDS khuyïën
nghõ phuå nûä nïn tiïëp tuåc cho con buá. Nïëu möåt ngûúâi phuå nûä àûúåc biïët àaä mang HIV dûúng tñnh, cö
ta seä àûúåc cung cêëp caác phûúng tiïån àïí lûåa choån viïåc nuöi con. Àöëi vúái nhûäng vuâng coá sùén caác
biïån phaáp nuöi treã an toaân thay thïë, treã em coá thïí seä coá ñt ruãi ro öëm àau hay tûã vong hún nïëu khöng
àûúåc buá meå (UNAIDS 1996a). Trong khi coá thïí àún thuêìn giaãm thúâi gian cho con buá, chuáng ta cuäng
khöng biïët àûúåc àiïìu àoá coá taác àöång nhû thïë naâo àïën khaã nùng giaãm truyïìn bïånh, búãi vò chuáng ta
cuäng chûa biïët àûúåc thúâi kyâ ruãi ro nhêët coá thïí truyïìn bïånh coá phaãi laâ thúâi kyâ cho con buá hay khöng
(Baáo caáo phuå trúå, Saba vaâ Perriens 1996).

thûúâng mong moãi àûúåc àiïìu trõ vaâ khöng thïí dïî daâng tiïëp cêån àûúåc nhûäng nghiïn
cûáu vïì thuöëc naâo coá cöng hiïåu, hoå laâ nhûäng ngûúâi dïî chaåy theo caác caách chûäa bïånh
kiïíu lang bùm. Chñnh phuã coá thïí phuåc vuå lúåi ñch cuãa moåi ngûúâi bùçng caách nhanh
choáng àiïìu tra nhûäng caách àiïìu trõ chûa àûúåc chûáng minh vaâ cung cêëp nhûäng thöng
tin àaáng tin cêåy vïì taác duång cuãa nhûäng phûúng phaáp àiïìu trõ naây. Miïîn laâ viïåc laâm
naây àûúåc thûåc hiïån thöng qua nhûäng kïnh thöng tin àaåi chuáng phöí biïën - vñ duå nhû
bùçng caách phaát haânh caác thöng baáo, baáo chñ hay caác cuöåc phoãng vêën vúái caác chuyïn
gia àaáng tin cêåy - noá coá thïí àûúåc thûåc hiïån möåt caách khöng töën keám.
• Trúå cêëp àiïìu trõ caác bïånh cú höåi truyïìn nhiïîm vaâ caác bïånh lêy qua àöång tònh duåc.
Trúå cêëp àiïìu trõ àùåc biïåt phuâ húåp àöëi vúái bïånh lao phöíi, möåt trong nhûäng bïånh cú höåi
phöí biïën thûúâng têën cöng bïånh nhên AIDS, búãi vò chûäa möåt ca bïånh coá thïí ngùn chùån
àûúåc nhiïìu lêy nhiïîm thûá phaát. Àiïìu trõ caác bïånh lêåu, giang mai vaâ caác bïånh lêy qua
àûúâng tònh duåc khaác cuäng cêìn àûúåc taâi trúå, khöng phaãi chó búãi vò àoá laâ nhûäng bïånh dïî
lêy, maâ coân búãi vò chuáng laâm tùng töëc àöå truyïìn HIV, nhû àaä thaão luêån trong Chûúng
3. Búãi vò ñt ngûúâi mùæc phaãi, àiïìu trõ caác bïånh àöåc huyïët, viïm khuêín cêìu hay möåt
nhoám khaác caác bïånh cú höåi truyïìn nhiïîm chó coá thïí thêëy úã nhûäng ngûúâi hïå miïîn dõch
bõ phaá huyã nghiïm troång ngùn chùån àûúåc ñt lêy nhiïîm thûá phaát, do àoá coá thïí àûúåc trúå
cêëp nhûng phaãi úã mûác thêëp hún, tûúng àûúng vúái mûác trúå cêëp cho caác bïånh kinh niïn
hay bïånh khöng lêy nhiïîm khaác. Liïåu trúå cêëp àiïìu trõ chöëng retroviruát HIV coá thïí
àûúåc biïån minh laâ möåt caách àïí phoâng lêy nhiïîm HIV hay khöng phuå thuöåc vaâo cöng
hiïåu àiïìu trõ vaâ chi phñ so vúái caác biïån phaáp phoâng HIV khaác. Giûäa nùm 1997, nhûäng
àiïìu trõ naây quaá töën keám vaâ kïët quaã khöng chùæc chùæn àïí coá thïí àûúåc taâi trúå trïn
nhûäng cú súã noái trïn (xem khung 4.5).
• Trúå cêëp chi phñ ban àêìu cho chùm soác AIDS vaâ an toaân maáu. Dõch AIDS àaä nêng
cao yá thûác cuãa caác caá nhên khiïën hoå sùén saâng traã tiïìn cho möåt söë loaåi dõch vuå, nhû thûã
maáu trûúác khi truyïìn vaâ chùm soác khi öëm àau. Khi nhûäng dõch vuå naây coân thiïëu,
chñnh phuã phaãi höî trúå chi phñ ban àêìu laâ àiïìu nïn laâm, chùèng haån chñnh phuã trúå cêëp
nhûäng àêìu tû lúán nhû phûúng tiïån hay thiïët bõ àiïån hay möåt hïå thöëng nûúác, miïîn laâ
nhûäng ngûúâi sûã duång phaãi traã tiïìn cho nhûäng dõch vuå maâ hoå àûúåc nhêån. Do àoá, chñnh
phuã úã nhûäng nûúác ngheâo phaãi thaânh lêåp caác ngên haâng maáu, nhûng khöng nhêët thiïët
phaãi cung cêëp maáu miïîn phñ vö thúâi haån. Tûúng tûå nhû vêåy, chñnh phuã phaãi giuáp
thiïët lêåp caác cú súã àiïìu trõ AIDS, àùåc biïåt laâ caác chûúng trònh chùm soác cöång àöìng,

182
nhûng khöng nhêët thiïët taâi trúå vônh viïîn cho caác hoaåt àöång chùm soác maâ caác chûúng
trònh naây cung cêëp.
• Höî trúå àùåc biïåt cho ngûúâi ngheâo. Hêìu hïët caác nûúác àïìu höî trúå y tïë àùåc biïåt cho
ngûúâi ngheâo. Khi dõch AIDS gia tùng nhu cêìu chùm soác y tïë, chñnh phuã mong muöën
têåp trung höî trúå nhiïìu hún nûäa cho nhûäng ngûúâi khöng coá khaã nùng chi traã. Cùæt
giaãm mûác viïån phñ vaâ caác biïån phaáp khaác nhùçm cung cêëp chùm soác y tïë cho ngûúâi
ngheâo phaãi àûúåc aáp duång cho nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV/AIDS cuäng nhû àöëi vúái nhûäng
ngûúâi bõ caác bïånh khaác. Nguyïn tùæc höî trúå cho nhûäng ngûúâi naâo cêìn nhêët, bêët kïí coá
bõ nhiïîm HIV/AIDS hay khöng, àûúåc thaão luêån chi tiïët hún trong phêìn sau, phêìn noái
vïì caác caách giaãm taác àöång cuãa HIV lïn tònh traång àoái ngheâo.

AIDS vaâ àoái ngheâo: Ai cêìn giuáp àúä?


Bïn caånh taác àöång taân phaá àöëi vúái nhûäng caá nhên bõ nhiïîm, HIV coân gêy taác haåi àïën
caã nhûäng ai coá liïn quan àïën hoå nhû ngûúâi thên, nhûäng ngûúâi phuå thuöåc vïì kinh tïë hay
thöng qua quan hïå luyïën aái. Sûå àau àúán maâ nhûäng ngûúâi coân söëng soát phaãi chõu àûång vaâ
nhûäng töín thûúng vïì têm lyá lêu daâi coá thïí xaãy ra, àùåc biïåt àöëi vúái nhûäng treã em bõ mêët
cha hay meå, laâ nhûäng hêåu quaã tai haåi nhêët mang tñnh tiïìm taâng cuãa dõch bïånh naây. Caác
hêåu quaã àoá tuy vêåy khoá coá thïí ào lûúâng àûúåc, coá thïí khöng àûúåc tiïëp cêåp àûúåc búãi caác
chñnh saách cöng cöång vaâ do àoá nùçm ngoaâi khuön khöí cuãa cuöën saách naây. Ngoaâi ra, nhûäng
ngûúâi coân söëng soát thûúâng chõu nhûäng töín thêët vïì kinh tïë. Sûå tûã vong cuãa nhûäng bïånh
nhên úã àöå tuöíi sung sûác laâ töín thêët kinh tïë quan troång nhêët do cùn bïånh HIV/AIDS gêy
ra vaâ àêy laâ chuã àïì cuãa phêìn coân laåi cuãa chûúng naây. Sûå töín thêët naây coá thïí àûúåc ào lûúâng
búãi taác àöång sau caái chïët cuãa bïånh nhên laâ ngûúâi lúán thöng qua caác chó söë vïì xaä höåi nhû
tònh traång möì cöi cha meå, dinh dûúäng úã treã em, viïåc hoåc haânh vaâ tònh traång ngheâo àoái. Vúái
sûå ài xuöëng cuãa caác chó söë naây vaâ sûå múã röång höë ngùn caách giûäa ngûúâi ngheâo vaâ caác àöëi
tûúång khaác, HIV coá thïí laâm cho tònh traång ngheâo àoái úã caác nûúác ngheâo caâng trêìm troång
thïm vaâ laâm chêåm viïåc àaåt àûúåc caác muåc tiïu phaát triïín kinh tïë quöëc dên. Trûúác hïët
chuáng ta tòm hiïíu xem HIV/AIDS taác àöång àïën sûå ngheâo àoái nhû thïë naâo, sau àoá xem xeát
yá nghôa cuãa caác phaát hiïån àoá àöëi vúái chñnh saách chöëng àoái ngheâo trong möåt dõch AIDS
nghiïm troång.

HIV/AIDS taác àöång àïën sûå ngheâo àoái nhû thïë naâo
Thónh thoaãng ngûúâi ta thûúâng noái rùçng “AIDS laâ bïånh cuãa àoái ngheâo”. Vúái yá nghôa
naâo thò cêu naây àuáng, hay sai? Thûá nhêët. Coá phaãi laâ nhûäng ngûúâi ngheâo dïî coá khaã nùng
bõ nhiïîm HIV hún nhûäng ngûúâi khaác hay khöng? Thûá hai, tyã lïå bao nhiïu ngûúâi nhiïîm
HIV laâ ngûúâi ngheâo? Viïåc traã lúâi caác cêu hoãi naây laâ quan troång, búãi vò chuáng seä coá aãnh
hûúãng àïën caã viïåc têåp trung caác biïån phaáp phoâng ngûâa cuäng nhû caác nöî lûåc giaãm taác àöång
cuãa caác trûúâng húåp mùæc bïånh AIDS hiïån coá. Vïì taác àöång cuãa AIDS àöëi vúái àoái ngheâo, trûúác
hïët chuáng ta nghiïn cûáu caác bùçng chûáng hiïån coá àïí traã lúâi cho àûúåc hai cêu hoãi cú baãn
trïn; kïë àoá chuáng ta so saánh taác àöång vïì caái chïët cuãa möåt bïånh nhên AIDS vúái caác cuá söëc
khaác maâ caác gia àònh gùåp phaãi vaâ caác höå giaá àònh coá caác mûác thu nhêåp khaác nhau àöëi phoá
nhû thïë naâo.
HIV lêy nhiïîm ngûúâi giaâu vaâ ngûúâi ngheâo. Trong söë caác nûúác àang phaát triïín,
möëi quan hïå giûäa thu nhêåp vaâ tyã lïå nhiïîm HIV àûúåc nghiïn cûáu töët nhêët úã Àöng vaâ
Trung Phi12. Liïåu caác mêîu hònh quan saát àûúåc úã nhûäng núi naây cuäng seä xuêët hiïån úã
nhûäng núi naâo khaác hay khöng laâ möåt viïåc coân chúâ xem coá xaãy ra hay khöng. Möåt söë nhên

183
töë àaä khiïën cùn bïånh naây trúã nïn trêìm troång úã nhûäng vuâng bõ nùång nhêët cuãa chêu Phi laâ:
hêìu hïët nhûäng bïånh nhên HIV úã thúâi àiïím àiïìu tra àaä bõ nhiïîm haâng nùm trûúác àoá, khi
ngûúâi ta ñt biïët vïì caách phoâng traánh nhiïîm HIV; hún nûäa, khu vûåc naây laåi vùæt ngang caác
tuyïën giao thöng chñnh vaâ bõ aãnh hûúãng cuãa chiïën tranh. Nhûng möîi möåt nhên töë trïn
cuäng àïìu coá úã caác khu vûåc àang phaát triïín khaác vúái caác mûác àöå khaác nhau: kiïën thûác vïì
phoâng chöëng HIV thûúâng hïët sûác khan hiïëm, vaâ nhûäng vuâng naây cuäng coá caác tuyïën giao
thöng chaåy qua vaâ cuäng coá chiïën tranh. Do àoá, nïëu khöng coá caác söë liïåu khaác, kinh
nghiïåm úã Àöng vaâ Trung Phi coá thïí àûúåc coi laâ nhûäng bùçng chûáng coá giaá trõ vïì viïåc tyã lïå
nhiïîm HIV úã caác vuâng khaác coá thïí khaác nhau ra sao giûäa caác nhoám thu nhêåp khi cùn
bïånh naây àang tiïën triïín.
Nhû chuáng ta àaä thêëy úã Chûúng 3, úã thúâi kyâ àêìu cuãa bïånh naây, úã vuâng Cêån Xa-ha-ra
cuãa chêu Phi, nhûäng ai ài laåi nhiïìu hún vaâ àaân öng coá thu nhêåp cao hún coá khaã nùng dïî
lêy nhiïîm loaåi viruát naây hún nhûäng ngûúâi khaác. Coá nhûäng lyá do àïí tin rùçng nhêån àõnh
naây coá thïí laâ àuáng úã núi naây núi khaác. Caác cuöåc àiïìu tra cho thêëy rùçng tònh duåc cuäng
tûúng tûå nhû caác thuá vui khaác: söë lûúång caác baån tònh tñnh theo nùm tùng theo thu nhêåp.
Tûúng tûå, möåt ngûúâi coá thu nhêåp cao dïî coá khaã nùng cuöën huát nhiïìu baån tònh hún vaâ seä
coá nhiïìu tiïìn hún ngûúâi coá thu nhêåp thêëp àïí traã cho nhûäng baån tònh hay àïí höî trúå cho
nhûäng àûáa con rúi. Caác nhên töë naây, cuâng vúái sûå thûåc laâ HIV, khöng nhû caác bïånh lêy
nhiïîm qua àûúâng tònh duåc khaác, khöng thïí dïî daâng cûáu chûäa, àaä laâm cho HIV trúã thaânh
loaåi viruát duy nhêët trong söë caác bïånh truyïìn nhiïîm hiïån haânh àaánh vaâo nhûäng ngûúâi
giaâu vúái tyã lïå tûúng tûå hoùåc coá thïí cao hún so vúái mûác àöå noá àaánh vaâo nhûäng ngûúâi ngheâo.
Viïåc ghi nhêån laâ HIV lêy nhiïîm caã ngûúâi giaâu lêîn ngûúâi ngheâo laâ àiïìu quan troång khi cên
nhùæc höå gia àònh naâo cêìn giuáp nhiïìu nhêët.
Têët nhiïn, chuáng ta thûúâng mong muöën rùçng nhûäng ngûúâi àûúåc hoåc haânh nhiïìu hún
vúái thu nhêåp cao hún seä laâ nhûäng ngûúâi coá àiïìu kiïån töët hún àïí hiïíu biïët vïì dõch bïånh naây
vaâ àiïìu chónh haânh vi cuãa hoå àïí traánh bõ lêy nhiïîm. Chûúng 3 àûa ra bùçng chûáng laâ àiïìu
naây àaä diïîn ra: úã möåt söë nûúác, nhûäng ngûúâi coá hoåc vêën cao thûúâng sûã duång bao cao su
nhiïìu hún nhûäng ngûúâi coá hoåc vêën thêëp. Tûúng tûå, caác nghiïn cûáu vûâa qua úã caác nûúác
phaát triïín cho thêëy tyã lïå ngûúâi bõ AIDS cao nhêët laåi úã trong söë nhûäng ngûúâi ngheâo nhêët.
Nïëu xu hûúáng naây lan ra toaân cêìu thò AIDS seä trúã nïn giöëng nhû caác bïånh truyïìn nhiïîm
khaác úã chöî nhûäng ngûúâi ngheâo seä dïî coá khaã nùng bõ lêy nhiïîm hún nhûäng ngûúâi khöng
ngheâo. Cuöëi cuâng, AIDS coá thïí trúã thaânh phöí biïën nhêët úã caác khu öí chuöåt cuãa caác àö thõ
ngheâo nhêët cuãa caác nûúác àang phaát triïín.
Hêìu hïët nhûäng ngûúâi mùæc HIV/AIDS àaä laâ nhûäng ngûúâi ngheâo. Tuy do thiïëu söë liïåu
nïn khöng thïí ûúác tñnh chñnh xaác tyã lïå ngûúâi ngheâo vaâ ngûúâi khöng ngheâo bõ nhiïîm laâ bao
nhiïu, thöng tin vïì caác mûác àöå thu nhêåp vaâ caác tyã lïå nhiïîm úã caác nûúác cho rùçng söë lûúång
ngûúâi ngheâo bõ lêy nhiïîm nhiïìu hún rêët nhiïìu so vúái ngûúâi khöng ngheâo. Chùèng haån,
theo möåt söë liïåu àaä àûúåc quöëc tïë chónh lyá vïì sûå ngheâo àoái tuyïåt àöëi, vuâng Cêån Xa-ha-ra
cuãa chêu Phi coá söë ngûúâi ngheâo lúán khoaãng gêëp böën lêìn so vúái söë ngûúâi khöng ngheâo. Do
vêåy, ngay khi nhûäng ngûúâi ngheâo bõ nhiïîm chó vúái tyã lïå chó hún 1/4 so vúái nhûäng ngûúâi
khöng ngheâo thò hoå cuäng àaä chiïëm àa söë trong söë nhûäng ngûúâi nhiïîm HIV úã chêu luåc naây
röìi. Do ngûúâi ngheâo úã nhiïìu vuâng thuöåc Cêån Xa-ha-ra chêu Phi coá tyã lïå nhiïîm bïånh lúán
hún 1/4 tyã lïå cuãa nhûäng ngûúâi khöng ngheâo, chuáng ta thêëy rùçng, úã Chêu Phi, ñt nhêët thò
cuäng coá rêët nhiïìu ngûúâi ngheâo nhiïîm HIV hún ngûúâi giaâu. Tuy quy mö nhoã hún, nhûng
nguyïn tùæc chung naây dûúâng nhû seä coá thïí aáp duång taåi caác caác khu vûåc àang phaát triïín
khaác13.

184
Chuáng ta àaä thêëy rùçng AIDS laâ cùn bïånh cuãa ngheâo àoái úã chöî noá aãnh hûúãng nhiïìu
àïën ngûúâi ngheâo hún laâ nhûäng ngûúâi khöng ngheâo vaâ cuöëi cuâng noá coá thïí trúã thaânh cùn
bïånh cuãa àoái ngheâo úã chöî noá aãnh hûúãng àïën möåt tyã lïå lúán ngûúâi ngheâo hún laâ ngûúâi giaâu.
Nïëu chuáng ta giaã àõnh rùçng möåt trong nhûäng traách nhiïåm chuã yïëu cuãa chñnh phuã laâ laâm
cho nhên dên coá thïí thoaát khoãi àoái ngheâo thò caác phaát hiïån naây àûa chuáng ta àïën caác cêu
hoãi múái. Möåt höå gia àònh bõ aãnh hûúãng gò khi meå, cha, hay caác thaânh viïn lúán tuöíi khaác
cuãa gia àònh bõ chïët vò AIDS? Chuáng ta xem xeát caác cêu hoãi naây úã 2 tiïíu muåc tiïëp theo.
Khung 4.7 mö taã ba loaåi àùåc tñnh quyïët àõnh àïën taác àöång ban àêìu lïn höå gia àònh khi
möåt ngûúâi lúán chïët vaâ gia àònh àaä àöëi phoá nhû thïë naâo vúái tònh caãnh naây.
AÃnh hûúãng trûåc tiïëp khi coá möåt ngûúâi chïët vò AIDS laâ gò? Vúái bêët kyâ gia àònh
naâo, khi coá ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác bõ chïët vò AIDS thò àoá laâ möåt thaãm hoaå. Nhûäng
ngûúâi coân söëng khöng nhûäng phaãi chõu àûång sûå mêët maát to lúán vïì tinh thêìn maâ coân caã
nhûäng chi phñ vïì y tïë vaâ mai taáng, cöång thïm nhûäng mêët maát vïì thu nhêåp vaâ dõch vuå maâ
ngûúâi àoá trûúác àêy àoáng goáp cho gia àònh. Cuá söëc phuác lúåi vïì kinh tïë do caái chïët vò AIDS
àöëi vúái nhûäng ngûúâi coân söëng nghiïm troång nhû thïë naâo? AÃnh hûúãng trûåc tiïëp bao göìm
caác chi phñ vïì y tïë trûúác khi ngûúâi àoá chïët vaâ caác chi phñ cho mai taáng. Àïí àaánh giaá àûúåc
chi phñ trûåc tiïëp cho möåt ngûúâi chïët vò AIDS, chuáng ta coá thïí so saánh caác chi phñ vïì y tïë vaâ
mai taáng cho ngûúâi àoá vúái chi phñ tûúng tûå cho möåt ngûúâi lúán úã àöå tuöíi sung sûác chïët vò caác
lyá do khaác. Vò khöng coá sûå khaác biïåt lúán, chuáng ta laåi xem xeát xem caái chïët cuãa möåt ngûúâi
lúán úã àöå tuöíi sung sûác, duâ vò bêët kyâ nguyïn nhên naâo, coá aãnh hûúãng àïën mö hònh tiïu
duâng cuãa höå gia àònh nhû thïë naâo.
Caác phên tñch cuãa chuáng töi dûåa trïn caác phaát hiïån cuãa möåt söë cuöåc àiïìu tra höå gia
àònh mö taã úã khung 4.8. Àùåc biïåt, chuáng töi dûåa trïn möåt phên tñch sêu nhêët trong söë caác
nghiïn cûáu trïn laâ nghiïn cûáu úã Kagera, Tan-da-nia, vò caác söë liïåu chi tiïët tûâ nghiïn cûáu
àoá cuäng laâ cú súã cho phên tñch sau naây cuãa chuáng töi vïì caác gia àònh coá ngûúâi chïët vò AIDS
àöëi phoá nhû thïë naâo. Tuy caác söë liïåu trïn coân rêët haån chïë, nhûng dûåa trïn caác thöng tin
sùén coá, ta coá thïí giaã àõnh möåt caách húåp lyá laâ caác taác àöång vaâ phaãn ûáng àöëi phoá mö taã úã
chûúng naây hêìu hïët laâ seä phuâ húåp vúái caác phaát hiïån trong tûúng lai.
Trong nghiïn cûáu Kagera, nhûäng ngûúâi àûúåc àiïìu tra mùæc bïånh AIDS dûúâng nhû
àïìu tòm kiïëm sûå chùm soác y tïë chûá khöng nhû nhûäng ngûúâi bõ chïët vò caác nguyïn nhên
khaác, vaâ hoå phaãi chi tûâ tuái tiïìn cuãa mònh14. Hún nûäa, chi tiïu y tïë cuãa gia àònh coá ngûúâi bõ
chïët vò AIDS coá xu hûúáng cao hún rêët nhiïìu so vúái gia àònh coá ngûúâi bõ chïët vò caác nguyïn
nhên khaác, nhû biïíu thõ úã hònh 4.6. Möåt àiïím nöíi bêåt laâ àöëi vúái moåi nhoám àöëi tûúång trûâ
nhoám nam giúái mùæc bïånh AIDS, caác khoaãn chi phñ cho thuöëc laåi bõ caác chi phñ cho mai
taáng vûúåt. Tñnh trung bònh, caác gia àònh chi cho mai taáng gêìn 50% nhiïìu hún laâ hoå chi
cho thuöëc. Hún nûäa, caác chi phñ cho mai taáng àöëi vúái ngûúâi chïët do AIDS vaâ khöng do
AIDS khaác nhau ñt hún so vúái caác chi phñ y tïë giûäa hai àöëi tûúång naây. Do vêåy, tuy möåt
phêìn àaáng kïí chi phñ cho mai taáng àûúåc buâ àùæp laåi búãi caác khoaãn phuáng tûâ caác gia àònh
khaác (trung bònh chiïëm khoaãng 45%), sûå khaác nhau vïì taác àöång lïn höå gia àònh cuãa möåt
ngûúâi chïët do AIDS vúái möåt ngûúâi chïët khöng do AIDS nhoã hún nhûäng khaác biïåt chuáng ta
mong àúåi nïëu chó tñnh riïng chi phñ y tïë15.

185
Khung minh hoaå 4.7. Ba nhên töë xaác àõnh aãnh hûúãng cuãa gia àònh coá ngûúâi chïët

AÃnh hûúãng toaân böå vïì kinh tïë àöëi vúái caác thaânh viïn trong gia àònh coá ngûúâi lúán bõ chïët coá khaác
nhau theo ba loaåi àùåc àiïím sau:
• Àöëi vúái caá nhên ngûúâi chïët laâ tuöíi thoå, nam hay nûä, thu nhêåp, vaâ nguyïn nhên chïët.
• Àöëi vúái gia àònh laâ cú cêëu gia àònh vaâ taâi saãn.
• Àöëi vúái cöång àöìng laâ thaái àöå àöëi vúái viïåc giuáp àúä nhûäng gia àònh cêìn sûå giuáp àúä vaâ caác nguöìn
lûåc sùén coá cuãa cöång àöìng.
Loaåi àùåc àiïím thûá nhêët quy àõnh aãnh hûúãng cú baãn cuãa ngûúâi quaá cöë àöëi vúái nhûäng thaânh viïn
coân laåi cuãa gia àònh; loaåi thûá 2 vaâ thûá 3 nïu lïn mûác àöå töín thêët maâ gia àònh coá ngûúâi chïët phaãi chõu
àûång. Rêët khoá phên raânh 3 àùåc àiïím naây. Tuy nhiïn, khi àaánh giaá aãnh hûúãng àöëi vúái gia àònh coá
ngûúâi chïët àiïìu quan troång laâ phaãi xem xeát caã ba nhên töë naây.

ÚÃ Thaái Lan, núi coá thu nhêåp trïn àêìu ngûúâi gêëp 10 lêìn so vúái caác gia àònh úã Tan-da-
ni-a, caác gia àònh úã tónh Chiïìng Mai chi cho chùm soác y tïë cho thên nhên cuãa hoå trûúác khi
chïët lúán gêëp hún 10 lêìn so vúái caác gia àònh úã Tan-da-ni-a (Pitayonon, Kongsin, vaâ Janjaroen
1997). Tñnh trung bònh, gia àònh coá 1 ngûúâi chïët do AIDS úã Thaái Lan chi túái 973$, khaác
vúái Tan-da-ni-a, noá chó hún 10% so vúái chi phñ 883 àö la maâ caác gia àònh khöng coá ngûúâi
mùæc bïånh AIDS chi. Nhûng cuäng giöëng nhû úã Tan-da-ni-a, caác gia àònh chi nhiïìu hún cho
mai taáng so vúái cho chùm soác y tïë16.
Têët nhiïn laâ caác khoaãn chi phñ cho chùm soác y tïë vaâ cho mai taáng giûäa caác nûúác, vaâ
thêåm chñ giûäa caác cöång àöìng trong 1 huyïån, seä khaác nhau. Tuy vêåy, coá 2 quan saát lúán coá
thïí aáp duång cho hêìu hïët moåi núi: thûá nhêët, caác chi phñ vïì chùm soác y tïë chó chiïëm 1 phêìn
trong töíng chi phñ cho 1 ngûúâi lúán úã tuöíi sung sûác chïët; vaâ thûá hai, caác chi phñ ngoaâi y tïë
dûúâng nhû laâ ngang nhau, bêët kïí chïët vò nguyïn nhên gò. ÚÃ núi naâo caác quan saát naây maâ
àuáng thò aãnh hûúãng trûåc tiïëp do 1 ngûúâi chïët vò AIDS àûa laåi seä khöng khaác lùæm so vúái
aãnh hûúãng trûåc tiïëp do 1 ngûúâi chïët khöng do AIDS tuy rùçng caác chi phñ cho bïånh nhên
AIDS coá cao hún. Do vêåy, chi phñ cao àöëi vúái caác höå gia àònh coá ngûúâi bõ AIDS seä thûúâng laâ
do coá nhiïìu ngûúâi bõ chïët vò cùn bïånh naây chûá khöng phaãi laâ do cùn bïånh àoá àem àïën. Do
taác àöång cuãa caác trûúâng húåp tûã vong cuãa ngûúâi lúán úã tuöíi sung sûác gêìn nhû nhau, bêët kïí
vò nguyïn nhên naâo, cêu hoãi àùåt ra laâ caác trûúâng húåp tûã vong àoá coá aãnh hûúãng àïën tiïu
duâng cuãa höå gia àònh hoå nhû thïë naâo?

186
Khung minh hoaå 4.8. Caác nghiïn cûáu vïì taác àöång lïn höå gia àònh cuãa tûã vong do
AIDS vaâ do caác nguyïn nhên khaác

Trong vaâi nùm qua àaä coá 4 nghiïn cûáu chiïìu sêu vïì taác àöång àöëi vúái thên nhên cuãa caác gia àònh coá
ngûúâi chïët do AIDS. So vúái caác nghiïn cûáu khaác, 4 nghiïn cûáu naây àaä sûã duång nhiïìu cöng cuå àiïìu
tra chi tiïët hún, aáp duång chuáng vaâo nhûäng mêîu gia àònh àaåi diïån, vaâ theo doäi caác gia àònh àoá trong
thúâi gian daâi hún. 4 nghiïn cûáu naây àûúåc thûåc hiïån úã caác àõa phûúng sau (söë höå gia àònh àiïìu tra
úã trong ngoùåc àún).
• Chiïìng Mai, Thaái Lan (300)
• Abidjian, Cöët-ài-voa (107)
• Rakai, U-gan-àa (1.677)
• Kagera, Tan-da-ni-a (759)
Caác nghiïn cûáu naây àaä sûã duång nhiïìu tham söë giöëng nhau. Trûâ Thaái Lan, caác àúåt nghiïn cûáu
àïìu trúã laåi caác gia àònh mêîu vaâi lêìn. Trûâ Cöët-ài-voa, caác àúåt nghiïn cûáu àïìu bao göìm caã caác gia
àònh khöng coá ngûúâi mùæc bïånh AIDS lêîn gia àònh coá ngûúâi mùæc bïånh AIDS(1). Trûâ Rakai, caác
nghiïn cûáu àïìu coá phêìn khaão saát nhanh vïì taác àöång kinh tïë - xaä höåi, vaâ do vêåy bao göìm nhiïìu cêu
hoãi vïì chi tiïu vaâ caác ào lûúâng kinh tïë khaác vïì mûác söëng(2). Trûâ Cöët-ài-voa, caác nghiïn cûáu àïìu
bao göìm caã caác trûúâng húåp chïët khöng do AIDS vaâ do AIDS.
Hai phaát hiïån töíng quaát nhêët nöíi lïn tûâ caác nghiïn cûáu trïn àaä àûúåc nïu trong cuöën saách naây.
Thûá nhêët, caác gia àònh àaä sûã duång nhiïìu loaåi cú chïë khöng chñnh thûác àïí àöëi phoá vúái caác vêån haån
nhû coá ngûúâi bõ chïët. Thûá hai, tuy caác cú chïë àöëi phoá trïn coá laâm giaãm nheå taác àöång cuãa cuá söëc,
caác gia àònh khöng hoaân toaân thaânh cöng trong baão vïå cuöåc söëng cuãa hoå. Noái chung, gia àònh naâo
caâng ngheâo thò taác àöång búãi caái chïët do AIDS cuãa ngûúâi lúán úã tuöíi sung sûác hay nhûäng cuá söëc
tûúng tûå caâng lúán vaâ caâng dai dùèng.

(1) Tuy nghiïn cûáu úã Cöët-ài-voa khöng bao göìm 1 nhoám àöëi chûáng roä rïåt, Bechu (baáo caáo phuå trúå
1996) àaä sûã duång àûúåc caác khaác biïåt giûäa caác gia àònh vïì tñnh nguy hiïím cuãa caác trûúâng húåp
AIDS kïët húåp vúái kïët quaã cuãa 6 quan saát àöëi vúái möîi gia àònh àïí ûúác tñnh aãnh hûúãng cuãa bïånh
ngûúâi lúán gaya ra tûã vong àöëi vúái tiïu duâng cuãa höå gia àònh.
(2) Nghiïn cûáu úã Rakai laâ 1 phên cuãa cuöåc nghiïn cûáu vïì taác àöång cuãa viïåc àiïìu trõ àaåi traâ caác
bïånh lêy nhiïîm qua àûúâng tònh duåc àöëi vúái caác trûúâng húåp AIDS. Caác cêu hoãi höå gia àònh têåp
trung vaâo caác vêën àïì vïì dõch tïî vaâ chó hoãi 1 vaâi cêu vïì tònh hònh kinh tïë.

Nguöìn: Àöëi vúái Thaái Lan, Pitaynon, Kongsin vaâ Janjaroen (1997) vaâ Janjaroen (Baáo caáo phuå trúå 1996); àöëi vúái U-gan-
àa, Menon vaâ caác taác giaã khaác (Baáo caáo phuå trúå 1996a); vaâ àöëi vúái Tan-àa-nia, Over vaâ caác taác giaã khaác (sùæp xuêët baãn).

187
Hònh 4.6. Chi tiïu trung bònh cho y tïë vaâ mai taáng, theo giúái tñnh vaâ nguyïn nhên tûã
vong, Kagera, Tan-da-ni-a, 1991-93

Ghi chuá: Trong suöët baáo caáo naây, giaá trõ ngoaåi tïå àaä àûúåc chuyïín tûâ Shilling Tan-da-ni-a thaânh àö laâ Myä 1996. Quy trònh
chuyïín àöíi göìm ba bûúác: (1) chuyïín Shilling hiïån haânh vïì Shilling 1991 sûã duång chi phñ giaãm phaát giaá; (2) chuyïín
Shilling 1991 sang àö la 1991 theo tyã giaá 289 Shilling ùn 1 àö la; (3) chuyïín sang àö la 1996 bùçng caách nhên vúái 1,15.

Mêîu: tûã vong cuãa 264 thaânh viïn ngûúâi lúán cuãa gia àònh tuöíi 15-50.

Nguöìn: Over vaâ caác taác giaã khaác, sùæp xuêët baãn.

Hònh 4.7 thïí hiïån tiïu duâng trong voâng 12 thaáng qua àöëi vúái 2 nhoám gia àònh trong
voâng àêìu cuãa cuöåc nghiïn cûáu úã Kagera: nhûäng gia àònh coá ngûúâi thên chïët vaâ khöng coá
ngûúâi thên chïët trong giai àoaån naây. Chuáng töi tñnh toaán rùçng caác gia àònh coá thên nhên
qua àúâi thò töíng chi tiïu thêëp hún vaâ hoå phaãi daânh phêìn lúán chi phñ cho chûäa bïånh vaâ mai
taáng. Tûúng tûå, caác gia àònh naây cuäng chó chi ñt hún 1/3 lêìn cho caác khoaãn “phi lûúng
thûåc” (nhû quêìn aáo, xaâ phoâng, vaâ pin). Cuöëi cuâng, àöëi vúái caác gia àònh coá ngûúâi chïët, lûúng
thûåc do caác gia àònh àoá laâm ra laåi chiïëm phêìn lúán hún trong caác khoaãn tiïu duâng so vúái
caác gia àònh khöng coá ngûúâi chïët, trong khi lûúng thûåc phaãi mua chó chiïëm möåt phêìn nhoã
trong caác khoaãn chi tiïu17. Nhûäng khaác biïåt naây phaãn aánh möåt thûåc tïë laâ thên nhên cuãa
caác höå gia àònh coá ngûúâi chïët àaä phaãi ruát búát thúâi giúâ laâm cöng ùn lûúng vaâ do vêåy hoå coá
thu nhêåp thêëp hún àïí chi cho viïåc mua lûúng thûåc (Beegle 1996). Hoå chó coá thïí thay thïë
möåt phêìn sûå thêm huåt vïì thu nhêåp naây bùçng viïåc saãn xuêët thïm lûúng thûåc taåi gia àònh.
Thûåc phêím mua chiïëm möåt phêìn nhoã hún trong töíng söë tiïu duâng úã caác höå gia àònh
coá ngûúâi chïët (àöì thõ dûúái) so vúái höå gia àònh khöng coá ngûúâi chïët (àöì thõ trïn). Caác gia
àònh coá ngûúâi chïët tùng tiïu duâng lûúng thûåc saãn xuêët taåi nhaâ, nhûng àiïìu naây chó buâ
àùæp möåt phêìn tiïu duâng lûúng thûåc.

188
Hònh 4.7. Tiïu duâng úã Kagera, Tan-da-ni-a, caác höå gia àònh coá möåt ai chïët trong
nùm trûúác àoá (kïët quaã cuãa voâng 1 nghiïn cûáu Kagera)

Ghi chuá: Trong söë 6395 Tan-da-ni-a Shilling chi cho Y tïë trong möåt mêîu höå gia àònh trung
bònh, 748 Tsh hay 11% chi cho chùm soác caác thaânh viïn khöng phaãi ngûúâi lúán cuãa höå gia
àònh àaä chïët.

Thûåc phêím mua chiïëm möåt phêìn


nhoã trong töíng söë tiïu duâng úã caác
höå gia àònh coá ngûúâi chïët (àöì thõ
dûúái) so vúái höå gia àònh khöng coá
ngûúâi chïët (àöì thõ trïn). Caác gia
àònh coá ngûúâi chïët tùng tiïu duâng
lûúng thûåc saãn xuêët taåi nhaâ, nhûng Ghi chuá: Trong söë 9453 Tsh chi cho y tïë trong möåt mêîu höå gia àònh, 6069 Tsh hay
àiïìu naây chó buâ àùæp möåt phêìn tiïu 64% chi cho chùm soác caác thaânh viïn cuãa höå gia àònh àaä chïët.
duâng lûúng thûåc mua. Nguöìn: Over vaâ caác taác giaã khaác sùæp xuêët baãn.

Trong hai nghiïn cûáu tiïëp theo vïì chi tiïu chi tiïët cuãa caác höå gia àònh, möåt úã Kagera
vaâ möåt úã Cöët-ài-voa, mö hònh chi tiïu theo thúâi gian thïí hiïån sûå phuåc höìi nhanh choáng
cuãa möåt gia àònh trung bònh sau khi bõ aãnh hûúãng búãi thên nhên qua àúâi. Hònh 4.8 ruát ra
tûâ nghiïn cûáu úã Cöët-ài-voa cho thêëy nhûäng thay àöíi vïì chi tiïu trïn möåt nhên khêíu àöëi
vúái ba thaânh phêìn chi tiïu, vaâ töíng söë chi tiïu trong voâng 10 thaáng sau khi caác gia àònh
trong diïån nghiïn cûáu àoá coá thên nhên chïët do AIDS18. Coá thïí thêëy roä ngay hai mêîu
hònh. Thûá nhêët, töíng chi tiïu thuåt xuöëng vaâ sau àoá phuåc höìi laåi möåt phêìn vaâ vêîn coá xu

189
Hònh 4.8: Taác àöång theo doâng thúâi gian cuãa bïånh têåt ngûúâi lúán lïn chi tiïu höå gia
àònh trïn möåt àêìu ngûúâi. Nghiïn cûáu Cöët-ài-voa

Nguöìn: Baáo caáo phuå trúå, Beáchu 1996

hûúáng ài lïn vaâo cuöëi cuöåc nghiïn cûáu. Thûá hai, caác nhu cêìu cú baãn, kïí caã lûúng thûåc, bõ
thuåt xuöëng thêëp hún so vúái caác khoaãn chi tiïu khaác, sau àoá hêìu nhû àûúåc buâ àùæp trúã laåi vò
caác gia àònh giaãm caác khoaãn chi caác àïí giaãm thiïíu aãnh hûúãng àöëi vúái caác khoaãn cêìn thiïët
(Baáo caáo phuå trúå, Beáchu 1996). Caác nghiïn cûáu höå gia àònh úã Chiïng Mai vaâ Raika cuäng
cho thêëy coá nhûäng phuåc höìi möåt phêìn chi tiïu trïn àêìu ngûúâi nhûng laåi khöng coá àuã söë
liïåu àïí khùèng àõnh mêîu hònh naây.
Caác gia àònh àöëi phoá vúái taác àöång do coá thên nhên lúán tuöíi chïët nhû thïë
naâo. Cuá söëc vïì kinh tïë do tûã vong cuãa möåt ngûúâi lúán úã tuöíi sung sûác gêy ra, nhû nïu úã
trïn, seä lúán hún vaâ dai dùèng hún, trûâ khi caác höå gia àònh sûã duång caác phûúng caách khaác
nhau àïí ûáng phoá. Trûúác khi coá dõch AIDS, caác trûúâng húåp ngûúâi lúán chïët ñt phöí biïën hún
cho nïn caác cú chïë naây hêìu hïët àûúåc sûã duång àïí àöëi phoá vúái caác cuá söëc khaác. Kïët quaã laâ,
nhûäng àaánh giaá ban àêìu vïì taác àöång cuãa AIDS àöëi vúái caác höå gia àònh coá xu hûúáng boã qua
sûå ûáng phoá cuãa caác höå gia àònh, vaâ cho rùçng AIDS laâ thaãm hoaå khöng chó àöëi vúái caá nhên
ngûúâi nhiïîm bïånh maâ coân àöëi vúái toaân böå höå gia àònh. Baáo chñ noái vïì caác höå gia àònh bõ taân
phaá nhû laâ caác trûúâng húåp àiïín hònh thûúâng gùåp goáp phêìn khùèng àõnh niïìm tin cuãa moåi
ngûúâi laâ hêìu hïët caác gia àònh bõ AIDS taác àöång úã caác nûúác àang phaát triïín coá thïí seä bõ suy
suåp. Chùæc chùæn möåt söë gia àònh àang bõ AIDS taân phaá; àiïìu naây àùåc biïåt àuáng nïëu caã böë
vaâ meå lêm bïånh hoùåc chïët khi con caái hoå coân treã. Tuy nhiïn, caác trûúâng húåp naây ñt coá tñnh
àiïín hònh so vúái giaã àõnh chung búãi vò tûâ khi nhiïîm HIV àïën khi chïët laâ khoaãng thúâi gian
daâi. Hún nûäa, khi gia àònh coá ngûúâi thên bõ chïët treã thò thûúâng àoá laâ möåt thaãm kõch vaâ
àûa àïën sûå àau àúán vïì tinh thêìn vaâ àöi khi gêy töín thûúng keáo daâi vïì têm lyá cho nhûäng
ngûúâi coân söëng, caác söë liïåu cho thêëy rùçng khi phaãi àöëi phoá vúái aãnh hûúãng kinh tïë búãi sûå
töín thêët nhû vêåy, noái chung caác höå gia àònh phuåc höìi möåt caách àaáng ngaåc nhiïn.

190
Mûác àöå phuåc höìi khaác nhau trûúác taác àöång kinh tïë do caái chïët cuãa möåt ngûúâi lúán úã
tuöíi sung sûác gêy ra mang yá nghôa quan troång àöëi vúái sûå àaáp ûáng cuãa xaä höåi àöëi vúái möåt
dõch lan röång. Möåt mùåt, nïëu hêìu hïët caác gia àònh bõ aãnh hûúãng cuãa AIDS bõ suåp àöí, caác
nguöìn lûåc àïí giaãi quyïët caác aãnh hûúãng àoá seä bõ daân ra quaá moãng àïën mûác chñnh phuã vaâ
caác töí chûác phuác lúåi xaä höåi khöng thïí gaánh vaác xuïí. Trong tònh hònh àoá, caác nhaâ hoaåch
àõnh chñnh saách coá thïí dïî daâng kïët luêån rùçng caác gia àònh hiïån àang bõ aãnh hûúãng khöng
thïí giuáp àúä àûúåc nûäa, vaâ rùçng giaãi phaáp húåp lyá duy nhêët chñnh phuã phaãi thûåc hiïån laâ tùng
gêëp àöi caác nöî lûåc phoâng chöëng. Mùåt khaác, nïëu nhiïìu gia àònh coá thïí àöëi phoá àûúåc thò
chñnh phuã vaâ caác töí chûác phi chñnh phuã coá thïí têåp trung caác nguöìn lûåc haån heåp daânh cho
giaãm búát taác àöång cuãa dõch bïånh naây vaâo caác gia àònh cêìn àûúåc giuáp nhêët.
Hiïíu àûúåc caác cú chïë ûáng phoá àa daång cuãa caác höå gia àònh vaâ caác cú chïë àoá seä taác àöång
àïën caác nhoám höå gia àònh nhû thïë naâo laâ hïët sûác quan troång. Sûå hoaâ tröån cuãa caác phaãn
ûáng cuãa möåt höå gia àònh cuå thïí trûúác caái chïët cuãa möåt thên nhên úã tuöíi sung sûác phuå
thuöåc vaâo vö vaân yïëu töë, möåt söë trong àoá khaác nhau giûäa caác nûúác vaâ caác cöång àöìng dên
cû. Vò caác söë liïåu sùén coá vïì taác àöång àöëi vúái höå gia àònh hêìu hïët bùæt nguöìn tûâ Cêån Xa-ha-
ra cuãa chêu Phi cho nïn caác lêåp luêån dûúái àêy khöng traánh khoãi phaãn ûáng xu hûúáng trïn.
Caác nhaâ hoaåch àõnh chñnh saách úã moåi nûúác àûúng àêìu vúái khaã nùng cuãa möåt dõch lan röång
seä muöën àaánh giaá xem caác phaãn ûáng naây roä àïën mûác naâo úã nûúác hoå. Tuy nhiïn, vúái caác
mûác àöå khaác nhau thò úã chêu Phi ngûúâi ta thêëy coá ba cú chïë àöëi phoá - thay àöíi cú cêëu gia
àònh, ruát búát tiïët kiïåm hay baán taâi saãn, vaâ têån duång sûå giuáp àúä tûâ caác gia àònh khaác - laâ
coá khaã nùng àûúåc aáp duång khi caác gia àònh phaãi àûúng àêìu vúái thaãm hoaå coá ngûúâi lúán
chïët. Phêìn naây seä lêìn lûúåt baân vïì tûâng cú chïë khöng chñnh thûác naây, vaâ sau àoá baân vïì sûå
höî trúå chñnh thûác tûâ chñnh phuã vaâ caác töí chûác phi chñnh phuã.
Trûúác khi thûåc hiïån phên tñch nhû nïu úã trïn, nïn xem xeát liïåu thu nhêåp àaä àem chi
cho chùm soác y tïë vaâ mai taáng sau khi chïët coá thïí chuyïín sang chi cho caác chi phñ khaác
hay khöng. Têët nhiïn möåt söë àöëi phoá cuãa höå gia àònh bao göìm nhûäng phaãn ûáng nhû vêåy.
Tuy nhiïn, khöng nïn àaánh giaá quaá cao tiïìm nùng naây, búãi vò phêìn nhiïìu trong caác chi
phñ y tïë vaâ thêåm chñ möåt phêìn lúán cuãa chi phñ cho mai taáng laåi àûúåc caác nguöìn bïn ngoaâi
gia àònh höî trúå. Do caác nguöìn höî trúå naây seä chêëm dûát sau khi tang lïî xong xuöi, caác gia
àònh vêîn tiïëp tuåc phaãi sûã duång caác chiïën lûúåc àöëi phoá böí sung mö taã úã dûúái àêy.
Thay àöíi cú cêëu gia àònh. ÚÃ àêu cuäng vêåy, caác höå gia àònh àïìu phaãi thûåc hiïån caác
chûác nùng kinh tïë cuäng nhû xaä höåi. ÚÃ vuâng nöng thön cuãa caác nûúác àang phaát triïín, höå
gia àònh thûúâng laâ caác àún võ chuã yïëu saãn xuêët nöng saãn àïí nuöi söëng, vaâ trong möåt söë
trûúâng húåp, saãn xuêët nöng saãn haâng hoaá. Trong tònh hònh nhû vêåy, cuá söëc vïì kinh tïë cho
gia àònh coá ngûúâi lúán qua àúâi coá thïí àûúåc giaãm nheå xuöëng möåt mûác àöå naâo àoá thöng qua
thay àöíi cú cêëu trong gia àònh. Vñ duå vïì nhûäng thay àöíi naây coá thïí bao göìm viïåc gûãi möåt
hoùåc nhiïìu àûáa con cho hoå haâng nuöi hay múâi möåt baâ dò hay öng baác chûa coá gia àònh
sang söëng thay cho viïåc giuáp laâm cöng viïåc àöìng aáng vaâ caác cöng viïåc gia àònh khaác. Kïët
quaã tûâ ba trong böën àiïìu tra höå gia àònh - hai tûâ chêu Phi vaâ möåt tûâ Chiïìng Mai cuãa Thaái
Lan - cho thêëy mûác àöå thay àöíi thaânh phêìn gia àònh àûúåc aáp duång àïí giaãm nheå söëc do töín
thêët vïì thên nhên khaác nhau tuyâ theo quy mö vaâ mûác àöå linh hoaåt cuãa cú cêëu gia àònh àoá.
Trong söë 759 gia àònh trong nghiïn cûáu úã Kagera àûúåc phoãng vêën saáu thaáng möåt lêìn
trong voâng hai nùm thò coá 130 ngûúâi thuöåc moåi lûáa tuöíi àaä chïët, nhûng coá khoaãng chñn
lêìn söë ngûúâi nhû vêåy rúâi gia àònh khi coân söëng vaâ baãy lêìn söë ngûúâi nhû vêåy nhêåp vaâo caác
gia àònh. Thïm vaâo àoá, coá 200 treã em múái àûúåc sinh ra. Kïët quaã laâ, quy mö trung bònh cuãa
têët caã caác höå gia àònh giaãm xuöëng rêët ñt, chó tûâ 6 xuöëng coân 5,7 ngûúâi.

191
Thúâi gian 6 thaáng giûäa hai lêìn phoãng vêën bêët kyâ, nhûäng ngûúâi lúán hoaåt àöång kinh tïë
tñch cûåc rúâi ài hay gia nhêåp khoaãng möåt phêìn nùm nhûäng höå gia àònh khöng coá ngûúâi lúán
tûã vong vaâ khoaãng 40 phêìn trùm nhûäng höå gia àònh coá ngûúâi tûã vong. Vò hêìu hïët caác höå
gia àònh bõ aãnh hûúãng nhiïìu sau khi coá ñt nhêët möåt ngûúâi trong gia àònh chïët, quy mö
trung bònh cuãa nhûäng höå gia àònh naây giaãm ài khöng quaá möåt ngûúâi, tûâ 6,4 xuöëng coân 5,7
thaânh viïn - do àoá quy mö trung bònh cuãa möåt höå gia àònh sau khi möåt ngûúâi chïët cuäng
tûúng àûúng vúái nhûäng höå gia àònh khöng coá ngûúâi chïët. Cuäng nhû vêåy tyã lïå phuå thuöåc
chó tùng lïn möåt phêìn rêët nhoã trong nhûäng gia àònh coá ngûúâi lúán chïët, tûâ khoaãng 1,2 lïn
1,4, thêëp hún möåt chuát so vúái tyã lïå phuå thuöåc laâ 1,5 trong nhûäng gia àònh khöng coá ngûúâi
lúán chïët.
Möåt àiïìu àaáng chuá yá laâ quy mö höå gia àònh vaâ tyã lïå phuå thuöåc thay àöíi rêët ñt, mùåc dêìu
Kagera coá tyã lïå tûã vong do AIDS úã ngûúâi lúán cao. Möåt hiïån tûúång tûúng tûå cuäng àûúåc ghi
nhêån trong cuöåc khaão saát taåi Rakai, U-gan-àa, cuäng nhû Kagera, coá naån dõch AIDS
nghiïm troång: 15% hay nhiïìu hún nûäa nhûäng ngûúâi lúán söëng úã caác cöång àöìng nùçm doåc
theo àûúâng caái bõ nhiïîm HIV. Àiïìu naây cho thêëy ngay caã úã dõch lan röång, hêìu hïët caác höå
gia àònh úã chêu Phi coá ngûúâi chïët vò AIDS àïìu coá khaã nùng àiïìu chónh quy mö gia àònh vaâ
tyã lïå phuå thuöåc theo caác caách àïí hoå cuäng giöëng nhû caác höå gia àònh khaác khöng coá ngûúâi
chïët.
Khaão saát taåi Chiïìng Mai cho thêëy, ñt nhêët laâ úã caác khu vûåc chêu AÁ, höå gia àònh nhoã
hún vaâ ñt biïën àöång hún úã chêu Phi. Trong söë 108 höå gia àònh khöng coá ngûúâi tûã vong àûúåc
khaão saát, têët caã coá 432 ngûúâi, hay noái chñnh xaác laâ möîi gia àònh coá böën ngûúâi. So vúái
nhûäng gia àònh khöng coá ngûúâi tûã vong úã Kagera, caác höå gia àònh úã Chiïìng Mai dûúâng
nhû khöng thay àöíi vïì thaânh viïn, têët caã chó nhêån thïm möåt thaânh viïn vaâ mêët ài 6
thaânh viïn trong thúâi gian khaão saát. 216 gia àònh coá ngûúâi tûã vong trung bònh möîi gia
àònh coá 4,1 thaânh viïn, trong àoá möîi gia àònh mêët ài möåt ngûúâi vò tûã vong. Khaác vúái caác
gia àònh úã Kagera, caác gia àònh úã Chiïìng Mai vêîn giûä úã mûác khöng thay àöíi vúái möåt ngûúâi
mêët ài (trung bònh 3, 1 ngûúâi möåt höå) trong thúâi àiïím khaão saát cho àïën hai nùm sau caái
chïët cuãa thaânh viïn trong gia àònh (Baáo caáo phuå trúå Janjaroen 1996).
Coá hai àiïím giöëng nhau vïì phaãn ûáng cuãa caác gia àònh vúái caái chïët cuãa thaânh viïn
trong gia àònh khi nghiïn cûáu úã Kagera vaâ Chiïìng Mai. Trûúác hïët, caác höå gia àònh úã
Chiïìng Mai coá ngûúâi tûã vong, cuäng giöëng nhû caác gia àònh tûúng tûå úã Kagera, coá tyã lïå phuå
thuöåc cao sau khi coá ngûúâi chïët. Vò söë lûúång thaânh viïn laâ ngûúâi lúán trong möîi gia àònh úã
Thaái Lan thêëp, tyã lïå phuå thuöåc gêìn gêëp àöi sau khi coá ngûúâi chïët. Thûá hai, nhûäng gia
àònh coá ngûúâi chïët úã caã hai nûúác coá xu hûúáng thay àöíi thaânh viïn trong gia àònh gêìn gêëp
àöi so vúái nhûäng gia àònh khöng coá ngûúâi chïët. Tuy nhiïn, tyã lïå nhûäng gia àònh coá thaânh
phêìn thay àöíi vaâ töëc àöå thay àöíi úã Chiïìng Mai chó bùçng möåt phêìn tû úã Kagera.
Khi chuáng ta thaão luêån vïì sûå hûúãng ûáng chñnh saách àöëi vúái tònh traång tûã vong úã ngûúâi
lúán, möåt khaã nùng coá thïí xaãy ra laâ caác höå gia àònh hûúãng ûáng theo cú höåi bùçng caách
chuyïín ngûúâi sang nhûäng gia àònh àûúåc höî trúå trong caác chûúng trònh. Bùçng chûáng úã àêy
cho thêëy, ngay caã khi àêy laâ möåt vêën àïì khoá khùn úã chêu Phi thò noá khöng coá nhiïìu khaã
nùng trúã thaânh vêën àïì úã nhûäng núi nhû Chiïìng Mai, khi maâ caác höå gia àònh nhoã hún rêët
nhiïìu vaâ roä raâng ñt khaã nùng cuäng ñt muöën àiïìu chónh thaânh viïn àïí hûúãng ûáng vúái
nhûäng taác àöång úã bïn ngoaâi.
Ruát tiïìn tiïët kiïåm vaâ baán taâi saãn. Ruát tiïìn tiïët kiïåm vaâ baán taâi saãn laâ khaã nùng rêët dïî
xaãy ra khi trong gia àònh coá ngûúâi lúán tûã vong. Búãi vò taâi saãn àûúåc tñch trûä àïí phoâng khi
coá nhûäng trûúâng húåp bêët trùæc xaãy ra, thu laåi tiïìn tûâ nhûäng taâi saãn naây laâ caách khaã dô nhêët

192
àïí àöëi phoá, coân hún laâ phaãi tiïët kiïåm nhûäng thûá khaác nhû thûåc phêím. Nhûäng vñ duå úã
Kagera, Rakai vaâ Chiïìng Mai cho thêëy caác höå gia àònh thûåc sûå phaãi ruát tiïìn tiïët kiïåm
hay baán taâi saãn khi trong gia àònh coá ngûúâi lúán bõ chïët.
Khaão saát úã Kagera vaâ Rakai àïìu àûa ra nhûäng cêu hoãi cho nhûäng ngûúâi àûúåc phoãng
vêën vïì súã hûäu cuãa hoå àöëi vúái ba loaåi haâng hoaá lêu bïìn: ö tö hay xe taãi, xe àaåp vaâ àaâi.
Khöng àïën 2% caác höå gia àònh coá ö tö hay xe taãi, vaâ sûå thay àöíi súã hûäu khöng chó ra möåt
mêîu hònh roä raâng laâ coá sûå liïn hïå giûäa sûå thay àöíi naây vúái viïåc höå gia àònh coá bõ taác àöång
búãi caái chïët cuãa möåt ngûúâi lúán trong gia àònh hay khöng. Tuy nhiïn, súã hûäu möåt xe àaåp
hay möåt chiïëc àaâi laâ àiïìu rêët phöí biïën, do àoá khöng giaãi quyïët àûúåc vêën àïì nhiïìu lùæm.
Baãng 4.5 cho thêëy súã hûäu taâi saãn thay àöíi nhû thïë naâo trong quaá trònh tiïën haânh khaão
saát, phuå thuöåc vaâo viïåc nhûäng höå gia àònh naây coá ngûúâi bõ chïët hay khöng. Trong caã hai
cuöåc khaão saát, viïåc súã hûäu möåt chiïëc àaâi tùng lïn trong nhûäng gia àònh khöng coá ngûúâi
chïët vaâ giaãm ài trong nhûäng gia àònh coá ngûúâi chïët. Àiïìu tûúng tûå cuäng xaãy ra trong
nhûäng gia àònh coá xe àaåp úã Rakai nhûng Kagera laåi khaác. Do àoá nhûäng bùçng chûáng úã
Rakai, àùåc biïåt laâ nhûäng söë liïåu úã Kagera cho thêëy möåt söë höå gia àònh coá ngûúâi chïët phaãi
baán nhûäng taâi saãn àûúåc cêët giûä àïí àöëi phoá vúái tònh hònh. Trûúâng húåp khaác coá thïí laâ nhûäng
taâi saãn naây thuöåc vïì töí tiïn vaâ àûúåc thûâa kïë laåi cho nhûäng ngûúâi ngoaâi gia àònh. Tuy
nhiïn, ngay caã trong trûúâng húåp naây, viïåc baán ài taâi saãn coá thïí goáp phêìn giaãi quyïët vêën
àïì, miïîn laâ ngûúâi àûúåc thûâa kïë taâi saãn caãm thêëy mònh cuäng coá möåt phêìn traách nhiïåm àïí
höî trúå nhûäng ngûúâi hoaån naån.
Möåt bùçng chûáng khaác vïì viïåc caác höå gia àònh ruát tiïìn tiïët kiïåm àïí giaãi quyïët vêën àïì
khi coá möåt ngûúâi trong nhaâ bõ chïët coá thïí àûúåc tòm thêëy tûâ nhûäng söë liïåu úã Kagera vïì caác
thaânh viïn trong caác hiïåp höåi tñn duång vaâ höî trúå lêîn nhau (ROSCAs). Trong àúåt 1 cuãa
cuöåc khaão saát, 51% trong söë 80 höå gia àònh coá ngûúâi chïët trong thúâi gian 18 thaáng khaão
saát àïìu laâ thaânh viïn cuãa caác höåi ROSCAs; cuöëi àúåt khaão saát, tyã lïå tham gia vaâo caác höåi
naây giaãm xuöëng coân 36%. Trong söë caác höå gia àònh khöng coá ngûúâi chïët trong suöët thúâi
gian khaão saát, tó lïå tham gia vaâo caác höåi ROSCAs khöng mêëy thay àöíi, tûâ 41% trong àúåt
1 xuöëng 36% trong àúåt 4.

Baãng 4.5: Súã hûäu taâi saãn trong caác höå gia àònh coá vaâ khöng coá ngûúâi tûã vong (Tyã
lïå trong töíng söë caác höå gia àònh)

Huyïån Rakai, U-gan-àa Vuâng Kagera, Tan-da-nia


Gia àònh khöng Gia àònh coá Gia àònh khöng Gia àònh coá
Taâi saãn coá ngûúâi tûã vong ngûúâi tûã vong coá ngûúâi tûã vong ngûúâi tûã vong

Xe àaåp
Thùm lêìn 1 34 39 27 26
Thùm lêìn 2 41 35 29 28
Àaâi
Thùm lêìn 1 30 40 31 36
Thùm lêìn 2 37 36 35 35

Nguöìn: Taác giaã tñnh toaán, dûåa vaâo taâi liïåu cuãa Menon vaâ caác TG khaác 1996.

193
Mùåc duâ cuöåc khaão saát úã Chiïìng Mai khöng cho pheáp so saánh sûå khaác nhau vïì taâi
chñnh giûäa caác höå gia àònh coá ngûúâi chïët vaâ caác höå khöng coá ngûúâi chïët, khoaãng 41% caác
höå gia àònh coá ngûúâi chïët àaä baán àêët àai, 57% àaä ruát möåt söë tiïìn tiïët kiïåm, vaâ 24% vay
mûúån tiïìn cuãa húåp taác xaä hay tûâ caác quyä quay voâng (nhû ROSCAs) àïí öín àõnh sau khi coá
ngûúâi chïët. Coá leä vò sûå giaâu coá hún cuãa caác gia àònh Thaái Lan nïn hoå coá thïí giaãm búát aãnh
hûúãng cuãa söëc theo nhûäng caách naây, chûá khöng phaãi àiïìu chónh laåi caác thaânh viïn trong
gia àònh.
Höî trúå tûâ caác gia àònh khaác. Àöëi vúái têët caã caác höå gia àònh coá ngûúâi lúán tûã vong, sûå
giuáp àúä cuãa hoå haâng hay laáng giïìng coá têìm quan troång àùåc biïåt höî trúå cho nhûäng cöë gùæng
cuãa gia àònh. Caác nhaâ hoaåch àõnh chñnh saách tòm caách sûã duång töëi ûu nhûäng nguöìn lûåc
haån heåp àïí khùæc phuåc aãnh hûúãng àöëi vúái gia àònh ngûúâi chïët thûúâng cuäng traánh khöng
muöën can thiïåp vaâo nhûäng chuyïån riïng tû nhû vêåy. Àïí laâm àûúåc àiïìu naây, hoå cêìn coá
nhûäng thöng tin vïì sûå höî trúå cuãa caác gia àònh xung quanh trong nhûäng cöång àöìng maâ hoå
nghiïn cûáu. Nhûäng