Περιεχόµενα

Της σύνταξης....................................................................................................................3
Αλέκας Παπαρήγα: Επίκαιρες σκέψεις στα 80 χρόνια από την ίδρυση της
Κοµµουνιστικής ∆ιεθνούς..................................................................................................5
Κοµµουνιστική πειθαρχία: Όρος για σκληρή πάλη µέχρι τη
νίκη..................................................................................................................................14
Χρήστου Τσιντζιλώνη: Η Κοµµουνιστική ∆ιεθνής και το Κοµµουνιστικό Κόµµα
Ελλάδας..........................................................................................................................28
Βασικοί σταθµοί της ιστορίας της Κ.∆..............................................................................41
Β. Ι. Λένιν: Θέσεις και εισήγηση για την αστική δηµοκρατία και τη δικτατορία του
προλεταριάτου.................................................................................................................46
H πάλη για την παγκόσµια δικτατορία του προλεταριάτου και οι βασικοί τύποι των
επαναστάσεων................................................................................................................54
Λάµπρου Τσελίκα: Ιστορική επισκόπηση της οικονοµικής ανάπτυξης της ΕΣΣ∆
………………………………………………………………………..………………..........…..56
Κώστα Κατσιαµάνη: Οι παιδαγωγικές αντιλήψεις του Α. Σ.
Μακαρένκο………..……………………………………………………………………....……74
∆ώρας Μόσχου: Αναπαλαιωµένες αστικές προσεγγίσεις του εµφυλίου
πολέµου………………………………………..……………………………………...…….….83

Βιβλιοπαρουσίαση
Ι. Β. Στάλιν, «Οικονοµικά προβλήµατα του σοσιαλισµού στην
ΕΣΣ∆»……………………………………………………………………………………….…..90
Ν. Μπελογιάννη: «Το ξένο κεφάλαιο στην Ελλάδα»……………………….….……………94

KKE

Της Σύνταξης

H KOMEΠ επέλεξε να αφιερώσει το τελευταίο τεύχος του 1999 στην επέτειο ενός γεγονότος που σφράγισε τον
20ό αιώνα: στα 80 χρόνια από την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς (Γ΄ Διεθνής) το 1919.
Αυτή η επέτειος, όπως και κάθε άλλη σημαντική επέτειος, μπορεί να γίνει για τους κομμουνιστές και τις
κομμουνίστριες μια ευκαιρία για να ενισχυθεί η ιστορική μνήμη και γνώση. Κυρίως, όμως, αποτελεί αφορμή για
σκέψεις, προβληματισμούς, συμπεράσματα και διατύπωση θεωρητικών γενικεύσεων και πιο ολοκληρωμένων
πολιτικών επεξεργασιών με βάση τις εμπειρίες της ταξικής πάλης και τους καρπούς που απέδωσε η στρατηγική
και τακτική του επαναστατικού εργατικού κινήματος.

Το Πρόγραμμα του ΚΚΕ διατυπώνει την πρόβλεψη ότι ο 21ος αιώνας θα είναι ο αιώνας μιας καινούργιας
ανόδου του παγκόσμιου επαναστατικού κινήματος και μιας νέας σειράς κοινωνικών επαναστάσεων. Θέτει ως
προϋπόθεση για τη νέα «έφοδο του προλεταριάτου προς τον ουρανό», και επείγον καθήκον, την
ανασυγκρότηση του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος και την έξοδό του από την κατάσταση της κρίσης και
της υποχώρησης, την αποκατάσταση της ενότητάς του, στη βάση του μαρξισμού-λενινισμού, του
προλεταριακού διεθνισμού και της ενιαίας στρατηγικής, όπως και τη συγκεκριμένη οργανωτική έκφρασή της.
Στην εκπλήρωση αυτού του καθήκοντος, πολύτιμη πηγή βοήθειας αποτελεί η εμπειρία της Τρίτης Διεθνούς.
Στα πλαίσια του αφιερώματος περιλαμβάνονται άρθρα στελεχών του ΚΚΕ και ντοκουμέντα της
Κομμουνιστικής Διεθνούς.
Στο άρθρο της ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ Αλέκας Παπαρήγα «Επίκαιρες σκέψεις στα 80 χρόνια από την ίδρυση
της Κομμουνιστικής Διεθνούς», προσεγγίζονται ζητήματα που αφορούν τη στρατηγική και τακτική του
κομμουνιστικού κινήματος στη βάση των εμπειριών της Κ. Δ., ζητήματα της αποκατάστασης της ενότητάς του
και έκφρασής της σε συγκεκριμένη οργανωμένη μορφή, σε ένα κέντρο αναφοράς, ζητήματα που αφορούν τις
σχέσεις μεταξύ κομμουνιστικών κομμάτων και την αντίληψη του ΚΚΕ για τον προλεταριακό διεθνισμό.
Στο άρθρο «Κομμουνιστική πειθαρχία: Ορος για σκληρή πάλη μέχρι τη νίκη», αναπτύσσεται, με βάση τις
λενινιστικές παρακαταθήκες, το ζήτημα της κομματικής πειθαρχίας και των προϋποθέσεών της σήμερα, ως
κομβικό ζήτημα το οποίο συνδέεται με την όλη κομματική ζωή και δράση, ως αποφασιστικός παράγοντας για
την καθοδήγηση του αγώνα της εργατικής τάξης μέχρι τη νίκη.
Στο άρθρο «Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας» αποτυπώνεται η πορεία
εξέλιξης των σχέσεων του Κόμματος με την Γ΄ Διεθνή ως οργανικό της τμήμα, τεκμηριώνεται η επίδρασή της
στη διαμόρφωση της στρατηγικής του και αναδεικνύεται η συμβολή της στην ανάπτυξη του ΚΚΕ, ως κόμμα
νέου τύπου.
Από τα ντοκουμέντα της Κομμουνιστικής Διεθνούς που είχαμε στη διάθεσή μας, επιλέξαμε να δημοσιεύσουμε
ένα μεγάλο απόσπασμα από το πολύ σημαντικό έργο του Λένιν «Θέσεις και εισήγηση για την αστική
Σελίδα 1 / 2

KKE

Της Σύνταξης

δημοκρατία και τη δικτατορία του προλεταριάτου», πάντα επίκαιρο και ιδιαίτερα σήμερα με την έξαρση της
αντικομμουνιστικής επίθεσης γύρω από τα ζητήματα της επαναστατικής βίας, του κράτους και της
«νομιμότητας». Το Ι συνέδριο της Κ. Δ. ενέκρινε ομόφωνα τις θέσεις αυτές που παρουσίασε ο Β. Ι. Λένιν στο
συνέδριο στις 4 Μάρτη του 1919.
Επίσης συμπεριλάβαμε ένα χαρακτηριστικό κεφάλαιο με τίτλο «Η πάλη για την παγκόσμια διχτατορία του
προλεταριάτου και οι βασικοί τύποι των επαναστάσεων» από το Πρόγραμμα της Κ.Δ του 1928. Στο
κεφάλαιο αυτό αποτυπώνονται οι στρατηγικές επεξεργασίες της Κ.Δ για ομάδες χωρών, ανάλογα με την
ανάπτυξη των καπιταλιστικών σχέσεων σε αυτές και τη θέση τους στο παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό σύστημα.
Το αφιέρωμα ολοκληρώνεται με το χρονολόγιο βασικών σταθμών της ιστορίας της Γ΄ Διεθνούς.
Στην ενότητα «Σοσιαλισμός» υπάρχει το άρθρο «Ιστορική επισκόπηση της οικονομικής ανάπτυξης της
ΕΣΣΔ (περίοδος 1917-1955)», το οποίο δίνει στοιχεία για την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων αυτή την
περίοδο, που αποδείχνουν το ανυπόστατο του αστικού ισχυρισμού ότι στη σχεδιασμένη σοσιαλιστική οικονομία
δεν υπάρχει αξιόλογη ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων.
Στην ενότητα «Ιδεολογία-Παιδεία» δημοσιεύουμε το άρθρο «Οι παιδαγωγικές αντιλήψεις του Α. Σ.
Μακάρενκο», αφιερωμένο στα 60 χρόνια από το θάνατο του μεγάλο παιδαγωγού (1888-1939). Στο άρθρο
αναδεικνύεται η μεγάλη προσφορά του στη θεωρία και πρακτική της σοσιαλιστικής παιδαγωγικής, στα πλαίσια
της γιγάντιας εκπαιδευτικής προσπάθειας του νεαρού σοβιετικού σοσιαλιστικού κράτους.
Στην ενότητα «Ιστορία» φιλοξενείται το άρθρο «Αναπαλαιωμένες αστικές προσεγγίσεις του εμφυλίου
πολέμου», στο οποίο ασκείται κριτική από τη σκοπιά του ιστορικού υλισμού στις προσεγγίσεις του εμφυλίου
από τον αστικό επιστημονικό λόγο, που κάθε άλλο παρά «αντικειμενικός» είναι όπως θέλει να παρουσιάζεται,
αλλά υπηρετεί συγκεκριμένες πολιτικές σκοπιμότητες της κυρίαρχης τάξης.
Τέλος, στην ύλη του παρόντος τεύχους συμπεριλαμβάνεται βιβλιοπαρουσίαση για δύο εκδοτικές επιτυχίες της
«Σύγχρονης Εποχής». Το έργο ανάπτυξης της πολιτικής οικονομίας του σοσιαλισμού του Ι. Β. Στάλιν
«Οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ» και η ιστορικού-οικονομικού χαρακτήρα μελέτη του
Ν. Μπελογιάννη «Το ξένο κεφάλαιο στην Ελλάδα».
Στα Κομματικά Ντοκουμέντα ο αναγνώστης και η αναγνώστρια μπορούν να βρουν τη «Διακήρυξη της ΚΕ του
ΚΚΕ προς τον ελληνικό λαό», ενόψει των επερχόμενων εκλογών για το Εθνικό Κοινοβούλιο.

Σελίδα 2 / 2

KKE

Επίκαιρες σκέψεις στα 80 χρόνια από την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς
Αλέκα Παπαρήγα

Η ίδρυση της Τρίτης Διεθνούς (Κομμουνιστική Διεθνής) το 1919 και στη συνέχεια η δράση της χωρίς
αμφιβολία κατατάσσεται στα πιο μεγάλα πολιτικά «γεγονότα» του 20ού αιώνα, με ευεργετική επίδραση στο
παγκόσμιο κομμουνιστικό και λαϊκό κίνημα. Αυτό που ξεχωρίζει την Τρίτη Διεθνή από τις δύο προηγούμενες
είναι, κατ' αρχήν, ότι φέρνει τη σφραγίδα της νίκης της πρώτης νικηφόρας σοσιαλιστικής επανάστασης,
αλλά και τις συνέπειες από τη χρεοκοπία της Δεύτερης Διεθνούς.
Η Τρίτη Διεθνής γεννήθηκε μέσα από μια οξυμένη ιδεολογική και πολιτική αντιπαράθεση που εκδηλώθηκε
στους κόλπους της Δεύτερης Διεθνούς, με επίκεντρο μεγάλα θεωρητικά και πρακτικά ζητήματα τα οποία τότε
διατυπώνονταν συνήθως ως προβλήματα σχετικά με: Τις δημοκρατικές ελευθερίες στον καπιταλισμό, το θέμα
της κατάκτησης της εξουσίας, τις συνθήκες μέσα στις οποίες μπορεί να γίνει δυνατή η κατάκτηση της εξουσίας
από την εργατική τάξη και τους συμμάχους της, το ζήτημα της δικτατορίας του προλεταριάτου.

Ο σπινθήρας που άναψε τη φωτιά και οδήγησε στη χρεοκοπία της Δεύτερης Διεθνούς δεν ήταν ένα επί μέρους
γεγονός, αλλά ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ: Ο χαρακτήρας του πολέμου, η αθέτηση των διακηρύξεων της Βασιλείας του
1912 από την πλευρά των περισσοτέρων κομμάτων της Β΄ Διεθνούς, τα οποία δεν εφάρμοσαν τις αντιπολεμικές
αποφάσεις. Με την έναρξη του πολέμου τάχθηκαν με το μέρος των κυβερνήσεών τους, ψηφίζοντας μάλιστα
από την πρώτη στιγμή τις πολεμικές πιστώσεις, κάνοντας δηλαδή ένα αποφασιστικό βήμα που τελικά τα έφερε
στο στρατόπεδο των υπερασπιστών της ιμπεριαλιστικής πολιτικής.
Ο Λένιν υπογράμμιζε ότι η ίδρυση της Κ. Δ. σημαίνει καταχώρηση των κατακτήσεων όχι μόνο των μαζών
του ρωσικού προλεταριάτου αλλά και του προλεταριάτου της Γερμανίας, της Αυστρίας, της Ουγγαρίας, του
αγώνα για να νικήσουν οι εργαζόμενοι όλου του κόσμου.
Η δυναμική της Τρίτης Διεθνούς δεν προκύπτει αποκλειστικά από τον επαναστατικό ενθουσιασμό που
γέννησε η νίκη της σοσιαλιστικής επανάστασης. Πηγάζει κυρίως από την επαλήθευση της θέσης ότι όχι μόνο
ήταν αναγκαία αλλά και ήταν δυνατή η επαναστατική ανατροπή του καπιταλισμού. Κινητήρια δύναμή της
αποτέλεσε η εκτίμηση, που ισχύει ως σήμερα ανεξάρτητα από τα ζίγκ-ζάγκ και τις προσωρινές
παλινδρομήσεις, ότι η ανθρωπότητα ζει σε μια εποχή περάσματος από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό.
Από την πρώτη στιγμή της ίδρυσής της, η Τρίτη Διεθνής βρίσκεται αντιμέτωπη όχι μόνο με τη σκληρή
αντίδραση του ιμπεριαλισμού αλλά και με το φούντωμα του οπορτουνισμού, δηλαδή από την πιο βαθιά και
ουσιαστική διείσδυση της αστικής ιδεολογίας στο εργατικό κίνημα.
Ο Λένιν πολύ εύστοχα τόνισε ότι η Τρίτη Διεθνής προετοιμάστηκε για αρκετά χρόνια και στη συνέχεια έγινε
για να μην επιτραπεί στους σοσιαλιστές να αναγνωρίζουν τη σοσιαλιστική επανάσταση μόνο στα λόγια, για να
κατακτήσουν την ενότητα στη δράση εκείνα τα κομμουνιστικά κόμματα που είναι ικανά να αποδείξουν με έργα
και αποφασιστικότητα την προθυμία και την ικανότητά τους να εισάγουν στις συνειδήσεις των λαϊκών μαζών
βασικές αλήθειες, που εκείνη την εποχή διατυπώνονταν πολύ συγκεκριμένα με βάση τη συγκεκριμένη
επικαιρότητα:
-   Oτι ο επερχόμενος πρώτος παγκόσμιος πόλεμος δεν έχει καμία σχέση με τις διακηρύξεις περί «των
εθνικών ελευθεριών των λαών».

-   Οτι η συμμαχία της ΑΝΤΑΝΤ είναι το ίδιο ιμπεριαλιστική-αιματηρή όπως και ο γερμανικός
ιμπεριαλισμός. Και από τις δύο πλευρές ο πόλεμος ήταν ιμπεριαλιστικός, ανεξάρτητα ποιός έκανε το πρώτο
βήμα στο ξέσπασμά του.
Σελίδα 1 / 9

KKE

Επίκαιρες σκέψεις στα 80 χρόνια από την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς
Αλέκα Παπαρήγα

-   Οτι από την πλευρά των εργατών θα ήταν έγκλημα στον πόλεμο αυτό να πυροβολούν ο ένας τον άλλο.

-   Οτι ο πόλεμος μπορεί να οδηγήσει στην προλεταριακή επανάσταση.

Η Τρίτη Διεθνής έδρασε για 24 ολόκληρα χρόνια, σε μια περίοδο που ο καπιταλισμός είχε ήδη περάσει στο
ανώτατο στάδιο του, τον ιμπεριαλισμό. Είχε αρχίσει να βαθαίνει η εσωτερική διάσπαση του καπιταλιστικού
κόσμου, λόγω των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων, είχε εκδηλωθεί το βασικό του γνώρισμα, ο πόλεμος για την
αναδιανομή των αγορών, την κατάκτηση των αποικιών.
Είναι αδύνατο να εκτεθεί στα όρια ενός άρθρου όλη η πορεία της Τρίτης Διεθνούς, η σημαντική επίδρασή της
στην ανάπτυξη των κομμουνιστικών κομμάτων, τα περισσότερα από τα οποία έκαναν τα πρώτα τους βήματα,
σε απίστευτα δύσκολες συνθήκες, στις περισσότερες περιπτώσεις σε καθεστώς διωγμών και παρανομίας. Είναι
ακόμα πιο δύσκολο να αναλυθεί με επάρκεια η ιδεολογικοπολιτική πορεία της Διεθνούς μέσα σε συνθήκες
γοργών αλλαγών και εξελίξεων.
Δεν είναι υπερβολή να ισχυριστούμε ότι από την πρώτη στιγμή της ίδρυσής της η Τρίτη Διεθνής επιδίωξε να
βαθύνει σε ένα μεγάλο θεωρητικό και πρακτικό πρόβλημα, πώς η τακτική θα ενταχθεί στην πάλη για το
στρατηγικό σκοπό που είναι η ανατροπή του καπιταλισμού, η πραγματοποίηση της σοσιαλιστικής
επανάστασης.
Το ζήτημα αυτό δεν είναι εξ ορισμού λυμένο μόνο και μόνο γιατί το κάθε κόμμα ή όλα τα κόμματα μαζί
υιοθετούν την επιστημονική θεωρία του σοσιαλισμού. Ανεξάρτητα ακόμα από διαπιστώσεις που έχουν γίνει
από τα όργανα της Διεθνούς, ότι σημειώθηκαν λάθη ή και άστοχες επιλογές, αυτό που εμείς σήμερα πρέπει να
κρατήσουμε είναι η προσήλωση στη μελέτη των θεωρητικών και πρακτικών ζητημάτων τακτικής και
στρατηγικής.
Οπωσδήποτε έπαιξε ρόλο και το γεγονός ότι για ένα διάστημα μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, η
Κομμουνιστική Διεθνής υιοθετούσε τη θέση ότι υπάρχει δυνατότητα άμεσης νίκης του σοσιαλισμού και σε
άλλες χώρες, πέραν της ΕΣΣΔ. Σοβαρό ρόλο επίσης έπαιξε και η δοκιμασμένη πείρα του μπολσεβίκικου
κόμματος, που είναι το πρώτο και το κατ' εξοχήν κόμμα που μπόρεσε να επιδείξει ολοκληρωμένη ικανότητα στη
σύνδεση του καθημερινού αγώνα με τον τελικό σκοπό, στη χάραξη μιας πετυχημένης στρατηγικής που έκανε
πραγματικότητα την ώριμη να πραγματοποιηθεί, πρώτη νικηφόρα στην ιστορία σοσιαλιστική επανάσταση.
Η λενινιστική διδασκαλία έβαλε τη σφραγίδα της στις επεξεργασίες και στη χάραξη των καθηκόντων της
Τρίτης Διεθνούς. Από εκεί προήλθε και η ιδιαίτερη θέση που διαδραμάτισε το ΚΚΣΕ στις γραμμές του διεθνούς
κομμουνιστικού κινήματος, σε μια περίοδο μάλιστα που δεν υπήρχε πουθενά αλλού η πείρα της επανάστασης
και της σοσιαλιστικής οικοδόμησης.
Στο τρίτο συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς το 1921, ο Λένιν υποστήριξε ότι τελείωσε η πρώτη περίοδος
επαναστατικής ανόδου μετά τον πόλεμο. Η εργατική τάξη βρίσκεται στο επίκεντρο μιας οξυμένης αντεπίθεσης,
οι δυσκολίες και τα πολύπλοκα καθήκοντα ορθώνονταν μπροστά στο κομμουνιστικό κίνημα. Διαπιστώνεται
ότι η επανάσταση δε μπορεί να συνεχιστεί με θυελλώδη ρυθμό. Παρ' όλα αυτά ο Λένιν, ως ηγέτης του
Σελίδα 2 / 9

KKE

Επίκαιρες σκέψεις στα 80 χρόνια από την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς
Αλέκα Παπαρήγα
μπολσεβίκικου κόμματος, δε συνιστούσε παραίτηση από το στρατηγικό σκοπό, σημείωνε την ανάγκη να
συγκεντρωθεί η προσοχή στην εργατική τάξη, στο καθήκον της ανύψωσης του αγώνα της σε πολιτικό,
προσαρμογή και όχι εγκατάλειψη της πάλης για το σοσιαλισμό, σε συνθήκες όμως που αυτή η πάλη
παίρνει μακρόχρονο χαρακτήρα.
Εκείνη ακριβώς την περίοδο εμφανίζονται πιο καθαρά οι βαθύτερες κοινωνικές ρίζες και αιτίες που
επιτρέπουν την ανάπτυξη των παρεκκλίσεων δεξιού και αριστερού χαρακτήρα, όπως συνηθίζονταν τότε να
διαιρούνται. Στο έδαφος των ανεκπλήρωτων προσδοκιών για άμεση νίκη της επανάστασης σε περισσότερες
χώρες, στο έδαφος των δυσκολιών στις νέες συνθήκες σχετικής σταθεροποίησης του καπιταλισμού, φουντώνει η
ιδεολογική διαπάλη εντός της Διεθνούς.
Πιστεύω ότι θα αποδειχθεί πολύ χρήσιμη η μελέτη της ιδεολογικής αναμέτρησης της περιόδου εκείνης για
πολλούς λόγους και κυρίως όχι μόνο ιστορικούς. Η τακτική του οπορτουνισμού, η μεταλλαγή μιας αριστερής
παρέκκλισης σε δεξιά, προσφέρει πολύτιμη πείρα, ιδιαίτερα χρήσιμη σήμερα γιατί σε τελευταία ανάλυση
αποδεικνύεται ότι όσες αλλαγές και αν έχουν συμβεί, και έχουν συμβεί, δεν έχουν διαφοροποιήσει τη
μεθοδολογία και κυρίως το περιεχόμενο των ιδεών και ιδεολογημάτων των οπορτουνιστών.
Διαβάζοντας την πολεμική που ασκεί ο Λένιν απέναντι στις δεξιές παρεκκλίσεις και στα «αριστερά
παιδιαρίσματα», διαπιστώνει κανείς ακόμα καλύτερα ότι δεν άλλαξαν και πολλά. Διαβάζοντας υλικά αυτής της
περιόδου, αυτά τα λίγα που έχουμε στη διάθεσή μας, μπορεί εύκολα κανείς να καταλάβει ότι δεν είναι και πολύ
δύσκολο μια δογματική αριστερίστικη άποψη και μια δεξιά οπορτουνιστική να συμπέσουν, να συγκλίνουν
τελικά στον ίδιο στόχο, στη συκοφάντηση της μαρξιστικής-λενινιστικής θεωρίας, ενώ από κοινού κτυπάνε όλοι
μαζί τη δικτατορία του προλεταριάτου και το κομμουνιστικό κόμμα, αμείλικτα.
Από τη στιγμή που ο οπορτουνισμός αποτελεί αντανάκλαση της αστικής ιδεολογίας στο εργατικό κίνημα δεν
έχει δυνατότητες και περιθώρια σημαντικής ανανέωσης και ανάπτυξης ιδεών, ούτε καν θεαματικού
εκσυγχρονισμού. Η αστική ιδεολογία έχει και αυτή τα περιθώριά της, ως ιδεολογία ενός συστήματος που δεν
είναι αιώνιο, βαδίζει σε ένα δρόμο σήψης και παρακμής.
Μετά την αυτοδιάλυση της Τρίτης Διεθνούς, είναι εμφανής η σταδιακή τάση χαλάρωσης του κοινού
προβληματισμού για θέματα στρατηγικής του κομμουνιστικού κινήματος, πράγμα που οφείλεται σε πολλούς
βέβαια λόγους και όχι αποκλειστικά και μόνο γιατί έπαψε να λειτουργεί το ενιαίο καθοδηγητικό κέντρο του
κομμουνιστικού κινήματος.
Αξίζει κατά τη γνώμη μου, έστω και με τον κίνδυνο της απλούστευσης, να θυμηθούμε ορισμένες από τις πιο
βασικές επεξεργασίες της Τρίτης Διεθνούς γύρω από το θέμα πώς η εργατική τάξη και οι σύμμαχοί της θα
κατακτήσουν την εξουσία, πώς τα διάφορα άλλα κινήματα, το εθνικό-αντιαποικιακό, τα αντιιμπεριαλιστικά
και εθνικοαπελευθερωτικά θα αποτελέσουν ένα ενιαίο ρεύμα με το κομμουνιστικό κίνημα στην πάλη κατά του
ιμπεριαλισμού.
Η Τρίτη Διεθνής, στο πρώτο κιόλας συνέδριό της, υιοθέτησε και ανέπτυξε - ως ένα βαθμό στις συγκεκριμένες
συνθήκες - τις λενινιστικές θέσεις για τον ιμπεριαλισμό, την επαναστατική κατάσταση, τη δυνατότητα νίκης του
σοσιαλισμού σε μια χώρα ή σε ορισμένες μαζί. Πρόβαλε τις διαφορές ανάμεσα στην προλεταριακή και αστική
δημοκρατία, αποκάλυψε τις ρίζες του αριστερού και δεξιού οπορτουνισμού, έθεσε το καθήκον τα ανώριμα
κομμουνιστικά κόμματα να μετατραπούν σε κόμματα νέου τύπου.
Από τα πιο σημαντικά ζητήματα που απασχόλησαν την Τρίτη Διεθνή στην κατοπινή πορεία της και στα
συνέδριά της ήταν το πρόβλημα των συμμαχιών της εργατικής τάξης, ιδιαίτερα η συμμαχία με την αγροτιά, σε
συνάρτηση με το πρόβλημα της εξουσίας.
Διατυπώθηκε αρχικά η θέση για τη δημιουργία του ενιαίου εργατικού μετώπου με στόχο την ανάδειξη
Σελίδα 3 / 9

KKE

Επίκαιρες σκέψεις στα 80 χρόνια από την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς
Αλέκα Παπαρήγα
εργατικής κυβέρνησης, η οποία στην πορεία μετεξελίχθηκε σε εργατο-αγροτικό μέτωπο.
Για τις συνθήκες του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος στις αποικίες αναπτύσσεται η ιδέα του ενιαίου
αντιιμπεριαλιστικού μετώπου. Σε κάθε περίπτωση ο χαρακτήρας του μετώπου και κυρίως η δυναμική του
καθορίζονταν από τον καθοδηγητικό ρόλο του Κόμματος.
Κύρια θέση στις αποφάσεις έπαιρνε η κατεύθυνση ότι πρέπει το κάθε μέλος του κόμματος να αναδειχθεί σε
προπαγανδιστή και οργανωτή, διαπαιδαγωγητή των λαϊκών μαζών.
Η εργατική κυβέρνηση, σύμφωνα με τις τότε επεξεργασίες, μπορούσε να προκύψει με βάση το κοινοβούλιο,
αλλά σε στενή σχέση με τον επαναστατικό αγώνα, στηριγμένη στις μάζες και δυναμώνοντας τον επαναστατικό
αγώνα. Για άλλες χώρες αποτελούσε άμεσο καθήκον, ενώ για άλλες προβαλλόταν ως καθήκον ζύμωσης,
ανάλογα δηλαδή με το συσχετισμό δυνάμεων. Δεν ταύτιζαν την κυβέρνηση αυτή με τη δικτατορία του
προλεταριάτου, όμως θεωρούσαν ότι η συνεπής εφαρμογή των υποχρεωτικών μέτρων που αυτή έπρεπε να
πάρει μπορούσε να προετοιμάσει το πέρασμα στο σοσιαλισμό.
Γύρω από το θέμα της εργατικής κυβέρνησης αναπτύχθηκε έντονος προβληματισμός και διαφορετικές
απόψεις. Υποστηρίχθηκε και η οπορτουνιστική άποψη, ιδιαίτερα σε αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες, ότι
υπήρχαν δυνατότητες μια τέτια κυβέρνηση να γνωρίσει μια μακρόχρονη ύπαρξη στα πλαίσια της αστικής
δημοκρατίας.
Στις συνθήκες του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος η Διεθνής υποστήριζε τη συγκρότηση
εθνικοεπαναστατικών και αγροτικών πολιτικών σχημάτων χωρίς όμως υποκατάσταση της δράσης των ΚΚ.
Περισσότερο έβλεπε τα σχήματα αυτά σα μαζικές οργανώσεις, στους κόλπους των οποίων θα γινόταν μια
ολόκληρη διαμάχη ανάμεσα σε αστικά και κομμουνιστικά κόμματα για την κατάκτηση του καθοδηγητικού
ρόλου.
Η ιδεολογική διαμάχη στους κόλπους της Τρίτης Διεθνούς απασχολήθηκε αρκετά με το χαρακτήρα της
μεταβατικής περιόδου και τα μεταβατικά συνθήματα που θα βοηθούσαν να προσελκυστούν οι λαϊκές μάζες στη
σοσιαλιστική επανάσταση.
Ο Λένιν ειδικότερα συνέβαλε με τη σκέψη του και την πείρα της ρωσικής επανάστασης προβάλλοντας τη
θέση ότι από τη στιγμή που δεν υπάρχουν οι αντικειμενικές προϋποθέσεις να καλέσεις το λαό για το
σοσιαλισμό, αυτό που έχει σημασία είναι να οργανώσεις και να ανεβάσεις την πάλη που μπορεί να
οδηγήσει στον τελικό σκοπό. Η Διεθνής επεξεργάστηκε την τακτική για τη δημιουργία του ενιαίου
προλεταριακού μετώπου, το τράβηγμα των μισοπρολεταριακών μικροαστικών στρωμάτων που εκείνη την
περίοδο κυρίως απαρτίζονταν από την αγροτιά, και ένα μέρος μικροαστών υπαλλήλων και διανοουμένων.
Αναπτύχθηκε έτσι ένας σημαντικός προβληματισμός, όχι όμως απαλλαγμένος, από την πλευρά των νεαρών
ακόμα ΚΚ, από λάθη και ταλαντεύσεις γύρω από το ζήτημα πώς μέσα από τα προβλήματα θα τραβηχτούν οι
λαϊκές μάζες στον εργατικό, επαναστατικό αγώνα, πώς θα επιτευχθεί η συνεργασία σε κοινωνικό επίπεδο με τη
βάση της σοσιαλδημοκρατίας, αλλά και με την ηγεσία της.
Η στάση απέναντι στη σοσιαλδημοκρατία δεν ήταν ένα απλό ζήτημα. Από τη μια μεριά έπρεπε να υπάρχει μια
ενωτική πολιτική στους αγώνες με το σημαντικό μέρος της εργατικής τάξης που επηρέαζε η
σοσιαλδημοκρατία, και από την άλλη έπρεπε να παρθεί υπόψη ότι τα κόμματά της είχαν προσχωρήσει στον
ανοικτό αντικομμουνισμό και αντισοβιετισμό.
Στην πορεία, από τα καθοδηγητικά όργανα της Τρίτης Διεθνούς διαπιστώθηκε ότι η τακτική του ενιαίου
μετώπου δεν κατανοήθηκε με ενιαίο τρόπο από όλα τα κόμματα. Αλλα κόμματα την είδαν ως κίνδυνο
συγχώνευσης των κομμουνιστικών κομμάτων με τη σοσιαλδημοκρατία, ενώ πολλά κόμματα βρήκαν την αφορμή
Σελίδα 4 / 9

KKE

Επίκαιρες σκέψεις στα 80 χρόνια από την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς
Αλέκα Παπαρήγα
να υιοθετήσουν ρεφορμιστικές θέσεις.
Πρέπει να πάρουμε υπόψη ότι οι παραπάνω προβληματισμοί και ιδεολογικές διαμάχες αναπτύχθηκαν σε
περίοδο που διαπιστωνόταν ότι υπάρχει επαναστατική άνοδος των κινημάτων, παρά το γεγονός ότι δεν
υπάρχει άμεση δυνατότητα σοσιαλιστικής επανάστασης σε άλλες χώρες.
Αρχές του 1924 η Διεθνής διαπιστώνει μια άνοδο της καπιταλιστικής οικονομίας και σχετική σταθεροποίησή
της. Ταυτόχρονα διαπίστωνε ότι η σταθερότητα είναι εντελώς σχετική. Η ζωή γρήγορα δικαίωσε την παραπάνω
θέση αφού λίγα χρόνια μετά ξέσπασε η μεγάλη οικονομική κρίση, η οποία έφερε πιο καθαρά στην επιφάνεια
την ανάπτυξη νέων κόμπων, όπως τονίζονταν, ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων, που οδήγησαν τελικά και στην
έκρηξη του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου.
Η σχετική σταθεροποίηση του καπιταλισμού οδήγησε στην ενδυνάμωση των οπορτουνιστικών απόψεων περί
«του οργανωμένου καπιταλισμού». Εφθασαν στο σημείο μάλιστα να ισχυρίζονται ότι ο ιμπεριαλισμός δεν
ενδιαφέρεται πια για αγορές και για τις αποικίες.
Για άλλη μια φορά γίνεται φανερό ότι η πίεση της αστικής ιδεολογίας είναι ισχυρή στις γραμμές του εργατικού
και κομμουνιστικού κινήματος, πίεση που οδηγεί ταυτόχρονα και στην άνδρωση δογματικών-αριστερίστικων
απόψεων.
Η πάλη κατά του φασισμού και η αποτροπή του πολέμου συγκεντρώνει την προσοχή της Διεθνούς και ενώ
ακόμη, όπως φαίνεται, δεν έχει γίνει βαθύτερη επεξεργασία και ουσιαστική αντιμετώπιση των ιδεολογικών
παρεκκλίσεων.
Είναι γνωστή η συμβολή της Τρίτης Διεθνούς στην επεξεργασία της πολιτικής του Λαϊκού Μετώπου για την
αντιμετώπιση του φασισμού και του πολέμου. Οι ενωτικές πρωτοβουλίες μπροστά στον πόλεμο και το φασισμό
γίνονται το χαρακτηριστικό στοιχείο της πολιτικής των ΚΚ, ιδιαίτερα στην ευρωπαϊκή περιοχή. Ανεξάρτητα
από τα αποτελέσματα που είχε η πολιτική αυτή στις συγκεκριμένες συνθήκες, ανεξάρτητα από τους όποιους
προβληματισμούς μπορεί να κάνει κανείς εκ των υστέρων και με τη νέα πείρα που υπάρχει, είναι βέβαιο ότι η
δράση για το Λαϊκό Μέτωπο συνέβαλε στη διεύρυνση της λαϊκής ενότητας και της κοινής δράσης, κυρίως
έδοσε πλούσια πείρα για την πολιτική συμμαχιών στο επίπεδο του κινήματος. Παρά το γεγονός ότι έχουν
περάσει πολλά χρόνια, έχουν μεσολαβήσει σημαντικές αλλαγές θα ωφελούσε πολύ, έστω στο επίπεδο της
ιστορικής μελέτης της πείρας του κομμουνιστικού κινήματος, να γινόταν αντικείμενο βαθύτερης μελέτης η
περίοδος αυτή και κυρίως οι επεξεργασίες της Τρίτης Διεθνούς για τα θέματα των συμμαχιών, τα ζητήματα
σύνδεσης τακτικής και στρατηγικής. Για το κομμουνιστικό κίνημα, για το κάθε χωριστό κομμουνιστικό κόμμα,
η πολιτική των συμμαχιών συνιστά ένα από τα πιο σύνθετα και πολύπλοκα ζητήματα.
Το ξέσπασμα του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, η αυτοδιάλυση της Τρίτης Διεθνούς, οι κατοπινές εξελίξεις
δεν έδοσαν τη δυνατότητα μιας βαθύτερης αποτίμησης της σημασίας και του ρόλου της Διεθνούς που
σχετίζεται με θέματα στρατηγικής του κομμουνιστικού κινήματος.
Ενα από τα προβλήματα που χαρακτηρίζουν την ορμητική άνοδο του κομμουνιστικού κινήματος είναι ότι δε
συμβάδιζε, στο μέτρο πάντα του δυνατού, η νηφάλια, συλλογική κριτική αποτίμηση της πείρας. Ετσι ώστε η
διόρθωση των λαθών, η ανάπτυξη ή η αναπροσαρμογή των θέσεων να βασίζεται σε μια μεθοδική ανάλυση της
εξελισσόμενης πραγματικότητας, της γενίκευσης της πείρας της ταξικής, επαναστατικής πάλης με βάση πάντα
τις αρχές της επαναστατικής θεωρίας μας.
Δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι η Τρίτη Διεθνής συγκέντρωσε τα πυρά των αστικών κυβερνήσεων, των
ιμπεριαλιστικών κρατών και οργανισμών. Εγινε το δεύτερο καρφί στο μάτι τους, μετά βεβαίως την Οκτωβριανή
Επανάσταση και την εγκαθίδρυση της πρώτης στην ιστορία δικτατορίας του προλεταριάτου.

Σελίδα 5 / 9

KKE

Επίκαιρες σκέψεις στα 80 χρόνια από την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς
Αλέκα Παπαρήγα
Μετά την νίκη της αντεπανάστασης ξεκίνησε μια ανιστόρητη, ως συνήθως, συκοφαντική εκστρατεία κατά της
Κομμουνιστικής Διεθνούς.
Οι γνωστοί πια μηδίσαντες φρόντισαν, με το γνωστό τους ανιστόρητο τρόπο, την ανορθολογική και
αντιεπιστημονική τους σκέψη, να δηλώσουν ότι ποτέ πια δεν πρέπει να υπάρξει επί της γης καμία μορφή
οργανωμένης κοινής δράσης των κομμουνιστικών κομμάτων, διότι τάχα η Διεθνής πήρε στο λαιμό της
κομμουνιστικά κόμματα, τα οδήγησε σε λάθη, κατέλυσε την αυτοτέλεια ευθύνης τους, τα υπέταξε στο ΚΚΣΕ.
Ενας λόγος παραπάνω για να σκεφθεί κανείς ότι η επέτειος της Τρίτης Διεθνούς φέρνει στην επιφάνεια το
επίκαιρο ζήτημα της ενότητας δράσης του κομμουνιστικού κινήματος και της οργανωμένης μορφής που αυτό
πρέπει να πάρει.
Ανεξάρτητα από τις γνώμες που έχουν εκφραστεί, τις κρίσεις σε συγκεκριμένες αποφάσεις και επιλογές της
Τρίτης Διεθνούς, ανεξάρτητα από την εκ των υστέρων πείρα και σοφία που τυχόν κατακτήθηκε, ένα πράγμα δε
μπορεί να αμφισβητηθεί: Οτι η ενότητα δράσης του κομμουνιστικού κινήματος δε μπορεί να επιτευχθεί δίχως
να πάρει μια συγκεκριμένη οργανωμένη μορφή. Το κομμουνιστικό κίνημα πρέπει να έχει ένα κέντρο αναφοράς.
Οπωσδήποτε η μορφή που μπορεί να πάρει η σύγχρονη Διεθνής, το πώς θα αρθρώνονται οι σχέσεις ανάμεσα
στα κόμματα, πώς θα διασφαλίζεται το ενωτικό στοιχείο με την όποια ιδιαιτερότητα συνθηκών αντιμετωπίζει το
κάθε κόμμα, είναι πρόβλημα, είναι ζήτημα για μελέτη και διερεύνηση στις σύγχρονες συνθήκες, παίρνοντας
υπόψη τη θετική και την αρνητική πείρα του παρελθόντος.
Τα όποια προβλήματα εμφανίσθηκαν στη διαδρομή της Διεθνούς δε μπορούν να αναιρέσουν την ανάγκη το
διεθνές κομμουνιστικό κίνημα να είναι ενωμένο σαν μια γροθιά απέναντι στον ενωμένο επίσης ταξικό
αντίπαλο. Η ενότητα του κομμουνιστικού κινήματος για να έχει αποτελεσματικότητα δε μπορεί παρά να
ενσαρκώνεται σε κάποια μορφή οργάνωσης, σε κάποια μορφή κεντρικού οργάνου. Οπως άλλωστε ισχύει και για
τις διεθνείς ενώσεις των φιλελεύθερων και των σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων.
Ο συντονισμός δράσης των ΚΚ, η κοινή δράση τους είναι μια μορφή διεθνούς συνεργασίας, οπωσδήποτε όμως
κατώτερη, ανεπαρκής για τις σύγχρονες ανάγκες.
Το πιο γνωστό επιχείρημα εναντίον της δημιουργίας μιας νέας κομμουνιστικής διεθνούς προκύπτει από την
κριτική στάση απέναντι σε υπαρκτά προβλήματα που εμφανίσθηκαν στις τρεις Διεθνείς, και την Τρίτη που
αποτέλεσε την κορυφαία μέχρι σήμερα μορφή ενιαίας δράσης του κομμουνιστικού κινήματος. Ακόμα και αν
δεχθούμε όλες τις κριτικές απόψεις γύρω από το πώς λειτούργησε η Τρίτη Διεθνής, δε μπορούμε να
υιοθετήσουμε τη λογική, «πονάει το κεφάλι, κόβεις κεφάλι».
Ας μου συγχωρεθεί η έκφραση ότι μια τέτια θέση ακούγεται αφελής έως και ανόητη σήμερα, όταν μάλιστα
υποστηρίζεται από κόμματα που θεωρητικοποιώντας τις δυσκολίες, έχουν προσχωρήσει στην άποψη ότι ο
σοσιαλισμός ή θα νικήσει παντού και ταυτόχρονα ή δε μπορεί να υπάρξει, παραγνωρίζοντας την ανισόμετρη
ανάπτυξη του καπιταλισμού, που την παραδέχονται σήμερα και τα αστικά κόμματα ως και οι αστοί
θεωρητικοί. Και έτσι να είναι τα πράγματα - που δεν είναι - ένας λόγος παραπάνω για να υπάρχει παγκόσμιο
κομμουνιστικό κέντρο, σε αντιστοιχία έστω με τις διεθνείς και περιφερειακές ενώσεις του ιμπεριαλισμού.
Αλλωστε, τα όποια προβλήματα εμφανίσθηκαν στους κόλπους της Διεθνούς δε γεννήθηκαν από την ύπαρξή
της. Αντανακλούσαν, ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια, τη βασανιστική πορεία ωρίμανσης των χωριστών
κομμουνιστικών κομμάτων, τη διαπάλη σε εθνικό και διεθνές επίπεδο με τον οπορτουνισμό. Τα προβλήματα
έτσι και αλλιώς ήταν πραγματικά σε εθνικό επίπεδο. Αντίθετα, αυτή προσέφερε ευρύ πεδίο για να συζητούνται
τα κοινά αυτά προβλήματα, ακόμα και να γίνονται προσωρινοί συμβιβασμοί ή να μένουν ζητήματα ανοικτά
όταν δεν υπήρχε άμεση δυνατότητα ενιαίας άποψης. Πόσο μάλλον που σήμερα η διεθνοποίηση έχει
επιταχυνθεί και είναι ακόμα πιο δύσκολο, σε σχέση με το παρελθόν, να αναδείξει κανείς απόλυτα εθνικές
ιδιαιτερότητες, έναντι των διακρατικών περιφερειακών και παγκόσμιων οργανισμών.
Σελίδα 6 / 9

KKE

Επίκαιρες σκέψεις στα 80 χρόνια από την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς
Αλέκα Παπαρήγα
Σημαντική πλευρά αυτού του επιχειρήματος είναι ότι η ύπαρξη ενός διεθνούς κέντρου, η κοινή διεθνής
οργάνωση των κομμουνιστικών κομμάτων τα στερεί από την ικανότητα να έχουν την αυτοτέλεια ευθύνης
απέναντι στο κίνημα της χώρας τους, τα δυσκολεύει να προσαρμόζονται στις εθνικές ιδιομορφίες.
Αν μελετήσουμε τα πιο βασικά δημοσιευμένα ντοκουμέντα της Τρίτης Διεθνούς, θα δούμε ότι η στόχευσή της
ήταν όχι απλά να χαράξει τα ενιαία καθήκοντα του κομμουνιστικού κινήματος αλλά και να αναδειχθούν τα
ιδιαίτερα καθήκοντα των κομμάτων ανάλογα με το επίπεδο ανάπτυξης του καπιταλισμού, ανάλογα με τη θέση
της κάθε χώρας στο ιμπεριαλιστικό σύστημα.
Το θέμα όμως είναι βαθύτερο, στην ίδια την αντίληψη της εθνικής ιδιομορφίας. Μακριά από εμάς η υποτίμηση
των συγκεκριμένων συνθηκών πάλης από χώρα σε χώρα. Ομως η ιστορική πείρα έδειξε ότι, για αρκετά
κόμματα, πίσω από τον όρο εθνική ιδιομορφία κρύβονται είτε λαθεμένες επεξεργασίες για το χαρακτήρα της
επανάστασης, είτε επηρεασμός από οπορτουνιστικές παρεκκλίσεις. Εμφανής ήταν η επίδραση της μεγάλης
πίεσης που έζησαν όλα τα κόμματα προκειμένου να προσχωρήσουν σε καταδίκη του λεγόμενου σοβιετικού
μοντέλου, να ρίξουν νερό στο μύλο του αντισοβιετισμού.
Είναι γνωστό το επιχείρημα ότι στο όνομα του διεθνισμού υποχρεώνονταν τα κομμουνιστικά κόμματα να
υπερασπίζονται άκριτα την οικοδόμηση του σοσιαλισμού στην πρώτη χώρα που το επιχείρησε, την ΕΣΣΔ.
Στο συγκεκριμένο ζήτημα ανακατεύονται, σκόπιμα στις περισσότερες περιπτώσεις, διαφορετικές πλευρές και
ζητήματα.
Η υπεράσπιση της ΕΣΣΔ, του πρώτου σοσιαλιστικού κράτους που έζησε τραγικά την ιμπεριαλιστική
περικύκλωση, ήταν ΚΑΘΗΚΟΝ των κομμουνιστικών κομμάτων, από τα πρώτα καθήκοντα, και όχι απλά ένα
πρόβλημα αλληλεγγύης, πολύ περισσότερο δεν έχει καμία σχέση με τη χυδαία αντίληψη περί υποτέλειας στο
κόμμα της χώρας αυτής.
Είναι διαφορετικό ζήτημα το πρόβλημα που συνειδητοποιήθηκε, κυρίως μετά την νίκη της αντεπανάστασης,
ότι δηλαδή η υπεράσπιση ταυτίστηκε με μια ωραιοποίηση της οικοδόμησης του σοσιαλισμού. Σε τελευταία
ανάλυση το πρόβλημα αυτό αντανακλά την επίδραση δύο παραγόντων: Το γεγονός κατ' αρχήν ότι όσα ξέρει
και βλέπει ο νοικοκύρης δεν τα ξέρει ο κόσμος όλος. Σίγουρα όμως στην ωραιοποίηση ή και στο αντίθετο
φαινόμενο της εύκολης κριτικής έπαιξε ρόλο και το γεγονός ότι η ιδεολογική δραστηριότητα, η συλλογική
προσπάθεια για την ανάπτυξη της θεωρίας είχε απελπιστικά ατονήσει στο όνομα της μη επέμβασης στα
εσωτερικά των κομμάτων, στο όνομα των άμεσων καθηκόντων του κινήματος ή στο όνομα ιδεολογικών
διαφωνιών. Ο χαρακτήρας των διεθνών συναντήσεων δεν επέτρεπε μια πλατειά ανταλλαγή και ουσιαστική
διερεύνηση των προβλημάτων της σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Σημειώνουμε με την ευκαιρία ότι εκείνα τα
κόμματα που ήθελαν τη χαλάρωση των διεθνών συναντήσεων, που κάθε κριτική τη θεωρούσαν εσωτερική
επέμβαση, αυτά τα κόμματα έκαναν συνεχώς κριτική στο σοσιαλιστικό σύστημα, έπαιρναν αποστάσεις από την
ΕΣΣΔ υιοθετώντας αστικά και μικροαστικά κριτήρια για το τί είναι σοσιαλισμός και ποιά είναι τα βασικά του
χαρακτηριστικά.
Σήμερα είμαστε πιο έμπειροι ίσως να προβληματιστούμε στο πώς πρέπει το κάθε κόμμα να εννοεί τη σωστή
θέση ότι δε μπορεί ένα κόμμα να επεμβαίνει στα εσωτερικά του άλλου.
Στις σύγχρονες συνθήκες τα περισσότερα από τα ζητήματα που απασχολούν τα κομμουνιστικά κόμματα
αφορούν τις διεθνείς εξελίξεις, το διεθνές εργατικό και κομμουνιστικό κίνημα, το αντιιμπεριαλιστικό κίνημα.
Βεβαίως και στο παρελθόν ίσχυε γενικά το ίδιο, όμως στις σημερινές συνθήκες όλο και μειώνονται εκείνα τα
θέματα που ίσως παλιότερα τα εντάσσαμε στις εθνικές ιδιομορφίες. Αν και, κατά τη γνώμη μας, ο όρος
ιδιομορφία πρέπει να χρησιμοποιείται με μεγάλη προσοχή, προ πάντων να μη είναι τόσο ελαστικός ώστε να
επιτρέπει να θεωρούνται ιδιομορφίες χαρακτηριστικά που εκπορεύονται από τη φύση του ιμπεριαλισμού.

Σελίδα 7 / 9

KKE

Επίκαιρες σκέψεις στα 80 χρόνια από την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς
Αλέκα Παπαρήγα
Η στάση πχ. απέναντι στην ΕΕ και το ΝΑΤΟ αποτελεί σήμερα ατομική υπόθεση του κάθε κόμματος χωριστά;
Είναι δυνατόν πχ. για το λαό μιας χώρας, την εργατική τάξη, η ΕΕ και το ΝΑΤΟ να φέρνει καλό και για την
εργατική τάξη και το λαό μιας άλλης χώρας να είναι τραγωδία;
Η στάση απέναντι στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο, όπως λόγου χάρη έγινε στην περίπτωση της Βαλκανικής και
αλλού, είναι δυνατόν να συνιστά εθνικό ιδιαίτερο γεγονός για το ένα ή το άλλο κόμμα;
Η στάση απέναντι στην επιστημονική θεωρία του σοσιαλισμού, η στάση απέναντι στο σοσιαλισμό που
γνωρίσαμε είναι ζήτημα εθνικής επιλογής για ένα ΚΚ;
Τα θέματα και τα ζητήματα που απασχολούν τα ΚΚ σήμερα, από την πολιτική συμμαχιών και το δρόμο προς
το σοσιαλισμό ως και τη συγκεκριμένη στάση απέναντι στους ιμπεριαλιστικούς οργανισμούς, είναι θέματα
γενικότερης σημασίας. Οταν ένα κόμμα κάνει λαθεμένες επιλογές δυσκολεύει αντικειμενικά τη θέση του άλλου
κόμματος. Είναι μικρό πράγμα αυτό που ζήσαμε στον πρόσφατο πόλεμο κατά της Γιουγκοσλαβίας, να
υπάρχουν ΚΚ που να μετέχουν σε κυβερνήσεις που έπαιζαν σημαντικό και ιδιαίτερο ρόλο στην εξαπόλυση των
βομβαρδισμών ή είναι μικρό πράγμα να προσπαθούν να δικαιολογήσουν ως ένα βαθμό τον πόλεμο με
πρόσχημα τη λεγόμενη εθνοκάθαρση του Μιλόσεβιτς;
Αν δηλαδή ένα ή πολλά κόμματα ασκήσουν κριτική στα συγκεκριμένα κομμουνιστικά κόμματα αυτό σημαίνει
επέμβαση στα εσωτερικά τους;
Υπάρχουν ζητήματα που σίγουρα ένα κόμμα δε μπορεί να εμφανίζεται τιμητής του άλλου, πολύ περισσότερο
να παρεμβαίνει στη δράση του, όπως είναι θέματα τακτικών επιλογών, ακόμα και συμμαχιών αν και στον τομέα
αυτό όλο και μειώνονται οι εθνικές και τοπικές ιδιομορφίες. Δεν είναι επίσης εύκολο ένα κόμμα να μπορεί να
έχει όλα τα στοιχεία προκειμένου να κρίνει επιλογές άλλου κόμματος στη χώρα του σε όλα τα θέματα, ακόμα
και σε ζητήματα σοσιαλιστικής οικοδόμησης. Είναι αναγκαία η συντροφική συζήτηση των διαφορετικών
απόψεων, η έκφραση γνώμης ανάμεσα στα κόμματα, γιατί διαφορετικά οι διμερείς και πολυμερείς συναντήσεις
θα πάρουν εκείνο το χαρακτήρα που τα περισσότερα κόμματα έχουμε εκτιμήσει για τις διεθνείς συναντήσεις
πριν τις ανατροπές, τον τυπικό δηλαδή χαρακτήρα ο καθένας να λέει τα δικά του, σαν να είμαστε ξένοι μεταξύ
μας. Η κριτική οπωσδήποτε, όταν γίνεται δημόσια, πρέπει να γίνεται με τέτιο τρόπο ώστε να βοηθά, να πείθει
και, πολύ περισσότερο να μην αξιοποιείται από την πολιτική του διαίρει και βασίλευε που συστηματικά
επιχειρούν τα διάφορα όργανα και οι θεραπαινίδες του ιμπεριαλισμού.
Η αλήθεια σήμερα είναι μια, ότι είμαστε σχετικά μακριά από μια καρποφόρα συζήτηση για τις μορφές μέσα
από τις οποίες μπορεί να αποκατασταθεί στις σύγχρονες συνθήκες η ενότητα του διεθνούς κομμουνιστικού
κινήματος.
Είμαστε μακριά όχι γιατί δε μας χρειάζεται μια διεθνής, αλλά γιατί η κρίση του διεθνούς κομμουνιστικού
κινήματος δεν έχει ξεπεραστεί, υπάρχουν σοβαρές ιδεολογικές διαφορές που εμποδίζουν μια τέτια εξέλιξη.
Αυτό όμως δε σημαίνει ότι πρέπει να υποτιμάμε άλλες μορφές κοινής δράσης που βοηθούν να αποκτήσει
δύναμη το παγκόσμιο κίνημα, κομμουνιστικό, αντιιμπεριαλιστικό. Αυτό δε σημαίνει ότι δεν πρέπει να γίνονται
συνεχείς προσπάθειες όχι μόνο ουσιαστικών διμερών επαφών αλλά και πολυμερών συναντήσεων, χωρίς
αποκλεισμούς. Συναντήσεις που μπορούν να βοηθήσουν στο συντονισμό και την κοινή δράση εκεί που υπάρχει
συμφωνία, όπως και συναντήσεις για τη συζήτηση επίκαιρων ιδεολογικών και θεωρητικών ζητημάτων. Σε αυτές
τις συναντήσεις είναι αναγκαία και ωφέλιμη η συζήτηση των διαφωνιών που υπάρχουν και όχι απλά να
συζητάμε γενικά και αφηρημένα εκεί που συμφωνούμε. Είναι ωφέλιμη η συντροφική ιδεολογική διαπάλη.
Κανένα κόμμα δε μπορεί να επιβάλει στο άλλο τις απόψεις του, αυτό όμως δε σημαίνει ότι δεν έχουμε δικαίωμα
και υποχρέωση να λέμε τις απόψεις μας και να προβληματιζόμαστε με τις απόψεις των άλλων.
Σελίδα 8 / 9

KKE

Επίκαιρες σκέψεις στα 80 χρόνια από την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς
Αλέκα Παπαρήγα
Το ΚΚΕ είναι ένα κόμμα που επί 81 χρόνια κράτησε ψηλά τη σημαία του προλεταριακού διεθνισμού. Ζήσαμε
όλες τις πλευρές του, την αναντικατάστατη προσφορά του και τις δυσκολίες που οφείλονταν και στις
ιδεολογικές διενέξεις και διαφορές, στην απειρία και στις θεωρητικές ανεπάρκειες.
Ομως ποτέ δεν επιλέξαμε να ακολουθήσουμε τον ολισθηρό δρόμο, τα καλά δικά μας, του ΚΚΕ, και τα άσχημα
των άλλων. Ποτέ δεν πέσαμε στο λάθος να δικαιολογούμε τα δικά μας λάθη ή αστοχίες ρίχνοντας τις ευθύνες
κάπου αλλού, έξω από εμάς, ακόμα και αν διεθνείς επιλογές και αποφάσεις επηρέασαν και εμάς αρνητικά.
Νομίζω ότι αυτό το «χάρισμα» που έχει το κόμμα μας το κληρονομήσαμε διαχρονικά από το 1918 ως σήμερα,
ο διεθνισμός του ΚΚΕ ήταν αναπόσπαστο χαρακτηριστικό στη δράση του. Γι' αυτό και η διεθνιστική
αλληλεγγύη μπόλιασε βαθύτερα το λαϊκό κίνημά μας. Σε αυτές τις ρίζες και όχι μόνο στη σημερινή μας δράση
οφείλεται ο σημαντικός ρόλος του κόμματός μας, αλλά και του λαϊκού κινήματος σε κινητοποιήσεις διεθνούς
σημασίας, όπως ήταν στην περίπτωση του βρώμικου πολέμου κατά της Γιουγκοσλαβίας.
Σε αυτές τις ρίζες οφείλεται το γεγονός ότι το ΚΚΕ, και μετά τη βαθιά κρίση που πέρασε το '89-'91, δε
σταμάτησε ούτε μια στιγμή να παίρνει πρωτοβουλίες για συντονισμό, έστω, και κοινή δράση ανάμεσα στα
κομμουνιστικά κόμματα.
Ετσι και θα συνεχίσουμε, τιμώντας τις παραδόσεις μας που είναι σήμερα περισσότερο επίκαιρες

Σελίδα 9 / 9

Κοµµουνιστική πειθαρχία: Όρος για σκληρή πάλη µέχρι τη νίκη

Στα 80 χρόνια από την ίδρυση της Κοµµουνιστικής ∆ιεθνούς, αξίζει να
προβληµατιστούµε και να αντλήσουµε πείρα από την πολύτιµη κληρονοµιά που µας
άφησε, θεωρητική και πρακτική, σχετικά µε το επαναστατικό εργατικό κόµµα, το
κόµµα νέου τύπου.
Το πιο σηµαντικό µέρος των θεωρητικών επεξεργασιών της Κ.∆. για το πρωτοπόρο
απόσπασµα της εργατικής τάξης, το Κοµµουνιστικό Κόµµα, το οποίο αποτυπώθηκε
και στα ντοκουµέντα της - όπως οι πολύ γνωστοί «21 όροι» προσχώρησης σε αυτήν αποτέλεσε έργο του Β. Ι. Λένιν.
Το παρόν άρθρο θα περιοριστεί σε µια πλευρά του πλουσιώτατου και πολύπλευρου
αυτού έργου. Η πλευρά όµως αυτή είναι από τα κοµβικά ζητήµατα για την ύπαρξη
και το χαρακτήρα ενός Κοµµουνιστικού Κόµµατος: Το ζήτηµα της κοµµατικής
πειθαρχίας.
Η προσέγγιση του θέµατος δεν είναι κυρίως ιστορική. Επιχειρείται, µε βάση τις
λενινιστικές αντιλήψεις και την εµπειρία του ΚΚΕ, να αναδειχθούν τα σηµερινά
προβλήµατα και να φωτιστούν τα καθήκοντά µας.

Η απάντηση του Συνεδρίου
Ενα από τα κυριότερα και βασικά καθήκοντα που αποφάσισε το 15ο Συνέδριο του
ΚΚΕ, είναι το παρακάτω:
«Μέλη και στελέχη να επανακτήσουµε τα κοµµουνιστικά χαρακτηριστικά που
διαµορφώθηκαν στη σχεδόν 80χρονη ηρωϊκή πορεία του Κόµµατος. Είναι θεµέλιο
και προϋπόθεση για να γίνει Κόµµα δυνατό και ισχυρό, ικανό να αντέχει στις

θύελλες».
Ενα από τα πιο θεµελιώδη κοµµουνιστικά χαρακτηριστικά είναι η κοµµατική
πειθαρχία. Η κοµµουνιστική πειθαρχία. Η συνειδητή, υποχρεωτική, ακλόνητη
πειθαρχία στην πολιτική του Κόµµατος, στις αποφάσεις των καθοδηγητικών του
οργάνων, στις καταστατικές αρχές και τους κανόνες λειτουργίας του Κόµµατος. Είναι
βασικός όρος και βασική προϋπόθεση για να µπορέσει το Κόµµα να φέρει σε πέρας
το ιστορικό και γιγάντιο έργο του. Την απελευθέρωση της εργατικής τάξης και όλων
των εργαζοµένων από το ζυγό του κεφαλαίου και του ιµπεριαλισµού και την
οικοδόµηση του σοσιαλισµού-κοµµουνισµού. Αγώνας που απαιτεί όχι µόνο
ακλόνητη αφοσίωση στο σκοπό αυτό, αλλά και αντοχή στις πολύµορφες δυσκολίες,
ηρωϊσµό και πνεύµα αυτοθυσίας στην οργάνωση και προετοιµασία της εργατικής
τάξης και των συµµάχων της για να επιβάλουν τελικά τη θέλησή τους.
Η επαναστατική πείρα, και ειδικά τον 20ό αιώνα, διδάσκει ότι χωρίς ένα τέτιο κόµµα,
µε υψηλό βαθµό κοµµατικής πειθαρχίας, κανένα επαναστατικό κίνηµα δεν είναι
ικανό να αντέξει στη συνθετότητα και τη σκληρότητα της ταξικής πάλης και να
συνεχίζει σταθερά και αταλάντευτα την πορεία του. Αργά ή γρήγορα θα βρεθεί
µπροστά σε µεγάλα προβλήµατα ή στον κίνδυνο να κατρακυλίσει στον οπορτουνισµό
και στην προδοσία των συµφερόντων της εργατικής τάξης.
Αλλωστε και η ιστορία του ΚΚΕ είναι πλούσια και διδακτική και σε αυτό τον τοµέα.
Η άρνηση της κοµµατικής πειθαρχίας, η υπόσκαψή της ισοδυναµεί µε απειλή
διάλυσης. Είναι πρόσφατη η εµπειρία όλων µας για το τί αγώνας χρειάστηκε για να
αποφύγει το Κόµµα τον κίνδυνο της διάλυσής του.
Μιλώντας πάλι µε την εµπειρία του ΚΚΕ, παλιότερη αλλά και τη σηµερινή, η αξία
της πειθαρχίας δεν κρίνεται µόνο σε κρίσιµες στιγµές για το Κόµµα. Κρίνεται
ιδιαίτερα όταν το Κόµµα παλεύει να ανοίξει καινούργιους δρόµους, όπου εδώ οι
δυσκολίες είναι ασύγκριτα πιο µεγάλες και απαιτείται η µεγαλύτερη δυνατή
στράτευση, συνέπεια λόγων και έργων. ∆οκιµάζεται και κρίνεται συνεχώς και
ιδιαίτερα σε ιστορικές καµπές του επαναστατικού κινήµατος.
Η εδραίωση επόµενα της κοµµατικής πειθαρχίας και η διαφύλαξή της είναι εγγύηση
της σταθερής πορείας του Κόµµατος, εγγύηση των επιτυχιών του, όρος της ύπαρξής

του και της νίκης του. Είναι παράγοντας που πολλαπλασιάζει τη δύναµη και το
δυναµισµό του Κόµµατος.
Το 15ο Συνέδριο του ΚΚΕ θέτοντας το καθήκον της οικοδόµησης Κόµµατος δυνατού
και ισχυρού, ικανού να αντέχει στις θύελλες, που προϋποθέτει εκτός των άλλων,
υψηλό βαθµό κοµµατικής πειθαρχίας, δεν είχε υπόψη του µόνο την εξάλειψη των
συνεπειών της κρίσης. Είχε πάνω απ΄ όλα υπόψη του την προοπτική ενός πολύ
σκληρού και µακρόχρονου αγώνα και την αναπόφευκτη σύγκρουση µε τον
ιµπεριαλισµό και τα µονοπώλια. Προοπτική που απαιτεί ένα τέτιο ακριβώς κόµµα.
Στις αποφάσεις που 15ου Συνεδρίου ξεχωρίζει η παρακάτω πρόβλεψη.
«Το µέλλον µας επιφυλάσσει πολλά απρόοπτα ακόµα, οπωσδήποτε όχι µόνο
αρνητικά, όπως συνεχώς προβλέπουν οι µόνιµα απαισιόδοξοι. Ο συσχετισµός
δύναµης στην Ελλάδα και παγκόσµια, δεν πρόκειται να µείνει στατικός και
αναλλοίωτος. Ηδη αρχίζουν να δηµιουργούνται προϋποθέσεις για µια νέα αφύπνιση
των λαών. Οι λαοί αρχίζουν να αναζητούν ξανά κάτι το καινούργιο». Οι εξελίξεις που
µεσολάβησαν δικαιώνουν αυτή την πρόβλεψη. Το καινούργιο γεννιέται. Μόνο που
γεννιέται µέσα από σκληρές µάχες και συγκρούσεις µε τις κυρίαρχες κοινωνικές και
πολιτικές δυνάµεις. Κανένας δε µπορεί να προβλέψει µε ακρίβεια ούτε την ταχύτητα
των µελλοντικών εξελίξεων ούτε και τις µορφές που θα πάρουν. Ενα πράγµα είναι
όµως βέβαιο. Χωρίς οργάνωση και σχεδιασµένη δουλειά είναι αδύνατο να υπάρχουν
αποτελέσµατα. «Οργάνωση και σχεδιασµένη δουλειά» είναι αδύνατο να υπάρχουν
χωρίς κοµµατική πειθαρχία, µε µέλη και στελέχη που έχουν µειωµένες απαιτήσεις και
από τον εαυτό τους και από τους άλλους.
Η πείρα επίσης του Κόµµατός µας, αλλά και του διεθνούς επαναστατικού κινήµατος
διδάσκει πως η κοµµατική πειθαρχία, ως ανώτερη έκφραση της συνειδητότητας και
της αφοσίωσης στα ιδανικά, τους σκοπούς και τις αρχές του Κόµµατος δεν
επιβάλλεται, ούτε διατηρείται µε επιθυµίες, µε εντολές, µε αποφάσεις και εκκλήσεις
για την αναγκαιότητά της. Είναι επιζήµια τόσο η άποψη που υποτιµάει τη σηµασία
της πειθαρχίας όσο και η άποψη που υποτιµάει ή αγνοεί τους παράγοντες, τους όρους
που διασφαλίζουν την εδραίωσή της.

Οι όροι εδραίωσης της κοµµατικής πειθαρχίας
Ο Λένιν γενικεύοντας την πείρα της πάλης των µπολσεβίκων και της νίκης τους µε
την Οκτωβριανή επανάσταση, µας δίνει µια ολοκληρωµένη θεωρητική µα και
πρακτική απάντηση στο κρίσιµο ζήτηµα: Πώς εδραιώνεται η πειθαρχία.
Ας παρακολουθήσουµε τη σκέψη του Λένιν µέσα από ένα εκτεταµένο απόσπασµα
από το έργο του: «Ο «αριστερισµός» παιδική αρρώστια του Κοµµουνισµού».
«Και πριν απ΄ όλα γεννιέται το ερώτηµα: Πώς κρατιέται η πειθαρχία του
επαναστατικού Κόµµατος του προλεταριάτου; Πώς ελέγχεται; Πώς δυναµώνει;
Πρώτο, µε τη συνειδητότητα της προλεταριακής πρωτοπορίας και την αφοσίωσή της
στην επανάσταση, την αντοχή της, την αυτοθυσία της, τον ηρωϊσµό της. ∆εύτερο, µε
την ικανότητά της να συνδέεται, να πλησιάζει και ως ένα ορισµένο βαθµό, αν θέλετε,
να συγχωνεύεται µε την πιο πλατιά µάζα των εργαζοµένων, πρώτα-πρώτα µε την
προλεταριακή, µα ακόµη και µε τη µη προλεταριακή εργαζόµενη µάζα. Τρίτο, µε την
ορθότητα της πολιτικής καθοδήγησης, που την πραγµατοποιεί αυτή η πρωτοπορία, µε
την ορθότητα της πολιτικής στρατηγικής και τακτικής της, µε τον όρο ότι οι πιο
πλατιές µάζες θα πείθονται από την ίδια τους την πείρα γι΄ αυτήν την ορθότητα.
Χωρίς αυτούς τους όρους είναι απραγµατοποίητη η πειθαρχία µέσα σ΄ ένα
επαναστατικό κόµµα, πραγµατικά ικανό να είναι το κόµµα της πρωτοπόρας τάξης,
που έχει καθήκον να ανατρέψει την αστική τάξη και να µετασχηµατίσει όλη την
κοινωνία. Χωρίς αυτούς τους όρους κάθε απόπειρα να δηµιουργηθεί πειθαρχία
µετατρέπεται σε σαπουνόφουσκα, σε λογοκοπία, σε πιθηκισµούς. Από το άλλο µέρος,
οι όροι αυτοί δε µπορούν να παρουσιαστούν αµέσως. Τους διαµορφώνει µόνο µια
µακρόχρονη δουλειά, µια δύσκολη πείρα. Η επεξεργασία τους διευκολύνεται µε τη
σωστή επαναστατική θεωρία, που µε τη σειρά της δεν είναι δόγµα, αλλά
διαµορφώνεται τελικά µόνο σε στενή σύνδεση µε την πρακτική δράση ενός
πραγµατικά µαζικού και πραγµατικά επαναστατικού κινήµατος».
Οι γενικές θέσεις του Λένιν για το µεγάλο και κρίσιµο αυτό ζήτηµα, που είναι το
θεµέλιο για την οικοδόµηση ενός πραγµατικά επαναστατικού κόµµατος,
δοκιµάστηκαν µέσα από µια µακρόχρονη πείρα του επαναστατικού κινήµατος και
επαληθεύτηκαν στις µεγάλες επαναστάσεις του 20ού αιώνα και ειδικά στην

Οκτωβριανή Επανάσταση και τα κοσµοϊστορικά επιτεύγµατά της.
Εχουν γι' αυτό γενική ισχύ και πρέπει να αποτελούν σταθερό οδηγό στη σκέψη και
την πρακτική δράση των κοµµουνιστών. Είναι βέβαια απαραίτητο να υπολογίζονται
κάθε φορά οι συγκεκριµένες συνθήκες δράσης του κάθε κόµµατος, καθώς και η
ιδιαιτερότητα της πείρας του.
Οι ανατροπές των σοσιαλιστικών καθεστώτων δεν αναιρούν την αξία αυτών των
θέσεων. Αντίθετα η συστηµατική παραβίασή τους συνέβαλε στη δηµιουργία των
προϋποθέσεων για τη νίκη της αντεπανάστασης.

Η νέα κατάσταση και η ιδιαιτερότητα της πείρας του ΚΚΕ
Το Κόµµα µας, αλλά και άλλα κοµµουνιστικά και εργατικά κόµµατα παλεύουν
σήµερα για την ανάπτυξη του επαναστατικού κινήµατος µέσα σε µια νέα κατάσταση,
που δηµιούργησε η νίκη της αντεπανάστασης στη Σοβιετική Ενωση και τις άλλες
σοσιαλιστικές χώρες.
Μια κατάσταση που έχει προκαλέσει µεγάλη ιδεολογική σύγχιση και ιδεολογικούς
κλονισµούς στις γραµµές των κοµµουνιστών αλλά και στις πλατιές εργατικές και
λαϊκές µάζες και τροφοδοτεί µια λυσσασµένη ιδεολογική επίθεση από τις
συνασπισµένες ιµπεριαλιστικές δυνάµεις. Στο στόχαστρό τους δεν είναι µόνο η
κατασυκοφάντηση του σοσιαλισµού που γνωρίσαµε, κάθε ιδέας περί σοσιαλισµού
γενικά, αλλά και η εξάλειψη κάθε «υλικής κατάκτησης» που µπορεί να στηρίξει την
αναγέννηση του επαναστατικού κινήµατος: Κοµµουνιστικών Κοµµάτων, κάθε είδους
οργανώσεων της εργατικής τάξης που στέκουν σε ταξικές θέσεις. Η ιδεολογική αλλά
και η φυσική βία είναι στην ηµερήσια διάταξη, σε συνδυασµό µε την εκτεταµένη και
πολύµορφη χρησιµοποίηση του οπορτουνισµού ως ένα από τα πιο αποτελεσµατικά
µέσα. Η διάλυση και από τα µέσα των Κοµµουνιστικών Κοµµάτων είναι επίσης µια
από τις τακτικές που χρησιµοποίησαν και συνεχίζουν να χρησιµοποιούν.
Περνάµε αναµφισβήτητα µια δύσκολη φάση, ίσως µια από τις πιο δύσκολες στην
ιστορία του εργατικού και επαναστατικού κινήµατος. Ωστόσο, το κύριο
χαρακτηριστικό της εποχής µας δεν είναι η νίκη της αντεπανάστασης. Είναι µια
προσωρινή κατάσταση. Το κύριο χαρακτηριστικό της εποχής µας είναι η παρακµή

του κεφαλαιοκρατικού συστήµατος. Είναι η εποχή περάσµατος από το παλιό στο
καινούργιο. Από τον καπιταλισµό στο σοσιαλισµό. Η ανάπτυξη των παραγωγικών
δυνάµεων, η κοινωνικοποίηση της παραγωγής, η αύξηση της µισθωτής εργασίας, που
είναι οι υλικές προϋποθέσεις για το σοσιαλισµό, έχουν φτάσει στα ανώτατα όρια. Η
παραπέρα ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάµεων, της παραγωγής, της κοινωνικής
εξέλιξης εµποδίζεται από τις αστικές σχέσεις παραγωγής, δηλαδή από την ατοµική
ιδιοποίηση των αποτελεσµάτων της παραγωγής. Εξ ού και η όξυνση όλων των
αντιθέσεων του συστήµατος.
Από ΄δω απορρέει και η βασική δυσκολία της νέας κατάστασης. Ενώ από τη µια
µεριά έχουν υπερωριµάσει όλες οι υλικές προϋποθέσεις για το σοσιαλισµό και η
αναγκαιότητά του αναδείχνεται ως µοναδική εναλλακτική λύση για την πρόοδο της
κοινωνίας, από την άλλη µεριά ανατράπηκε η οικοδόµηση του κοινωνικά νέου και
ανώτερου, ενισχύθηκαν εξαιρετικά στο συσχετισµό των δυνάµεων και βρίσκονται σε
αντεπίθεση οι δυνάµεις της αντεπανάστασης.
Πρόκειται για δύσκολη φάση, µε αυτή την κύρια δυσκολία η οποία δε µπορεί να
παραγνωριστεί, πρέπει να υπολογίζεται µε σκοπό φυσικά όχι την προσαρµογή, αλλά
την ανατροπή της. Η πάλη για την υπερνίκηση αυτής της αντίφασης είναι βέβαιο ότι
θα ανοίξει και τη νέα φάση ανόδου της επαναστατικής δράσης των λαϊκών µαζών.
Με µια όµως προϋπόθεση: την ανασυγκρότηση και αναγέννηση του κοµµουνιστικού
και εργατικού κινήµατος στη βάση του επιστηµονικού σοσιαλισµού.
Πάλι δε θα µπορέσουµε να βαδίσουµε σε στέρεο έδαφος και δε θα εκπληρώνουµε
ολοκληρωµένα τα καθήκοντά µας στις σηµερινές συνθήκες σε ό,τι αφορά την
οικοδόµηση ισχυρού Κόµµατος, ικανού να αντέχει και στις θύελλες, αν δίπλα στα νέα
στοιχεία της εποχής µας δεν υπολογίζουµε και την ιδιαιτερότητα της πείρας του
ΚΚΕ.
Το ότι το ΚΚΕ κατάφερε να σταθεί όρθιο δεν είναι καθόλου ζήτηµα τύχης.
Ορισµένοι παράγοντες έπαιξαν καθοριστικό ρόλο. Εβαλε γερές ρίζες από το ξεκίνηµά
του. ∆ιαπαιδαγώγησε γενιές και γενιές στη γραµµή της ιδεολογικής και πολιτικής
αδιαλλαξίας απέναντι στην ξενοκρατία, την άρχουσα τάξη και στους πολυπλόκαµους
µηχανισµούς τους. Αυτό το ασυµβίβαστο πνεύµα διαπερνά σαν κόκκινη γραµµή όλη

την ιστορία του ΚΚΕ. Γνώρισε κατά πρόσωπο και πολέµησε τους πιο φοβερούς
µηχανισµούς του αγγλικού, του γερµανικού και του αµερικάνικου ιµπεριαλισµού και
του ελληνικού κράτους που συνδύαζε τη δύναµη και τις εµπειρίες και των τριών
ιµπεριαλιστικών δυνάµεων.
Η αγωνιστική και ασυµβίβαστη στάση απέναντι στους ταξικούς του αντίπαλους, ο
ηρωϊσµός, η αυτοθυσία πήρε µαζικό χαρακτήρα ακόµα και σε συνθήκες βαρειάς
ήττας. Η αγωνιστική αυτή κληρονοµιά του ΚΚΕ δεν είναι τυπωµένη µόνο στα βιβλία
της ιστορίας. Είναι ζωντανή σήµερα, στο πρόσωπο της γενιάς της αντίστασης και του
εµφυλίου, που είναι ο φυσικός συνεχιστής της πρώτης γενιάς των κοµµουνιστών και
ο συνδετικός κρίκος µε τις νέες γενιές των κοµµουνιστών. Η µελέτη και συστηµατική
αξιοποίηση αυτής της παράδοσης είναι ένα πολύ κρίσιµο ζήτηµα στις σηµερινές
συνθήκες.
Οι προηγούµενες γενιές ατσαλώθηκαν σε σκληρούς πολιτικούς και ταξικούς αγώνες.
Γνώρισαν όλες τις πανουργίες της άρχουσας τάξης και των επικυρίαρχων δυνάµεων.
∆οκίµασαν όλες τις µορφές της κρατικής βίας αλλά και όλες τις µορφές της ταξικής
πάλης. Πέρασαν από φωτιά και σίδερο σε συνθήκες όµως ανόδου και
κοσµοϊστορικών επιτυχιών και κατακτήσεων του διεθνούς κοµµουνιστικού
κινήµατος.
Οι νέες γενιές των κοµµουνιστών ανδρώνονται σε εντελώς νέες συνθήκες, σε
συνθήκες ιδεολογικής σύγχισης και ήττας. Επόµενα, η συνέχεια των επαναστατικών
παραδόσεων στο ΚΚΕ, µέσα από τη διάδοσή τους, τη δηµιουργική αφοµοίωσή τους
δεν είναι ένα τυπικό ζήτηµα. Είναι ένας καθοριστικός παράγοντας για την αγωνιστική
διαπαιδαγώγηση και το ατσάλωµα των νέων γενεών. Είναι πηγή δύναµης, γνώσης και
βασικής προετοιµασίας για µια αταλάντευτη πορεία στις νέες συνθήκες της ταξικής
πάλης, που δε θα είναι λιγότερο σκληρές από ό,τι στο παρελθόν.
Η ιστορία του Κόµµατος, κυρίως η πρόσφατη, διδάσκει ότι η υποτίµηση αυτού του
παράγοντα µπορεί να προκαλέσει κλονισµούς στο Κόµµα, όταν τα πράγµατα
δυσκολέψουν. Πολλά νέα µέλη και στελέχη του κόµµατος, µπροστά στις νέες
δυσκολίες που εµφανίστηκαν απότοµα, τάχασαν, υποχώρησαν και εγκατέλειψαν τον
αγώνα.

Προετοιµασία για µακρόχρονη και σκληρή πάλη
Το ΚΚΕ µε την πολιτική που χάραξε στο 15ο Συνέδριό του και την πάλη του, έχει
σταθεροποιήσει τη θέση του στην πολιτική ζωή και πάλη. Κατακτά βήµα το βήµα το
χαµένο έδαφος, ανεβάζει το κύρος και την επιρροή του. ∆εν αιφνιδιάστηκε από τις
εξελίξεις, βρέθηκε προετοιµασµένο ιδεολογικά και πολιτικά και κατάφερε µε την
έγκαιρη προετοιµασία και παρέµβασή του, να συσπειρώσει και να κινητοποιήσει σε
µεγάλα µέτωπα, υπολογίσιµες εργατικές και λαϊκές δυνάµεις.
Η πολιτική της συγκρότησης του λαϊκού µετώπου πάλης στη γραµµή της ρήξης µε τα
µονοπώλια και τον ιµπεριαλισµό, εξελίσσεται σε ισχυρό όπλο στα χέρια του
Κόµµατος. Η πείρα που έχει συσσωρευτεί είναι σηµαντική. Το 16ο Συνέδριο, στη
βάση αυτής της γραµµής, θα δηµιουργήσει πιο ισχυρές και πιο προωθηµένες βάσεις
για µια πιο ουσιαστική παρέµβαση του Κόµµατος στην πολιτική πάλη και στη
συσπείρωση δυνάµεων σε αντιιµπεριαλιστική αντιµονοπωλιακή κατεύθυνση.
Κρίκος αποφασιστικός για να αποκτήσει ουσιαστικό περιεχόµενο το σύνθηµα της
αντεπίθεσης, και από την άποψη της κατεύθυνσης και από την άποψη της
συγκέντρωσης δυνάµεων, είναι η ολόπλευρη ισχυροποίηση του Κόµµατος.
Θα είναι ωστόσο µεγάλο λάθος να απολυτοποιηθεί η ορθότητα της πολιτικής του
Κόµµατος ως µόνου καθοριστικού παράγοντα για να αλλάξουν οι συσχετισµοί
δύναµης και να προσεγγιστούν οι γενικότεροι πολιτικοί στόχοι του. Για να γίνει η
πολιτική αυτή υπόθεση της εργατικής τάξης και των µικροµεσαίων στρωµάτων της
πόλης και του χωριού, της νεολαίας, απαιτεί τεράστια δουλειά, επίµονη, σκληρή και
µε µακρόχρονο ορίζοντα. Κόµµα σωστά προσανατολισµένο και προετοιµασµένο, µε
µεγάλη αντοχή, σταθερότητα και υψηλό βαθµό πειθαρχίας στο κύριο καθήκον: Στην
οργάνωση, συσπείρωση, προετοιµασία και κινητοποίηση των εργατικών και
λαϊκών µαζών, στα πλαίσια του Μετώπου, στη γραµµή της αντιπαράθεσης και της
σύγκρουσης µε τα µονοπώλια και τον ιµπεριαλισµό.
Στα χρόνια που πέρασαν από την κρίση του ΄90-΄91, το Κόµµα µας έδοσε σκληρές
µάχες σε πολλά επίπεδα. Σε ό,τι αφορά όµως τις µάχες που έχουµε µπροστά µας, οι
σηµερινές δεν είναι παρά µόνο η αρχή, µια µικρή µόνο πρόγευση των µελλοντικών.
Πρέπει επόµενα να είµαστε έτοιµοι για πιο σύνθετους, αφάνταστα πιο σκληρούς και

πιο πολύµορφους αγώνες. Είναι τέτια η συσσώρευση προβληµάτων και αντιθέσεων
στην ελληνική κοινωνία και ιδιαίτερα στην περιοχή µας και στον κόσµο, που είναι
αναπόφευκτη η όξυνση της ταξικής πάλης. Στα πλαίσια αυτής της προοπτικής θα
ήταν θανάσιµο λάθος η υποτίµηση της πείρας, της δύναµης και των µέσων της
αστικής τάξης.
Κρίνοντας από τη σκοπιά των µελλοντικών εξελίξεων τα σηµερινά και µελλοντικά
καθήκοντα του Κόµµατος και το επίπεδο της προετοιµασίας του, σε αυτή την
προοπτική, υπάρχουν αρκετά ζητήµατα τα οποία πρέπει να µας προβληµατίσουν.

Πρώτο: Το σύνθηµα της αντεπίθεσης θα είναι κενό περιεχοµένου, θα είναι
λόγια, αν δεν εξασφαλιστεί η υπερίσχυση των ιδεών και της πολιτικής µας µέσα στο
εργατικό και λαϊκό κίνηµα, απέναντι στις ιδέες και στην πολιτική των αντιπάλων.
Καµιά δύναµη δε µπορεί να κινήσει σε µεγάλους και µαζικούς αγώνες, όχι µόνο τις
δυνάµεις της εργατικής τάξης και των συµµάχων της αλλά και τους κοµµουνιστές αν
δεν έχουν πειστεί ότι δεν υπάρχει ελπίδα, δυνατότητα και προοπτική να
ικανοποιηθούν ζωτικές τους ανάγκες στα πλαίσια αυτής της πολιτικής, αυτού του
συστήµατος. Αν δεν πειστούν ότι υπάρχει προοπτική και δυνατότητα µόνο στα
πλαίσια µιας ριζικά διαφορετικής πολιτικής στην προοπτική του σοσιαλισµού.
Εδώ κρίνεται η πρωτοπορία. Ακριβέστερα, κριτήριο για το αν οι κοµµουνιστές και
κοµµουνίστριες είναι πρωτοπόροι αγωνιστές, δεν είναι µόνο αν έχουν πειστεί οι ίδιοι
για την ανάγκη και τη δυνατότητα αυτών των αλλαγών, αλλά αν παλεύουν
συγκροτηµένα, σταθερά, µόνιµα, µε σχέδιο ώστε να συµβάλλουν οι ιδέες αυτές, να
γίνουν κτήµα και υπόθεση των µαζών. Χρησιµοποιούµε τη λέξη «συµβάλλουν» γιατί
δεν παραγνωρίζουµε το αντικειµενικό στοιχείο της όξυνσης των αντιθέσεων στη
διαµόρφωση της συνείδησης και της απόφασης των µαζών για αγώνα.
∆εν υπάρχει µεγαλύτερη αυταπάτη από το να πιστεύει κανείς ότι µπορεί να
υπερνικήσει τη δύναµη και την υπεροχή των αντιπάλων στον τοµέα αυτό, µε
ορισµένες καµπανιακού χαρακτήρα εξορµήσεις και µε καταλόγους αιτηµάτων
συνδικαλιστικού χαρακτήρα. Αλλά και η συσπείρωση των κοµµατικών γραµµών δε
θα είναι ισχυρή, θα παρουσιάζει συνεχώς ρήγµατα, αν στην ιδεολογική και πολιτική
πάλη δεν έχει σταθερό µέτωπο εκεί ακριβώς που οι εργαζόµενοι ζουν και γνωρίζουν

άµεσα και κατά πρόσωπο τη βαρβαρότητα του συστήµατος και την ιδεολογική
χειραγώγηση.
Για παράδειγµα η ανεργία που πλήττει σήµερα την ελληνική κοινωνία και τον
καπιταλιστικό κόσµο γενικότερα δεν είναι ένα πρόσκαιρο φαινόµενο. Οι αλλαγές στις
εργασιακές σχέσεις, στο κοινωνικο-ασφαλιστικό σύστηµα, στην εκπαίδευση, στο
κράτος κλπ., δεν είναι άσχετα και ξεκοµένα µεταξύ τους φαινόµενα. Είναι
εκδηλώσεις του ίδιου προβλήµατος. Της βαθειάς κρίσης του κεφαλαιοκρατικού
τρόπου παραγωγής. Η αλήθεια αυτή πώς θα γίνει γνωστή και πεποίθηση στους
εργαζόµενους; Μπορούν να βρουν λύση τα προβλήµατα αυτά σύµφωνα µε τις
ανάγκες των εργαζοµένων, χωρίς να θιγούν οι βαθύτερες αιτίες τους; Μπορεί να
δηµιουργηθούν προϋποθέσεις για την ανατροπή αυτών των πολιτικών αν δεν δεχθεί
ισχυρό πλήγµα στις συνειδήσεις των εργαζοµένων και της νεολαίας η προπαγάνδα
του ιµπεριαλισµού, ότι ο σοσιαλισµός που γνωρίσαµε απέτυχε; Aλλά και οι όποιοι
συνδικαλιστικοί αγώνες µπορούν να έχουν συνέχεια, όταν δεν έχουν άµεσα
αποτελέσµατα, από τη στιγµή που δεν είναι δυνατό να ικανοποιηθούν βασικά
αιτήµατα των εργαζοµένων χωρίς γενικότερες αλλαγές;
Η υποτίµηση της ανάγκης για πλατιά διάδοση των ιδεών και του προγράµµατος του
Κόµµατος, σε αντιπαράθεση πάντα µε τις κυρίαρχες ιδέες, είναι πηγή δυσκολιών
στην ανάπτυξη του εργατικού και λαϊκού κινήµατος. Είναι αιτία της µη
αποτελεσµατικής στράτευσης όλων των κοµµουνιστών και παράγοντας που µπορεί
να κλονίσει τη συνοχή των κοµµατικών γραµµών. Το χαµηλό επίπεδο αφοµοίωσης
της πολιτικής και της ιδεολογίας, µπορούν να δυσκολέψουν το Κόµµα. Σε στιγµές
µάλιστα που οι απαιτήσεις στον τοµέα της ιδεολογικής πάλης µεγαλώνουν και δεν
καλύπτονται ανάλογα, µπορεί ν΄ αποκτήσει µαζικό χαρακτήρα, µε συνέπεια τη
µείωση των βάσεων της συνειδητής πειθαρχίας.
Ο θεωρητικός επόµενα και ιδεολογικός εξοπλισµός και η ικανότητα ταυτόχρονα για
πλατιά ζύµωση των ιδεών, των θέσεων και της πολιτικής του Κόµµατος είναι
πρωταρχική προϋπόθεση για να µπορέσει η πρωτοπορία να διαµορφώνει και να
κρατά σταθερά όλα εκείνα τα στοιχεία που περιγράφει ο Λένιν: Την αφοσίωση στην
επανάσταση, την αντοχή, την αυτοθυσία, τον ηρωϊσµό. Είναι προϋπόθεση για να
εξασφαλίζεται ο πιο στέρεος δεσµός µε την εργατική τάξη αλλά και η

διαπαιδαγώγηση της τάξης, των πιο πρωτοπόρων στοιχείων της, µε τα παραπάνω
χαρακτηριστικά. Στο άρθρο αυτό δεν επεκτεινόµαστε παραπέρα, στις µορφές, στα
µέσα, στα κυριότερα ιδεολογικά µέτωπα, παρά µόνο θέτουµε το γενικό πρόβληµα.
Είναι θέµα άλλων άρθρων η ανάπτυξη αυτών των πλευρών.

∆εύτερο: Η ιδεολογική αντεπίθεση, και εφ΄ όσον διεξάγεται µε συνέπεια και σε
όλη τη γραµµή των σύγχρονων προβληµάτων, δηµιουργεί το κατάλληλο έδαφος, τις
προϋποθέσεις, αλλά δε λύνει το κύριο πρόβληµα. Την οργάνωση και προετοιµασία
των πιο δραστήριων δυνάµεων της εργατικής τάξης και όλων των άλλων λαϊκών
δυνάµεων και της νεολαίας για ένα µακρόχρονο και νικηφόρο αγώνα. Ο αγώνας
αυτός είναι ο πιο ανελέητος, ο πιο δύσκολος, ο πιο ρουτινιάρικος, ειδικά σε συνθήκες
σαν τις σηµερινές, αλλά και ο µοναδικός και ο πιο αποτελεσµατικός από την άποψη
της προοπτικής.
Εδώ η έλλειψη σταθερότητας, αντοχής, υποµονής, καλού υπολογισµού της
κατάστασης και σχεδιασµού µπορεί να αποσπά το Κόµµα από τις µάζες και ειδικά τις
εργατικές µάζες, που ζουν και δουλεύουν σε καθεστώς αυξηµένης καταπίεσης και
τροµοκρατίας. ∆ε φτάνει επόµενα η σωστή πολιτική για να έχεις και τα ανάλογα
αποτελέσµατα σε συσπείρωση δυνάµεων και µάλιστα για γενικευµένη ταξική πάλη.
Χρειάζεται αυτό που υπογραµµίζει ο Λένιν, η ικανότητα της πρωτοπορίας «να
συνδέεται, να πλησιάζει και ως ένα ορισµένο βαθµό, αν θέλετε, να συγχωνεύεται µε
την πιο πλατιά µάζα των εργαζοµένων, πρώτα-πρώτα µε την προλεταριακή, µα ακόµη
και µε τη µη προλεταριακή εργαζόµενη µάζα». Να δουλεύει δηλαδή µε προοπτική,
µε µεγάλη υποµονή, µε εµπιστοσύνη στη δύναµη του λαού, να µην απογοητεύεται
από τις δυσκολίες και να µη δυσανασχετεί από τους αργούς ρυθµούς αλλαγών στη
συνείδητή τους.
Στις σηµερινές συνθήκες είναι ένα από τα πιο αδύνατα σηµεία στην όλη δουλειά του
Κόµµατος.
Πώς παρουσιάζεται κατ΄ αρχήν το πρόβληµα.

α) Από τη µια µεριά έχουµε συγκέντρωση της εργατικής τάξης στα µεγάλα αστικά
κέντρα και συνολικά αύξηση του όγκου της µισθωτής εργασίας και από την άλλη
µεριά ο κύριος όγκος των κοµµατικών δυνάµεων δεν είναι συγκεντρωµένος και
προσανατολισµένος στους χώρους που είναι συγκεντρωµένη η εργατική τάξη. Αλλά
και ο κύριος όγκος των ενεργειών και δραστηριοτήτων δεν είναι στραµένος σε αυτό
το στόχο, µε την έννοια της µόνιµης, σταθερής, σχεδιασµένης δουλειάς για
απόκτηση, σταθεροποίηση και συνεχή αύξηση των δεσµών. Ενα βασικό κριτήριο για
την επαλήθευση της παραπάνω διαπίστωσης είναι ο µικρός βαθµός ενεργητικής
συµµετοχής των εργατοϋπαλλήλων στο συνδικαλιστικό κίνηµα.
β) Η αύξηση του όγκου των µισθωτών έχει αυξήσει και την ανοµοιοµορφία στις
γραµµές τους, από άποψη συνείδησης, αλλά και από την άποψη συνθηκών δουλειάς
και ζωής. Το γεγονός αυτό σε συνδυασµό µε τη µεγάλη ανεργία, τις αλλαγές στις
εργασιακές σχέσεις και την άσχηµη κατάσταση που επικρατεί στο συνδικαλιστικό
κίνηµα, έχουν οπωσδήποτε δηµιουργήσει πρόσθετες δυσκολίες στη δουλειά του
Κόµµατος, στο νευραλγικό αυτό χώρο.
Το 15ο Συνέδριο είχε θέσει σε προτεραιότητα το καθήκον της άµεσης αναδιάταξης
των κοµµατικών δυνάµεων ως ένα αποφασιστικό µέτρο για την ενίσχυση των δεσµών
µε την εργατική τάξη και ως βασικό µοχλό για την ανασυγκρότηση και τον ταξικό
προσανατολισµό του συνδικαλιστικού κινήµατος.
Το ότι δεν προχώρησε αυτό το µέτρο δεν οφείλεται στο ότι σκόνταψε σε
συνηθισµένες αδυναµίες. Φαίνεται ότι υπάρχει βαθύτερη αιτία. Εχουµε να κάνουµε
µε µια ιδιόµορφη παρέκκλιση µπροστά στις δυσκολίες που έχει η δουλειά για τη
συνδικαλιστική και πολιτική οργάνωση της εργατικής τάξης. Πρόκειται για
σοβαρότατο ζήτηµα που η ανάλυσή του µπορεί να φωτίσει καλύτερα µια σειρά
αρνητικά φαινόµενα και εκδηλώσεις στη δράση των κοµµατικών οργανώσεων. ∆εν
έχουµε την πολυτέλεια της απώλειας άλλου χρόνου χωρίς ανεπανόρθωτες συνέπειες.
Η γρήγορη ανασυγκρότηση των κοµµατικών δυνάµεων αλλά και σε αρκετά ζητήµατα
η επανεξέταση των σχεδίων που έχουµε, των µορφών δουλιάς, πρέπει να
προχωρήσουν µε αποφασιστικότητα, έχοντας καθαρό ότι η κατάκτηση της επιρροής
του Κόµµατος στην εργατική τάξη θα είναι εξαιρετικά σκληρή. Χρειάζεται κατά

συνέπεια ανάλογη προετοιµασία και καθοδήγηση των κοµµατικών δυνάµεων σε αυτό
ακριβώς το πνεύµα. Ανυποχώρηση στάση σε ορισµένες εδραιωµένες αντιλήψεις.

Τρίτο: Ενας τρίτος παράγοντας, όπως αποδείχνει ο Λένιν, ο οποίος παίζει
αποφασιστικό ρόλο στην αύξηση της επιρροής και του κύρους του Κόµµατος στους
εργαζόµενους, στο λαό και στην ίδια τη συσπείρωση του Κόµµατος, είναι η σωστή
σύνδεση τακτικής και στρατηγικής. Το Κόµµα µας έχει λύσει αυτό το πρόβληµα µε
την πολιτική του Μετώπου.
Οι ρυθµοί υλοποίησης της πολιτικής του Μετώπου είναι συνάρτηση της ικανότητας
και της δύναµης του Κόµµατος, της ικανότητάς του να συνενώνει στον αγώνα
δυνάµεις που δεν είναι κοµµουνιστικές, που έχουν διαφορές µε το Κόµµα, που έχουν
διαφορετική νοοτροπία ακόµα, ως ένα βαθµό, και συµφέροντα. Ικανότητα και
δύναµη να ενισχύει την πρωτοβουλία, την αυτενέργεια, και τη δηµιουργικότητα των
λαϊκών µαζών. Να δουλεύει υποµονετικά µαζί τους, χωρίς στοιχεία έπαρσης και
υποβάθµισης του ρόλου τους και γνώση των παραγόντων που επιδρούν αρνητικά στη
συνείδησή τους. Είναι µια πολύ δύσκολη και σύνθετη δουλειά και µόνο η πείρα από
την πάλη για την υλοποίηση αυτής της πολιτικής θα δίνει αποτελεσµατικές λύσεις και
θα διδάσκει πώς θα ξεπερνιούνται οι κάθε είδους δυσκολίες.
Στο βαθµό που οι λαϊκές µάζες θα πείθονται µε την πείρα τους για την ορθότητα
αυτής της πολιτικής, θα ενισχύεται αντίστοιχα και το κύρος και η δύναµη του
Κόµµατος, θα καταξιώνεται ως η αναµφισβήτητη πρωτοπορία.
Η πολιτική του Μετώπου είναι σωστή, γιατί εκφράζει τα συµφέροντα των
εργαζοµένων και δίνει ρεαλιστική απάντηση στο πολιτικό πρόβληµα της χώρας:
Ανοίγει προοπτική για ριζικές επαναστατικές αλλαγές.
Γενικό συµπέρασµα: Το σύνθηµα της αντεπίθεσης στην κατεύθυνση της ρήξης µε τα
µονοπώλια και τον ιµπεριαλισµό, έχει αντικειµενική βάση. Εκφράζει την κύρια
κατεύθυνση της πάλης. Μπορεί να γίνει κυρίαρχη τάση στην πολιτική πάλη, µε τον
όρο ότι θα αποκτήσει και τα κατάλληλα υλικά όπλα για να επιβληθεί: Ισχυρό ΚΚΕ
στην εργατική τάξη και Λαϊκό Μέτωπο.

∆εν πρέπει να υπάρχει καµιά αµφιβολία ότι οι προϋποθέσεις αυτές θα δηµιουργηθούν
σε πολύ σκληρές συνθήκες πάλης µε τις κυρίαρχες πολιτικές δυνάµεις ντόπιες και
ξένες.
Από ΄δω και το καθήκον της προετοιµασίας ενός Κόµµατος ισχυρού και ικανού να
αντέχει και στις θύελλες. Αλλά ένα τέτιο Κόµµα δεν πρόκειται να δηµιουργηθεί έξω
από την πάλη για την οργάνωση, προετοιµασία και µαχητική ενεργοποίηση των
δυνάµεων της εργατικής τάξης, της νεολαίας, των µεσαίων στρωµάτων της πόλης και
του χωριού, µέσα από το λαϊκό µέτωπο, για την κατάκτηση της εξουσίας.

KKE

Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας
Χρήστου Τσιντζιλώνη

Η προσχώρηση του ΚΚΕ στην Κομμουνιστική Διεθνή αποτέλεσε νίκη του μαρξισμού-λενινισμού στο
ελληνικό εργατικό κίνημα
Η μαρξιστικο-λενινιστική κοσμοθεωρία, ο προλεταριακός διεθνισμός και ο δημοκρατικός συγκεντρωτισμός,
βρίσκονταν και βρίσκονται πάντα στο επίκεντρο των επιθέσεων εχθρών και άσπονδων φίλων του ΚΚΕ. Και το
γεγονός αυτό καθόλου δε μπορεί να θεωρηθεί τυχαίο, διότι τόσο η αστική τάξη και οι πολιτικοί της εκφραστές,
όσο και οι κάθε λογής αποστάτες και προδότες του εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος γνωρίζουν καλά,
πως αν το ΚΚΕ εγκατέλειπε, αν απαρνούνταν την επαναστατική κοσμοθεωρία του, το μαρξισμό-λενινισμό, αν
παραιτούνταν από τον προλεταριακό διεθνισμό του και αν εγκατέλειπε την οργανωτική αρχή του
δημοκρατικού συγκεντρωτισμού, θα έπαυε να είναι κόμμα επαναστατικό. Θα μετατρεπόταν σε ένα κόμμα
ρεφορμιστικό, σοσιαλδημοκρατικό σαν όλα τα άλλα κόμματα της αστικής τάξης, άρα ακίνδυνο για τα
συμφέροντα της πλουτοκρατικής ολιγαρχίας, αφού θα ενσωματωνόταν στο πολιτικό και οικονομικό
κατεστημένο, στην πολιτική διαχείρισης του καπιταλιστικού συστήματος.
Αν το ΚΚΕ μπόρεσε να αντιμετωπίσει τους άγριους διωγμούς, την πολύχρονη παρανομία, αν τα κατάφερε να
μείνει όρθιο και να βρίσκεται πάντα στις επάλξεις των αγώνων της εργατικής τάξης και των άλλων
εργαζομένων, αυτό το οφείλει στην αφοσίωσή του στη μαρξιστικο-λενινιστική ιδεολογία, στον προλεταριακό
διεθνισμό και στους ακατάλυτους δεσμούς του με την εργατική τάξη και τον εργαζόμενο λαό.

«Χωρίς τη θεωρία του μαρξισμού-λενινισμού, που δίνει τη δυνατότητα κατανόησης των νομοτελειών της
κοινωνικής ζωής, ορθού προσανατολισμού και επεξεργασίας της τακτικής και της στρατηγικής μας, το Κόμμα
μας, κανένα κομμουνιστικό και εργατικό κόμμα, δε θα μπορέσει να οδηγήσει την εργατική τάξη στην ιστορική
της αποστολή»
Οι οχτώ δεκαετίες ζωής και δράσης του ΚΚΕ, δείχνουν ότι ένας από τους παράγοντες παρεκκλίσεων ήταν η
παραβίαση των λενινιστικών κανόνων της κομματικής ζωής και των αρχών της οργανωτικής του συγκρότησης
και λειτουργίας.
Μια από τις βασικές αιτίες των λαθών και υποχωρήσεων που δεν επέτρεψαν τη νίκη όταν αυτή ήταν δυνατή
υπήρξε η ιδεολογική ανεπάρκεια και η υποτίμηση των θεωρητικών και ιδεολογικών αναλύσεων.
Η καλύτερη και η πιο αποτελεσματική απάντηση στις κάθε είδους συκοφαντικές επιθέσεις που δέχεται το
κόμμα μας, επιθέσεις που εκπορεύονται από συγκεκριμένα κέντρα και έχουν συγκεκριμένους στόχους, είναι η
συνεχής και αδιάκοπη προσπάθεια για την υπεράσπιση της μαρξιστικο-λενινιστικής ιδεολογίας, για τη συνεχή
μελέτη, αφομοίωση, ανάπτυξη και δημιουργική εφαρμογή της. Η σωστή εφαρμογή των βασικών αρχών
οργανωτικής συγκρότησης και λειτουργίας του, η συλλογική καθοδήγηση, η κριτική και αυτοκριτική, η ορθή
επιλογή και ανάδειξη στελεχών και όλων των καθοδηγητικών οργάνων.
Επίσης, στις επιθέσεις που δέχεται το ΚΚΕ, σαν κόμμα τριτοδιεθνιστικό, η καλύτερη απάντηση είναι η γνώση
της προσφοράς και της πείρας (θετικής και αρνητικής) της Κομμουνιστικής Διεθνούς (Κ.Δ.), στη συγκρότηση,
την άνδρωση και την ανάπτυξη του παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος, στη δημιουργία δυνατών
κομμουνιστικών κομμάτων νέου τύπου.
Μια σύντομη αναφορά στην Ιδρυση και δράση της Κ.Δ. θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε γιατί οι αντίπαλοι
του κομμουνιστικού κινήματος, χρησιμοποιούν τη γνωστή μέθοδο της λαθολογίας προκειμένου να
διαστρεβλώσουν και παραποιήσουν ορισμένες θεμελιακές ιδεολογικές, πολιτικές και οργανωτικές αξίες με τις
οποίες η Κ.Δ. εξόπλισε το παγκόσμιο κομμουνιστικό κίνημα: Τη λενινιστική διδασκαλία για το Κόμμα νέου
Σελίδα 1 / 13

KKE

Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας
Χρήστου Τσιντζιλώνη
τύπου, τον ηγετικό ρόλο της εργατικής τάξης, την αρχή της δικτατορίας του προλεταριάτου και τον
προλεταριακό διεθνισμό.
Η ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς
Στις 2 του Μάρτη 1919 στη Μόσχα άρχισε τις εργασίες της η πρώτη Παγκόσμια Διάσκεψη των κομμουνιστικών
και των αριστερών σοσιαλδημοκρατικών οργανώσεων, με σκοπό την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς (Κ.
Δ.).
Ανοίγοντας τις εργασίες, ο Β. Ι. Λένιν, μεταξύ άλλων, είπε: «...Το Συνέδριό μας έχει μεγάλη κοσμοϊστορική
σημασία. Αποδείχνει τη χρεοκοπία όλων των αυταπατών της αστικής δημοκρατίας (...). Η αστική τάξη έχει
καταληφθεί από αλλοφροσύνη μπροστά στο αναπτυσσόμενο επαναστατικό κίνημα του προλεταριάτου (...). Ο
λαός νοιώθει το μεγαλείο και τη σημασία της πάλης του που διεξάγεται τώρα. Χρειάζεται μόνο να βρεθεί η
πραχτική εκείνη μορφή, που θα δώσει στο προλεταριάτο τη δυνατότητα να πραγματοποιήσει την κυριαρχία
του. Τέτια μορφή είναι το σοβιετικό σύστημα με τη δικτατορία του προλεταριάτου».
Στις 4 του Μάρτη ο Β. Ι. Λένιν εισηγείται το θέμα της αστικής δημοκρατίας και της δικτατορίας του
προλεταριάτου. Αναλύει την ουσία της αστικής δημοκρατίας σα δημοκρατία της μειοψηφίας και υπογραμμίζει
την ανάγκη εγκαθίδρυσης μιας καινούργιας δημοκρατίας, της δημοκρατίας του προλεταριάτου, που είναι η
δημοκρατία της πλειοψηφίας.
Η υπεράσπιση της αστικής δημοκρατίας από τους δεξιούς σοσιαλδημοκράτες εκείνης της εποχής και οι
επιθέσεις τους εναντίον της δικτατορίας του προλεταριάτου, ήταν άρνηση του δικαιώματος του προλεταριάτου
να έχει τη δική του δημοκρατία, την προλεταριακή δημοκρατία.
Οι θέσεις που αναπτύχθηκαν από το Λένιν για την αστική δημοκρατία και για τη δικτατορία του
προλεταριάτου αποτέλεσαν τη βάση των αποφάσεων που πάρθηκαν στο Ιδρυτικό Συνέδριο της Κ.Δ..
Στο Μανιφέστο του Ιδρυτικού Συνεδρίου της Κ.Δ. προς το διεθνές προλεταριάτο διαβάζουμε: «Πέρασαν 72
χρόνια από τότε που το Κομμουνιστικό Κόμμα διακήρυξε στον κόσμο το πρόγραμμά του με τη μορφή ενός
μανιφέστου, γραμμένου από τους μεγάλους δασκάλους της προλεταριακής επανάστασης, Καρλ Μαρξ και
Φρίντριχ Ενγκελς. Ακόμα από τότε ο κομμουνισμός, που μόλις είχε μπει στο στίβο του αγώνα, πολιορκήθηκε
από την κατασυκοφάντηση, το ψέμα, το μίσος και τη δίωξη των κυρίαρχων τάξεων, που με το δίκιο τους
προαισθάνονταν σε αυτόν, το θανάσιμο εχθρό τους. Στην πορεία αυτών των εφτά δεκαετιών, η ανάπτυξη του
κομμουνισμού πέρασε δύσκολους δρόμους: Εφόδους ανόδου, αλλά και περίοδες κατάπτωσης, επιτυχίες αλλά
και σκληρές ήττες. Ωστόσο, η ανάπτυξη ακολούθησε βασικά το δρόμο που είχε χαραχτεί στο Μανιφέστο του
Κομμουνιστικού Κόμματος. Η εποχή της τελευταίας αποφασιστικής μάχης άρχισε αργότερα απ' ό,τι περίμεναν
και επιθυμούσαν οι απόστολοι της κοινωνικής επανάστασης. Αλλά άρχισε. Εμείς οι κομμουνιστές, οι
εκπρόσωποι του επαναστατικού προλεταριάτου διαφόρων χωρών της Ευρώπης, της Αμερικής και της Ασίας,
που συγκεντρωθήκαμε στη σοβιετική Μόσχα, αισθανόμαστε και θεωρούμε τους εαυτούς μας σαν διαδόχους
και εκτελεστές της υπόθεσης, που στο πρόγραμμά της διακηρύχθηκε πριν από 72 χρόνια».
Ενώ στη Μόσχα διεξαγόταν το Α΄ Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς, οι λαοί του πρώτου κράτους των
εργατών και των αγροτών, διεξήγαγαν έναν ηρωικό αγώνα εναντίον της ιμπεριαλιστικής επέμβασης και της
εσωτερικής αντεπανάστασης.
Ταυτόχρονα, η επαναστατική άνοδος στον καπιταλιστικό κόσμο εξακολουθούσε να μεγαλώνει. Οι
εργαζόμενοι των καπιταλιστικών χωρών συνδύαζαν τον ταξικό τους αγώνα με εκδηλώσεις για την υπεράσπιση
της Σοβιετικής Ρωσίας. Στην ιμπεριαλιστική επέμβαση εναντίον του νεαρού σοβιετικού κράτους οι εργαζόμενοι
απαντούσαν με την ανάπτυξη των αγώνων τους και με σύνθημα: «Κάτω τα χέρια από τη Ρωσία».

Σελίδα 2 / 13

KKE

Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας
Χρήστου Τσιντζιλώνη
Οι εργάτες στο Βερολίνο κατέβηκαν από τις 3 ως τις 12 του Μάρτη 1919, σε γενική απεργία που εξελίχθηκε σε
ένοπλο αγώνα. Στην Ουγγαρία, τη Βαυαρία και τη Σλοβακία ξέσπασαν προλεταριακές επαναστάσεις.
Αποτέλεσμα της προλεταριακής εξέγερσης στην Ουγγαρία ήταν η εγκαθίδρυση στις 21 του Μάρτη 1919 της
Δημοκρατίας των Σοβιέτ. Ορμητικά αναπτύσσονταν το εθνικοαπελευθερωτικό αντιιμπεριαλιστικό κίνημα στην
Κίνα, στις Ινδίες, στην Ινδονησία, στην Τουρκία, στην Αίγυπτο, στο Μαρόκο και στις χώρες της Λατινικής
Αμερικής.
Κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα για την κατάσταση στην οποία πραγματοποιήθηκε το ιδρυτικό Συνέδριο της
Κ. Δ. ήταν τα επαναστατικά τραντάγματα στον καπιταλιστικό κόσμο και η αυξανόμενη ακτινοβολία της
Μεγάλης Οχτωβριανής Σοσιαλιστικής Επανάστασης στον αγώνα της διεθνούς εργατικής τάξης.
Ο Β. Ι. Λένιν, κάνοντας την εκτίμηση της κοσμοϊστορικής σημασίας της ίδρυσης της Κ.Δ., έγραφε: «Η ίδρυση
της ΙΙΙ Κομμουνιστικής Διεθνούς... ήταν καταγραφή εκείνου που είχαν κατακτήσει όχι μόνο οι ρωσικές
προλεταριακές μάζες, όχι μόνο οι μάζες της πρώην ρωσικής αυτοκρατορίας, αλλά και οι γερμανικές
προλεταριακές μάζες και οι αυστριακές, οι ουγγρικές, οι φιλανδικές, οι ελβετικές - με δυο λόγια οι διεθνείς
προλεταριακές μάζες».
Καθορίζοντας δε, την ιστορική θέση της ΙΙΙ Διεθνούς, έγραφε: «Η Πρώτη Διεθνής έθεσε τα θεμέλια της
προλεταριακής, της διεθνούς πάλης για το σοσιαλισμό. Η Δεύτερη Διεθνής ήταν εποχή προετοιμασίας του
εδάφους για μια πλατειά, μαζική επέκταση του κινήματος σε μια σειρά χώρες. Η Τρίτη Διεθνής αφομοίωσε τους
καρπούς δουλειάς της Δεύτερης Διεθνούς, πέταξε την οπορτουνιστική, τη σοσιαλ-σοβινιστική, την αστική και
μικροαστική της σαβούρα και άρχισε να πραγματοποιεί τη δικτατορία του προλεταριάτου».
Μετά το Πρώτο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς το παγκόσμιο κομμουνιστικό κίνημα έκανε σημαντικό
βήμα προς τα εμπρός. Πολλά κόμματα και οργανώσεις ξέκοψαν από τη Β΄ Διεθνή και μετατράπηκαν σε
κομμουνιστικά κόμματα. Συγκεκριμένα: Από το Μάη του 1919 ως το Νοέμβρη του 1920, κομμουνιστικά
κόμματα δημιουργήθηκαν στη Γιουγκοσλαβία, στις ΗΠΑ, στο Μεξικό, στη Δανία, στην Ισπανία, στην
Ινδονησία, στο Ιράν, στη Μεγάλη Βρετανία, στην Τουρκία, στην Ουρουγουάη και στην Αυστραλία. Επίσης,
πολλά κόμματα, μεταξύ των οποίων και το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδος (ΣΕΚΕ), δήλωναν
προσχώρηση στην Κ. Δ..
Το 2ο Συνέδριο της Κ.Δ. (Ιούλης-Αύγουστος) του 1920, τόνισε ότι το κυριότερο καθήκον της Κ.Δ. είναι να
προετοιμάσει το προλεταριάτο για τους αποφασιστικούς αγώνες. Στην απόφαση του συνεδρίου «Για το ρόλο
του κομμουνιστικού κόμματος στην προλεταριακή επανάσταση», τονιζόταν η ανάγκη του αυστηρού
διαχωρισμού της έννοιας κόμμα από την έννοια τάξη, όπως είχαν διατυπωθεί από το Λένιν στο έργο του «Ο
αριστερισμός, παιδική αρρώστεια του κομμουνισμού».
«Το κομμουνιστικό κόμμα», αναφερόταν στο ντοκουμέντο, «είναι μέρος της εργατικής τάξης, το πιο
πρωτοπόρο, το πιο συνειδητό, το πιο επαναστατικό. Το κομμουνιστικό κόμμα διαφέρει από όλη τη μάζα των
εργατών με το ότι αγκαλιάζει όλο τον ιστορικό δρόμο της εργατικής τάξης στο σύνολό της και προσπαθεί σε
όλες τις καμπές αυτού του δρόμου να υπερασπίσει τα συμφέροντα όχι ορισμένων ομάδων, ορισμένων
επαγγελμάτων, αλλά τα συμφέροντα της εργατικής τάξης στο σύνολό της. Το κομμουνιστικό κόμμα είναι ο
οργανωτικο-πολιτικός μοχλός, με τη βοήθεια του οποίου το πιο πρωτοπόρο τμήμα της εργατικής τάξης
κατευθύνει στο σωστό δρόμο όλη τη μάζα του προλεταριάτου και του μισοπρολεταριάτου».
Το 2ο Συνέδριο της Κ.Δ. παίρνοντας υπόψη τον κίνδυνο να πλημμυρίσει από ασταθή και μεσοβέζικα στοιχεία
που δεν είχαν ξεκόψει ακόμα από την ιδεολογία του ρεφορμισμού, την κληρονομιά της σοσιαλδημοκρατίας και
του αναρχο-συνδικαλισμού, ενέκρινε τους βασικούς όρους εισδοχής στην Κομμουνιστική Διεθνή που ήταν: Η
αναγνώριση της αναγκαιότητας της δικτατορίας του προλεταριάτου και η συνεπής συστηματική πάλη γι'
αυτήν, η πλήρης ρήξη με τους ρεφορμιστές και τους κεντριστές και το διώξιμό τους από το κόμμα. Ο
συνδυασμός των νόμιμων και παράνομων μεθόδων δουλειάς. Η συστηματική και επίμονη δουλειά μέσα στο
Σελίδα 3 / 13

KKE

Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας
Χρήστου Τσιντζιλώνη
στρατό, στο χωριό για το κέρδισμα των εργατών γης και των φτωχών αγροτών. Συστηματική δουλειά στα
ρεφορμιστικά συνδικάτα και στα αστικά κοινοβούλια: Τα κόμματα της Κομμουνιστικής Διεθνούς πρέπει να
λέγονται κομμουνιστικά και να είναι συγκροτημένα με βάση την αρχή του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού.
Ολες οι αποφάσεις των συνεδρίων της Κ.Δ και της Εκτελεστικής της Επιτροπής είναι υποχρεωτικές για όλα τα
κόμματα που ανήκουν στην Κ.Δ. Αναθεώρηση των παλιών σοσιαλδημοκρατικών προγραμμάτων και ετοιμασία
νέων κομμουνιστικών προγραμμάτων, προσαρμοσμένων στις ιδιαίτερες συνθήκες της κάθε χώρας τους και στο
πνεύμα της Κ.Δ.
Η Κ.Δ. και η Εκτελεστική Επιτροπή (ΕΕ) της, τονιζόταν στην απόφαση του συνεδρίου «οφείλουν να παίρνουν
υπόψη τους όλη την πολυμορφία των συνθηκών στις οποίες είναι υποχρεωμένα να δρουν και να αγωνίζονται τα
διάφορα κόμματα και να παίρνουν αποφάσεις γενικού, υποχρεωτικού χαρακτήρα μόνο πάνω σε ζητήματα που
τέτιες αποφάσεις είναι δυνατές. Τα κομμουνιστικά κόμματα που ανήκουν στην ΚΔ έχουν υποχρέωση να
υποστηρίζουν με κάθε τρόπο τις Σοβιετικές Δημοκρατίες στους αγώνες τους ενάντια στην αντεπανάσταση και
τους ιμπεριαλιστές».
Η «21 όροι» του 2ου Συνεδρίου τους οποίους κάθε κόμμα που ήθελε να ανήκει στην Κ.Δ. έπρεπε όχι μόνο να
αποδεχθεί, αλλά και να τους κάνει βάση της δράσης του, επιδίωκαν να εμποδίσουν τη διείσδυση στο
κομμουνιστικό κίνημα σοσιαλδημοκρατικών και κεντριστικών δυνάμεων, που ενώ στα λόγια ασπάζονταν τη
δικτατορία του προλεταριάτου, στην πράξη αρνούνταν να αλλάξουν την οπορτουνιστική τους τακτική.
Αναφερθήκαμε επιγραμματικά στα δύο πρώτα συνέδρια της Κ.Δ. και στις κυριότερες αποφάσεις τους, για να
υπογραμμίσουμε ότι η Κ.Δ. που ιδρύθηκε με πρωτοβουλία του κόμματος των μπολσεβίκων έθεσε τις βάσεις του
Διεθνούς Κομμουνιστικού κινήματος, το καθοδήγησε επί ένα τέταρτο του αιώνα, εξασφαλίζοντας του την
ενότητα και τη συσπείρωση των κομμουνιστικών κομμάτων στο πνεύμα της μαρξιστικής-λενινιστικής
ιδεολογίας και της διεθνούς αλληλεγγύης.
Με τη βοήθεια της Κ.Δ. το ΚΚΕ διαμορφώνεται σε κόμμα νέου τύπου
Μελετώντας κανείς τα πρακτικά του ιδρυτικού συνεδρίου του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος Ελλάδας
(ΣΕΚΕ), καθώς και τα ντοκουμέντα που ψήφισε, μπορεί να διαπιστώσει ότι ύστερα από οξύτατες συζητήσεις
και διαφωνίες και όχι χωρίς συμβιβασμούς, επικράτησαν τελικά οι επαναστατικές θέσεις. Αυτό βέβαια,
καθόλου δε σημαίνει ότι δεν υπήρχαν ακόμη και σοβαρά κενά και συγχύσεις στη μαρξιστική θεωρητική
κατάρτιση των πιο πολλών στελεχών του νέου κόμματος, κενά και συγχύσεις που άφηναν περιθώρια επιρροής
σε διαμορφωμένους σοσιαλδημοκράτες της δεξιάς, αλλά και που ευνοούσαν ορισμένη σχηματικότητα και
δογματική μεταφορά των γενικά σωστών θέσεων, χωρίς επαρκή επεξεργασία τους για τις ελληνικές συνθήκες.
Γεγονός,πάντως, είναι ότι στο βασικό ντοκουμέντο του Ιδρυτικού Συνεδρίου «Αι αρχαί και το Πρόγραμμα του
Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος», διακηρύσσεται η αρχή της ταξικής πάλης και ο σκοπός του Κόμματος
που είναι η κατάληψη της εξουσίας από την εργατική τάξη «δια της επαναστατικής δράσης», η
κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής και τονίζεται η σημασία της ενιαίας δράσης της παγκόσμιας εργατιάς.
Από τις βασικές προγραμματικές θέσεις του Ιδρυτικού Συνεδρίου προκύπτει ότι το ΣΕΚΕ θεμελιώθηκε σαν
Κόμμα προλεταριακό, επαναστατικό, Κόμμα δράσης για τα συμφέροντα της εργατικής τάξης και του
εργαζόμενου λαού, Κόμμα πατριωτικό-διεθνιστικό.
Μια γενική αναφορά στα κυριότερα στάδια ανάπτυξης του Κόμματος, θα μας βοηθήσει να
παρακολουθήσουμε την πορεία διαμόρφωσης των πιο βασικών ιδεολογικοπολιτικών και οργανωτικών αρχών
του, την πορεία διαμόρφωσής του σε Κόμμα νέου τύπου, με τη βοήθεια της Κ.Δ..

Σελίδα 4 / 13

KKE

Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας
Χρήστου Τσιντζιλώνη
Αμέσως μετά την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς, στους κόλπους του νεοϊδρυμένου κόμματος της
εργατικής τάξης της χώρας μας, άρχισε μια έντονη συζήτηση και διαπάλη για το αν έπρεπε να ενταχθεί στην
Κ.Δ. ή όχι. Η διαπάλη αυτή απηχούσε τις δύο ταχτικές (τη δεξιά οπορτουνιστική ταχτική των σοσιαλιστικών
και σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων της Ευρώπης από τη μια πλευρά, και τη λενινιστική από την άλλη), στο
παγκόσμιο εργατικό κίνημα, όπως αυτές είχαν διατυπωθεί λίγο πριν την έναρξη του Α΄ παγκοσμίου πολέμου.
Το πρώτο Εθνικό Συμβούλιο του ΣΕΚΕ (Μάης 1919) αποφάσισε τη σύνδεση του νεοϊδρυμένου Κόμματος με
την Κομμουνιστική Διεθνή.
Στη σχετική απόφαση αναφέρεται:
«Το Σοσιαλιστικόν εργατικόν κόμμα λαβόν υπόψιν ότι τα κόμματα και τα στοιχεία που απαρτίζουν σήμερον
τη β΄ Διεθνή επρόδωσαν την σοσιαλιστικήν ιδεολογίαν συμπράττοντα με τας αστικάς κυβερνήσεις κατά το
διάστημα του πολέμου και ότι συνεργαζόμενα με αυτάς εγκατέλειψαν την πάλην των τάξεων, ενίσχυσαν τον
ιμπεριαστικόν πόλεμον, αντιστάθηκαν εις την αδελφοποίησιν των λαών και εις την επανίδρυσιν της
σοσιαλιστικής Διεθνούς. Παρατηρούν επίσης ότι η β΄ Διεθνής συγκεντρωθείσα εις Βέρνην και Αμστερνταμ δεν
έκαμε τίποτε δια τα κόμματα που επρόδωσαν τον αγώνα και είναι αδύνατη και ανίκανη να απαλλαχθή από
αυτά δια μιας αναγκαίας εκκαθαρίσεως.
Α π ο φ α σ ί ζ ε ι:
1. Να αποχωρήσει εκ της β΄ Διεθνούς και να αποκηρύξη την οπορτουνιστικήν τακτικήν της.
2. Δίδει εντολήν εις την Κεντρικήν επιτροπήν να προπαρασκευάσει το έδαφος δια την προσχώρηση εις την γ΄
Διεθνή μη αποκλειομένου εκ τούτου να ευρίσκεται εις σχέσεις με τα κόμματα εκείνα της β΄ (Διεθνούς) τα οποία
έμειναν πιστά εις τας σοσιαλιστικάς αρχάς».
Λίγο αργότερα, το Νοέμβρη της ίδιας χρονιάς, το Δεύτερο Εθνικό Συμβούλιο του ΣΕΚΕ επιβεβαίωσε την
απόφαση του Πρώτου Εθνικού Συμβουλίου για την προσχώρηση του ΣΕΚΕ στην Κομμουνιστική Διεθνή και
αποφάσισε την αποστολή του Δ. Λιγδόπουλου, σαν εκπροσώπου του ΣΕΚΕ στη Συνδιάσκεψη της Βαλκανικής
Σοσιαλιστικής Ομοσπονδίας (Γενάρης 1920) στη Σόφια (σε αυτή τη Συνδιάσκεψη πάρθηκε η απόφαση για τη
μετονομασία της Ομοσπονδίας σε Κομμουνιστική) και σε συνέχεια στη Μόσχα για να συμμετάσχει στις
εργασίες του 2ου Συνεδρίου της Κ.Δ. και να συνδέσει το Κόμμα με την Κομμουνιστική Διεθνή.
Το 2ο Συνέδριο του ΣΕΚΕ (Απρίλης 1920) έδωσε αποφασιστική μάχη υπέρ του λενινιστικού προσανατολισμού
του κόμματος στο θέμα της εξουσίας του προλεταριάτου και της αρχής του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού
του Κόμματος στην οικοδόμηση και λειτουργία του, σαν κόμματος νέου τύπου. Απέρριψε τις απόψεις των
οπαδών της «ελευθερίας» των ομάδων και υπερασπίστηκε τη μαρξιστική-λενινιστική θέση για ενιαία πειθαρχία
μέσα στο κόμμα και την αρχή της ιδεολογικής και οργανωτικής ενότητας του κόμματος. Αποδέχθηκε την αρχή
της δικτατορίας του προλεταριάτου, και ψήφισε νέο Καταστατικό, προσθέτοντας στον τίτλο του κόμματος της
λέξη «Κομμουνιστικό». Ετσι, ο τίτλος του κόμματος έγινε ΣΕΚΕ (Κ).
Σημαντικό, ιστορικής σημασίας βήμα, ήταν η απόφαση του συνεδρίου για την προσχώρηση του κόμματος στην
Κομμουνιστική Διεθνή.
Παραθέτουμε ολόκληρη την απόφαση του Συνεδρίου:
«Το β΄ Εθνικόν συνέδριον του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος της Ελλάδας δεχόμενον. α) Οτι η β΄
Διεθνής, αποβλέπουσα εις την δημιουργίαν «εθνικών σοσιαλισμών», αναγνωρίσασα την ανάγκην της εθνικής
αποκαταστάσεως και μη δυνηθείσα δια τούτο κατά την κρίσιμον στιγμήν της κηρύξεως του πολέμου, να
κρατήση υψηλά την καθαρώς διεθνιστικήν σημαίαν του σοσιαλισμού, έπαυσε να εμπνέη εμπιστοσύνην εις τα
Σελίδα 5 / 13

KKE

Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας
Χρήστου Τσιντζιλώνη
επαναστατικά κόμματα, αι δε αρχαί της δεν έχουν πλέον την δύναμιν να ηλεκτρίσουν και να
διαπαιδαγωγήσουν τας εργαζόμενας μάζας δια τον τελικόν σκοπόν, γεγονός δια το οποίον όλα τα κόμματα που
ηρνήθηκαν να συμμαχήσουν με την αστικήν τάξιν, όλα τα ζωντανότερα και πλησιέστερον προς το τέρμα του
αγώνος των ευρισκόμενα κόμματα έπαυσαν αποτελούντα τμήματα της Διεθνούς ταύτης, β) ότι η παρούσα
περίοδος είναι περίοδος μεταβατική, κατά την οποίαν το παγκόσμιον προλεταριάτον πρέπει να ετοιμάζεται
διαρκώς δια την κατάληψιν της εξουσίας, της οποίας πρώτος σταθμός θα είναι η επιβολή της δικτατορίας του
και όχι η αστική δημοκρατία υπό οιανδήποτε μορφήν, γ) Οτι προς τον σκοπόν της διατηρήσεως της ακμής του
επαναστατικού πνεύματος είναι απαραίτητον να ενισχυθή πάση δυνάμει η ρωσική επανάστασις και δ) ότι αι
ιδιαίτεραι γεωγραφικαί και ιστορικαί συνθήκαι, υπό τας οποίας αναπτύσσεται το κίνημα της εργατικής τάξεως
εις την Ελλάδα, επιβάλλουν εις το Κόμμα, το οποίον την αντιπροσωπεύει, ν' ακολουθήσει τον δρόμον που
ηκολούθησαν ήδη τα άλλα σοσιαλιστικά κόμματα της Βαλκανικής.
Α π ο φ α σ ί ζ ε ι:
1. Εγκρίνει την απόφασιν του Εθνικού συμβουλίου περί αποχωρήσεως του Κόμματος από την β΄ Διεθνή.
2. Το Κόμμα προσχωρεί οργανικώς εις την γ΄ Διεθνή της Μόσχας, της οποίας δέχεται τας αρχάς και τα
ψηφίσματα.
3. Εγκρίνει και επιδοκιμάζει τας αποφάσεις της Βαλκανικής κομμουνιστικής συνδιασκέψεως ήτις συνήλθεν εν
Σόφια την 15ην Ιανουαρίου (ν. η) ε. έ. Και
4. Δίδει εντολήν εις την ΚΕ να εργασθή δια να συνδεθή το Κόμμα στενώτερον με τα σοσιαλιστικά κόμματα της
Βαλκανικής που ακολουθούν την γ΄ Διεθνή δια την προπαρασκευήν κοινού αγώνος των προλεταρίων της
Βαλκανικής προς δημιουργίαν της Ομοσπονδιακής σοσιαλιστικής δημοκρατίας των συμβουλίων των εργατών
και αγροτών της Βαλκανικής».
Η προσχώρηση του ΣΕΚΕ (Κ) στην Κομμουνιστική Διεθνή ήταν μια νίκη του μαρξισμού-λενινισμού και του
προλεταριακού διεθνισμού στο ελληνικό εργατικό κίνημα, μια νίκη κατά του οπορτουνισμού της β΄ Διεθνούς.
Ηταν μια πράξη που δικαιώθηκε ιστορικά γιατί βοήθησε στη μαρξιστική-λενινιστική οικοδόμηση και την
επαναστατική δράση του Κόμματος.
Το Εκτακτο Εκλογικό Συνέδριο του Κόμματος (Σεπτέμβριος 1920), στο φως των αποφάσεων του 2ου
Συνεδρίου της Κ.Δ. (Ιούλης-Αύγουστος 1920) διορθώνει τη θέση του 1ου Συνεδρίου στο αγροτικό. Αντί της
εθνικοποίησης της γης, ζητά την «άμεση και οριστική κατοχή των αγροκτημάτων από τους δουλευτές τους,
χωρίς αποζημίωση και ταυτόχρονη κατάσχεση των έκτακτων πολεμικών κερδών των τσιφλικάδων». Με την
απόφαση αυτή το Κόμμα βάζει προοδευτικά το μαρξιστικό-λενινιστικό θεμέλιο της εργατο-αγροτικής
συμμαχίας.
Το Νοέμβρη του 1924, συνήλθε το 3ο Εκτακτο Συνέδριο του ΣΕΚΕ (Κ), ένα από τα σημαντικότερα συνέδρια
του Κόμματός μας. Πριν όμως αναφερθούμε στις αποφάσεις και στη σημασία τους, θα πρέπει να σημειώσουμε
ότι όλη η δραστηριότητα του ΣΕΚΕ (Κ) για την αποτελεσματική παρουσία του στην πολιτική ζωή και στους
αγώνες του εργαζόμενου λαού σαν κόμματος επαναστατικού συμβάδιζε, όπως ήταν φυσικό, με έντονη
εσωκομματική διαπάλη για την αποκρυστάλλωση μιας όλο και πιο σωστής μαρξιστικο-λενινιστικής
κατεύθυνσης, για την υπερνίκηση αντιμαρξιστικών απόψεων και τάσεων. Ανάλογα με την οξύτητα των
αντικειμενικών περιστάσεων, με το ιδεολογικό-πολιτικό επίπεδο των στελεχών και το βαθμό επίδρασης των α΄ ή
β΄ λαθεμένων απόψεων, το ΣΕΚΕ (Κ) προχωρούσε, όπως και τα άλλα κομμουνιστικά κόμματα, στην ιδεολογική
του ωρίμανση και παγίωση. Και, προς την κατεύθυνση αυτή, τεράστιος ήταν ο ρόλος της Κ.Δ.
Το 3ο Εκτακτο Συνέδριο συνήλθε σε δύσκολες εσωκομματικές συνθήκες. Τα δεξιά στοιχεία (Μπεναρόγιας)
υποστήριζαν ότι η εργατική τάξη δεν είναι σε θέση να διεξάγει έντονους και μακροχρόνιους αγώνες και ότι το
Σελίδα 6 / 13

KKE

Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας
Χρήστου Τσιντζιλώνη
Κόμμα πρέπει να εγκαταλείψει κάθε μορφή επαναστατικού αγώνα. Ζητούσαν την αναθεώρηση της γραμμής
του κόμματος και την προσαρμογή του προς τα Προγράμματα της σοσιαλδημοκρατίας.
Τα εξτρεμιστικά στοιχεία (Ε. Παπαναστασίου), από την άλλη, προσπαθούσαν να σπρώξουν το Κόμμα σε
αναρχοτυχοδιωκτικές ενέργειες, καταπολεμούσαν κάθε προσπάθεια συνεργασίας με τα μη προλεταριακά
κόμματα και οργανώσεις.
Στο μεταξύ τον Ιούνη του 1924, είχε συνέλθει το 5ο Συνέδριο της Κ.Δ. το οποίο χάραξε τα καθήκοντα των ΚΚ
στις νέες συνθήκες της προσωρινής υποχώρησης του επαναστατικού κύματος. Το συνέδριο εκείνο έθετε σαν
κύριο καθήκον την ανάπτυξη των ΚΚ σε οργανωτικά και ιδεολογικά ισχυρά μαζικά κόμματα, ικανά να
καθοδηγήσουν πιο αποτελεσματικά την πάλη των μαζών στις χώρες τους. Με άλλα λόγια, το 5ο Συνέδριο της
Κ.Δ. έβαζε σαν κύριο καθήκον την μετατροπή των ΚΚ σε μαρξιστικά-λενινιστικά κόμματα.
Το 3ο Εκτακτο Συνέδριο ενέκρινε ομόφωνα τις αποφάσεις του 5ου συνεδρίου της Κ.Δ. και αποδέχθηκε του
«21 όρους» στους οποίους ήδη αναφερθήκαμε.
Το 3ο Εκτακτο Συνέδριο επεξεργάστηκε την τακτική του Ενιαίου Μετώπου και προσανατόλισε το Κόμμα στην
οργάνωση των καθημερινών αγώνων της εργατικής τάξης και όλων των εργαζομένων. Ψήφισε λεπτομερείς
θέσεις για την αναδιοργάνωση του Κόμματος με βάση τους εργοστασιακούς πυρήνες και, με βάση τη νέα μορφή
οργάνωσης, ψήφισε νέο Καταστατικό, προσαρμοσμένο στις αποφάσεις του 5ου Συνεδρίου της Κ.Δ. Αποφάσισε
τη μετονομασία του Κόμματος σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας, Ελληνικό τμήμα της Κομμουνιστικής
Διεθνούς (ΚΚΕ, ΕΤΚΔ).
Με τις αποφάσεις του 3ου Εκτακτου Συνεδρίου, το ΚΚΕ, μπήκε στο δρόμο της μετατροπής του σε Κόμμα νέου
τύπου. Βαθμιαία, μέσα στους καθημερινούς αγώνες και με την αδιάλλακτη πάλη του ενάντια σε κάθε είδους
παρέκκλιση, άρχισε να διαμορφώνεται σε Κόμμα μαρξιστικό-λενινιστικό. Αρχισε με άλλα λόγια, να αποκτά τα
βασικά εκείνα γνωρίσματα που πρέπει να έχει κάθε Κόμμα νέου τύπου.
Από τις 17 του Ιούλη ως την 1η του Σεπτέμβρη 1928, διεξήχθησαν στη Μόσχα οι εργασίες του 6ου Συνεδρίου
της Κ.Δ. Οταν διεξάγονταν οι εργασίες του Συνεδρίου στον ορίζοντα διαγραφόταν ήδη το τέλος της σχετικής
σταθεροποίησης του καπιταλισμού.
Στο επίκεντρο του Συνεδρίου βρέθηκε η εκπόνηση του Νέου Προγράμματος της Κ.Δ. για τα μέτρα πάλης κατά
του κινδύνου του ιμπεριαλιστικού πολέμου.
Στο Πρόγραμμα της Κ.Δ. που ψηφίστηκε από το 6ο Συνέδριο δινόταν η εκτίμηση των δυνάμεων της
επανάστασης και συγκεκριμενοποιούνταν οι δρόμοι της πάλης για τον τελικό σκοπό του παγκόσμιου
επαναστατικού κινήματος - τον κομμουνισμό.
Με βάση τις συνθήκες και τους δρόμους περάσματος στη δικτατορία του προλεταριάτου, όλες οι χώρες
χωρίστηκαν σε τρεις βασικούς τύπους:
-   Σε χώρες του πολύ ανεπτυγμένου καπιταλισμού.
-   Σε χώρες με μέσο επίπεδο ανάπτυξης του καπιταλισμού (Ισπανία, Πορτογαλία, Πολωνία, Ουγγαρία,
Βαλκανικές χώρες κλπ.), οι οποίες «έχουνε σημαντικά υπολείμματα μισοφεουδαρχικών σχέσεων στην
αγροτική οικονομία, με ορισμένο μίνιμουμ υλικών προϋποθέσεων, αναγκαίων για τη σοσιαλιστική
οικοδόμηση, κι όπου δεν έχει ακόμα αποτελειωθεί ο αστικοδημοκρατικός μετασχηματισμός».
Σε μερικές από αυτές τις χώρες τονιζόταν στο Πρόγραμμα, είναι δυνατό ένα λίγο-πολύ γρήγορο πέρασμα της
αστικοδημοκρατικής επανάστασης σε επανάσταση σοσιαλιστική, ενώ σε άλλες χώρες είναι δυνατοί τύποι
Σελίδα 7 / 13

KKE

Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας
Χρήστου Τσιντζιλώνη
προλεταριακών επαναστάσεων, που έχουν όμως να εκπληρώσουνε καθήκοντα αστικοδημοκρατικού χαρακτήρα
σε μεγάλη έκταση.
-   Στον τρίτο τύπο ανήκαν οι αποικίες, οι μισοαποικίες και οι εξαρτημένες χώρες.
Το κάθε κόμμα έπρεπε μόνο του να καθορίσει σε ποιόν από τους παραπάνω τύπους ανήκει και με βάση αυτό
να καθορίσει το χαρακτήρα της επανάστασης και τις κινητήριες δυνάμεις.
«Η κομμουνιστική κοινωνία που προετοιμάζεται απ' όλη την πορεία της ιστορικής εξέλιξης» υπογράμμιζε το
Πρόγραμμα, «είναι η μοναδική διέξοδος για την ανθρωπότητα, γιατί μόνο αυτή εξαφανίζει τις αντιθέσεις του
καπιταλιστικού συστήματος που απειλούνε την ανθρωπότητα με την κατάπτωση και την καταστροφή».
Το Συνέδριο παίρνοντας υπόψη το διαφορετικό επίπεδο της κοινωνικο-οικονομικής ανάπτυξης των διαφόρων
καπιταλιστικών χωρών, τις συγκεκριμένες ιδιομορφίες των συνθηκών τους, έκανε λόγο για το αναπόφευκτο της
ποικιλομορφίας των δρόμων και των ρυθμών ανόδου του προλεταριάτου στην εξουσία, καθώς και για την
ανάγκη για μερικές χώρες ορισμένων μεταβατικών βαθμίδων για την εγκαθίδρυση της δικτατορίας του
προλεταριάτου και μετά και την ποικιλία των μορφών του οικοδομούμενου σοσιαλισμού στις διάφορες χώρες.
«Η μεταβατική περίοδος στο σύνολό της» αναφέρονταν στο Πρόγραμμα, «χαρακτηρίζεται με την αμείλικτη
κατάπνιξη της αντίστασης των εκμεταλλευτών, με την οργάνωση της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, με τη μαζική
ανάπλαση των ανθρώπων στο πνεύμα του σοσιαλισμού, με τη βαθμιαία εξαφάνιση των τάξεων.
Μόνο εκπληρώνοντας τα μεγάλα αυτά ιστορικά καθήκοντα η κοινωνία της μεταβατικής περιόδου αρχίζει να
μετατρέπεται σε κοινωνία κομμουνιστική».
Το 4ο Συνέδριο του ΚΚΕ (Δεκέμβριος 1928) στηριγμένο στις αποφάσεις και το Πρόγραμμα του 6ου Συνεδρίου
της Κ.Δ., ενώ έκανε μια προσπάθεια να συγκεκριμενοποιήσει τη θέση του Προγράμματος της Κ.Δ. και να
καθορίσει το χαρακτήρα της επικείμενης επανάστασης στην Ελλάδα, δεν προχώρησε, αλλά μετέθεσε το
καθήκον αυτό στο 5ο Συνέδριο. Στη σχετική απόφαση τονίζεται: «Συνδυασμένα με την ανάλυση του
Προγράμματος, πρέπει να τεθεί και το ζήτημα της επαναστατικής δημοκρατικής δικτατορίας των εργατών και
αγροτών ως σταθμού μεταβατικού προς την δικτατορία του προλεταριάτου, εν σχέσει με τη χώρας μας,
επαφιεμένης της οριστικής λύσης του ζητήματος αυτού στο 5ο Τακτικό Συνέδριο».
Στην περίοδο της οικονομικής κρίσης (1929-1933) και μπροστά στην άνοδο του εργατικού και γενικότερα του
λαϊκού κινήματος, η ολιγαρχία εντείνει την επίθεσή της κατά των εργαζομένων. Στις μαζικές απεργίες, τις
μαχητικές διαδηλώσεις και τα συλλαλητήρια των εργατών, των υπαλλήλων, των αγροτών και των
επαγγελματοβιοτεχνών η κυβέρνηση απαντάει με τη βία, τις δολοφονίες, τις συλλήψεις και τις εξορίες.
Για την αναχαίτιση και το χτύπημα του ανερχόμενου απεργιακού κινήματος της εργατικής τάξης και όλων των
εργαζομένων η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου, ψηφίζει τον Ιούλη του 1929 τον αντικομμουνιστικό νόμο
«περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος», το γνωστό «Ιδιώνυμο».
Με τον Βενιζελικό αυτό νόμο, η πάλη ενάντια στον κομμουνισμό αναγορεύεται σε δόγμα κρατικής πολιτικής.
Επρόκειτο, δηλαδή, για μια ενέργεια, για ένα νόμο, που υπονόμευε και την αστική δημοκρατία και άνοιγε το
δρόμο στη δικτατορία και το φασισμό. Συνάμα, όμως, ήταν και μια επίσημη ομολογία για την αυξανόμενη
επιρροή και δράση του ΚΚΕ μέσα στις λαϊκές μάζες, για το ρόλο του στην πολιτική και κοινωνική ζωή της
χώρας.
Το Γενάρη του 1930 συνήλθε η 3η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ. Σχετικά με το χαρακτήρα της επανάστασης
στην Ελλάδα τόνισε: «Τα γενικά χαρακτηριστικά της οικονομικής στρουκτούρας της Ελλάδας είναι: Χώρα
Σελίδα 8 / 13

KKE

Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας
Χρήστου Τσιντζιλώνη
μέτριας οικονομικής ανάπτυξης. Ασθενής σχετικά επικράτηση της αγροτικής οικονομίας χωρίς σοβαρά
φεουδαρχικά υπολείμματα. Μερικώς αναπτυγμένη βιομηχανία. Αρκετά αναπτυγμένη ναυτιλία. Μεγάλος όγκος
εμπορίου όπου κυριαρχεί το μικροεμπόριο. Βαθειά διείσδυση του ξένου (ιδίως αγγλικού) χρηματιστικού
κεφαλαίου με την ενεργό συνδρομή και συμμετοχή του ντόπιου χρηματιστικού κεφαλαίου».
Με βάση την παραπάνω ανάλυση η 3η Ολομέλεια κατέληξε στο συμπέρασμα ότι «... η επανάσταση στην
Ελλάδα θα είναι επανάσταση προλεταριακή που θα έχει να εκπληρώσει και καθήκοντα αστικοδημοκρατικά
μεγάλης ευρύτητας...».
Χαρακτηρίζοντας την επικείμενη επανάσταση σα σοσιαλιστική, η 3η Ολομέλεια, έριξε το σύνθημα «... της
γενικής πολιτικής απεργίας, των ενόπλων διαδηλώσεων των εργαζομένων μαζών της αγροτιάς, της μαζικής
δράσης των φαντάρων και των ναυτών, του συμμαχικού αγώνα εργατών, αγροτών και καταπιεζομένων
εθνοτήτων» που, σύμφωνα με την Ολομέλεια, οδηγούσε «στο τελειωτικό ξεσκλάβωμα με την ένοπλη εξέγερση
και την κατάκτηση της εξουσίας».
Ενθερμοι υποστηρικτές αυτής της άποψης (θέσης) ήταν οι: Κ. Θέος και Γ. Σιάντος. Αντίθετα οι Α. Χάιτας και
Κ. Ευτυχιάδης υποστήριζαν ότι το κόμμα έπρεπε πρώτα να δυναμώσει οργανωτικά και ύστερα να
προσπαθήσει να πάρει στα χέρια του την καθοδήγηση της πάλης των μαζών και να χρησιμοποιήσει
επαναστατικά συνθήματα.
Η συνεχιζόμενη εσωκομματική διαπάλη απασχόλησε, όπως ήταν τότε φυσικό, και την Κ.Δ., εφόσον το ΚΚΕ
ήταν το ελληνικό οργανικό της τμήμα. Από πολλά κείμενα εκείνης της εποχής, φαίνεται καθαρά ότι η
εσωκομματική πάλη έπαιρνε ολοένα και πιο έντονες μορφές και αντικατόπτριζε ουσιώδη προβλήματα
στρατηγικής και τακτικής.
Η δίχρονη κρίση (1929-1931) που προκάλεσε στο κόμμα η συνεχιζόμενη εσωκομματική διαπάλη ξεπεράστηκε
με την Εκκληση που απηύθυνε η ΕΕ της Κ.Δ. το Νοέμβρη του 1931, «Προς τα μέλη του ΚΚΕ».
Η βοήθεια που πήρε το ΚΚΕ από την Κ.Δ. στη δύσκολη αυτή περίοδο είχε ευεργετική επίδραση όχι μόνο στο
επαναστατικό, αλλά και στο δημοκρατικό γενικότερα κίνημα και η ενέργεια αυτή της Κ.Δ. ιστορικά
δικαιώθηκε.
Η πρόοδος που σημείωσε το ΚΚΕ στην περίοδο 1931-1933 μετά την Εκκληση της ΕΕ της Κ.Δ. το γρήγορο
ξεπέρασμα της κρίσης με την αποκατάσταση στις γραμμές του των κομματικών αρχών, η ανάπτυξη των δεσμών
του με τις μάζες, υπογραμμίζουν τη μεγάλη σημασία και το ρόλο που έπαιξε η Εκκληση της ΕΕ της Κ.Δ. σε
κείνη την περίοδο, για την ανάπτυξη του Κόμματός μας.
Ιδιαίτερη θέση στην πορεία της επεξεργασίας της στρατηγικής του Κόμματος κατέχει η 6η Ολομέλεια της ΚΕ
του ΚΚΕ (Γενάρης 1934), η οποία καταλήγει σε αποφάσεις για τη στρατηγική του Κόμματος. Η Ολομέλεια
εκτίμησε ότι για τη χώρα μας η επανάσταση των εργατών και των αγροτών θα είχε αστικο-δημοκρατικό
χαρακτήρα με τάσεις γρήγορης μετατροπής της σε προλεταριακή σοσιαλιστική επανάσταση.
Κινητήριες δυνάμεις της επανάστασης θα ήταν η εργατική τάξη και οι φτωχομεσαίες μάζες της αγροτιάς στην
πάλη κατά της αντεπαναστατικής μπουρζουαζίας που υποστηριζόταν από τους πλούσιους αγρότες.
Το 7ο Συνέδριο της Κ.Δ. (Ιούλιος-Αύγουστος 1935) χαράζει τη νέα στρατηγική και τακτική του παγκόσμιου
κομμουνιστικού κινήματος. Αποσαφηνίζει το περιεχόμενο και τις προοπτικές της πολιτικής της ενότητας και
του λαϊκού μετώπου στην πάλη εναντίον του φασισμού, του ιμπεριαλισμού και του πολέμου. Θέτει σαν
κεντρικό καθήκον όλων των ΚΚ την πάλη ενάντια στην απειλή νέου παγκοσμίου πολέμου, για την ειρήνη και
την υπεράσπιση της ΕΣΣΔ. Εκτιμά ότι κύριος εχθρός για την ανθρωπότητα είναι η φασισμός και υπογραμμίζει
ότι η πάλη για τη δημοκρατία αποτελεί σημαντικό μέρος της πάλης για το σοσιαλισμό. Ιδιαίτερη σημασία δίνει
Σελίδα 9 / 13

KKE

Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας
Χρήστου Τσιντζιλώνη
στο συνδυασμό των διεθνιστικών με τα εθνικά καθήκοντα. Καλεί όλα τα ΚΚ να δυναμώσουν τις προσπάθειές
τους για την ενότητα δράσης της εργατικής τάξης με τη δημιουργία ενός Ενιαίου Εργατικού Μετώπου, για την
ενότητα δράσης όλων των αντιφασιστικών δημοκρατικών δυνάμεων, με τη δημιουργία ενός πλατιού Λαϊκού
Μετώπου, καθώς και για την ενότητα δράσης όλων των εθνικοαπελευθερωτικών δυνάμεων για τη δημιουργία
ενός Ενιαίου Αντιιμπεριαλιστικού Μετώπου.
Η 4η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ (Σεπτέμβρης 1935) υιοθετώντας και συγκεκριμενοποιώντας τη γραμμή του
7ου Συνεδρίου της Κ.Δ. χάραξε τα καθήκοντα: της δημιουργίας ενός Παλλαϊκού Μετώπου της ελευθερίας και
της δημοκρατίας με όλα τα κόμματα και οργανώσεις πάνω σε μια ελάχιστη δημοκρατική αντιφασιστική βάση,
και έθετε σαν υπέρτατο καθήκον την υπεράσπιση της εθνικής ανεξαρτησίας και ακεραιότητας της χώρας.
Συγκεκριμένα η 4η Ολομέλεια της ΚΕ διακήρυξε ότι το Κόμμα «μπροστά στον άμεσο κίνδυνο φασιστικής
ιταλικής επιδρομής είτε άλλης μεγαλοϊμπεριαλιστικής (λ.χ. από την πλευρά της χιτλερικής Γερμανίας) απειλής
κατά της εθνικής ακεραιότητας και ανεξαρτησίας θέτει σαν υπέρτατο καθήκον του την υπεράσπιση της εθνικής
ελευθερίας και θα παλέψει με όλες του τις δυνάμεις για να καταχτήσει αυτό την ηγεμονία της πάλης, εφόσον η
ιστορία και η πράξη όλων των αστοτσιφλικάδικων κομμάτων είναι ιστορία και πράξη ξεπουλήματος της χώρας
και του λαού στους ξένους ιμπεριαλιστές...».
Το τελευταίο 15ήμερο του Φλεβάρη 1939 συνήλθε η 5η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ* και συζήτησε την
εξωτερική και εσωτερική πολιτική κατάσταση, τη δράση και τα καθήκοντα του ΚΚΕ.
Η Ολομέλεια αυτή αφού διαπίστωνε ότι η ραγδαία εξέλιξη της διεθνούς κατάστασης και οι πρωτοφανείς
εξοπλισμοί δείχνουν ότι η απειλή ενός παγκοσμίου πολέμου είναι τώρα μεγαλύτερη, κι ότι η ακεραιότητα και η
ανεξαρτησία της χώρας βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο, κατέληγε ότι: «Το κόμμα μας αγωνίζεται για την
εξασφάλιση της ανεξαρτησίας και ακεραιότητας της Ελλάδας, αλλά ταυτόχρονα διακηρύττει ότι ο μεγαλύτερος
εχθρός της ανεξαρτησίας μας και της ακεραιότητας της χώρας μας βρίσκεται στην Αθήνα - είναι η
μοναρχοφασιστική δικτατορία...».
Τον Ιούλη του 1939, λίγους μήνες μετά την 5η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ, η Πολιτική Γραμματεία της ΕΕ της
Κ.Δ. έκανε τις παρακάτω υποδείξεις στο ΚΚΕ.
«Η χώρα σας απειλείται απ' το φασιστικό άξονα και ιδιαίτερα από τον ιταλικό φασισμό που δρα ειδικά στα
Βαλκάνια. Το πρώτο καθήκον του ΚΚΕ είναι η υπεράσπιση της ανεξαρτησίας της χώρας. Εφ' όσον η κυβέρνηση
του Μεταξά παλεύει και αυτή κατά του ίδιου αυτού κινδύνου δεν υπάρχει λόγος να επιδιώκεται πρώτα απ' όλα
την ανατροπή της. Βέβαια, το κόμμα σας πρέπει να κάνει αγώνα για την κατάχτηση όσο το δυνατό
μεγαλύτερης εσωτερικής ελευθερίας του ελληνικού λαού, γιατί αυτό δυναμώνει την αμυντική ικανότητα της
χώρας σας».
Για τη θέση του ΚΚΕ απέναντι στην επίθεση της φασιστικής Ιταλίας κατά της Ελλάδας, τον Οκτώβρη του
1940, που εκφράστηκε με το ανοικτό γράμμα του τότε ΓΓ του Κόμματος Νίκου Ζαχαριάδη και γενικότερα για
τη θέση του κόμματος στον πόλεμο και την Εθνική Αντίσταση, έχουν γραφτεί και ειπωθεί πάρα πολλά.
Αστοί ιστορικοί ισχυρίζονται ότι το ανοικτό γράμμα του Ν. Ζαχαριάδη της 31 του Οκτώβρη 1940, που
πρωτοδημοσιεύτηκε στον καθημερινό τύπο της Αθήνας στις 2 Νοέμβρη της ίδιας χρονιάς, ήταν ένα «λάθος
τακτικής». Οτι αποτελούσε «παρέκκλιση» από τη γραμμή της Κ.Δ. για τον πόλεμο, διότι δήθεν «ξεπερνούσε τα
πλαίσια» της γενικής γραμμής που ακολουθούσε τότε η Κ.Δ..
Το γράμμα εκείνο όχι μονάχα δεν ξεπερνούσε τα πλαίσια της γενικής γραμμής που ακολουθούσε η Κ.Δ. αλλά
αντίθετα ήταν ακριβώς στο πνεύμα ειδικών αποφάσεων του 7ου Συνεδρίου της ΕΕ της Κ.Δ. προς την ΚΕ του
ΚΚΕ (Ιούλης 1939) στις οποίες ήδη αναφερθήκαμε. Σημειώνουμε επίσης, ότι στις αρχές του Γενάρη 1941 η
Γραμματεία της ΕΕ της Κ.Δ. σε συνεδρίασή της τόνισε ότι «η στρατιωτική επίθεση του ιταλικού ιμπεριαλισμού
Σελίδα 10 / 13

KKE

Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας
Χρήστου Τσιντζιλώνη
ενάντια στην Ελλάδα αποβλέπει στην κατάχτηση του ελληνικού εδάφους και την υποταγή του ελληνικού λαού
στην ξένη κυριαρχία, ότι η ανεξαρτησία της χώρας βρίσκεται σε πολύ μεγάλο κίνδυνο. Η Κ.Δ. ενέκρινε τη
δράση του ΚΚΕ για τη συσπείρωση του λαού στην πάλη ενάντια στους ιμπεριαλιστικούς καταχτητές».
Η ιστορική αλήθεια είναι ότι το ανοικτό γράμμα εξέφραζε τη βασική θέση του ΚΚΕ στα ζητήματα της πάλης
κατά του φασισμού και του πολέμου όπως είχε χαραχτεί από τα επίσημα σώματά του (4η Ολομέλεια της ΚΕ Σεπτέμβρης 1935, 6ο Συνέδριο του ΚΚΕ - Δεκέμβρης 1935). Η κύρια κατεύθυνση που δινόταν με το ανοιχτό
γράμμα ήταν εναρμονισμένη με βασικές αποφάσεις του Κόμματος και με τη γενική γραμμή της Κ.Δ.. Δεν
καλούσε μόνο τον ελληνικό λαό να παλέψει για τη λευτεριά, την τιμή και την εθνική ανεξαρτησία, αλλά χάραζε
και την προοπτική ότι «έπαθλο για τον εργαζόμενο λαό και επιστέγασμα για το σημερινό του αγώνα, πρέπει να
είναι και θα είναι, μια καινούργια Ελλάδα της δουλειάς, της λευτεριάς, λυτρωμένη από κάθε ξενική
ιμπεριαλιστική εξάρτηση μ' ένα πραγματικά παλλαϊκό πολιτισμό». Εξάλλου, όπως είναι γνωστό, ακολούθησαν
και άλλα δυο γράμματα του τότε ΓΓ Νίκου Ζαχαριάδη, τα οποία όμως, έγιναν γνωστά μόνο μετά την
απελευθέρωση.
Η αυτοδιάλυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς
Το Μάη του 1943 το Προεδρείο της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής Διεθνούς αποφάσισε τη
διάλυση της Κ.Δ. και την απαλλαγή των τμημάτων της από τις υποχρεώσεις που απέρρεαν από το καταστατικό
της και τις αποφάσεις των συνεδρίων της. Η απόφαση αυτή εγκρίθηκε απ' όλα τα τμήματα της Κ.Δ..
Σαν αιτιολογικό για την αυτοδιάλυση της Κ.Δ. προβαλλόταν το γεγονός ότι η Γ΄ Διεθνής είχε εκπληρώσει την
ιστορική της αποστολή, σα μορφή οργάνωσης, που είχε επιλεγεί από το Πρώτο Συνέδριό της για την ένωση των
εργατών και που ανταποκρινόταν στην αρχική περίοδο της αναγέννησης του εργατικού κινήματος. Οτι τα ΚΚ
είχαν ωριμάσει πολιτικά και δεν είχαν πια ανάγκη καθοδήγησης από ένα κέντρο.
Το Προεδρείο της ΕΕ της Κ.Δ. καλούσε «όλους τους οπαδούς της Κ.Δ. να συγκεντρώσουν όλες τις δυνάμεις
τους στην ολόπλευρη υποστήριξη και στην ενεργό συμμετοχή στον απελευθερωτικό πόλεμο των λαών και
κρατών του Αντιχιτλερικού Συνασπισμού για τη γρήγορη συντριβή του θανάσιμου εχθρού των εργαζομένων,
του γερμανικού φασισμού, των συμμάχων και δορυφόρων του».
Με άλλα λόγια φαίνεται πως το Προεδρείο της ΕΕ της Κ.Δ. θεωρούσε ότι με την αυτοδιάλυση της Κ.Δ. θα
διευκολυνόταν ο αγώνας των λαών κατά του φασιστικού Αξονα.
Σύμφωνα με όσα περιέχονται στην απόφαση της ΚΕ του ΚΚΕ της 2 του Ιούνη 1943, με την οποία η ΚΕ του
ΚΚΕ «αποδέχεται ολόψυχα την πρόταση του προεδρείου της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κομμουνιστικής
Διεθνούς για τη διάλυση της Διεθνούς», η διάλυση γίνεται με το αιτιολογικό ότι η ποικιλομορφία της
κατάστασης στις διάφορες χώρες και περιοχές του κόσμου, που δημιουργήθηκε από το χαρακτήρα και τις
ιδιομορφίες του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου, άλλαξε το ρόλο που είχε η Κ.Δ. σαν ενιαίο κέντρο για όλο το
κομμουνιστικό κίνημα.
Στην απόφαση αναφέρεται ότι: «Ο σημερινός παγκόσμιος πόλεμος, προϊόν των εσωτερικών αντιθέσεων του
κεφαλαιοκρατισμού, επιβλημένος από την πιο βάρβαρη μορφή του - το φασισμό - φανέρωσε στο έπακρο αυτή
την ανάγκη της τελείως ανεξάρτητης δράσης κάθε Κομμουνιστικού Κόμματος, αφού τα Κομμουνιστικά
Κόμματα παλεύουν με το φασισμό στο μεγάλο πόλεμο της λευτεριάς των λαών κάτω από τις πιο διαφορετικές
συνθήκες, με τις πιο ποικίλες μορφές και με τα πιο διαφορετικά συνθήματα: σε χώρες φασιστικές, όπως η
Γερμανία και Ιταλία, σοσιαλιστικές όπως η Σοβιετική Ενωση, αντιαξονικές όπως η Αγγλία και Αμερική,
κατεχόμενες όπως η Ελλάδα και Γιουγκοσλαβία, ουδέτερες όπως η Τουρκία και Σουηδία, αποικίες όπως οι
Ινδίες, μισοαποικίες κλπ...».
Για το αν ήταν σωστή ή όχι η απόφαση για τη διάλυση της Κ.Δ είναι θέμα προς μελέτη και θα πρέπει να
Σελίδα 11 / 13

KKE

Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας
Χρήστου Τσιντζιλώνη
αποτελέσει αντικείμενο εμπεριστατωμένης επιστημονικής έρευνας από τους ιστορικούς.
Αποτιμώντας πάντως το έργο της Κομμουνιστικής Διεθνούς, θα πρέπει να πούμε, ότι με την ιστορία της Κ.Δ.
συνδέονται αληθινά ιστορικά επιτεύγματα του κομμουνιστικού κινήματος στο πρώτο τέταρτο του αιώνα της
δράσης της: Η υποθήκη της Κ.Δ. στο σύνολό της είναι πειστική απόδειξη για τη δύναμη του
μαρξισμού-λενινισμού και του προλεταριακού διεθνισμού, που αλλάζουν τον κόσμο, για τη δύναμη της
ενότητας και της μονολιθικότητας που κάνουν το κομμουνιστικό κίνημα ακατανίκητο.
Το 7ο Συνέδριο του ΚΚΕ (1-6 του Οκτώβρη 1945) ενέκρινε το παρακάτω ψήφισμα για τη διεθνή πολιτική
ενότητα της εργατικής τάξης:
«Στο διάστημα ανάμεσα στο 6ο και το 7ο Συνέδριο του Κόμματος, μέσα στη φωτιά του παγκόσμιου
αντιφασιστικού πολέμου των λαών, μεσολάβησε η αυτοδιάλυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς, κι έτσι το ΚΚΕ
έπαψε να αποτελεί το ελληνικό τμήμα της. Το 7ο Συνέδριο μ' ευγνωμοσύνη αναλογίζεται το ιστορικό έργο της
Κ.Δ. της διεθνούς των Λένιν-Στάλιν, που συνέχισε τις ένδοξες υπηρεσίες της Πρώτης Διεθνούς των εργατών
των Μαρξ- Ενγκελς και τις καλύτερες παραδόσεις της Δεύτερης Σοσιαλιστικής Διεθνούς και πρόσφερε στην
εργατική τάξη της Ελλάδας την ανεχτίμητη διεθνή πείρα της. Με τη λαμπρή σταδιοδρομία της η Κ. Δ.,
προώθησε την υπόθεση της εργατικής τάξης και της κοινωνικής προόδου. Με την αυτοδιάλυσή της, ιστορικά
αναγκαία, για τη συσπείρωση όλων των προοδευτικών δυνάμεων του κόσμου και πριν απ' όλα της εργατικής
τάξης για τη συντριβή του φασισμού, η Κ.Δ. βοήθησε εξαιρετικά στη νικηφόρα έκβαση του παγκόσμιου
ελευθερωτικού πολέμου.
Σήμερα που οι λαοί αγωνίζονται ν' αξιοποιήσουν το αίμα που έχυσαν και ν' ασφαλιστούν από το
ξαναζωντάνεμα των φασιστικών δυνάμεων και αντιδραστικών καθεστώτων γενικά, η παγκόσμια ενότητα των
εργατών σαν πρωτοπορία της κοινωνικής προόδου, είναι απαραίτητος όρος. Μόνο η ενωμένη δύναμη της
εργατικής τάξης είναι σε θέση να ματαιώσει για πάντα τους κινδύνους νέων φασιστικών τυραννιών και
πολέμων, να σταματήσει τα βάσανα του κεφαλαιοκρατικού συστήματος, να κατοχυρώσει την ειρηνική
δημοκρατική εξέλιξη του κόσμου, ν' ανοίξει το δρόμο για τη σοσιαλιστική ευημερία και να εξασφαλίσει την
άνθιση του εθνικού πολιτισμού του κάθε λαού.
Γι΄ αυτό, το 7ο Συνέδριο του ΚΚΕ, πιστό στην υπόθεση της δημοκρατίας και του σοσιαλισμού, εκφράζει την
ευχή να ενσωματωθούν το γρηγορότερο όλα τα εργατικά Κόμματα του κόσμου που πιστεύουν στο σοσιαλισμό,
ανεξάρτητα από αποχρώσεις, σε μια νέα ενιαία διεθνή πολιτική οργάνωση της εργατικής τάξης».
Σήμερα, 80 χρόνια από την ίδρυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς, της γνωστής σε όλους Κομιντέρν και 56
χρόνια από την αυτοδιάλυσή της και, ιδιαίτερα μετά την προσωρινή επικράτηση της αντεπανάστασης στη
Σοβιετική Ενωση και στις άλλες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, προβάλλει πιο επιτακτικά η
ανάγκη της ανασυγκρότησης και του συντονισμού της δράσης όλων των κομμουνιστικών και εργατικών
κομμάτων.
Στην ολομέτωπη επίθεση του ιμπεριαλισμού των ΗΠΑ, της ΕΕ και του ΝΑΤΟ για την επιβολή της νέας
ιμπεριαλιστικής τάξης πραγμάτων, η μόνη υπερδύναμη που μπορεί να χαλάσει τα σχέδια του ιμπεριαλισμού,
είναι οι λαοί.
Για την αποτελεσματικότητα της πάλης των λαών, απαιτείται το ξεπέρασμα της κρίσης του διεθνούς
κομμουνιστικού κινήματος, η ισχυροποίηση των Κομμουνιστικών και Εργατικών Κομμάτων, της πρωτοπορίας
όλων εκείνων των δυνάμεων που θίγονται από το διεθνές μονοπωλιακό κεφάλαιο και τον ιμπεριαλισμό.
«... Δεν μπορεί να έχει ουσιαστικές και σταθερές επιτυχίες η πάλη ενάντια στον ιμπεριαλισμό και ο αγώνας για
το σοσιαλισμό, εάν το κομμουνιστικό κίνημα είναι οργανωτικά και ιδεολογικά κατακερματισμένο. Η
ανασυγκρότηση του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος και η έξοδος από τη σημερινή κατάσταση της κρίσης
Σελίδα 12 / 13

KKE

Η Κομμουνιστική Διεθνής και το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας
Χρήστου Τσιντζιλώνη
και της υποχώρησης, η αποκατάσταση της ενότητάς του, στη βάση του μαρξισμού-λενινισμού, του
προλεταριακού διεθνισμού και της ενιαίας στρατηγικής, όπως και η συγκεκριμένη έκφρασή της, είναι το
επείγον καθήκον που απαιτούν οι σημερινές συνθήκες της πάλης, ενάντια στη διεθνή ενότητα του κεφαλαίου.
Στην κατεύθυνση αυτή μπορεί και πρέπει να προχωρήσει αποφασιστικά ο συντονισμός και η κοινή δράση, ο
διάλογος και η συζήτηση για την ιδεολογική του ταυτότητα, τη στρατηγική του σύγχρονου αντιιμπεριαλιστικού
και επαναστατικού αγώνα. Διαδικασία η οποία είναι απόλυτα συνδεδεμένη με την αποφασιστική πάλη και
αντίκρουση των ρεφορμιστικών και οπορτουνιστικών αντιλήψεων, των διαφόρων θεωριών, που στοχεύουν
στην ενσωμάτωση και τη χειραγώγηση της εργατικής τάξης».
Οι διεθνείς και περιφερειακές διασκέψεις των Κομμουνιστικών και Εργατικών Κομμάτων που
πραγματοποιήθηκαν τα τελευταία χρόνια, αποτελούν αναμφισβήτητα, ένα θετικό βήμα για την ανταλλαγή
πείρας μεταξύ τους, την ανάπτυξη του επαναστατικού διεθνισμού για τον καλύτερο και πιο αποτελεσματικό
συντονισμό της δράσης τους.
Ας είμαστε αισιόδοξοι. Το παγκόσμιο κομμουνιστικό κίνημα θα βρει τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους και
τις πιο κατάλληλες μορφές έκφρασης της ενότητάς του που να ανταποκρίνονται στις σημερινές συνθήκες και
τις ανάγκες των καιρών.
Η ιστορία δε γυρίζει πίσω. Το μέλλον της ανθρωπότητας είναι ο σοσιαλισμός και όχι η ιμπεριαλιστική
βαρβαρότητα.

Σελίδα 13 / 13

KKE

Βασικοί σταθμοί της ιστορίας της Κ.Δ.

Χρονολόγιο (1919-1943)
1919
2-6 Μάρτη:
Συνέρχεται στη Μόσχα με πρωτοβουλία του Λένιν και των μπολσεβίκων το 1ο Συνέδριο των κομμουνιστικών
κομμάτων και αριστερών σοσιαλδημοκρατικών οργανώσεων από τις κυριότερες χώρες της Ευρώπης και της
Αμερικής και ιδρύεται η Κομμουνιστική Διεθνής. Το Συνέδριο ψήφισε το Πρόγραμμα της Κ.Δ., το «Μανιφέστο
της Κ.Δ. προς τους Προλετάριους όλου του κόσμου» και την «Εκκληση προς τους εργάτες όλων των χωρών».

4-8 Μάρτη: Γενική απεργία στο Βερολίνο. Η κυβέρνηση των σοσιαλδημοκρατών Εμπερτ-Νόσκε συντρίβει την
επαναστατική εξέγερση.
Μάρτης: Προσχώρηση της Βαλκανικής Σοσιαλιστικής Ομοσπονδίας στην Κ.Δ..
Μάρτης: Αντιιμπεριαλιστική εξέγερση στην Αίγυπτο.
21 Μάρτη: Στην Ουγγαρία ανακηρύσσεται Σοβιετική Δημοκρατία. Στις 24 του ίδιου μήνα άρχισε η οργάνωση
του Ουγγρικού Κόκκινου Στρατού.
7 Απρίλη: Αντιιμπεριλιστική εξέγερση στο Δελχί και σε άλλες πόλεις των Ινδιών.
16 Απρίλη: Αρχίζει η ένοπλη επέμβαση της Αντάντ εναντίον της Σοβιετικής Ουγγαρίας.
20-23 Απρίλη: Στο Βελιγράδι συνέρχεται το Ιδρυτικό Συνέδριο του ΚΚ Γιουγκοσλαβίας.
31 Μάη-5 Ιούνη: Το Α΄ Εθνικό Συμβούλιο του ΣΕΚΕ αποφασίζει την αποχώρηση του Κόμματος από τη Β΄
Διεθνή και την προετοιμασία για την προσχώρησή του στην Κ. Δ..
Μάης: Εκδίδεται το περιοδικό της Κ.Δ.: «Κομμουνιστική Διεθνής».
16 Ιούνη: Η Σλοβακία ανακηρύσσεται σε Σοβιετική δημοκρατία και ενώνεται σε Ομοσπονδία με τη Σοβιετική
Ουγγαρία.
31 Αυγούστου: Ιδρύεται το ΚΚ των ΗΠΑ.
Νοέμβρης: Συνέρχεται στο Βερολίνο το Ιδρυτικό Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς των Νέων και
ιδρύεται η Κ.Δ.Ν..
9 Νοέμβρη: Ιδρύεται το ΚΚ Δανίας.
1920
Γενάρης: Συνέρχεται στη Σόφια η 1η Συνδιάσκεψη των Κομμουνιστικών Κομμάτων της Βαλκανικής. Το ΣΕΚΕ
Σελίδα 1 / 5

KKE

Βασικοί σταθμοί της ιστορίας της Κ.Δ.

αντιπροσωπεύεται από το Δ. Λιγδόπουλο. Η Βαλκανική Σοσιαλιστική Ομοσπονδία μετονομάζεται σε
Βαλκανική Κομμουνιστική Ομοσπονδία (ΒΚΟ).
15 Απρίλη: Ιδρύεται το ΚΚ Ισπανίας.
18-25 Απρίλη: Συνέρχεται στην Αθήνα το 2ο Συνέδριο του ΣΕΚΕ, που ψηφίζει την προσχώρηση του
Κόμματος στην Κ.Δ. Ο τίτλος του κόμματος συμπληρώνεται ως εξής: Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδας
(Κομμουνιστικόν).
23 Μάη: Η Σοσιαλδημοκρατική Ενωση της Ινδονησίας μετασχηματίζεται σε Κομμουνιστικό Κόμμα.
20-25 Ιούνη: Ιδρύεται το ΚΚ Ιράν.
31 Ιούλη-1 Αυγούστου: Ιδρύεται το ΚΚ της Μεγάλης Βρετανίας.
17 Ιούλη-7 Αυγούστου: Συνέρχεται το 2ο Συνέδριο της Κ.Δ. που ψήφισε τους «21 όρους» για την εισδοχή των
κομμάτων στην Κ.Δ. Το ΣΕΚΕ (Κ) αντιπροσωπεύεται από το Δημοσθένη Λιγδόπουλο.
10 Σεπτέμβρη: Ιδρύεται το ΚΚ Τουρκίας.
27 Οκτώβρη: Δολοφονείται στη Μαύρη Θάλασσα από πειρατές, ενώ επέστρεφε από τη Μόσχα, όπου είχε
πάρει μέρος στο 2ο Συνέδριο της Κ.Δ., ο Δημοσθένης Λιγδόπουλος, ένας από τους ιδρυτές του ΣΕΚΕ. Μαζί του
δολοφονείται και ο Ελληνορώσος επαναστάτης Ωρίωνας Αλεξάκης.
Δεκέμβρης: Ιδρύεται το ΚΚ Γαλλίας που προσχωρεί αμέσως στην Κ.Δ..
1921
21 Γενάρη: Ιδρύεται το ΚΚ Ιταλίας.
8 Μάη: Ιδρύεται το ΚΚ Ρουμανίας.
14-16 Μάη: Συνέρχεται το Ιδρυτικό Συνέδριο του ΚΚ της Τσεχοσλοβακίας.
1 Ιούλη: Ιδρύεται το ΚΚ Κίνας.
22 Ιούνη - 12 Ιούλη: Συνέρχεται το 3ο Συνέδριο της Κ.Δ.. Κεντρικό καθήκον για όλα τα ΚΚ μπαίνει η
οργάνωση της δουλιάς στις μάζες, στα συνδικάτα, τους συνεταιρισμούς, στις γυναίκες, στη νεολαία.
3 Ιούλη: Στη Μόσχα συνέρχεται το Ιδρυτικό Συνέδριο της Κόκκινης Συνδικαλιστικής Διεθνούς (ΚΣΔ).
1922
7 Νοέμβρη-3 Δεκέμβρη: Συνέρχεται το 4ο Συνέδριο της Κ.Δ.. Είναι το τελευταίο συνέδριο που έγινε κάτω
από την άμεση καθοδήγηση του Λένιν. Κεντρικό πρόβλημα του Συνεδρίου είναι το Ενιαίο Εργατικό Μέτωπο.
1923
19 Σεπτέμβρη: Στη Βουλγαρία αρχίζει ένοπλη αντιφασιστική εξέγερση του λαού με την καθοδήγηση του
ΚΚΒ. Οι μάχες κράτησαν μέχρι τις 29 του Σεπτέμβρη. Η εξέγερση πνίγηκε τελικά στο αίμα.
Σελίδα 2 / 5

KKE

Βασικοί σταθμοί της ιστορίας της Κ.Δ.

1924
21 Γενάρη: Πεθαίνει ο Β. Ι. Λένιν, ο ιδρυτής του Κόμματος των μπολσεβίκων, θεμελιωτής του πρώτου
Σοβιετικού σοσιαλιστικού κράτους και αρχηγός του παγκόσμιου προλεταριάτου.
17 Ιούνη-8 Ιούλη: Συνέρχεται το 5ο Συνέδριο της Κ.Δ., το πρώτο συνέδριο της Κ.Δ, χωρίς τον ηγέτη του
παγκόσμιου προλεταριάτου. Το συνέδριο ασχολείται ιδιαίτερα με το πρόβλημα του Ενιαίου Μετώπου και την
μπολσεβικοποίηση των κομμάτων.
26 Νοέμβρη- 3 Δεκέμβρη: Συνέρχεται στην Αθήνα το 3ο Εκτακτο Συνέδριο του ΣΕΚΕ (Κ), που μετονομάζει
το Κόμμα σε «Κομμουνιστικό Κόμμα της Ελλάδας (Ελληνικό Τμήμα της Κομμουνιστικής Διεθνούς)», ΚΚΕ
(ΕΤΚΔ). Δέχθηκε τις αποφάσεις των παγκοσμίων συνεδρίων της Κ.Δ. και ειδικά τις αποφάσεις του 2ου
Συνεδρίου της Κ.Δ. με τους «21 όρους».
26 Νοέμβρη: Η Μογγολία ανακηρύσσεται Λαϊκή Δημοκρατία.
1925
Αύγουστος: Ιδρύεται το ΚΚ της Κούβας.
1926
Νοέμβρης-Δεκέμβρης: Συνέρχεται η 7η Ολομέλεια της ΕΕ της Κ.Δ. που ενέκρινε τις αποφάσεις της 15ης
Συνδιάσκεψης ΠΚΚ (μπ) για τον αντιπολιτευτικό συνασπισμό (Τροτσκιστών-Ζηνοβιεφικών) και βάζει στα ΚΚ
το καθήκον να διεξάγουν αποφασιστικό αγώνα εναντίον κάθε προσπάθειας των τροτσκιστών να διασπάσουν
το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα.
1927
29 Μάη: Η ευρεία Ολομέλεια της ΕΕ της Κ.Δ. ψηφίζει θέσεις, με τις οποίες ξεσκεπάζει τα σχέδια των
ιμπεριαλιστών για το πνίξιμο της επανάστασης στην Κίνα και για την οργάνωση καινούργιας, αντισοβιετικής
εκστρατείας. Θέτει καθήκον σε όλα τα ΚΚ να δυναμώσουν την πάλη τους για τη ματαίωση της συνομωσίας των
ιμπεριαλιστών, για την υπεράσπιση της ειρήνης με κεντρικό σύνθημα: «Υπεράσπιση της κινέζικης και ρωσικής
επανάστασης».
1928
15 Ιούλη-1 Σεπτέμβρη: Στη Μόσχα συνέρχεται το 6ο Συνέδριο της Κ.Δ. Παίρνουν μέρος 515 αντιπρόσωποι
από 66 κόμματα και οργανώσεις με 4.024.159 μέλη. Το συνέδριο ψήφισε το Πρόγραμμα και το Καταστατικό της
Κ.Δ..
1929
1 - 12 Ιούνη: Στην πρώτη διάσκεψη των ΚΚ των χωρών της Λατινικής Αμερικής στο Μπουένος Αϊρες
συζητούνται τα ζητήματα του χαρακτήρα της επανάστασης.
Ιούλης: Η 10η Ολομέλεια της ΕΕ της Κ.Δ. διαπίστωσε την παραπέρα ανάπτυξη της επιρροής της Κ.Δ., το
οργανωτικό και ιδεολογικό δυνάμωμα των τμημάτων της. Η Ολομέλεια, αφού επικύρωσε τις αποφάσεις μιας
σειράς ΚΚ για τη διαγραφή από τις γραμμές τους των δεξιών-οπορτουνιστικών στοιχείων, τόνισε το
ασυμβίβαστο των δεξιών-οπορτουνιστικών απόψεων με την παραμονή στο ΚΚ.

Σελίδα 3 / 5

KKE

Βασικοί σταθμοί της ιστορίας της Κ.Δ.

1930
20 Μάρτη: Δημοσιεύεται απόφαση της Ευρείας Ολομέλειας του Προεδρείου της ΕΕ της Κ.Δ. σχετικά με την
οικονομική κρίση στην Αμερική και σε άλλες χώρες. Στην απόφαση αναφέρεται ότι 17 εκατομμύρια άνεργοι
εργάτες βρίσκονται στα νύχια της εξαθλίωσης και τονίζεται ότι η ανάπτυξη της οικονομικής κρίσης οδηγεί τον
καπιταλιστικό κόσμο σε μια περίοδο νέων ιμπεριαλιστικών πολέμων. Η ΕΕ της Κ.Δ. καλεί όλα τα Τμήματα της
Διεθνούς να υποστηρίξουν ενεργά την πάλη της εργατικής τάξης όλων των χωρών και ιδιαίτερα του γερμανικού
προλεταριάτου.
1931
2 Νοέμβρη: Στο «Ριζοσπάστη» δημοσιεύεται Εκκληση της ΕΕ της Κ.Δ. προς όλα τα μέλη του ΚΚΕ. Η Εκκληση
αυτή αποτέλεσε σημείο στροφής στη ζωή και ανάπτυξη του κόμματος.
1932
Αύγουστος - Σεπτέμβρης: Συνέρχεται η 12η Ολομέλεια της ΕΕ της Κ.Δ. που θέτει σε όλα τα τμήματά της
την ανάπτυξη του αγώνα ενάντια στην επίθεση του κεφαλαίου, ενάντια στον επερχόμενο ιμπεριαλιστικό
πόλεμο και ενάντια στην επέμβαση κατά της Σοβιετικής Ενωσης.

1933
30 Γενάρη: Ο Χίντενμπουργκ ορίζει τον Χίτλερ καγκελάριο του Ράιχσταγκ, πράγμα που σήμαινε εγκαθίδρυση
στη Γερμανία φασιστικής δικτατορίας.
4 Μάρτη: Δημοσιεύεται στο διεθνή τύπο Εκκληση της Κ.Δ. προς τους εργάτες όλου του κόσμου, που τους
καλεί σε Ενιαίο Μέτωπο πάλης ενάντια στο φασισμό, σε ενίσχυση του προλεταριάτου της Γερμανίας.
Σεπτέμβρης: Αρχίζει η πολύκροτη δίκη της Λειψίας.
1934
Γενάρης: Συνέρχεται η 6η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ, που καθόρισε το χαρακτήρα της επικείμενης
επανάστασης καθώς και τις κινητήριες δυνάμεις της.
Μάρτης: Συνέρχεται το 5ο Συνέδριο του ΚΚΕ το οποίο ενέκρινε την πολιτική γραμμή και τη πρακτική δουλιά
της ΚΕ από την Εκκληση της ΕΕ της Κ.Δ. του Νοέμβρη 1931 και τις αποφάσεις της 6ης Ολομέλειας της ΚΕ το
Γενάρη της ίδιας χρονιάς.
25 Ιούλη: Στην Αυστρία οι φασίστες με πραξικόπημα καταλαμβάνουν την εξουσία. Δολοφονούν τον
καγκελάριο Δόλφους.
1935
25 Ιούλη-25 Αυγούστου: Συνέρχεται το 7ο Συνέδριο της Κ.Δ. με τη συμμετοχή αντιπροσωπειών από τα ΚΚ 65
χωρών. Το Συνέδριο έθεσε σαν κύριο και άμεσο καθήκον του διεθνούς εργατικού κινήματος τη δημιουργία του
Ενιαίου μαχητικού Μετώπου της εργατικής τάξης. Καθόρισε τους γενικούς κανόνες από τους οποίους πρέπει
να καθοδηγούνται τα ΚΚ, στην πραγματοποίηση της τακτικής του Ενιαίου Αντιφασιστικού αντιπολεμικού
μετώπου.
Σελίδα 4 / 5

KKE

Βασικοί σταθμοί της ιστορίας της Κ.Δ.

1939
1 Σεπτέμβρη: Τα χιτλερικά στρατεύματα εισβάλλουν στην Πολωνία. Αρχίζει ο Δεύτερος Παγκόσμιος
Πόλεμος.
Αρχές Νοέμβρη: Δημοσιεύεται έκκληση της ΕΕ της Κ.Δ.. Η έκκληση χαρακτηρίζει τον πόλεμο ιμπεριαλιστικό
και από τις δύο μεριές, άδικο και αντιδραστικό, για τον οποίο «ευθύνονται όλες οι καπιταλιστικές κυβερνήσεις
και στην πρώτη γραμμή οι κυρίαρχες τάξεις των εμπόλεμων κρατών».
1940
28 Οκτώβρη: Εκδηλώνεται η επίθεση της φασιστικής Ιταλίας κατά της Ελλάδας. Ο ελληνικός λαός λέει το
μεγάλο του ΟΧΙ!
31 Οκτώβρη: Ο τότε ΓΓ του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης απευθύνει ανοικτό γράμμα προς τον ελληνικό λαό με το
οποίο καλεί σε παλλαϊκή αντίσταση στους φασίστες επιδρομείς.
1943
22 Μάη: Το Προεδρείο της ΕΕ της Κ.Δ. προτείνει στα Κομμουνιστικά Κόμματα την αυτοδιάλυση της
Κομμουνιστικής Διεθνούς.
2 Ιούνη: Η ΚΕ του ΚΚΕ εγκρίνει την αυτοδιάλυση της Κομμουνιστικής Διεθνούς.

Σελίδα 5 / 5

KKE

Θέσεις και εισήγηση για την αστική δημοκρατία και τη δικτατορία του προλεταριάτου
Β. Ι. Λένιν
1. Η άνοδος του επαναστατικού κινήματος του προλεταριάτου σε όλες τις χώρες προκάλεσε τις σπασμωδικές
και άκαρπες προσπάθειες της αστικής τάξης και των πρακτόρων της μέσα στις εργατικές οργανώσεις για να
βρουν ιδεολογικά-πολιτικά επιχειρήματα με σκοπό την υπεράσπιση των κυριαρχίας των εκμεταλλευτών.
Ανάμεσα σ' αυτά τα επιχειρήματα ξεχωριστή θέση κατέχει η καταδίκη της δικτατορίας και η υπεράσπιση της
δημοκρατίας. Η πλαστότητα και η υποκρισία αυτού του επιχειρήματος, που επαναλαβαίνεται με χίλιους
τρόπους από τον καπιταλιστικό Τύπο και από τη συνδιάσκεψη της κίτρινης Διεθνούς, που έγινε το Φλεβάρη
του 1919 στη Βέρνη, είναι ολοφάνερη για τον καθένα που δεν θέλει να προδόσει τις βασικές θέσεις του
σοσιαλισμού.

2. Το επιχείρημα αυτό παίζει κυρίως με τις έννοιες «δημοκρατία γενικά» και «δικτατορία γενικά», χωρίς να
βάζει το ζήτημα για ποια τάξη πρόκειται. Μια τέτια τοποθέτηση του ζητήματος, εξωταξική ή υπερταξική,
δήθεν παλλαϊκή, αποτελεί καθαρό εμπαιγμό της βασικής διδασκαλίας του σοσιαλισμού, δηλαδή της
διδασκαλίας για την ταξική πάλη, την οποία παραδέχονται στα λόγια, μα ξεχνούν στην πράξη οι σοσιαλιστές
που πέρασαν με το μέρος της αστικής τάξης. Γιατί σε καμιά πολιτισμένη καπιταλιστική χώρα δεν υπάρχει
«δημοκρατία γενικά», αλλά υπάρχει μόνο η αστική δημοκρατία, και δεν πρόκειται για τη «δικτατορία γενικά»,
αλλά τη δικτατορία της καταπιεζόμενης τάξης, δηλ. του προλεταριάτου, πάνω στους καταπιεστές και
εκμεταλλευτές, δηλ. πάνω στην αστική τάξη, με σκοπό την κατανίκηση της αντίστασης που προβάλλουν οι
εκμεταλλευτές στην πάλη για την κυριαρχία τους.
3. Η ιστορία διδάσκει ότι καμιά καταπιεζόμενη τάξη δεν έφθασε ποτέ στην κυριαρχία και δεν μπορούσε να
φτάσει στην κυριαρχία χωρίς να περάσει μια περίοδο δικτατορίας, δηλ. κατάκτησης της πολιτικής εξουσίας
και βίαιης καταστολής της αντίστασης που πρόβαλλαν πάντα οι εκμεταλλευτές, αντίστασης απεγνωσμένης,
λυσσαλέας, που δεν σταματούσε μπροστά σε κανένα έγκλημα. Η αστική τάξη, που την κυριαρχία της
υποστηρίζουν τώρα οι σοσιαλιστές, οι οποίοι μιλούν ενάντια στη «δικτατορία γενικά» και που κόβονται για τη
«δημοκρατία γενικά» κατάκτησε την εξουσία στις προηγμένες χώρες ύστερα από μια σειρά από εξεγέρσεις,
εμφυλίους πολέμους, βίαιη καταστολή των βασιλιάδων, των φεουδαρχών, των δουλοκτητών και των
προσπαθειών παλινόρθωσής τους. Χιλιάδες και εκατομμύρια φορές οι σοσιαλιστές όλων των χωρών στα βιβλία
και στις μπροσούρες τους, στις αποφάσεις των συνεδρίων τους, στους προπαγανδιστικούς τους λόγους, έχουν
εξηγήσει στο λαό τον ταξικό χαρακτήρα αυτών των επαναστάσεων, αυτής της αστικής δικτατορίας. Γι' αυτό η
σημερινή υπεράσπιση της αστικής δημοκρατίας με λογοκοπιές για τη «δημοκρατία γενικά» και τα σημερινά
ουρλιαχτά και ξεφωνητά ενάντια στη δικτατορία του προλεταριάτου, που παρουσιάζονται σαν ξεφωνητά για
τη «δικτατορία γενικά», αποτελούν ανοικτή προδοσία του σοσιαλισμού, έμπρακτο πέρασμα με το μέρος της
αστικής τάξης, άρνηση στο προλεταριάτο του δικαιώματος να επιτελέσει τη δική του προλεταριακή
επανάσταση, υπεράσπιση του αστικού ρεφορμισμού σε μια τέτια ακριβώς ιστορική στιγμή που ο αστικός
ρεφορμισμός έχει χρεοκοπήσει σε όλο τον κόσμο και ο πόλεμος έχει δημιουργήσει επαναστατική κατάσταση.
4. Ολοι οι σοσιαλιστές, εξηγώντας το ταξικό χαρακτήρα του αστικού πολιτισμού, της αστικής δημοκρατίας,
του αστικού κοινοβουλευτισμού, έκφραζαν την ιδέα που διατυπώθηκε με τη μεγαλύτερη επιστημονική ακρίβεια
από τον Μαρξ και τον Ενγκελς, την ιδέα ότι η πιο δημοκρατική αστική δημοκρατία δεν είναι τίποτε άλλο, παρά
μια μηχανή για την καταστολή της εργατικής τάξης από την αστική τάξη, της μάζας των εργαζομένων από μια
χούφτα καπιταλιστές. Ανάμεσα σ' αυτούς που κηρύσσονται σήμερα κατά της δικτατορίας και υπέρ της
δημοκρατίας, δεν υπάρχει ούτε ένας επαναστάτης, ούτε ένας μαρξιστής που να μη πήρε χίλιους όρκους
μπροστά στους εργάτες ότι παραδέχεται αυτή τη βασική αλήθεια του σοσιαλισμού, και τώρα που το
επαναστατικό προλεταριάτο άρχισε να αναταράζεται και να μπαίνει σε κίνηση για τη συντριβή αυτής της
μηχανής καταπίεσης και την κατάκτηση της προλεταριακής δικτατορίας, οι προδότες αυτοί του σοσιαλισμού
παρουσιάζουν έτσι τα πράγματα, σαν να είναι γεγονός πως η αστική τάξη έχει δωρίσει στους εργαζόμενους την
Σελίδα 1 / 8

KKE

Θέσεις και εισήγηση για την αστική δημοκρατία και τη δικτατορία του προλεταριάτου
Β. Ι. Λένιν
«καθαρή δημοκρατία», πως η αστική τάξη έχει παραιτηθεί από κάθε αντίσταση και είναι έτοιμη να υποταχθεί
στην πλειοψηφία των εργαζομένων, πως στην αστική δημοκρατία δεν υπήρχε και δεν υπάρχει καμιά κρατική
μηχανή για την καταστολή της εργασίας από το κεφάλαιο.
5. Η Κομμούνα του Παρισιού, που στα λόγια υμνολογούν όλοι όσοι θέλουν να παριστάνουν το σοσιαλιστή,
γιατί ξέρουν ότι οι εργατικές μάζες εκδηλώνουν θερμή και ειλικρινή συμπάθεια γι' αυτή, έδειξε ξεκάθαρα την
ιστορική συμβατικότητα και την περιορισμένη αξία του αστικού κοινοβουλευτισμού και της αστικής
δημοκρατίας - θεσμών πολύ προοδευτικών σε σύγκριση με το μεσαίωνα, που όμως έχουν οπωσδήποτε ανάγκη
ριζικής αλλαγής στην εποχή της προλεταριακής επανάστασης. Μόνο ο Μαρξ που, αναλύοντας την Κομμούνα,
έδοσε την καλύτερη εκτίμηση της ιστορικής σημασίας, έδειξε τον εκμεταλλευτικό χαρακτήρα της αστικής
δημοκρατίας και του αστικού κοινοβουλευτισμού, όπου οι καταπιεζόμενες τάξεις έχουν το δικαίωμα να
αποφασίζουν μια φορά μέσα σε αρκετά χρόνια ποιος εκπρόσωπος των πλούσιων τάξεων «θα εκπροσωπεί και
θα ποδοπατεί» (ver- und zertreten) το λαό στη Βουλή.
Ακριβώς τώρα, που το σοβιετικό κίνημα, αγκαλιάζοντας όλο τον κόσμο, συνεχίζει μπροστά στα μάτια όλων το
έργο της Κομμούνας, οι προδότες του σοσιαλισμού ξεχνούν τη συγκεκριμένη πείρα και τα συγκεκριμένα
διδάγματα της Κομμούνας του Παρισιού, επαναλαβαίνοντας τις παλιές αστικές κοινοτοπίες για τη «δημοκρατία
γενικά». Η Κομμούνα δεν ήταν κοινοβουλευτικός θεσμός.
6. Η σημασία της Κομμούνας βρίσκεται έπειτα στο γεγονός ότι έκανε απόπειρα να τσακίσει, να καταστρέψει
συθέμελα τον αστικό κρατικό μηχανισμό, υπαλληλικό, δικαστικό, στρατιωτικό, αστυνομικό, αντικαθιστώντας
τον με μια αυτοδιοικούμενη μαζική οργάνωση των εργατών, που δεν γνώριζε το χωρισμό της νομοθετικής από
την εκτελεστική εξουσία. Ολες οι σύγχρονες αστικές ρεπουμπλικάνικες δημοκρατίες, μαζί και η γερμανική, που
οι προδότες του σοσιαλισμού, χλευάζοντας την αλήθεια, την αποκαλούν προλεταριακή, διατηρούν αυτό τον
κρατικό μηχανισμό. Ετσι επιβεβαιώνεται για μια ακόμη φορά πεντακάθαρα πως τα ξεφωνητά υπέρ της
«δημοκρατίας γενικά» αποτελούν στην πραγματικότητα υπεράσπιση της αστικής τάξης και των
εκμεταλλευτικών προνομίων της.
7. Η ελευθερία του «συνέρχεσθαι» μπορεί να θεωρηθεί σαν υπόδειγμα διεκδικήσεων της «καθαρής
δημοκρατίας». Κάθε συνειδητός εργάτης που δεν ξέκοψε από την τάξη του, θα καταλάβει αμέσως ότι θα ήταν
παραλογισμός να υπόσχεται κανείς στους εκμεταλλευτές ελευθερία του συνέρχεσθαι σε μια περίοδο και σε
συνθήκες όπου οι εκμεταλλευτές προβάλλουν αντίσταση στην ανατροπή τους και προασπίζουν τα προνόμιά
τους. Τότε που η αστική τάξη ήταν επαναστατική ούτε στην Αγγλία το 1649, ούτε στη Γαλλία το 1793
παραχώρησε «ελευθερία του συνέρχεσθαι» στους μοναρχικούς και στους ευγενείς που καλούσαν τα ξένα
στρατεύματα και που «συνέρχονταν» για να οργανώσουν απόπειρες παλινόρθωσης. Αν η σημερινή αστική
τάξη, που από καιρό έχει γίνει αντιδραστική, ζητάει από το προλεταριάτο να εγγυηθεί από πριν στους
εκμεταλλευτές την «ελευθερία του συνέρχεσθαι», ανεξάρτητα από το τι αντίσταση θα προβάλλουν οι
καπιταλιστές στην απαλλοτρίωσή τους, οι εργάτες δεν έχουν παρά να γελούν με την υποκρισία της αστικής
τάξης.
Από την άλλη μεριά, οι εργάτες ξέρουν πολύ καλά ότι ακόμη και στην πιο δημοκρατική αστική δημοκρατία η
«ελευθερία του συνέρχεσθαι» είναι μια κούφια φράση, γιατί οι πλούσιοι έχουν στη διάθεσή τους τα καλύτερα
δημόσια και ιδιωτικά κτίρια, καθώς και αρκετό ελεύθερο χρόνο για συγκεντρώσεις και την προστασία του
αστικού μηχανισμού εξουσίας. Οι προλετάριοι της πόλης και του χωριού και οι μικροαγρότες δηλ. η τεράστια
πλειοψηφία του πληθυσμού δεν διαθέτουν τίποτε από όλα αυτά. Οσο θα έχουν έτσι τα πράγματα, η «ισότητα»,
δηλ. η «καθαρή δημοκρατία» θα είναι μια απάτη. Για να κατακτηθεί η αληθινή ισότητα, για να εφαρμοστεί
πραγματικά η δημοκρατία για τους εργαζόμενους, πρέπει πρώτα να αφαιρεθούν από τους εκμεταλλευτές όλα
τα δημόσια και τα πολυτελή ιδιωτικά κτίρια, πρέπει πρώτα να εξασφαλιστεί ελεύθερος χρόνος στους
εργαζόμενους, πρέπει η δική τους ελευθερία του συνέρχεσθαι να περιφρουρείται από ένοπλους εργάτες, και
όχι από ευγενείς ή από καπιταλιστές-αξιωματικούς με αποβλακωμένους στρατιώτες.

Σελίδα 2 / 8

KKE

Θέσεις και εισήγηση για την αστική δημοκρατία και τη δικτατορία του προλεταριάτου
Β. Ι. Λένιν
Μόνο ύστερα από μια τέτια αλλαγή μπορεί να γίνει λόγος για ελευθερία του συνέρχεσθαι και για ισότητα,
χωρίς αυτό να σημαίνει εμπαιγμό των εργατών, των εργαζομένων, των φτωχών. Αλλά την αλλαγή αυτή δεν
μπορεί να την πραγματοποιήσει άλλος από την πρωτοπορία των εργαζομένων, το προλεταριάτο που θα
ανατρέψει τους εκμεταλλευτές, την αστική τάξη.
8. Η «ελευθερία του Τύπου» είναι επίσης ένα από τα κυριότερα συνθήματα της «καθαρής δημοκρατίας». Και
στο ζήτημα αυτό οι εργάτες ξέρουν, και οι σοσιαλιστές όλων των χωρών το έχουν παραδεχθεί εκατομμύρια
φορές, ότι η ελευθερία αυτή είναι μια απάτη, εφόσον τα καλύτερα τυπογραφεία και τα τεράστια αποθέματα
χαρτιού βρίσκονται στα χέρια των καπιταλιστών, και εφόσον διατηρείται η εξουσία του κεφαλαίου πάνω στον
Τύπο, που εκδηλώνεται σε όλο τον κόσμο τόσο πιο καθαρά, πιο έντονα, πιο κυνικά, όσο πιο αναπτυγμένος
είναι ο δημοκρατισμός και το ρεπουμπλικανικό καθεστώς, όπως συμβαίνει λ.χ. στην Αμερική. Για να
κατακτηθεί η αληθινή ισότητα και η αληθινή δημοκρατία για τους εργαζόμενους, για τους εργάτες και τους
αγρότες, πρέπει πρώτα να αφαιρεθεί από το κεφάλαιο η δυνατότητα να μισθώνει συγγραφείς, να αγοράζει
εκδοτικούς οργανισμούς και να εξαγοράζει εφημερίδες, και γι' αυτό πρέπει να αποτιναχτεί ο ζυγός του
κεφαλαίου, πρέπει να ανατραπούν οι εκμεταλλευτές, να κατασταλεί η αντίστασή τους. Οι καπιταλιστές
αποκαλούσαν πάντα «ελευθερία», την ελευθερία των πλουσίων να γίνονται πλουσιότεροι, την ελευθερία των
εργατών να πεθαίνουν από την πείνα. Οι καπιταλιστές αποκαλούν ελευθερία του Τύπου την ελευθερία των
πλουσίων να εξαγοράζουν τον Τύπο, την ελευθερία να χρησιμοποιείται ο πλούτος για την κατεργασία και της
παραποίηση της λεγόμενης κοινής γνώμης. Και στην περίπτωση αυτή οι θεματοφύλακες της «καθαρής
δημοκρατίας» αποδεικνύονται στην πραγματικότητα θεματοφύλακες του πιο βρωμερού, του πιο αργυρώνυτου
συστήματος της κυριαρχίας των πλουσίων πάνω στα μέσα διαφώτισης των μαζών, αποδεικνύονται απατεώνες
που ξεγελούν το λαό, που με καλοφτιαγμένες, όμορφες, μα ολότελα ψεύτικες φράσεις αποσπούν την προσοχή
του από το συγκεκριμένο ιστορικό καθήκον της απελευθέρωσης του Τύπου από το ζυγό του κεφαλαίου.
Αληθινή ελευθερία και ισότητα θα υπάρχει στο καθεστώς που οικοδομούν οι κομμουνιστές, σ΄ αυτό δεν θα
υπάρχει η δυνατότητα πλουτισμού σε βάρος άλλων, δεν θα υπάρχει η αντικειμενική δυνατότητα να
υποτάσσεται ο Τύπος ούτε άμεσα, ούτε έμμεσα στην εξουσία του χρήματος, και τίποτε δεν θα εμποδίσει τον
κάθε εργαζόμενο (ή ομάδα εργαζομένων, ανεξάρτητα από τον αριθμό της) να έχει και να ασκεί το δικαίωμα
χρησιμοποίησης των κοινωνικοποιημένων τυπογραφείων και του κοινωνικοποιημένου χαρτιού.
9. Η ιστορία του 19ου και του 20ού αιώνα μας έδειξε ακόμη πριν από τον πόλεμο τι σημαίνει στην
πραγματικότητα η περιβόητη «καθαρή δημοκρατία» στις συνθήκες του καπιταλισμού. Οι μαρξιστές έλεγαν
πάντα ότι όσο πιο εξελιγμένη, «πιο καθαρή» είναι η δημοκρατία, τόσο πιο ανοιχτή, πιο έντονη, πιο αμείλικτη
γίνεται η ταξική πάλη, τόσο «πιο καθαρά» εμφανίζεται ο ζυγός του κεφαλαίου και η δικτατορία της αστικής
τάξης. Η υπόθεση Ντρέυφους στη ρεπουμπλικανική Γαλλία, τα αιματηρά όργια των μισθοφορικών
αποσπασμάτων, εξοπλισμένων από τους καπιταλιστές ενάντια στους απεργούς στην ελεύθερη και
δημοκρατική-ρεπουμπλικανική Αμερική, αυτά τα γεγονότα και χιλιάδες παρόμοια επιβεβαιώνουν την αλήθεια,
που μάταια προσπαθεί να την αποκρύψει η αστική τάξη, την αλήθεια ότι στις πιο δημοκρατικές αστικές
δημοκρατίες στην πραγματικότητα κυριαρχούν η τρομοκρατία και η δικτατορία της αστικής τάξης, κι΄ αυτό
εκδηλώνεται ανοιχτά κάθε φορά που οι εκμεταλλευτές αρχίζουν να νομίζουν ότι η εξουσία του κεφαλαίου
κλονίζεται.
10. Ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος του 1914-1918 αποκάλυψε πέρα για πέρα ακόμη και στους καθυστερημένους
εργάτες τον αληθινό χαρακτήρα της αστικής δημοκρατίας, ακόμη και στις πιο ελεύθερες δημοκρατίες,
χαρακτήρα δικτατορίας της αστικής τάξης. Για να πλουτίσει μια ομάδα Γερμανών ή άγγλων εκατομμυριούχων
ή δισεκατομμυριούχων, εξοντώθηκαν δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι, και στις πιο ελεύθερες δημοκρατίες
εγκαθιδρύθηκε η στρατιωτική δικτατορία της αστικής τάξης. Αυτή η στρατιωτική δικτατορία εξακολουθεί να
υπάρχει στις χώρες της Αντάντ και ύστερα από την ήττα της Γερμανίας. Ακριβώς ο πόλεμος άνοιξε
περισσότερο από καθετί τα μάτια των εργαζομένων, πέταξε τα ψεύτικα στολίδια της αστικής δημοκρατίας,
έδειξε στο λαό τις τεράστιες διαστάσεις που πήρε η αισχροκέρδεια και ο πλουτισμός κατά τον πόλεμο και από
τον πόλεμο. Ενονόματι της «ελευθερίας και ισότητας» έκανε η αστική τάξη τον πόλεμο αυτό ενονόματι της
«ελευθερίας και ισότητας» συσσώρευσαν πρωτάκουστα πλούτη οι προμηθευτές οπλισμού. Η κίτρινη Διεθνής
Σελίδα 3 / 8

KKE

Θέσεις και εισήγηση για την αστική δημοκρατία και τη δικτατορία του προλεταριάτου
Β. Ι. Λένιν
της Βέρνης, όσο κι αν προσπαθεί, δεν θα μπορέσει να κρύψει από τις μάζες τον εκμεταλλευτικό χαρακτήρα της
αστικής ελευθερίας, της αστικής ισότητας, της αστικής δημοκρατίας, χαρακτήρα που έχει τώρα ξεσκεπαστεί
ολοκληρωτικά.
11. Στη Γερμανία, την πιο αναπτυγμένη καπιταλιστική χώρα στην ευρωπαϊκή ήπειρο, οι πρώτοι ήδη μήνες της
πλήρους ρεπουμπλικανικής ελευθερίας, που έφερε η ήττα της ιμπεριαλιστικής Γερμανίας, έδειξαν στους
γερμανούς εργάτες και σε όλο τον κόσμο, που βρίσκεται η πραγματική ταξική ουσία της αστικής
ρεπουμπλικανικής δημοκρατίας. Η δολοφονία του Καρλ Λήμπκνεχτ και της Ρόζας Λούξεμπουργκ αποτελεί
γεγονός κοσμοϊστορικής σημασίας όχι μόνο γιατί βρήκαν τραγικό θάνατο οι καλύτεροι άνθρωποι και ηγέτες της
πραγματικά προλεταριακής, της Κομμουνιστικής Διεθνούς, αλλά και γιατί αποκαλύφθηκε πέρα για πέρα η
ταξική ουσία ενός κράτους προηγμένου σε ευρωπαϊκή κλίμακα - μπορούμε να πούμε δίχως υπερβολή: σε
παγκόσμια κλίμακα. Αν κάτω από μια κυβέρνηση σοσιαλπατριωτών οι αξιωματικοί και οι καπιταλιστές
μπόρεσαν να δολοφονήσουν ατιμώρητα κρατούμενους, δηλ. ανθρώπους που η κρατική εξουσία τους είχε θέσει
κάτω από τη φρούρησή της, βγαίνει το συμπέρασμα πως η ρεπουμπλικανική δημοκρατία, στην οποία μπόρεσε
να συμβεί ένα τέτιο πράγμα, δεν είναι παρά δικτατορία της αστικής τάξης. Εκείνοι που εκφράζουν την
αγανάκτησή τους για τη δολοφονία του Καρλ Λήμπκνεχτ και της Ρόζας Λούξεμπουργκ, αλλά δεν
καταλαβαίνουν αυτή την αλήθεια, δείχνουν ή την αμβλύνοιά τους ή την υποκρισία τους. Η «ελευθερία» σε μια
από τις πιο ελεύθερες και πιο προηγμένες δημοκρατίες του κόσμου, στη γερμανική δημοκρατία, είναι ελευθερία
να δολοφονούνται ατιμώρητα οι κρατούμενοι ηγέτες του προλεταριάτου. Και δεν μπορεί να γίνει διαφορετικά
όσο θα διατηρείται ο καπιταλισμός, γιατί η ανάπτυξη του δημοκρατισμού δεν αμβλύνει, αλλά οξύνει την ταξική
πάλη που, εξαιτίας όλων των αποτελεσμάτων και των επιδράσεων του πολέμου και των συνεπειών του, έφτασε
ως το σημείο του βιασμού.
Σήμερα, σε ολόκληρο τον πολιτισμένο κόσμο οι μπολσεβίκοι εκτοπίζονται, διώκονται, φυλακίζονται όπως
συμβαίνει λ.χ. σε μια από τις πιο ελεύθερες αστικές δημοκρατίες, στην Ελβετία, όπως συμβαίνει στην Αμερική
κτλ. Οπου οργανώνονται πογκρόμ κατά των μπολσεβίκων. Από την άποψη της «δημοκρατίας γενικά» ή της
«καθαρής δημοκρατίας», είναι απλώς γελοίο, χώρες προηγμένες, πολιτισμένες, δημοκρατικές, εξοπλισμένες ως
τα δόντια, να φοβούνται την παρουσία στο έδαφός τους μερικών δεκάδων ανθρώπων από την καθυστερημένη,
πεινασμένη, ρημαγμένη Ρωσία, που οι αστικές εφημερίδες σε δεκάδες εκατομμύρια αντίτυπα, την αποκαλούν
άγρια, εγκληματική χώρα κτλ. Είναι φανερό ότι οι κοινωνικές συνθήκες που μπόρεσαν να γεννήσουν μια τέτια
χτυπητή αντίφαση, είναι στην πράξη οι συνθήκες της δικτατορίας της αστικής τάξης.
12. Μια κι έτσι έχουν τα πράγματα, η δικτατορία του προλεταριάτου είναι όχι μόνο απόλυτα νόμιμη σαν μέσο
ανατροπής των εκμεταλλευτών και καταστολής της αντίστασής τους, αλλά και απόλυτα απαραίτητη για όλη τη
μάζα των εργαζομένων σαν μοναδικό μέσο άμυνας ενάντια στη δικτατορία της αστικής τάξης που οδήγησε
στον πόλεμο και που προετοιμάζει νέους πολέμους.
Το κυριότερο πράγμα που δεν καταλαβαίνουν οι σοσιαλιστές και που φανερώνει πως θεωρητικά είναι
κοντόφθαλμοι, πως είναι αιχμάλωτοι των αστικών προκαταλήψεων και πως πρόδοσαν πολιτικά το
προλεταριάτο, είναι τούτο, ότι στην καπιταλιστική κοινωνία, όταν η ταξική πάλη, που βρίσκεται στη βάση της
κοινωνίας αυτής, οξύνεται κάπως σοβαρά, δεν μπορεί να υπάρξει τίποτε το ενδιάμεσο, παρά τούτο μόνο: είτε
δικτατορία της αστικής τάξης, είτε δικτατορία του προλεταριάτου. Κάθε ονειροπόλημα μικροαστού για κάποια
τρίτη λύση είναι αντιδραστικό θρηνολόγημα μικροαστού. Αυτό το μαρτυρεί και η πείρα της υπερεκατόχρονης
εξέλιξης της αστικής δημοκρατίας και του εργατικού κινήματος όλων των προηγμένων χωρών, και ιδιαίτερα η
πείρα της τελευταίας πενταετίας. Αυτό διδάσκει και όλη η επιστήμη της πολιτικής οικονομίας, όλο το
περιεχόμενο του μαρξισμού, που εξηγεί ότι σε κάθε εμπορευματική οικονομία είναι οικονομικά αναπόφευκτη η
δικτατορία της αστικής τάξης, που δεν υπάρχει άλλος να την αντικαταστήσει, εκτός από την τάξη των
προλετάριων, τάξη που αναπτύσσεται, πληθαίνει, συσπειρώνεται, δυναμώνει από την ίδια την εξέλιξη τπου
καπιταλισμού.
13. Ενα άλλο θεωρητικό και πολιτικό λάθος των σοσιαλιστών είναι ότι δεν καταλαβαίνουν πως οι μορφές της
Σελίδα 4 / 8

KKE

Θέσεις και εισήγηση για την αστική δημοκρατία και τη δικτατορία του προλεταριάτου
Β. Ι. Λένιν
δημοκρατίας, αρχίζοντας από τα έμβρυά της στην αρχαιότητα, άλλαζαν αναπόφευκτα στη διάρκεια των
χιλιετηρίδων, παράλληλα με την αντικατάσταση της μιας κυρίαρχης τάξης από μιαν άλλη. Στις αρχαίες
δημοκρατίες της Ελλάδας, στις πόλεις του μεσαίωνα, στις προηγμένες δημοκρατικές χώρες η δημοκρατία
παρουσίασε διαφορετικές μορφές και εφαρμοζόταν σε διαφορετικούς βαθμούς. Θα ήταν η μεγαλύτερη ανοησία
να πιστέψει κανείς πως η πιο βαθιά επανάσταση στην ιστορία της ανθρωπότητας, το πρώτο στον κόσμο
πέρασμα της εξουσίας από τη μειοψηφία των εκμεταλλευτών στην πλειοψηφία των εκμεταλλευομένων μπορεί
να συντελεστεί μέσα στα παλιά πλαίσια της παλιάς, αστικής, κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, μπορεί να
συντελεστεί χωρίς τις πιο απότομες στροφές, χωρίς τη δημιουργία νέων μορφών δημοκρατίας, νέων θεσμών που
ενσαρκώνουν τους νέους όρους εφαρμογής της κτλ.
14. Η δικτατορία του προλεταριάτου μοιάζει με τη δικτατορία των άλλων τάξεων κατά τούτο: ότι την
προκάλεσε, όπως και κάθε δικτατορία, η ανάγκη να κατασταλεί με τη βία η αντίσταση της τάξης που χάνει την
πολιτική κυριαρχία. Η ριζική διαφορά ανάμεσα στη δικτατορία του προλεταριάτου και στη δικτατορία των
άλλων τάξεων - τη δικτατορία των τσιφλικάδων στο μεσαίωνα, τη δικτατορία της αστικής τάξης σε όλες τις
πολιτισμένες καπιταλιστικές χώρες - βρίσκεται στο ότι η δικτατορία των τσιφλικάδων και της αστικής τάξης
σήμαινε βίαιη καταστολή της αντίστασης της τεράστιας πλειοψηφίας του πληθυσμού, δηλαδή των
εργαζομένων. Απεναντίας, η δικτατορία του προλεταριάτου σημαίνει βίαιη καταστολή της αντίστασης των
εκμεταλλευτών, των τσιφλικάδων και των καπιταλσιτών, δηλαδή μιας ασήμαντης μειοψηφίας του πληθυσμού.
Απ' εδώ, κατά λογική συνέπεια, βγαίνει ότι η δικτατορία του προλεταριάτου δεν μπορεί παρά να συνεπιφέρει
αναπόφευκτα όχι μόνο μια αλλαγή γενικά των μορφών και των θεσμών της δημοκρατίας, αλλά μια τέτια
ακριβώς αλλαγή που θα επιτρέψει μια χωρίς προηγούμενο στον κόσμο επέκταση της αποτελεσματικής
χρησιμοποίησης του δημοκρατισμού από τις τάξεις των εργαζομένων, από εκείνους που καταπιέζει ο
καπιταλισμός.
Και πραγματικά, η μορφή αυτή της δικτατορίας του προλεταριάτου, που δημιουργήθηκε ήδη στην πράξη,
δηλ. η Σοβιετική εξουσία στη Ρωσία, το Rate-System* στη Γερμανία, το Shop Stewards Committees και οι άλλοι
ανάλογοι σοβιετικοί θεσμοί σε άλλες χώρες, όλα αυτά σημαίνουν και κάνουν πράξη ακριβώς για τις
εργαζόμενες τάξεις, δηλ. για την τεράστια πλειοψηφία του πληθυσμού, τη συγκεκριμένη δυνατότητα να ασκούν
τα δημοκρατικά δικαιώματα και τις δημοκρατικές ελευθερίες, που δεν υπήρξε ποτέ ούτε και κατά προσέγγιση
στις πιο εξελιγμένες, στις πιο δημοκρατικές αστικές δημοκρατίες.
Η ουσία της Σοβιετικής εξουσίας συνίσταται στο ότι η μαζική οργάνωση ακριβώς των τάξεων που
καταπιέζονταν από τον καπιταλισμό, δηλ. των εργατών και των μισοπρολετάριων (αγροτών που δεν
εκμεταλλεύονται ξένη εργασία και είναι αναγκασμένοι να πουλούν διαρκώς, έστω και ένα μέρος της εργατικής
τους δύναμης), αποτελεί τη μόνιμη και αποκλειστική βάση όλης της κρατικής εξουσίας, ολόκληρου του
κρατικού μηχανισμού. Ακριβώς αυτές οι μάζες, που ακόμη και στις πιο δημοκρατικές αστικές δημοκρατίες, αν
και ισότιμες σύμφωνα με το νόμο, στην πραγματικότητα παραμερίζονταν με χίλιους δυό τρόπους και τερτίπια
από τη συμμετοχή στην πολιτική ζωή και από την άσκηση των δημοκρατικών δικαιωμάτων και ελευθεριών,
προσελκύονται τώρα σε μια μόνιμη, απαραίτητη και ταυτόχρονα αποφασιστική συμμετοχή στη δημοκρατική
διακυβέρνηση του κράτους.
15. Ενώ η αστική δημοκρατία υποσχόταν παντού και πάντα την ισότητα των πολιτών, ανεξάρτητα από φύλο,
θρήσκευμα, φυλή, εθνικότητα, αλλά πουθενά δεν την εφάρμοσε και, λόγω της κυριαρχίας του καπιταλισμού,
ούτε μπορούσε να την εφαρμόσει, η Σοβιετική εξουσία ή η δικτατορία του προλεταριάτου την πραγματοποιεί
άμεσα και πλήρως, γιατί αυτό είναι σε θέση να το κάνει μόνο η εξουσία των εργατών, που δεν έχουν συμφέρον
από τη διατήρηση της ατομικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής και από την πάλη για το μοίρασμα και το
ξαναμοίρασμα τους.
16. Η παλιά, δηλ. η αστική δημοκρατία και ο κοινοβουλευτισμός είχαν οργανωθεί έτσι που ακριβώς οι μάζες
Σελίδα 5 / 8

KKE

Θέσεις και εισήγηση για την αστική δημοκρατία και τη δικτατορία του προλεταριάτου
Β. Ι. Λένιν
των εργαζομένων να είναι πιο πολύ απομακρυσμένες από τη συμμετοχή στο μηχανισμό της διακυβέρνησης. Η
Σοβιετική εξουσία, δηλ. η δικτατορία του προλεταριάτου, απεναντίας, είναι οργανωμένη έτσι που να
προσεγγίζει τις μάζες των εργαζομένων στο μηχανισμό της διακυβέρνησης. Τον ίδιο σκοπό εξυπηρετεί η
συνένωση της νομοθετικής και εκτελεστικής εξουσίας στα πλαίσια της σοβιετικής οργάνωσης του κράτους και η
αντικατάσταση των εδαφικών εκλογικών περιφερειών με τις παραγωγικές μονάδες, όπως είναι το εργοστάσιο,
η φάμπρικα.
17. Ο στρατός ήταν ένας μηχανισμός καταπίεσης όχι μόνο επί μοναρχίας. Διατήρησε αυτό το χαρακτήρα και
σε όλες τις αστικές δημοκρατίες, ακόμη και στις πιο δημοκρατικές. Μόνο η Σοβιετική εξουσία, σαν μόνιμη
κρατική οργάνωση ακριβώς των τάξεων που καταπιέζονταν από τον καπιταλισμό, είναι σε θέση να εξαλείψει
την υποταγή του στρατού στην αστική διοίκηση και να συγχωνεύσει πραγματικά το προλεταριάτο με το
στρατό, να εξοπλίσει πραγματικά το προλεταριάτο και να αφοπλίσει πραγματικά την αστική τάξη, που χωρίς
αυτό η νίκη του σοσιαλισμού δεν είναι δυνατή.
18. Η σοβιετική οργάνωση του κράτους, είναι προσαρμοσμένη στον καθοδηγητικό ρόλο του προλεταριάτου,
της τάξης που βγήκε από τον καπιταλισμό πιο συγκεντρωμένη και πιο φωτισμένη. Η πείρα όλων των
επαναστάσεων και όλων των κινημάτων των καταπιεζομένων τάξεων, η πείρα του παγκόσμιου σοσιαλιστικού
κινήματος μας διδάσκει ότι μόνο το προλεταριάτο είναι σε θέση να συνενώσει και να πάρει με το μέρος του τα
σκόρπια και καθυστερημένα στρώματα του εργαζόμενου και εκμεταλλευόμενου πληθυσμού.
19. Μόνο η σοβιετική οργάνωση του κράτους μπορεί πραγματικά να τσακίσει μεμιάς και να εξαρθρώσει
οριστικά τον παλιό, δηλ. τον αστικό υπαλληλικό και δικαστικό μηχανισμό, που διατηρήθηκε και δεν μπορούσε
παρά να διατηρηθεί αναπόφευκτα στις συνθήκες του καπιταλισμού ακόμη και στις πιο δημοκρατικές
δημοκρατίες, αποτελώντας στην πράξη το μεγαλύτερο εμπόδιο στην πραγματοποίηση του δημοκρατισμού για
τους εργάτες και για τους εργαζόμενους. Η Κομμούνα του Παρισιού έκανε το πρώτο κοσμοϊστορικό βήμα στο
δρόμο αυτό, η Σοβιετική εξουσία - το δεύτερο.
20. Η κατάργηση της κρατικής εξουσίας είναι ένας σκοπός που έβαζαν μπροστά τους όλοι οι σοσιαλιστές και
ανάμεσά τους ο Μαρξ στην πρώτη γραμμή. Χωρίς την πραγματοποίηση αυτού του σκοπού, ο αληθινός
δημοκρατισμός, δηλ. η ισότητα και η ελευθερία είναι απραγματοποίητος. Αλλά προς το σκοπό αυτό οδηγεί
πρακτικά μόνο η σοβιετική, ή προλεταριακή, δημοκρατία, γιατί, προσελκύοντας τις μαζικές οργανώσεις των
εργαζομένων σε μια μόνιμη και απαραίτητη συμμετοχή στη διακυβέρνηση του κράτους, αρχίζει αμέσως να
προετοιμάζει την πλήρη απονέκρωση κάθε κράτους.
21. Η ολοκληρωτική χρεοκοπία των σοσιαλιστών που συγκεντρώθηκαν στη Βέρνη, η πλήρης ανικανότητά τους
να καταλάβουν τη νέα, δηλ. την προλεταριακή δημοκρατία, φαίνεται κυρίως από το εξής: Στις 10 του Φλεβάρη
1919 ο Μπράντινγκ κήρυξε τον τερματισμό των εργασιών της διεθνούς συνδιάσκεψης της κίτρινης Διεθνούς στη
Βέρνη. Στις 11 του Φλεβάρη 1919 δημοσιεύτηκε στο Βερολίνο, στην «Die Freiheit», εφημερίδα αυτών που
συμμετείχαν στη συνδιάσκεψη, μια έκκληση του Κόμματος των «ανεξάρτητων» προς το προλεταριάτο. Στην
έκκληση αυτή αναγνωρίζεται ο αστικός χαρακτήρας της κυβέρνησης Σάιντεμαν, την κατηγορούν ότι επιθυμεί
να καταργήσει τα Σοβιέτ που αποκαλούνται Trager und Schutzer der Revolution - φορείς και φύλακες της
επανάστασης, και γίνεται η πρόταση να νομιμοποιηθούν τα Σοβιέτ, να τους παραχωρηθούν κρατικά
δικαιώματα να αναστέλλουν τις αποφάσεις της Εθνοσυνέλευσης και το ζήτημα να παραπέμπεται σε παλλαϊκό
δημοψήφισμα.
Η πρόταση αυτή σημαίνει ολοκληρωτική ιδεολογική χρεοκοπία των θεωρητικών που υπεράσπιζαν τη
δημοκρατία χωρίς να καταλαβαίνουν τον αστικό της χαρακτήρα. Η γελοία προσπάθεια να συνδυαστεί το
σύστημα των Σοβιέτ, δηλ. η δικτατορία του προλεταριάτου, με την Εθνοσυνέλευση, δηλ. με τη δικτατορία της
αστικής τάξης, ξεσκεπάζει ολοκληρωτικά και τη φτώχεια της σκέψης των κίτρινων σοσιαλιστών και
σοσιαλδημοκρατών, και την πολιτική τους μικροαστική αντιδραστικότητα, και τις δειλές παραχωρήσεις τους
στην ασυγκράτητα αυξανόμενη δύναμη της νέας προλεταριακής δημοκρατίας.
Σελίδα 6 / 8

KKE

Θέσεις και εισήγηση για την αστική δημοκρατία και τη δικτατορία του προλεταριάτου
Β. Ι. Λένιν
22. Καταδικάζοντας τον μπολσεβικισμό, η πλειοψηφία της κίτρινης Διεθνούς στη Βέρνη, που από φόβο
μπροστά στις εργατικές μάζες δεν τόλμησε να ψηφίσει τυπικά μια απόφαση σ' αυτό το πνεύμα, ενήργησε σωστά
από ταξική άποψη. Ακριβώς αυτή η πλειοψηφία είναι πέρα για πέρα αλληλέγγυη με τους ρώσους μενσεβίκους
και σοσιαλιστές-επαναστάτες και με τους Σάιντεμαν στη Γερμανία. Οι Ρώσοι μενσεβίκοι και
σοσιαλιστές-επαναστάτες, παραπονούνται ότι διώκονται από τους μπολσεβίκους, προσπαθούν να κρύψουν το
γεγονός ότι τις διώξεις αυτές τις επέβαλε η συμμετοχή των μενσεβίκων και των σοσιαλιστών-επαναστατών στον
εμφύλιο πόλεμο με το μέρος της αστικής τάξης, ενάντια στο προλεταριάτο. Το ίδιο και οι Σάιντεμαν και το
κόμμα τους στη Γερμανία απόδειξαν ήδη ότι συμμετέχουν με τον ίδιο τρόπο ενάντια στους εργάτες...
... Θέλω να κάνω μια πρόταση, που συνίσταται στο εξής: να παρθεί απόφαση στην οποία θα πρέπει να
υπογραμμίζονται ειδικά τρία σημεία:
Πρώτο: ένα από τα πιο σπουδαία καθήκοντα για τους συντρόφους των δυτικοευρωπαϊκών χωρών είναι να
εξηγήσουν στις μάζες τη σημασία, τη σπουδαιότητα και την αναγκαιότητα του συστήματος των Σοβιέτ. Στο
ζήτημα αυτό παρατηρείται ανεπαρκής κατανόηση. Μολονότι ο Κάουτσκι και ο Χίλφερντινγκ σαν θεωρητικοί
έχουν χρεοκοπήσει, τα τελευταία άρθρα τους στην «Freiheit» αποδεικνύουν ότι καθρεφτίζουν σωστά τις
διαθέσεις των καθυστερημένων στρωμάτων του γερμανικού προλεταριάτου. Το ίδιο συνέβαινε και σε μας:
στους πρώτους οχτώ μήνες της ρωσικής επανάστασης γίνονταν πάρα πολλές συζητήσεις γύρω από το ζήτημα
της σοβιετικής οργάνωσης, και στους εργάτες δεν ήταν ξεκάθαρο σε τι συνίσταται το νέο σύστημα και αν τα
Σοβιέτ μπορούν να γίνουν κρατικός μηχανισμός. Στην επανάστασή μας προχωρήσαμε όχι από το θεωρητικό,
αλλά από τον πραχτικό δρόμο. Λόγου χάρη, παλιότερα δεν βάζαμε θεωρητικά το ζήτημα της Συντακτικής
Συνέλευσης, ούτε λέγαμε πως δεν αναγνωρίζουμε τη Συντακτική Συνέλευση. Μόνο αργότερα, όταν πια οι
σοβιετικές οργανώσεις απλώθηκαν σε όλη τη χώρα και πήραν στα χέρια τους την πολιτική εξουσία, μόνο τότε
αποφασίσαμε να διαλύσουμε τη Συντακτική Συνέλευση. Τώρα βλέπουμε ότι στην Ουγγαρία και στην Ελβετία το
ζήτημα τίθεται με πολύ μεγαλύτερη οξύτητα. Από τη μια μεριά αυτό είναι πολύ καλό: αυτό μας εμπνέει τη
σταθερή πεποίθηση πως στα δυτικοευρωπαϊκά κράτη η επανάσταση προχωρεί πιο γοργά και θα μας φέρει
μεγάλες νίκες. Από την άλλη μεριά όμως, αυτό περικλείει κάποιο κίνδυνο, και συγκεκριμένα ότι η πάλη θα
είναι τόσο ορμητική, ώστε η συνείδηση των εργατικών μαζών δεν θα μπορεί να συμβαδίσει με μια τέτια
ανάπτυξη. Η σημασία του συστήματος των Σοβιέτ εξακολουθεί και τώρα να μην είναι σαφής σε μεγάλες μάζες
πολιτικά καλλιεργημένων Γερμανών εργατών, επειδή είναι διαπαιδαγωγημένοι με το πνεύμα του
κοινοβουλευτισμού και των αστικών προκαταλήψεων.
Δεύτερο: για την επέκταση του συστήματος των Σοβιέτ. Οταν ακούμε πόσο γρήγορα διαδίδεται η ιδέα των
Σοβιέτ στη Γερμανία, ακόμη και στην Αγγλία, αυτό αποτελεί για μας την πιο σπουδαία απόδειξη πως η
προλεταριακή επανάσταση θα νικήσει. Η πορεία της μπορεί να ανακοπεί μόνο για σύντομο χρονικό διάστημα.
Αλλο είναι αυτό που μας δηλώνουν οι σύντροφοι Αλμπερτ και Πλάττεν, ότι δηλ. στα χωριά της χώρας τους δεν
υπάρχουν σχεδόν Σοβιέτ των εργατών γης και της μικροαγροτιάς. Διάβασα στην «Rote Fahne», ένα άρθρο που
κηρύσσεται κατά των Σοβιέτ των αγροτών, αλλά και πολύ σωστά υπέρ των Σοβιέτ των εργατών γης και της
φτωχολογιάς του χωριού. Η αστική τάξη και οι λακέδες της, σαν τον Σάιντεμαν και Σία, έριξαν κιόλας το
σύνθημα: Σοβιέτ των αγροτών. Εμείς όμως χρειαζόμαστε μόνο Σοβιέτ των εργατών γης και της φτωχολογιάς
του χωριού. Δυστυχώς, από τις εκθέσεις των συντρόφων Αλμπερτ και Πλάττεν και άλλων, διαπιστώνουμε ότι,
αν εξαιρέσουμε την Ουγγαρία, πολύ λίγα γίνονται για την επέκταση του σοβιετικού συστήματος στο χωριό.
Αυτό αποτελεί ίσως και έναν συγκεκριμένο και πολύ μεγάλο κίνδυνο για την κατάσταση μιας σίγουρης νίκης
από το γερμανικό προλεταριάτο. Η νίκη μπορεί να θεωρείται εξασφαλισμένη μονάχα όταν θα έχουν οργανωθεί
όχι μόνο οι εργάτες της πόλης, αλλά και οι προλετάριοι του χωριού, και μάλιστα όχι όπως πριν - στα συνδικάτα
και στους συνεταιρισμούς - αλλά στα Σοβιέτ. Εμείς εξασφαλίσαμε πιο εύκολα τη νίκη, γιατί τον Οχτώβρη του
1917 βαδίζαμε μαζί με την αγροτιά, με όλη την αγροτιά. Μ' αυτή την έννοια η επανάστασή μας ήταν τότε
αστική. Το πρώτο μέτρο της προλεταριακής μας κυβέρνησης ήταν ότι οι παλιές διεκδικήσεις όλης της αγροτιάς
που είχαν διατυπωθεί ακόμη επί Κερένσκι, από τα Σοβιέτ των αγροτών και τις συνελεύσεις των αγροτών,
αναγνωρίστηκαν με νόμο που εξέδοσε η κυβέρνησή μας την επομένη της επανάστασης, δηλ. στις 26 του
Οχτώβρη (με το παλιό ημερόλογιο) 1917. Σ' αυτό βρισκόταν η δύναμή μας και ακριβώς γι' αυτό μας ήταν τόσο
Σελίδα 7 / 8

KKE

Θέσεις και εισήγηση για την αστική δημοκρατία και τη δικτατορία του προλεταριάτου
Β. Ι. Λένιν
εύκολο να κατακτήσουμε τη συντριπτική πλειοψηφία. Στο χωριό η επανάστασή μας εξακολουθούσε να είναι
αστική, και μόνο αργότερα, ύστερα από μισό χρόνο αναγκαστήκαμε να αρχίσουμε στα χωριά στα πλαίσια της
κρατικής οργάνωσης την ταξική πάλη, να συγκροτούμε σε κάθε χωριό Επιτροπές φτωχολογιάς, των
μισοπρολετάριων και να παλεύουμε συστηματικά ενάντια στην αστική τάξη του χωριού. Σε μας αυτό ήταν
αναπόφευκτο λόγω της καθυστέρησης της Ρωσίας. Στη δυτική Ευρώπη τα πράγματα θα εξελιχθούν
διαφορετικά, γι' αυτό κι εμείς πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι η επέκταση του συστήματος των Σοβιέτ και στον
πληθυσμό της υπαίθρου με αντίστοιχες, ίσως νέες μορφές, είναι απόλυτα αναγκαία.
Τρίτο: πρέπει να πούμε ότι η κατάκτηση κομμουνιστικής πλειοψηφίας στα Σοβιέτ αποτελεί το κύριο καθήκον
σε όλες τις χώρες, όπου η Σοβιετική εξουσία δεν νίκησε ακόμη. Η επιτροπή μας για τη σύνταξη των αποφάσεων
συζήτησε χθες αυτό το ζήτημα. Μπορεί και άλλοι σύντροφοι να πουν την γνώμη τους πάνω σ' αυτό, θα ήθελα
όμως να προτείνω να ψηφιστούν τα τρία αυτά σημεία και να μπουν σε ξεχωριστή απόφαση. Εμείς δεν
μπορούμε βέβαια να προδιαγράψουμε το δρόμο ανάπτυξης. Είναι πολύ πιθανό ότι σε πολλές
δυτικοευρωπαϊκές χώρες η επανάσταση θα αρχίσει πολύ γρήγορα, αλλά εμείς σαν οργανωμένο τμήμα της
εργατικής τάξης, σαν κόμμα επιδιώκουμε και πρέπει να επιδιώκουμε να πάρουμε την πλειοψηφία στα Σοβιέτ.
Τότε η νίκη μας θα είναι εξασφαλισμένη, και καμιά δύναμη δεν θα είναι σε θέση να επιχειρήσει κατιτί ενάντια
στην κομμουνιστική επανάσταση. Αλλιώς η νίκη δεν θα κερδηθεί τόσο εύκολα και δεν θα είναι μακρόχρονη.
Λοιπόν, θα ήθελα να προτείνω να ψηφιστούν τα τρία αυτά σημεία με μορφή ειδικής απόφασης.

Σελίδα 8 / 8

KKE

H πάλη για την παγκόσμια δικτατορία του προλεταριάτου και οι βασικοί τύποι των επαναστάσεων

Η παγκόσμια επανάσταση του προλεταριάτου βγαίνει μέσα από διαφορετικά, ως προς το χρόνο και τις μορφές,
προτσές: από καθαρά προλεταριακές επαναστάσεις, από επαναστάσεις αστικοδημοκρατικού τύπου, που
μετατρέπονται σε προλεταριακές επαναστάσεις, από εθνικοαπελευθερωτικούς πολέμους, από αποικιακές
επαναστάσεις. Μόνο σε τελευταία ανάλυση το επαναστατικό προτσές οδηγεί στην παγκόσμια διχτατορία του
προλεταριάτου.

Η ανισομερής ανάπτυξη του καπιταλισμού που οξύνθηκε στην περίοδο του ιμπεριαλισμού, προκάλεσε την
ποικιλομορφία των τύπων του καπιταλισμού, διαφορετικές βαθμίδες της ανάπτυξής του στις διάφορες χώρες,
καθώς και ποικιλόμορφους και ιδιαίτερους όρους του επαναστατικού προτσές. Τα γεγονότα αυτά κάνουν
ιστορικά εντελώς αναπόφευκτη την ποικιλομορφία των δρόμων και των ρυθμών της κατάχτησης της
εξουσίας απ' το προλεταριάτο, την ανάγκη, σε σειρά από χώρες, ορισμένων μεταβατικών σταθμών, που
οδηγούνε στη διχτατορία του προλεταριάτου, καθώς επίσης και την ποικιλομορφία των μορφών της
ανοικοδόμησης του σοσιαλισμού στις διάφορες χώρες.
Την ποικιλομορφία των όρων και των δρόμων του περάσματος προς τη διχτατορία του προλεταριάτου στις
διάφορες χώρες μπορούμε σχηματικά να την αναγάγουμε σε τρεις βασικούς τύπους.
Χώρες του αναπτυγμένου καπιταλισμού, (Ενωμένες Πολιτείες, Γερμανία, Αγγλία κλπ.) με ισχυρές
παραγωγικές δυνάμεις, με συγκεντροποιημένη σε μεγάλο βαθμό παραγωγή, όπου η μικρή οικονομία έχει
σχετικά μικρή σημασία, με αστικοδημοκρατικό πολιτικό καθεστώς, που έχει συγκροτηθεί ήδη από πολύν καιρό.
Στις χώρες αυτές στο επίπεδο της πολιτικής βασική προγραμματική απαίτηση είναι το άμεσο πέρασμα στη
διχτατορία του προλεταριάτου. Στο επίπεδο της οικονομίας τα χαρακτηριστικά σημεία είναι: η απαλλοτρίωση
όλης της μεγάλης παραγωγής, η οργάνωση σημαντικής ποσότητας κρατικών σοβιετικών οικονομιών (σοβχόζ)
και, απεναντίας, η παράδοση σχετικά ασήμαντου μέρους γης στην αγροτιά, η σχετικά μικρή έχταση των
αυθόρμητων σχέσεων αγοράς, ο γρήγορος ρυθμός της σοσιαλιστικής ανάπτυξης γενικά και της
κολλεχτιβοποίησης της αγροτικής οικονομίας ιδιαίτερα.
Χώρες με μέσο επίπεδο ανάπτυξης του καπιταλισμού (Ιταλία, Πορτογαλία, Πολωνία, Ουγγαρία, Βαλκανικές
χώρες κλπ.) που έχουνε σημαντικά υπολείμματα μισοφεουδαρχικών σχέσεων στην αγροτική οικονομία,
αναγκαίων για τη σοσιαλιστική ανοικοδόμηση, κι όπου δεν έχει ακόμα αποτελειωθεί ο αστικο-δημοκρατικός
μετασχηματισμός. Σε μερικές απ' αυτές τις χώρες είναι δυνατό ένα λίγο πολύ γρήγορο πέρασμα της
αστικο-δημοκρατικής επανάστασης σε επανάσταση σοσιαλιστική. Σε άλλες χώρες είναι δυνατοί τύποι
προλεταριακών επαναστάσεων, που έχουν όμως να εκπληρώσουνε καθήκοντα αστικο-δημοκρατικού
χαρακτήρα σε μεγάλη έχταση. Εδώ συνεπώς μπορεί και να μην επέλθει μονομιάς η διχτατορία του
προλεταριάτου, μα να επέλθει στο προτσές του περάσματος απ' τη δημοκρατική διχτατορία του προλεταριάτου
και της αγροτιάς προς τη σοσιαλιστική διχτατορία του προλεταριάτου. Εκεί όπου αναπτύσσεται άμεσα η
επανάσταση σαν προλεταριακή επανάσταση, προϋποθέτει την καθοδήγηση του πλατειού αγροτικού κινήματος
απ' το προλεταριάτο. Η αγροτική επανάσταση γενικά παίζει κολοσσιαίο και κάποτε και αποφασιστικό ρόλο.
Στο προτσές της απαλλοτρίωσης της μεγάλης γαιοκτησίας ένα σημαντικό μέρος της κατασχεμένης γης περνάει
στη διάθεση της αγροτιάς, η έχταση των σχέσεων αγοράς μετά τη νίκη του προλεταριάτου είναι σημαντική, το
καθήκον της οργάνωσης της αγροτιάς σε συνεταιρισμούς και μετά και της παραγωγικής της ένωσης κατέχει
τεράστια θέση ανάμεσα στ' άλλα καθήκοντα της σοσιαλιστικής ανοικοδόμησης. Ο ρυθμός της ανοικοδόμησης
αυτής είναι σχετικά βραδύς.
Αποικιακές και μισοαποικιακές χώρες (Κίνα, Ινδίες κλπ.) με ορισμένο έμβρυο, και κάποτε και με σημαντική
ανάπτυξη της βιομηχανίας, ανεπαρκή όμως στις περισσότερες περιπτώσεις για ανεξάρτητη σοσιαλιστική
ανοικοδόμηση, χώρες όπου κυριαρχούν οι φεουδαρχο-μεσαιωνικές σχέσεις, είτε σχέσεις «ασιατικού τρόπου
παραγωγής» τόσο στην οικονομία της χώρας όσο και στο πολιτικό της εποικοδόμημα, τέλος χώρες όπου οι
σπουδαιότερες βιομηχανικές, εμπορικές και τραπεζικές επιχειρήσεις, τα βασικά μέσα μεταφοράς, οι μεγάλες
Σελίδα 1 / 2

KKE

H πάλη για την παγκόσμια δικτατορία του προλεταριάτου και οι βασικοί τύποι των επαναστάσεων

γαιοχτησίες και οι φυτείες κλπ. βρίσκονται συγκεντρωμένα στα χέρια των ξένων ιμπεριαλιστικών ομάδων.
Πρωταρχική σημασία έχει εδώ απ' τη μια μεριά η πάλη ενάντια στο φεουδαρχισμό και τις προκαπιταλιστικές
μορφές εκμετάλλευσης και η αγροτική επανάσταση, διεξαγόμενη με συνέπεια, κι' απ΄ την άλλη μεριά η πάλη
ενάντια στον ξένο ιμπεριαλισμό για την εθνική ανεξαρτησία. Το πέρασμα προς τη διχτατορία του
προλεταριάτου είναι δυνατό εδώ, κατά κανόνα, μόνο μέσω μιας σειράς προπαρασκευαστικών βαθμίδων, μόνο
σαν αποτέλεσμα ολόκληρης περιόδου μετατροπής της αστικοδημοκρατικής επανάστασης σε επανάσταση
σοσιαλιστική, και η επιτυχής σοσιαλιστική ανοικοδόμηση, στις περισσότερες περιπτώσεις, είναι δυνατή μόνο με
τον όρο της άμεσης υποστήριξης από μέρους των χωρών της προλεταριακής διχτατορίας.
Σε ακόμα πιο καθυστερημένες χώρες (λόγου χάρη σε μερικά μέρη της Αφρικής), όπου δεν υπάρχουνε
σχεδόν είτε καθόλου μισθωτοί εργάτες, όπου η πλειοψηφία του πληθυσμού ζει ακόμα κατά φυλές κι όπου
διατηρούνται ακόμα υπολείμματα των πρωτόγονων μορφών της κοινωνίας του γένους, όπου δεν υπάρχει
σχεδόν εθνική αστική τάξη κι' όπου ο ξένος ιμπεριαλισμός παίζει κατά κύριο λόγο ρόλο στρατιωτικού
καταχτητού, που τους αφαιρεί τη γη, στις χώρες αυτές έχει πρωταρχική σημασία η πάλη για την εθνική
απελευθέρωση. Η εθνική εξέγερση και η νίκη της μπορούνε ν' ανοίξουν εδώ το δρόμο για μιαν ανάπτυξη προς
το σοσιαλισμό, χωρίς οι χώρες αυτές να περάσουν απ' το στάδιο του καπιταλισμού γενικά, αν τους παρασχεθεί
στην πράξη μια μεγάλη βοήθεια απ' τις χώρες της προλεταριακής διχτατορίας.
Κι έτσι στην εποχή που μπαίνει στην ημερήσια διάταξη για τα αναπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη το καθήκον
της κατάχτησης της εξουσίας απ' το προλεταριάτο, που υπάρχει ήδη η διχτατορία του προλεταριάτου στην
ΕΣΣΔ, παράγοντας παγκόσμιας σημασίας, τα απελευθερωτικά κινήματα στις αποικιακές και μισοαποικιακές
χώρες, που προκαλούνται απ' τη διείσδυση σ΄ αυτές του παγκόσμιου καπιταλισμού, μπορούνε να οδηγήσουν,
παρά τη μη ωριμότητα των κοινωνικών σχέσεων των χωρών αυτών παρμένων χωριστά, στη σοσιαλιστική
ανάπτυξή τους με τη βοήθεια και υποστήριξη από μέρους της προλεταριακής διχτατορίας και του
παγκόσμιου προλεταριακού κινήματος γενικά.

Σελίδα 2 / 2

Ιστορική επισκόπηση της οικονοµικής ανάπτυξης της ΕΣΣ∆
(Περίοδος 1917 - 1955)
του Λάµπρου Τσελίκα
Ι. Εισαγωγή
Η αφορµή για τούτο το άρθρο ήταν η χυδαία αντικοµµουνιστική, συντονισµένη επίθεση
που εξαπέλυσαν οι αστικές δυνάµεις στη 10η επέτειο από την κορύφωση της
αντεπανάστασης στην πρώην Γερµανική Λαοκρατική ∆ηµοκρατία και την «ένωσή» της
(κατάληψη) µε την ιµπεριαλιστική Οµοσπονδιακή ∆ηµοκρατία της Γερµανίας. Μεταξύ των
άλλων οι κονδυλοφόροι του κεφαλαίου αµφισβήτησαν, στα σχετικά εκτεταµένα
δηµοσιεύµατα, τη δυνατότητα και ικανότητα του σοσιαλισµού να αναπτύσσει τις
παραγωγικές δυνάµεις. Σε αυτές τις ψευδολογίες απάντηση δίνει η ίδια η ιστορία των
σοσιαλιστικών χωρών, ιδιαίτερα της ΕΣΣ∆. Σε αυτήν την τελευταία µάλιστα, ιδιαίτερα
διαφωτιστική είναι η αντικειµενική προσέγγιση της πιο δύσκολης, από πολλές απόψεις,
περιόδου σοσιαλιστικής οικοδόµησης, στην οποία και αναφερόµαστε.
Στο παρόν άρθρο γίνεται µια προσπάθεια προσέγγισης της ιστορικής εξέλιξης της
οικονοµίας της ΕΣΣ∆, στο πλαίσιο της αναζήτησης δεδοµένων και εγγράφων πηγών γύρω
από τα θέµατα της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάµεων, κυρίως σε ό,τι αφορά τα µέσα
παραγωγής και τα επίπεδα παραγωγής που πέτυχε η σχεδιασµένη, µε βάση 5χρονα πλάνα,
οικονοµία της. Ασφαλώς υπάρχει η σηµαντικότερη πλευρά της ανάπτυξης των
σοσιαλιστικών σχέσεων παραγωγής, που συνδέεται διαλεκτικά µε την πρώτη. Η προσέγγιση
αυτής της πλευράς ξεφεύγει από τα όρια και τις δυνατότητες του παρόντος άρθρου, γι' αυτό
περιοριζόµαστε σε ορισµένες µόνο νύξεις.
Στην προσπάθεια αυτή, πέρα από τη διερεύνηση αντικειµενικών στοιχείων και ιστορικής
τεκµηρίωσης των γεγονότων, η µεθοδολογική προσέγγιση βασίζεται στις αρχές της θεωρίας
του µαρξισµού - λενινισµού.
Ο δρόµος προς το σοσιαλισµό, που άνοιξε το 1917 η Μεγάλη Οκτωβριανή Επανάσταση µε
στόχο την πραγµατοποίηση και την εδραίωση της κοµµουνιστικής κοινωνίας, ήταν (όπως
σε κάθε περίπτωση αλλαγής του υπάρχοντος κοινωνικο-οικονοµικού συστήµατος στην
ιστορία της ανθρωπότητας) πρωτόγνωρος, δύσβατος και, φυσικά, δύσκολος.
Στην περίπτωση της οικοδόµησης της Σοβιετικής Ενωσης, δηλαδή της πρώτης οργανικά
ολοκληρωµένης απόπειρας εγκαθίδρυσης ταξικού κράτους της εργατικής τάξης και των
συµµάχων της λαϊκών στρωµάτων, ικανού να προωθήσει, να εξυπηρετήσει και να
προστατεύσει τα συµφέροντα του προλεταριάτου, οι δυσκολίες που είχαν να
αντιµετωπίσουν οι πρωτοπόροι δύο τουλάχιστον γενεών ήταν τεράστιες. Τα αποτελέσµατα,
όµως, της ιστορικής αυτής προσπάθειας σηµάδεψαν βαθιά την πορεία της ανθρωπότητας,
σε όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα που τελειώνει. Συνιστούν δε ένα γερό - ακλόνητο βάθρο
στήριξης για το νικηφόρο ξεκίνηµα των αγώνων που ακολουθούν µε στόχο την ανατροπή
του καπιταλιστικού συστήµατος σε παγκόσµια κλίµακα και την αντικατάστασή του από το
σοσιαλιστικό.

Η διαδικασία προσέγγισης αρχίζει µε την ανάλυση των εξελίξεων και των αποτελεσµάτων
αυτής της, από κάθε άποψη, θαυµαστής προσπάθειας της τότε πρωτοπορίας της κοινωνικής
σκέψης και δράσης σε ολόκληρη την ανθρωπότητα.
Η ανάλυση αφορά κύρια τις οικονοµικές εξελίξεις που σηµάδεψαν τη ζωή του νεοσύστατου
προλεταριακού κράτους της Σοβιετικής Ενωσης, καθώς επίσης και τις εκάστοτε πολιτικές
επιλογές που τις καθόριζαν και τις δροµολογούσαν.
Στο παρόν άρθρο η ανάλυση των οικονοµικών εξελίξεων περιορίζεται ως τα µέσα της
δεκαετίας του 1950-60, όταν οι πολιτικές εξελίξεις και οι οικονοµικές επιλογές που
καταγράφτηκαν, φαίνεται ότι είχαν αρνητικές επιδράσεις στη δυναµική της σοσιαλιστικής
οικοδόµησης. Η µελέτη της επόµενης περιόδου θ' αποτελέσει το αντικείµενο µιας άλλης
εργασίας.
Παράλληλα µε τη διερεύνηση και την τεκµηρίωση των δεδοµένων θα επιχειρηθεί µια, σε
γενικές γραµµές, αποτίµηση των οικονοµικών και κοινωνικών αποτελεσµάτων που
επιτεύχθηκαν στη διάρκεια της πρώτης αυτής περιόδου (1917-1955) της πορείας της
Σοβιετικής Ενωσης.
Τέλος, το παρόν άρθρο θα ολοκληρωθεί µε την αντίστοιχη συµπερασµατική προσπάθεια.
ΙΙ. Ανάλυση
Οι πολιτικές επιλογές που στόχευαν στην επαναστατική κατάλυση του καπιταλιστικού
καθεστώτος στη Ρωσική Αυτοκρατορία αποτέλεσαν τη βάση για την προετοιµασία, την
οργάνωση και την πραγµατοποίηση της µεγάλης Οχτωβριανής Επανάστασης, που ξεκίνησε
µε τους τρεις κανονιοβολισµούς του καταδροµικού «Αβρόρα» (25/10/1917 ή στις
7/11/1917, σύµφωνα µε το νέο ηµερολόγιο).
Αποτέλεσαν, επίσης, τη βάση πάνω στην οποία στηρίχτηκαν στη συνέχεια οι πρώτες
αποφάσεις και προγράµµατα της κοινωνικο-οικονοµικής οργάνωσης του νεοσύστατου
κράτους.
Στους επόµενους σταθµούς της, η επαναστατική διαδικασία προχωρούσε αντιφατικά, αλλά
σε ανοδική, γενικά, τροχιά και τηρώντας µ' επιµονή τις βασικές της πολιτικές επιλογές.
Ωστόσο, οι δυσκολίες και οι αντιθέσεις δεν έλειψαν. Ισα-ίσα, µεγάλωναν, τόσο στο
εσωτερικό, όσο και στο διεθνές επίπεδο.
Αµέσως µετά το ξάφνιασµα, οι καπιταλιστικές δυνάµεις, απορροφηµένες µε τις αντιθέσεις
τους στον εξουθενωτικό Α΄ Παγκόσµιο Πόλεµο, κατανόησαν τη σοβαρότητα του κινδύνου
και αντέδρασαν επεµβαίνοντας άµεσα, µαζικά και βίαια.
Από τη µεριά του, όµως, το Κόµµα των Μπολσεβίκων ανταποκρίθηκε στις απαιτήσεις της
ιστορίας και µ' επικεφαλής το Λένιν, στάθηκε αντάξιο των περιστάσεων. Κατόρθωσε, όχι
µόνο να κινητοποιήσει τις πλατιές µάζες των λαών της χώρας, αλλά και ν' αξιοποιήσει
έντεχνα τις ενδοκαπιταλιστικές αντιθέσεις στο διεθνές επίπεδο.
Η συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ (3/3/1918) επέτρεψε την εδραίωση της σοσιαλιστικής
επανάστασης δίνοντας τη δυνατότητα στη νεοσύστατη σοβιετική εξουσία να πάρει µια
ανάσα και να ανασυγκροτήσει τις δυνάµεις της για την περαιτέρω πορεία της χώρας.

Στη συνέχεια οι επεµβάσεις των καπιταλιστικών δυνάµεων πολλαπλασιάστηκαν,
τροφοδοτώντας πολύτροπα και µε κάθε µέσο το σκληρό και ανηλεή δίχρονο εµφύλιο
πόλεµο, που τερµατίστηκε µε την ήττα τους, το 1920.
Με µεγάλο ηρωισµό και πολλές θυσίες οι µπολσεβίκοι επικράτησαν µε τη βοήθεια της
διεθνούς προλεταριακής αλληλεγγύης, που εκδηλώθηκε έµπρακτα σε όλες τις εµπλεκόµενες
χώρες ακόµα και µέσα στις ίδιες τις στρατιωτικές µονάδες, ξηράς και θάλασσας, που
συµµετείχαν στις ιµπεριαλιστικές επεµβάσεις.
Πάντως, ο φοβερός αυτός εµφύλιος πόλεµος άφησε τη χώρα εντελώς κατεστραµµένη και
λιµοκτονούσα. Οι πολύ δύσκολες όµως αυτές συνθήκες δεν εµπόδισαν την τότε ηγεσία του
Κόµµατος, µε επικεφαλής το Λένιν και τους συνεργάτες του, να οργανώσει τις κοµµατικές
δοµές, ώστε να µελετηθεί και να προχωρήσει (από τότε ήδη) η κατάρτιση ενός
µακρόχρονου σχεδίου ανάπτυξης για όλους τους τοµείς της οικονοµίας της χώρας. Το 8ο
Συνέδριο του Κόµµατος (1919) διακήρυττε, λοιπόν, ότι «ένα από τα πρώτιστα καθήκοντα
είναι η συνένωση όλων των οικονοµικών δραστηριοτήτων της χώρας σε ένα πλάνο για το
σύνολο του κράτους και ο µεγαλύτερος δυνατός συγκεντρωτισµός της παραγωγής». Στη
συνέχεια, το 1920, µετά το 9ο Συνέδριο του Κόµµατος (29/3/1920) συγκροτήθηκε η
Κρατική Επιτροπή για τον εξηλεκτρισµό της χώρας, που παρουσίασε το µακροχρόνιο
πλάνο ανάπτυξης της ηλεκτρικής ενέργειας (Πλάνο ΓΚΟ. ΕΛ.ΡΟ.). Ο µαρξισµόςλενινισµός αποτελούσε την κατευθυντήρια γραµµή της πολιτικής της Σοβιετικής Εξουσίας.
Στο οικονοµικό δε επίπεδο µεταφραζόταν µε την εφαρµογή της σχεδιασµένης οικονοµίας,
µε ευθύνη του Κόµµατος. Γενικά συνένωνε την πολιτική διαχείριση µε την οικονοµική
διαχείριση.
Μετά το τέλος του εµφυλίου πολέµου η οικονοµική κατάσταση της χώρας βρίσκεται,
ωστόσο, στο χαµηλότερο επίπεδο. Οταν η χώρα είχε, µόλις, σταµατήσει να καίγεται και να
πυροβολείται, τότε, το 1921, µια καταστροφική σοδειά προκάλεσε πολλές ανθρώπινες
απώλειες. Επιβαρύνοντας έντονα τις προηγούµενες καταστροφικές οικονοµικές συνέπειες,
ο κλιµατολογικός αυτός δυσµενής παράγοντας απέδειξε το µέγεθος των δυσκολιών που
αντιµετώπιζε η πολιτική επιλογή της σοσιαλιστικής πορείας της χώρας των Σοβιέτ.
Σαν απάντηση στις διάφορες λαϊκές αντιδράσεις που σηµειώθηκαν, το 10ο Συνέδριο του
ΚΚΡ(µπ) καθιέρωσε, στις 16/3/1921, µε εισήγηση του Λένιν, την Νέα Οικονοµική Πολιτική
(ΝΕΠ). Η ΝΕΠ προέβλεπε τη δυνατότητα ύπαρξης µικρών ιδιωτικών επιχειρήσεων, χωρίς
το σοβιετικό κράτος να παραιτηθεί από την ιδιοκτησία του επί των βασικών µέσων
παραγωγής, του ορυκτού πλούτου, των τραπεζών και της βαρειάς βιοµηχανίας. Αφηνε δε
στον αγρότη την επιλογή να διακινεί τα προϊόντα που έµεναν στη διάθεσή του, µετά την
αφαίρεση του φόρου σε είδος.
Η ΝΕΠ ήταν ένας αναγκαστικός ελιγµός, µια προσωρινή υποχώρηση, για να διαφυλαχθούν
και να µπορέσουν να αναπτυχθούν τα ουσιαστικότερα συστατικά που χαρακτηρίζουν τη
σοσιαλιστική πορεία της κοινωνίας στην νεοσύστατη σοβιετική επικράτεια. Η πολιτική
επιλογή της ΝΕΠ κατέγραφε την πρακτική αδυναµία των επαναστατικών δυνάµεων στο
οικονοµικό επίπεδο, καθώς και τα στενά όρια κίνησης που διέθετε την ιστορική εκείνη
στιγµή η τότε ηγεσία του Κόµµατος των µπολσεβίκων. Κατέγραφε επίσης την ορθότητα της
σκέψης των κλασικών του µαρξισµού για την, µέσα από αντιφάσεις και άρα µη
οµοιόµορφη, κίνηση προς τα µπρος της ανθρώπινης κοινωνίας.
Στις 27/3/1922, το 11ο Συνέδριο του Κόµµατος εκτίµησε ως θετικά τα αποτελέσµατα της

εφαρµογής της ΝΕΠ, ενώ στη διάρκεια των εργασιών του αναδείχθηκε η ανάγκη
οργάνωσης του κρατικού και συνεταιριστικού εµπορίου. Το 11ο Συνέδριο εξέλεξε, επίσης,
τον Ι. Β. Στάλιν Γενικό Γραµµατέα της ΚΕ του ΚΚΡ(µπ). Στις 6/8/1922 παίρνεται η
απόφαση της Ολοµέλειας της ΚΕ του Κόµµατος για τη µορφή της Ενωσης των Σοβιετικών
∆ηµοκρατιών, και στις 30/12/1922, ιδρύεται η ΕΣΣ∆. Στο 12ο Συνέδριο του ΚΚΡ(µπ)
(29/3/1923), ακολουθώντας τις υποδείξεις του Λένιν, αποφασίσθηκε να προσεταιρισθεί ο
αγροτικός πληθυσµός στη σοσιαλιστική οικοδόµηση µέσω των συνεταιρισµών. Στη
συνέχεια, στις 6/7/1923 ψηφίζεται το πρώτο Σύνταγµα της ΕΣΣ∆.
Στο µεταξύ, οι επίσηµες διεθνείς εµπορικές σχέσεις της ΕΣΣ∆ αναπτύχθηκαν στη βάση του
αµοιβαίου οφέλους µε πολλές χώρες (µικρές και µεγάλες βιοµηχανικά αναπτυγµένες) της
Ευρώπης, της Ασίας και της Αµερικής.
Στο εσωτερικό της χώρας η οικονοµία της ΕΣΣ∆ αρχίζει να αναλαµβάνει και να
αναπτύσσεται. Με την εφαρµογή της ΝΕΠ, η παραγωγή των σιτηρών, άνθρακα και χάλυβα
ανέρχεται, το 1925, στο επίπεδο του 1913 και για τα δύο τελευταία προϊόντα η άνοδος
συνεχίζει να επιταχύνεται, όπως δείχνει το παρακάτω σχεδιάγραµµα:
Η εξέλιξη της παραγωγής στην ΕΣΣ∆ από το 1913 ως το 1928
Πηγή: «GENESE ET ECONOMIE DE L' URSS»
Α. Gauthier et A. Raynaud, Editions Breal, 1989, page 28)
Παράλληλα, όµως, αρχίζουν να αναπαράγονται οι παλιές κοινωνικές σχέσεις και οι
εντάσεις των αντιθέσεων που συνεπάγονται. Η κατάσταση άρχισε να εγκυµονεί νέους
κινδύνους παρέκκλισης και εκτροπής. Το πρώτο σοσιαλιστικό κράτος είχε πολλούς εχθρούς
και πιεζόταν από τον καπιταλιστικό περίγυρο. Οι ιµπεριαλιστές προσπαθούσαν µε κάθε
τρόπο να το εξαφανίσουν και διαιρώντας το να αρπάξουν τους παραγωγικούς του πόρους.
Στα τέλη του 1928, η ΕΣΣ∆ παρουσιάζεται ακόµη καθυστερηµένη κατά 50 ως 100 χρόνια
σε σχέση µε τις πιο αναπτυγµένες καπιταλιστικές χώρες. Η πολιτική της ηγεσία βρέθηκε,
λοιπόν, µπροστά στην επιτακτική ανάγκη να πάρει άµεσες αποφάσεις για την ανάπτυξη της
σοσιαλιστικής οικονοµίας της χώρας.
Οι διχογνωµίες δεν έλειψαν. Αν και όλοι, σχεδόν, συµφώνησαν για την αναγκαιότητα της
εκβιοµηχάνισης της χώρας, µερικοί διαφωνούσαν για τη µεθοδολογία και τους ρυθµούς της.
Στην ουσία υπήρχαν διαφωνίες ως προς την πολιτική κατεύθυνση. Ιδιαίτερα από εκείνα τα
ηγετικά στελέχη που, σε διάφορες άλλες ιστορικές συγκυρίες στο παρελθόν, είχαν επίσης
εναντιωθεί στις αποφάσεις του Κόµµατος (Μπουχάριν, Τρότσκι, Ζηνόβιεφ). Τελικά ο
µαρξισµός - λενινισµός βγήκε πιο δυναµωµένος από αυτή την αντιπαράθεση και, το 1929
εγκρίθηκε από το Συνέδριο των Σοβιέτ το πρώτο πεντάχρονο πλάνο.
Ετσι, από το 1929, η δικτατορία του προλεταριάτου, η εξουσία της εργατικής τάξης κατά τη
σοσιαλιστική οικοδόµηση, εδραιώνεται παραπέρα µε τους ρυθµούς της επιτυχίας των
πεντάχρονων πλάνων. Το πρώτο πεντάχρονο πλάνο προοριζόταν να βάλει τα θεµέλια της
σοσιαλιστικής οικονοµίας και να εξαφανίσει τα καπιταλιστικά στοιχεία που είχαν ακόµη
διατηρηθεί τόσο στο χώρο της βιοµηχανίας (µικρές επιχειρήσεις) όσο και στο γεωργικό
τοµέα (αγροτικές επιχειρήσεις κουλάκων).

Φυσικά στη διαδικασία αυτή, η σωστή αντιµετώπιση της κατάστασης δεν ήταν
µονοσήµαντη. Πέρα από την έλλειψη τεχνικών µέσων και την τεχνολογική καθυστέρηση,
υπήρχαν και οι παλαιές βαθειά ριζωµένες συνήθειες (στην έννοια της ιδιοκτησίας,
παραγωγική καθυστέρηση, προλήψεις, µοιρολατρεία κλπ.) και διάφορες ιστορικές
καθυστερήσεις (αγραµµατοσύνη κλπ.), χαµηλό βιοτικό επίπεδο, που επέτρεπαν την
καλλιέργεια εχθρικών ταξικών αντιδράσεων. Τα εµπόδια, λοιπόν, ήταν πολλαπλά και
έπρεπε ν' αντιµετωπιστούν ταυτόχρονα σε όλα τα επίπεδα. Η δυσκολία, δε, της
αντιµετώπισής τους δεν εντοπιζόταν µόνο στο χώρο της ανοιχτής πολιτικής αντιπαράθεσης,
όπου, παρ' όλες τις έντονες µεροληπτικές καπιταλιστικές κριτικές, η σοσιαλιστική πορεία
κατέκτησε, γρήγορα, το ρυθµό της.
Η σωστή αντιµετώπιση συνάντησε µεγαλύτερες µάλλον δυσκολίες στο επίπεδο της
αναγκαίας ρήξης µε τις κατεστηµένες συνήθειες σε όλους τους τοµείς της παραγωγικής
δραστηριότητας και της κοινωνικής ζωής. Χρειάστηκαν, για παράδειγµα, πολλές
προσπάθειες και µεγάλη επιµονή στον τοµέα των επιστηµονικών ερευνών για ν' ανοίξει ο
δρόµος στις πρωτοπόρες σκέψεις και να πάρει σωστή κατεύθυνση η έρευνα στο χώρο της
Φυσιολογίας, της Βιολογίας, της Αγρονοµίας, της Γεωλογίας κλπ. Το κατεστηµένο στον
επιστηµονικό χώρο αντιδρούσε σιωπηλά στις θεωρίες των Μιτσούριν και Λυσσένκο
(Βιολογία, Αγρονοµία), του Παυλώφ (Φυσιολογία) κλπ. Η σοβιετική γεωργία όµως,
αναπτύχθηκε γοργά µε τις ανακαλύψεις τους, όπως και η σοβιετική ιατρική, µε αυτές του
«Πατέρα της Φυσιολογίας» Παυλώφ. Οσο για τις γεωλογικές ανακαλύψεις, η εµβέλειά τους
στην ανάπτυξη της σοβιετικής οικονοµίας ήταν τεράστια (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, στερεά
καύσιµα, σιδηρούχα, µη σιδηρούχα και άλλα σπάνια µέταλλα κλπ.).
Είναι γνωστό ότι η ανάπτυξη είναι ενδογενής ή δεν υπάρχει. Προϋποθέτει, δε την ισότιµη
συνεργασία αµοιβαίου οφέλους, στο τοµέα των εξωτερικών συναλλαγών και σχέσεων.
Επιπλέον για τους µαρξιστές, η ανάπτυξη συνδυάζει την ορθολογική αξιοποίηση των
πλουτοπαραγωγικών πόρων µε τους άλλους τοµείς της εθνικής οικονοµίας για την
ανάπτυξη της υλικοτεχνικής υποδοµής, την προστασία και βελτίωση του περιβάλλοντος µε
γνώµονα τη βελτίωση του βιοτικού και πνευµατικού επιπέδου του ανθρώπου.
Με την εφαρµογή του πρώτου «πεντάχρονου» η αναγκαιότητα εκβιοµηχάνισης της ΕΣΣ∆
κατανοήθηκε γρήγορα από τις λαϊκές µάζες. Σε µια οµιλία του ο Ι. Β. Στάλιν έλεγε
συγκεκριµένα: «Σύντροφοι, η χώρα µας πρέπει να εκβιοµηχανοποιηθεί ή θα πάψει να
υπάρχει». Στην κατανόηση αυτή συνέδραµαν και τα πρώτα θαυµαστά αποτελέσµατα που
επιτεύχθηκαν λίγους µήνες µετά το ξεκίνηµα του πλάνου.
Ο τύπος βιοµηχανοποίησης σύµφωνα µε τον οποίο οργανώθηκε το πλάνο, πρόβλεπε τη
σύµµετρη ανάπτυξη, και τη δηµιουργία νέων κλάδων, µόνων ικανών να δώσουν αµέσως τα
αναµενόµενα αποτελέσµατα (προτεραιότητα στην παραγωγή µέσων παραγωγής). Πρόβλεπε
την ταυτόχρονη ανάπτυξη της παραγωγής, των µετάλλων, των καυσίµων, της ενέργειας, των
µηχανών, της χηµικής βιοµηχανίας κ.ά. Η ταυτόχρονη αυτή διαδικασία εγκαινίαζε, µάλιστα,
στον οικονοµικό χώρο, την πρόσβαση σε ένα νέο, ανώτερο, στάδιο ανάπτυξης. Ετσι, το
1930, το 16ο Συνέδριο του Κόµµατος αποφάσισε τη δηµιουργία του ΑνθρακοΜεταλλουργικού Συµπλέγµατος (Κοµπινάτ) των Ουραλίων (µέταλλα) και του Κουζνέτς
(άνθρακες). Το τολµηρό αυτό σχέδιο ξεκινούσε τη βιοµηχανική εκµετάλλευση µιας
παρθένας περιοχής, µεγάλης όσο όλη η Ευρώπη. Ωστόσο, σε αυτόν τον τοµέα παραγωγής
όσο και σε αυτόν του εξηλεκτρισµού το πλάνο πραγµατοποιήθηκε. Το ΓΚΟ.ΕΛ.ΡΟ.
τερµατίστηκε το 1931. Αλλά οι ανάγκες ήταν τέτιες που έπρεπε να διπλασιασθεί η δύναµη
των εργοστασίων. Αυτό κατορθώθηκε ένα χρόνο πριν το τέλος του πρώτου πεντάχρονου

πλάνου.
Στον τοµέα της γεωργίας έπρεπε, ξεκινώντας από εκατοµµύρια µικρών αγροκτηµάτων, να
δηµιουργηθούν συνεταιριστικές αγροτικές επιχειρήσεις (τα κολχόζ). Επρεπε, επίσης, οι
επιχειρήσεις αυτές να εφοδιαστούν µε αγροτικές µηχανές και να γίνουν οι απαραίτητες
προσπάθειες αλφαβητισµού και τεχνικής εκπαίδευσης των χωρικών. Το κολχόζνικο κίνηµα
είχε, ήδη το 1930, γίνει µαζικό και, σε πολλές περιοχές, οι δοµές της γεωργικής
δραστηριότητας ήταν πέρα για πέρα συνεταιριστικές. Αυτό σήµανε τη ριζική στροφή
µεγάλων µαζών των αγροτών προς το σοσιαλιστικό τρόπο παραγωγής. Τα θετικά
αποτελέσµατα της σχεδιασµένης αγροτικής οικονοµίας ήταν τέτια, που έδωσαν γρήγορα
µια κεκτηµένη πια ταχύτητα στην όλη κίνηση. Το 1928 υπήρχαν στη Σοβιετική Ενωση µόνο
2 θεριστικές - αλωνιστικές µηχανές και αυτές ήταν εισαγόµενες. Στο τέλος του πρώτου
πεντάχρονου πλάνου, η σοβιετική γεωργία διέθετε 9.000 θεριστικές - αλωνιστικές µηχανές,
15.000 φορτηγά αυτοκίνητα και 150.000 τρακτέρ.
Με την ανάπτυξη της οικονοµίας και των µέσων παραγωγής, γεννήθηκε και η επιτακτική
ανάγκη σχεδιασµού των επιστηµονικών δραστηριοτήτων που συνάντησε την κατανόηση
της µεγάλης πλειοψηφίας των επιστηµόνων. Φυσικά δε γινόταν λόγος για το σχεδιασµό των
επιστηµονικών ανακαλύψεων, που δεν είναι εφικτός ούτε κατά διάνοια. Ηταν, όµως, και
είναι πάντα δυνατό να υπάρχει ένας σχεδιασµός της εφαρµογής τους στην οικονοµία. Από
την άλλη µεριά, οι υπεύθυνοι του τοµέα (ακαδηµαϊκοί και µη) κατανοούσαν βαθιά ότι η
σοβιετική επιστήµη δε µπορούσε να περιορισθεί µόνο στον τοµέα εφαρµογών. ∆εν υπάρχει
επιστήµη χωρίς βασική έρευνα. Γι' αυτό και η γενική κατεύθυνση ήταν να δραστηριοποιείται
ο κάθε επιστήµονας σύµφωνα µε την κλίση του, στον κύκλο του δικού του ενδιαφέροντος,
κάνοντας και βασική και εφαρµοσµένη έρευνα. Με την εφαρµογή, λοιπόν, του πρώτου
πεντάχρονου πλάνου η αρχή αυτή ίσχυε και ενεργοποιήθηκε σε όλους τους τοµείς
δραστηριοτήτων (παιδεία, υγεία, βιοµηχανία, γεωργία, γεωλογία, µεταφορές κλπ.).
Τα ευνοϊκά αποτελέσµατα του πρώτου πεντάχρονου πλάνου είχαν µεγάλη απήχηση τόσο
στο εσωτερικό της χώρας, όσο και διεθνώς. Συνοδευόταν, δε, από µια σειρά κοινωνικών
κατακτήσεων που χρησίµευαν σαν παράδειγµα για την εργατική τάξη των καπιταλιστικών
χωρών, ιδιαίτερα των βιοµηχανικά αναπτυγµένων. Μια πλειάδα γνωστών προσωπικοτήτων
της τέχνης, των γραµµάτων και της επιστήµης διατύπωναν τη γνώµη τους µε τα καλύτερα
λόγια.
Το 2ο πεντάχρονο πλάνο έβαλε σα στόχο την αποπεράτωση της τεχνικής αναδιοργάνωσης,
που άρχισε στη διάρκεια του 1ου πεντάχρονου και την ολοκληρωτική αναδόµηση του
συνόλου της οικονοµίας. Γι' αυτό έπρεπε να εκπαιδευθεί ένας µεγάλος αριθµός
εργαζοµένων, ώστε να ανταποκριθούν στις νέες µορφές και στην απαιτούµενη ποιότητα της
δουλιάς τους. Στόχος ήταν το 80% του συνόλου της βιοµηχανικής παραγωγής να
προέρχεται στο τέλος του 2ου πεντάχρονου πλάνου από τα νέα ή τα ανανεωµένα
εργοστάσια και ο εξοπλισµός τους να αποτελεί το 50 ως 60% των εργαλείων που θα
χρησιµοποιούσε η χώρα. Για όλους αυτούς τους λόγους, προτεραιότητα δόθηκε στην
παραγωγή µετάλλων. Ιδιαίτερη, δε, βαρύτητα έπαιρνε ο τοµέας κατασκευής µηχανών.
Στην προετοιµασία του 2ου πεντάχρονου πλάνου συµµετείχαν εκτός από το δυναµικό της
Ακαδηµίας Επιστηµών της ΕΣΣ∆, 200 Ινστιτούτα Ερευνας. Οπως και το πρώτο, το δεύτερο
πεντάχρονο πέτυχε τους στόχους του νωρίτερα από τα χρονικά όρια. Σε αυτό συνέβαλε η
ανάπτυξη της σοσιαλιστικής άµιλλας και η πολιτική κινητοποίηση.

Πριν την 1η Ιουνίου 1935, οκτακόσιες πενήντα δυο χιλιάδες εργάτες της βαριάς
βιοµηχανίας πέρασαν και πέτυχαν τις τεχνικές εξετάσεις που θεσµοθετήθηκαν το Φλεβάρη
της ίδιας χρονιάς. Και, αµέσως, από τον Ιούλιο, ένα εκατοµµύριο τριακόσιες χιλιάδες
εργαζόµενοι µελετούσαν, ήδη, για να περάσουν αυτές τις εξετάσεις. Τα αποτελέσµατα της
σοσιαλιστικής άµιλλας συνέχιζαν την ανοδική τους πορεία. Στην εξόρυξη γαιανθράκων ο
νέος Α. Σταχάνοφ παράγει, στις 8/9/1935, 175 τόνους κάρβουνου, ξεπερνώντας τους
συναδέλφους του, που είχαν αυξήσει την παραγωγή τους.
Το παράδειγµα αυτό διαδίδεται ραγδαία και η κίνηση αυτή πήρε το όνοµα
«Σταχανοφισµός». Η πρώτη σοβιετική συνδιάσκεψη των «σταχανοφιστών», ανδρών και
γυναικών, γίνεται στη µεγάλη αίθουσα του Κρεµλίνου στις 14/11/1935. Από τότε η κίνηση
αυτή πήρε µεγάλη έκταση.
Οπως ήταν φυσικό, µια τέτια πορεία είχε να αντιµετωπίσει πολλά και διάφορα εµπόδια που
δεν οφείλονταν µόνο στις συνέπειες της αρχικής καθυστέρησης της χώρας. Πράγµατι, και
στη διάρκεια του 2ου πεντάχρονου πλάνου, σηµειώθηκαν αντιδράσεις σε όλα τα επίπεδα
που, µερικές φορές κατέληγαν σε πράξεις σαµποτάζ. Οι εχθροί της σχεδιασµένης
οικονοµίας και της σοσιαλιστικής κατεύθυνσης ήταν, ακόµη, δραστήριοι στο εσωτερικό της
χώρας και πανίσχυροι στο εξωτερικό. Η πολιτική βούληση της τότε σοβιετικής εξουσίας
ήταν, όµως, τέτια που τα εµπόδια αυτά ξεπεράστηκαν, όπως δείχνουν τα οικονοµικά
αποτελέσµατα.
Το 1937, η ΕΣΣ∆ κατείχε την πρώτη θέση στον κόσµο για τους ρυθµούς ανάπτυξης της
βιοµηχανίας. Στη διάρκεια του 2 πεντάχρονου πλάνου οικοδοµήθηκαν 4.500 µεγάλες
βιοµηχανικές επιχειρήσεις και η χώρα αριθµούσε 200.000 αναδιοργανωµένα κολχόζ. Η
παραγωγή µετάλλων ξεπερνούσε αυτή της Αγγλίας, της Γαλλίας και άλλων βιοµηχανικών
χωρών. Στη ∆ιεθνή Εκθεση Παρισιού, το «Περίπτερο της ΕΣΣ∆» (το 1937) είχε κάνει
τροµερή εντύπωση στους συνωστισµένους επισκέπτες.
Για το 3ο πεντάχρονο, το 18ο Συνέδριο του Κόµµατος (1939) έβαλε σαν στόχο «το
ξεπέρασµα, στο χώρο της οικονοµίας, των πιο αναπτυγµένων καπιταλιστικών χωρών της
Ευρώπης και της Αµερικής». Ο στόχος αυτός, κατά τη γνώµη µας, ήταν πραγµατοποιήσιµος
γιατί όπως σηµειώνει και ο Πιέρ Καριέρ «... την χρονιά εκείνη, λιγότερο από 10 χρόνια
µετά το ξεκίνηµα της πολιτικής των πεντάχρονων πλάνων, η αξία της παραγωγής που
παρέδιναν οι σοβιετικές βιοµηχανίες ξεπερνούσε αυτή του συνόλου των βρετανικών και
γερµανικών βιοµηχανιών, κατακτώντας έτσι τη δεύτερη θέση στον κόσµο».
Το 3ο πεντάχρονο πλάνο ακολούθησε ένα σαφή επιστηµονικό συλλογισµό. Εριχνε το βάρος
των προσπαθειών στην ανάπτυξη των καθοριστικών για την τεχνική πρόοδο κλάδων, ειδικά
στις βιοµηχανίες καυσίµων, ηλεκτρικής ενέργειας, κατασκευαστικών µηχανών και χηµείας.
Στη διάρκειά του, αυξήθηκαν τα µέτρα ενθάρρυνσης της άµεσης συµµετοχής των
εργαζοµένων στη διαχείριση του τοµέα των δραστηριοτήτων τους. Προωθήθηκε η ιδέα του
«δηµοκρατικού σχεδιασµού» σύµφωνα µε την οποία, οι υπεύθυνοι του Κρατικού
Σχεδιασµού (ΓΚΟΣ.ΠΛΑΝ) έπρεπε να παίρνουν υπόψη τους τις προειδοποιήσεις, καθώς
και τα «αντίθετα πλάνα» που προτείνονταν από τη βάση.
Ετσι, οικοδοµήθηκαν µεγαλοδύναµοι σταθµοί παραγωγής ηλεκτρικού ρεύµατος που
συνδέθηκαν µεταξύ τους µε πρωτόγνωρες γραµµές υψηλής τάσης (220.000 βολτ). Το
δίκτυο αυτό απλωνόταν σ' εκτενείς περιοχές της χώρας. Το 1940, η παραγωγή ηλεκτρισµού
έφτασε τα 48,3 δισεκατοµµύρια κιλοβατώρες. Ο εξοπλισµός του τοµέα αυτού απαίτησε την

παραγωγή γιγάντιων κατασκευαστικών µηχανών. Επίσης κατασκευάστηκαν καινούργιες
µηχανές, άγνωστες ακόµη στην παγκόσµια τεχνική, όπως οι µηχανές ηλεκτρο-διάβρωσης
και ηλεκτροχηµικές. Τέλος, οι ερευνητές της Μόσχας δηµιούργησαν τις πρώτες σύνθετες
κατασκευαστικές µηχανές.
Τ' αποτελέσµατα στον τοµέα της µεταλλουργίας εντυπωσίασαν πολλούς παρατηρητές. Η
βιοµηχανία των Ουραλίων παρήγαγε 1938 οκταπλάσια και πλέον µεταλλουργικά
εξαρτήµατα κι εργαλεία, απ' αυτά που παρήγαγε στη διάρκεια των πέντε (5) προηγούµενων
χρόνων.
Παρόµοια θεαµατικά αποτελέσµατα κατέγραψε και η χηµική βιοµηχανία που αποτελούσε
µία από τις προτεραιότητες του 3ου Πεντάχρονου Πλάνου. Οι στόχοι του πλάνου
ξεπεράστηκαν σε όλους τους τοµείς (πλαστικές ουσίες, λιπάσµατα, χρωστικές ουσίες,
λάστιχα κλπ.). Για τα φωσφορούχα λιπάσµατα η παραγωγή ανταποκρίθηκε στις ανάγκες της
γεωργίας, ξεπερνώντας δύο φορές το στόχο. Οσο για τις ανάγκες της βιοµηχανίας
αυτοκινήτων από λάστιχα, ικανοποιήθηκαν µε την κατασκευή δεκατεσσάρων εργοστασίων
συνθετικού λάστιχου.
Πρέπει ακόµη να σηµειωθεί ότι, ταυτόχρονα µε την ανάπτυξη των παραγωγικών της
δυνάµεων και της οικονοµίας της, η ΕΣΣ∆ ήταν αναγκασµένη να ενισχύσει την πολεµική
της βιοµηχανία για ν' ανταποκριθεί και ν' αντιµετωπίσει αποτελεσµατικά τους επερχόµενους
κινδύνους. Πράγµατι, όλη αυτή η οικονοµικο-κοινωνική ανάπτυξη πραγµατοποιήθηκε µέσα
σ' ένα σύµπλεγµα απειλητικών περιστάσεων και επικίνδυνων διεθνών εξελίξεων που
οδήγησαν στο τέλος στο 2ο Παγκόσµιο Πόλεµο.
Η, µε πολλούς τρόπους, µεθοδευµένη από τους ιµπεριαλιστικούς κύκλους, χιτλερική
επίθεση ενάντια στην Σοβιετική Ενωση δεν επέτρεψε την αποπεράτωση του 3ου
πεντάχρονου πλάνου. Οµως, στη διάρκεια των τριών προπολεµικών πεντάχρονων πλάνων,
το χάσµα που χώριζε τη σοβιετική οικονοµία από τις αναπτυγµένες καπιταλιστικές χώρες
είχε σε µεγάλο βαθµό καλυφθεί και η Σοβιετική Ενωση κατέλαβε µια αξιόλογη θέση
µεταξύ των βιοµηχανικών δυνάµεων του κόσµου. Ετσι η αποτελεσµατικότητα της
σχεδιασµένης σοσιαλιστικής οικονοµίας έλαµψε την περίοδο αυτή, όταν η κρίση έκανε τις
καπιταλιστικές οικονοµίες να παραδέρνουν και να ζητούν σωτηρία σε έναν καινούργιο
παγκόσµιο πόλεµο.
Πολλοί συγγραφείς, που δε συµφωνούν µε τις επιλογές της ΕΣΣ∆, εκφράστηκαν ωστόσο
θετικά για την πορεία της σοβιετικής οικονοµίας στη διάρκεια των πρώτων «πεντάχρονων
πλάνων». Μεταξύ αυτών ο Πιέρ Ζωρζ έγραψε σχετικά: «Ο βασικός όρος της επιτυχίας των
πλάνων ήταν η, όσο το δυνατό πληρέστερη, εφαρµογή της σοσιαλιστικής αρχής σύµφωνα
µε την οποία «ο καθένας δίνοντας αυτό που ήταν ικανός να προσφέρει για την
πραγµατοποίηση του πλάνου, στον τοµέα της επαγγελµατικής του δραστηριότητας,
λαµβάνει µια αµοιβή ανάλογη µε την ποσότητα και την ποιότητα της εργασίας του».
- Το ιστορικό της χιτλερικής εισβολής, τα κατορθώµατα του ηρωικού σοβιετικού λαού και
η συνδροµή της Σοβιετικής Ενωσης για την τελική νίκη, έγιναν αντικείµενο πολλών
µελετών και είναι, γενικά, γνωστά. Είναι, επίσης, γνωστές οι τεράστιες καταστροφές που
επέφερε στη σοβιετική οικονοµία ο Β΄ παγκόσµιος πόλεµος και ο πρωτοφανής αριθµός
θυµάτων που προξένησε. Σηµειώνουµε µόνο ότι το 30% του εθνικού της πλούτου
καταστράφηκε.

- Για να διευκολύνει τη διαδικασία της ανάλυσης µε τη διατύπωση µιας σφαιρικής εικόνας,
το παρόν άρθρο θα περιοριστεί, λοιπόν, στη γενική αναφορά των κυριότερων στοιχείων και
γεγονότων που επηρέασαν την εξέλιξη της οικονοµίας της ΕΣΣ∆ και συνέβαλαν
καθοριστικά, τόσο στη νικηφόρο έκβαση της πολεµικής αναµέτρησης, όσο και στη γοργή
ανοικοδόµηση της Σοβιετικής Ενωσης στα πρώτα µεταπολεµικά χρόνια.
- Κατ' αρχήν, πρέπει να σηµειωθεί ότι, πέρα από τη µεγάλη οργανωτική ικανότητα και τη
διορατικότητα που διέκρινε την τότε ηγεσία του ΚΚ (µπ) της ΕΣΣ∆, η συντριπτική
πλειοψηφία του σοβιετικού λαού κατανόησε, ενέκρινε και στήριξε τις πολιτικές της
επιλογές µε σκληρούς αγώνες και θυσίες για την υπεράσπιση της νεοσύστατης
σοσιαλιστικής πατρίδας που οι ίδιοι δηµιούργησαν.

Το 1945, ύστερα από το σοκ της ήττας των φασιστών οι καπιταλιστικές δυνάµεις
ανασυντάχθηκαν κάτω από την αιγίδα των ΗΠΑ. Αρχισαν δε σιγά-σιγά ν'
ανατρέπουν τις καταστάσεις που προέκυψαν µε την αντιφασιστική νίκη.

Ετσι, για µια ακόµη φορά στην ιστορία της, η Σοβιετική Ενωση έπρεπε να κερδίσει
χρόνο, για να επουλώσει τις πληγές που της προκάλεσαν οι εισβολείς και γενικά ο
Β΄ παγκόσµιος πόλεµος. Επρεπε επίσης, ταυτόχρονα, να παίρνει όλα τα απαραίτητα
µέτρα για να διατηρήσει την ετοιµότητα και την αποτελεσµατικότητα της αµυντικής
της δοµής, ιδιαίτερα τη στιγµή εκείνη που η θεµελιακή αντίθεση του παγκόσµιου
καπιταλιστικού συστήµατος απέναντί της έµπαινε σε ένα ανώτερο στάδιο
εντονότερου ανταγωνισµού, σε όλους τους τοµείς, χώρους και επίπεδα.

Αντιµέτωπη µε όλες αυτές τις προτεραιότητες η τότε ηγεσία του Κόµµατος, και ενώ
προσπαθούσε να ελέγξει όσο το δυνατόν περισσότερο τις διεθνείς εξελίξεις, προγραµµάτισε
και ξεκίνησε την ανοικοδόµηση της χώρας. 1.710 πόλεις και 7.000 χωριά είχαν
καταστραφεί, καθώς και 65.000 χιλιόµετρα σιδηροδροµικών γραµµών και 1.135 ορυχεία
που, πριν τον πόλεµο, παρήγαγαν πάνω από 100 εκατοµµύρια τόνους κάρβουνο.
Πριν ακόµη παραδοθεί άνευ όρων η Ιαπωνία, η Κεντρική Επιτροπή του ΚΚ (µπ) και το
Συµβούλιο των Επιτρόπων του Λαού (ΣΟΒΝΑΡΚΟΜ) έδωσαν εντολή στο Κρατικό Πλάνο
(ΓΚΟΣΠΛΑΝ) να καταρτίσει τα στοιχεία του 4ου Πεντάχρονου Πλάνου, που εγκρίθηκε
την άνοιξη του 1946.
Το «4ο Πεντάχρονο Πλάνο» (1946-1950) έδοσε την προτεραιότητα στη µεταλλουργία, στα
καύσιµα, στην ενέργεια και τις µεταφορές. Ο κύριος στόχος ήταν η ανόρθωση των
περιφερειών που καταστράφηκαν από τον πόλεµο. Επρεπε, επίσης, να πιαστεί και να
ξεπεραστεί το προπολεµικό επίπεδο παραγωγής, τόσο στη βιοµηχανία όσο και στη γεωργία.
Η χώρα είχε χάσει 7 εκατοµµύρια άλογα, 17 εκατοµµύρια βόδια και, οπισθοχωρώντας οι
φασίστες, στείλανε στη Γερµανία 137.000 τρακτέρ και 49.000 θεριστικές - αλωνιστικές
µηχανές. Υπήρχαν δε 25 εκατοµµύρια άστεγοι.
Η αναδόµηση των επιχειρήσεων µεταλλουργίας και η δηµιουργία νέων επέτρεψαν την
ικανοποίηση των αναγκών στο χώρο της γεωργίας και των µεταφορών. Επέτρεψαν, επίσης,
τον εξοπλισµό των σταθµών παραγωγής ηλεκτρισµού και τη διασύνδεσή τους.
Το 1947, ο γνωστός σταθµός Ντνιεπρόγκ δούλευε και, το 1950, ξαναβρήκε το επίπεδο της
προπολεµικής παραγωγής του. Το 4ο πλάνο προέβλεπε τη δηµιουργία νέων γιγαντιαίων
υδρο-ηλεκτρικών σταθµών και δικτύων ποτίσµατος καλλιεργειών. Ετσι, κατασκευάστηκαν

οι σταθµοί του Κουΐµπισεφ (2,1 εκατοµµύρια KWH), του Στάλινγκραντ (1,9 εκατοµµύρια
KWH) και το µεγάλο κανάλι στην Τουρκµενία που διασχίζει της έρηµο του Κάρα-κουµ,
που επέτρεψε την εγκατάσταση ποτιστικών καλλιεργειών σε περίπου 600 εκατοµµύρια
στρέµµατα ξηρής γης.
Το «4ο Πεντάχρονο πλάνο» τερµατίστηκε σε 4 χρόνια και 3 µήνες. Συνολικά
οικοδοµήθηκαν ή αναδοµήθηκαν 6.500 εργοστάσια και παραγωγικές επιχειρήσεις. Ολοι οι
βασικοί κλάδοι της βαρειάς βιοµηχανίας ξεπέρασαν τους παραγωγικούς τους στόχους.
Οι επιτυχίες της ανοικοδόµησης της ΕΣΣ∆ απέσπασαν τον θαυµασµό και των εχθρών της
ακόµη. Πολλοί ήταν εκείνοι που πίστευαν ότι θα χρειαζόταν πολλές δεκαετίες για να
ανοικοδοµηθούν όλα όσα είχαν καταστραφεί από τους εισβολείς. Οµως, η σοσιαλιστική
βιοµηχανία ξαναβρήκε το προπολεµικό της επίπεδο παραγωγής από το 1948, ήδη.
Το «5ο Πεντάχρονο Πλάνο» (1951-1955) ήταν αυτό των µεγάλων έργων και της τεχνικής
προόδου. Οι στόχοι του ήταν πολλαπλοί και οι περισσότεροι από αυτούς ήταν ριζικά
καινούργιοι, αδιανόητοι για τις πριν από λίγα χρόνια δυνατότητες της χώρας.
Η οικοδόµηση µεγάλων έργων χωροταξίας, διαµόρφωσης του συγκοινωνιακού δικτύου
(οδικού και σιδηροδροµικού) και του υδάτινου προφίλ της χώρας, αποτελούσαν ένα από τα
κύρια σκέλη του πλάνου. Η τεχνική πρόοδος σε όλους τους τοµείς και η γοργή αύξηση της
παραγωγής κινητοποίησαν όλες τις άλλες προσπάθειες.
Το 1952, δύο χρόνια µετά το ξεκίνηµά του, το κανάλι Βόλγα-Ντον άρχισε να λειτουργεί.
Τον ίδιο χρόνο, ο υδρο-ηλεκτρικός σταθµός του Τσιµζιάνκ (στον Ντον) παρήγαγε ήδη
ενέργεια και οι πρώτες δεκάδες χιλιάδες ποτισµένων στρεµµάτων από τα νερά του Ντον
δίνανε µεγάλες σοδιές. Σε σχέση µε το 1940, η βιοµηχανική παραγωγή της ΕΣΣ∆
τριπλασιάστηκε. Επίσης, τότε δηµιουργήθηκαν οι πρώτες εγκαταστάσεις στον κόσµο µε
συνεχή ροή χάλυβα.
Στο µέτρο της ενδυνάµωσης της σοβιετικής οικονοµίας η τότε σοβιετική ηγεσία
ανταποκρίθηκε στα νέα βαρύτερα καθήκοντα διεθνούς αλληλεγγύης. Ετσι, παρ' όλες τις
ανάγκες ανοικοδόµησης της ΕΣΣ∆ µε την υπογραφή στις 14/2/50, από τους Στάλιν και
Μάο, της Συνθήκης φιλίας και αλληλοβοήθειας, η τότε σοβιετική ηγεσία άνοιξε µια
πίστωση 300 εκατοµµυρίων δολαρίων και έστειλε µεγάλη τεχνική βοήθεια στην
αποκλεισµένη Λαϊκή ∆ηµοκρατία της Κίνας, συνοδευόµενη µε πολυάριθµες και
µακρόχρονες αποστολές σοβιετικών ειδικών, επιστηµόνων και τεχνικών. Πολύµορφη ήταν,
επίσης, η οικονοµική και τεχνική βοήθεια προς όλες τις άλλες Λαϊκές ∆ηµοκρατίες και στα
διάφορα απελευθερωτικά κινήµατα.
Από την άλλη µεριά δεν παραµέλησε ούτε λεπτό την ενίσχυση της αµυντικής ικανότητας
της χώρας. Τα αποτελέσµατα της ήδη µακρόχρονης, θεµελιακής έρευνας άρχισαν να
αξιοποιούνται τόσο στους τοµείς της πυρηνικής φυσικής και της οργανικής χηµείας, όσο
και σε αυτούς της µεταλλουργίας, της ροµποτικής και της πληροφορικής. Ετσι, η σοβιετική
άµυνα διέθετε από το 1949 την ατοµική βόµβα και από το 1953 την βόµβα υδρογόνου.
Η πολιτική των πεντάχρονων πλάνων και η σθεναρή υποστήριξη της εφαρµογής της
µετέτρεψαν την αγροτική και καθυστερηµένη οικονοµία της χώρας των Σοβιέτ, σε µια
µεγάλη και βιοµηχανικά προχωρηµένη δύναµη και της επέτρεψαν να βγει νικηφόρα από τη
δοκιµασία του Β΄ παγκόσµιου πολέµου. Αυτό αναγνωρίζεται από όλους, γενικά, παρ' όλες

τις ταξικές αντιθέσεις πολλών επικριτών.
Η αποτελεσµατικότητα της σοσιαλιστικής οικονοµίας αποδείχθηκε αδιαµφισβήτητα µετά το
τέλος του 2ου παγκοσµίου πολέµου, όταν χρειάστηκε να οικοδοµηθούν τα ερείπια που
άφησαν πίσω τους οι φασίστες εισβολείς. Παρ' όλες τις τεράστιες απώλειες της ΕΣΣ∆ σε
ανθρώπινο δυναµικό, η πραγµατοποίηση των δύο πρώτων µεταπολεµικών πλάνων πέτυχε
την ανοικοδόµηση των κατεστραµµένων περιοχών, την µετατροπή της πολεµικής
οικονοµίας σε ειρηνική, την αµυντική ενίσχυση της χώρας και έβαλε τις βάσεις για µια
ουσιαστική ανάπτυξη του επιπέδου ζωής των σοβιετικών λαών. Προπολεµικά η
σοσιαλιστική οικονοµία δε θεωρούνταν ως «κίνδυνος» από τους δυτικούς αναλυτές. Ο
«κίνδυνος» φάνηκε µε την πραγµατοποίηση του 5ου Πεντάχρονου Πλάνου. Τότε ο αστός
ειδικός Φ. Λίντσεϋ έγραφε: «Η Ρωσία διέρχεται µια εξαιρετικά ταχεία άνοδο στο διάστηµα
της τελευταίας δεκαετίας... Η σοβιετική απειλή είναι µεγάλη και αυξάνει ταχύτατα».
Στα πρώτα πέντε πεντάχρονα πλάνα, οι αρχές και τα κριτήρια της σοσιαλιστικής οικονοµίας
εφαρµόστηκαν µε ακρίβεια. Οι εργαζόµενοι µελετούσαν και αντιµετώπιζαν υπεύθυνα την
πορεία της δουλειάς τους και η σοσιαλιστική άµιλλα αναπτυσσόταν γοργά. Γι' αυτό και οι
ρυθµοί αύξησης της παραγωγής ήταν πρωτόγνωροι.
Οι πίνακες που ακολουθούν συνοψίζουν την εξέλιξη της σοβιετικής οικονοµίας στην
περίοδο αυτή, για τους κυριότερους τοµείς παραγωγής.
Πίνακας Ι
Εξέλιξη των κοινωνικό-επαγγελµατικών δοµών
Α. Κατηγορίες του συνόλου του πληθυσµού (σε ποσοστά)

1928

1939

Ιδιωτικός τοµέας

79,5%

2,6%

2,9%

47,2%

17,6%

50,2%

Αγρότες Κολχόζνικοι & Βιοτέχνες Συνεταιρισµών
Εργάτες και Υπάλληλοι του Κρατικού τοµέα
Β. Αριθµός Εργατών και Υπαλλήλων (σε εκατ.)

11,4

33,9

Γεωργία και Αλιεία

1,7

3,0

Βιοµηχανία

4,3

13,1

(3,6)

(10,0)

Οικοδοµή

0,8

2,0

Μεταφορές και Επικοινωνίες

1,4

4,0

Εµπόριο

0,6

3,3

∆ιάφορα (Υγεία, Παιδεία, Πολιτισµός, Κρατικές Υπηρεσίες)

2,6

8,5

(εκ των οποίων Εργάτες)

Πηγή: «L' Economie Mondiale depuis le XIX: Siecle». A. Gauthier, Editions Breal 1995,
page 137.
Πίνακας ΙΙ
Εξέλιξη της παραγωγής των βασικών βιοµηχανιών (1928-1955) (Σε εκατ. τόνους)
Βιοµηχανίες 1928 1932 1ο Πλάνο 1938
2ο Πλάνο 1942 1945 1950 4ο Πλάνο 1955
Πηγή: «Genese et Economie de l' URSS», A. Gauthier et A. Raynaud, Editions Breal 1989,
page 37.
Σηµείωση: Παρόµοια γοργή εξέλιξη παρουσιάζουν µε λίγο πιο αυξηµένους αριθµούς
ποσοτήτων άλλοι συγγραφείς και συγκεκριµένα ο Piere George. «L' Economie de l' URSS»,
Εκδόσεις P.U.F. Paris 1990, page 92.
Πίνακας ΙΙΙ
Βιοµηχανική παραγωγή και επενδύσεις
από το 1928 ως το 1955

Σύνολο Βιοµ/νικής
Παραγωγής στο τέλος
κάθε πλάνου ∆είκτης
1928=100

1ο Πλάνο

2ο Πλάνο

3ο Πλάνο

4ο Πλάνο

5ο Πλάνο

19281932

19331937

19381941

19461950

19511955

235

456

501

574

759

Βαρειές Βιοµηχανίες

35,8%

34,5%

34,4%

42,9%

46,9%

Ελαφρ. Bιοµηχανίες

6,8%

7,3%

6,5%

6%

4,9%

Γεωργία

13,9%

8,1%

5,3%

7,3%

9,6%

Μεταφορές

18,6%

21,5%

20,4%

14,2%

10,1%

Οικοδοµές Κατοικιών

11,8%

10,2%

12,7%

12,7%

15,5%

∆ιάφοροι τοµείς

13,1%

18,4%

20,7%

16,9%

13,7%

Ποσ. Επενδύσεων

Πηγή: «Genese et Economie de l' URSS». A. Gauthier et A. Raynaud, Editions Breal 1989,
page 36.
Σηµείωση: Στην ετήσια έκδοση Στατιστικών του έτους 1961 (σελίδα 80) ο ΟΗΕ δίνει τους
εξής δείκτες βιοµηχανικής παραγωγής της ΕΣΣ∆: 1938=30, 1948=47, 1953=100,
1954=113, 1955=127.
Πίνακας ΙV
Η Σοβιετική Οικονοµία στη διάρκεια του 4ου πεντάχρονου πλάνου
∆είκτης του 1940 = 100
Καταγραφή
∆εδοµένων

Καταγραφή ∆εδοµένων

1945

1950

1945

1950

Εθνικό εισόδηµα

83

164

Ζωική Παραγωγή

64

104

Αριθµός Εργατών &
Υπαλλήλων

84

119

Βιοµηχανική Παραγωγή

92

173

Επενδύσεις

93

197

Οµάδα Α-Βαρειά
Βιοµ/νία

112

205

Γεωργική Παραγωγή

60

99

Οµάδα Β-Ελαφρά
Βιοµ/νία

89

113

Φυτική Παραγωγή

57

97

Πηγή: «L' Economie Mondiale depuis la Fin du XIX Siecle». A. Gauthier, Editions Breal,
1995, page 174.
Πίνακας V
Ετήσια παραγωγή κατασκευαστικών µηχανών
και ελαφράς µεταλλουργίας
ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΜΗΧΑΝΩΝ
Απλές Κατασκ/κές Μηχανές

1913

1928

1940

1950

1800

2000

58.400

70.600

Πιεστικές Μηχανές

-

-

4668

7.684

Τουρµπίνες (Στρόφιγγες)

-

σε KWH X 1000

-

Ηλεκτρικοί Κινητήρες

-

σε KWH X 1000
Θεριστικές-Αλωνιστικές
Μηχανές

-

1200

2.700

-

204

1800

6.700

-

-

12.800

46.300

-

1300

31.600

117.000

Τρακτέρ
Πηγή: «L' Economie de L' URSS», Pierre Carriere, Editions MASSON, 1984,
page 199.
Πίνακας VI*
Οικονοµική εξέλιξη της ΕΣΣ∆ έως το 1955
Καταγραφή ∆εδοµένων
Ι. Πληθυσµός (εκατοµµύρια Κατοίκων)

1945

1955

172

195

47,2

88,5

5,5

24,0

26,4

37,9

149,5

390,9

Ηλεκτρισµός (δισεκατ. KWH)

43,3

170,2

Πετρέλαιο (εκατ. τόνοι)

19,4

70,8

Ατσάλι (εκατ. τόνοι)

12,3

45,3

1.149

4.227

63

271

ΙΙ. Γεωργία
Σιτηρά (εκατοµµύρια τόνοι)
Ζαχαρότευτλα (εκατοµµύρια τόνοι)
Γάλα (εκατοµµύρια τόνοι)
ΙΙΙ. Βιοµηχανία
ΟΜΑ∆Α Α΄
Ανθρακας (εκατ. τόνοι)

ΟΜΑ∆Α Β΄
Υφάσµατα Βαµβακερά (εκατ. Τετραγ. Μέτρα)
Υποδήµατα ∆ερµάτινα (εκατ. Ζευγάρια)

Πηγή: «L' Economie Mondiale depuis la fin du XIX Siecle», A. Gauthier, Editions Breal,
1995, page 397.
*Σηµείωση: Οσον αφορά την προπολεµική περίοδο των τριών πρώτων «πεντάχρονων»
(1929-1938), ο Pierre George παρατηρεί ότι «οι κατασκευαστικές βιοµηχανίες είχαν
αυξήσει την παραγωγή τους κατά 600%, ενώ αυτή των αγαθών κατανάλωσης κατά 300%
περίπου. Το 1938, η ΕΣΣ∆ παρήγαγε: 3 εκατοµµύρια µέτρα βαµβακερά (οι ΗΠΑ 7,5), 100
εκατοµµύρια µέτρα µάλλινα υφάσµατα, 180 εκατοµµύρια ζευγάρια παπούτσια, 1
εκατοµµύριο τόνους χαρτί. κλπ. Ηταν πρώτη στον κόσµο για την παραγωγή βαρέος
βιοµηχανικού εξοπλισµού και 2η για την παραγωγή εργαλείων και εξαρτηµάτων
(ηλεκτρικών, γεωργικών κλπ.). Ετσι, απελευθερώθηκε από τις ανάγκες εισαγωγών τεχνικού
χαρακτήρα».
«Geographie Industrielle du Monde» par Pierre George, Editions PUF, Paris 1947, page 97).
Συγκριτικός πίνακας Παραγωγικών δεδοµένων
Παραγωγικά

1913

1929

1932

1938

1940

1950

1955

ΗΠΑ

100

48,7

70

90

133,7

157,5

ΕΣΣ∆

100

235

456

501

δεδοµένα

1.∆είκτες βιοµηχ/κής
παραγωγής

574

759

2. Αριθµός Ανέργων
(εκατοµµύρια)
ΗΠΑ

1,7

14

13

7

-

-

ΕΣΣ∆

1,8

0

0

0

0

0

552,3

64,4

358

450

600

450

140

166

261,1

391

3.Βιοµηχ/κές Παραγωγές
Ανθρακας (106 ΧΤ)
ΗΠΑ
ΕΣΣ∆

29,1

35,5

Ατσάλι (106 ΧΤ)
ΗΠΑ

28,6

57

ΕΣΣ∆

4,3

5

8,8

18

18,3

27,3

45,3%

11,7

-

164

-

244

335

22,3

28

31,1

38

70,8

-

-

91,2

170,2

Πετρέλαιο (106 ΧΤ)

30

82

70

-

138

ΗΠΑ
ΕΣΣ∆

24

9,2

Ηλεκτρισµός (109 kwh )
ΗΠΑ

-

82

-

129

ΕΣΣ∆

1,9

5

13,5

40

220
48,3

Πηγή: Σύνθεση από τη βιβλιογραφία που χρησιµοποιήθηκε. Να σηµειωθεί, επίσης το
δεδοµένο ότι το ΑΕΠ των ΗΠΑ µε δείκτη 100 το 1929, έπεσε στο 54 το 1932 και έφτασε
µόλις το 82 στο 1938.
Στις 5/3/1953 επέρχεται ο θάνατος του Ι. Β. Στάλιν, ο οποίος υπήρξε εξέχων ηγέτης της
ΕΣΣ∆, σε µια εξαιρετικά δύσκολη περίοδο. Η σοβιετική οικονοµία συνεχίζει ν'
αναπτύσσεται µε γοργούς ρυθµούς και κατέχει, ήδη, σε πολλούς τοµείς την πρώτη θέση.
Στο διεθνή στίβο, επίσης, ο ρόλος της ΕΣΣ∆ δυνάµωσε, χάρη στη ρεαλιστική προσέγγιση
των, έτσι και αλλιώς, οξυµένων διεθνών εξελίξεων και στο µέτρο των υποµονετικά και
βαθµιαία κεκτηµένων δυνάµεων της σοβιετικής άµυνας.
Κατά το δεύτερο µισό της 10ετίας του '50, στο πεδίο της πολιτικής και της οικονοµίας
αρχίζει µια στροφή, µια αλλαγή κατεύθυνσης. Παρ' όλες τις ενδιάµεσες προσπάθειες
ανάσχεσης και διόρθωσης, η έκτοτε πορεία της σοβιετικής οικονοµίας είναι γνωστή. Το ίδιο
και η κατάληξη.
ΙΙΙ. Συµπερασµατική προσπάθεια
Η παραπάνω σύντοµη ιστορική επισκόπηση µε τη συνδροµή της καταγραφής των
οικονοµικών αποτελεσµάτων και των άλλων επιδόσεων της ΕΣΣ∆, κάνει δυνατή τη
διατύπωση µιας πρώτης συµπερασµατικής προσπάθειας για τις εξελίξεις που σηµάδεψαν
την οικονοµική και κοινωνική ανάπτυξη του πρώτου σοσιαλιστικού κράτους, στην αρχική
αυτή περίοδο της ιστορίας του, και τη µεγάλη σηµασία τους.
Οι εκτιµήσεις και τα συµπεράσµατα που ακολουθούν αναφέρονται στους παράγοντες που
καθόρισαν τις εξελίξεις αυτές, τόσο στη σφαίρα των πολιτικών δραστηριοτήτων όσο και σε
αυτήν της οικονοµίας και του πολιτισµού.
Το σύνολο των εξελίξεων σε όλη τη διάρκεια της πρώτης αυτής περιόδου της ιστορίας της
ΕΣΣ∆ αντανακλά την έµπρακτη προσπάθεια επαλήθευσης και εφαρµογής των αρχών του

µαρξισµού-λενινισµού, που επιχειρήθηκε για πρώτη φορά στον κόσµο.
Ετσι, πέρα από τη µεγάλη συνέπεια και ανιδιοτέλεια που διέκρινε τους διάφορους
υπευθύνους της τότε σοβιετικής ηγεσίας, η αυστηρή τήρηση των θεωρητικών αρχών, η
επίµονη διαφύλαξη της ιδεολογικής ταυτότητας και η διορατικότητα, ήταν τα κύρια
χαρακτηριστικά των εκάστοτε κρίσιµων πολιτικών επιλογών, που καθόρισαν τις
οικονοµικές εξελίξεις και τη γενική πορεία της ΕΣΣ∆ την εποχή εκείνη.
Το δεδοµένο αυτό, σε συνοχή µε τα άλλα βασικά δεδοµένα, όπως η µεγάλη οργανωτική
ικανότητα των στελεχών και µελών του µπολσεβίκικου κόµµατος, η δυναµική που έδειξαν
για την κινητοποίηση των λαϊκών µαζών στην ύπαιθρο και στην πόλη, καθώς και η γενική
αντικειµενική αισιοδοξία που πήγαζε από την πρωτόγνωρη ανάπτυξη των παραγωγικών
δυνάµεων, αποτέλεσαν τα κύρια συστατικά των παραγόντων που καθόρισαν την
οικονοµικο-κοινωνική ανάπτυξη της ΕΣΣ∆.
Ενα δεύτερο γενικό συµπέρασµα βγαίνει από τη διαπίστωση ότι παρ' όλη τη µέχρι
αυτοθυσίας αφοσίωση του στελεχικού δυναµικού στην υπόθεση της σοσιαλιστικής πορείας,
έφτασε τελικά η στιγµή που το σοσιαλιστικό στρατόπεδο βρέθηκε µε αδύναµες εφεδρείες
στη συνέχιση της σκληρής ταξικής διαπάλης. Ο συσχετισµός δυνάµεων εξακολουθούσε να
είναι δυσµενής. Παρά την περίλαµπρη αντιφασιστική νίκη, στο τέλος του Β΄ παγκόσµιου
πολέµου οι εφεδρείες του καπιταλισµού παρέµειναν ακόµη ισχυρές και, ιδιαίτερα για τις
ΗΠΑ, άνετα προετοιµασµένες.
Στο σηµείο αυτό υπέχει να υπογραµµιστεί πόσο άτοπη, χωρίς ουσία και ανιστόρητη είναι η
κριτική µερικών από τους υποστηριχτές των αστικών ιδεολογηµάτων για το αν η
επανάσταση έπρεπε να γίνει σε ένα οικονοµικά και κοινωνικά καθυστερηµένο κράτος και,
ακόµη, αν η επανάσταση ήταν δυνατό να γίνει, να προχωρήσει και να εδραιωθεί σε ένα
µόνο κράτος, σπαταλώντας δυνάµεις που... θα µπορούσαν να χρησιµοποιηθούν στην
πραγµατοποίηση της «παγκόσµιας επανάστασης».
Μια πιο ολοκληρωµένη απάντηση στις κατευθυνόµενες αυτές ερωτήσεις θα µπορούσε ν'
αποτελέσει το αντικείµενο µιας ιδιαίτερης εργασίας, στηριγµένης σε πιο λεπτοµερή και
πληρέστερη τεκµηρίωση γεγονότων, πράξεων και ιστορικών δεδοµένων. Η παρούσα
επιχειρηµατολογία περιορίζεται αναγκαστικά λόγω χώρου, στις σχετικές γενικές αναφορές
που µεταφέρονται στις υποσηµειώσεις. Επισηµαίνει, όµως, ότι η ιστορική αναγκαιότητα
των επαναστατικών επιλογών είναι στενά δεµένη µε τα κοινωνικο-οικονοµικά δεδοµένα του
κάθε χώρου, καθώς και µε τις διεθνείς συγκυρίες. Υπενθυµίζει δε, ότι η λενινιστική θεωρία
του «αδύνατου κρίκου» επιβεβαιώθηκε επανειληµµένα στη διάρκεια του αιώνα µας (Κίνα,
Κούβα, Βιετ-Ναµ κλπ.). Ετσι και αλλιώς, σε κάθε περίπτωση, ο καθένας αναλαµβάνει τις
ευθύνες του και, στη συνέχεια, λογοδοτεί µπροστά στην ιστορία που, οπωσδήποτε,
καταγράφει τη συνέπειά του.
Το τρίτο γενικό συµπέρασµα που πηγάζει από τα δεδοµένα της προηγούµενης ανάλυσης
συνοψίζεται στο ότι η ιστορική εµπειρία της ΕΣΣ∆ είναι γραµµένη µε ανεξίτηλα γράµµατα
στο ενεργητικό του Παγκόσµιου Εργατικού Κινήµατος και αποτελεί ένα γερό στήριγµα για
τους αγώνες που αναπτύσσονται, µε στόχο την κατάλυση του καπιταλιστικού συστήµατος
και την αντικατάστασή του από το σοσιαλιστικό.
Πέρα όµως από τα παραπάνω γενικά κοινωνικο-πολιτικά συµπεράσµατα η εµπειρία της
ΕΣΣ∆ προσφέρει, επίσης, πολλά διδάγµατα µεγάλης σηµασίας για την πρακτική εφαρµογή

της σοσιαλιστικής ανάπτυξης και για τους παράγοντες, τις συνθήκες και τους όρους
εξέλιξης της σοσιαλιστικής οικονοµίας.
Το πρώτο από τα διδάγµατα είναι η αναγκαιότητα του κεντρικού σχεδιασµού της
οικονοµίας και, φυσικά, του ελέγχου ποσότητας και ποιότητας των διάφορων παραγωγών,
καθώς και των ρυθµών ανάπτυξης του κάθε κλάδου, µε γνώµονα τις σοσιαλιστικές αρχές,
που στοχεύουν στη βελτίωση του βιοτικού και πνευµατικού επιπέδου του λαού, παράλληλα
µε τη βελτίωση του περιβάλλοντος.
Το δεύτερο µεγάλο δίδαγµα είναι η προτεραιότητα που δόθηκε στην ανάπτυξη της
παραγωγής µέσων παραγωγής, πάνω στην οποία στηρίχθηκε η ανάπτυξη όλης της
σοβιετικής οικονοµίας, σε εναρµόνιση µε τις ενδείξεις του κεντρικού σχεδιασµού.
Πρέπει, επίσης, να µελετηθούν οι καινοτοµίες που εγκαινίασαν τα πρώτα «πεντάχρονα
πλάνα», ο κεντρικός σχεδιασµός των οποίων προέβλεπε ένα πρότυπο βιοµηχανοποίησης µε
σύµµετρη ανάπτυξη και τη δηµιουργία νέων κλάδων. Η ταυτόχρονη αυτή διαδικασία
ανάπτυξης της παραγωγής των µετάλλων, των καυσίµων, της ηλεκτρικής ενέργειας, των
µηχανών, της χηµικής βιοµηχανίας κλπ. πρωτόγνωρη τότε στον οικονοµικό χώρο, είναι σε
θέση (ακόµη και σήµερα, αλλά και στο µέλλον) να εξασφαλίσει την πρόσβαση σε ένα
ανώτερο στάδιο της οικονοµικής ανάπτυξης.
Τέλος, υπέχει να γνωστοποιηθεί ευρύτερα το γεγονός ότι η τότε σοβιετική ηγεσία δεν παρέλειψε να
συµβάλλει ενεργά στη διερεύνηση και τη µελέτη των οικονοµικών προβληµάτων που
παρουσιάζονταν στην περίοδο της σοσιαλιστικής ανάπτυξης της ΕΣΣ∆. Πολλές και διάφορες ήταν
οι σχετικές εργασίες και οι θεωρητικές προσεγγίσεις των προβληµάτων αυτών και ο διάλογος που
αναπτύχθηκε στα αντίστοιχα ιδρύµατα και θεσµικά όργανα ήταν πλατύς.
Τελειώνοντας, η παρούσα εργασία προτρέπει τους αναγνώστες να µελετήσουν σοβαρά το έργο του
Ι. Β. Στάλιν «Οικονοµικά Προβλήµατα του Σοσιαλισµού στην ΕΣΣ∆», επικεντρώνοντας την
προσοχή τους στο κοµµάτι που αναφέρεται στην αναγκαιότητα ουσιαστικής εκπλήρωσης τριών
βασικών προκαταρτικών όρων για το πέρασµα στον Κοµµουνισµό. Προτείνει δε στους συντρόφους
ειδικούς της οικονοµικής επιστήµης να εµβαθύνουν τα στοιχεία εκπλήρωσης του 2ου όρου
(ανέβασµα της ιδιοκτησίας των Κολχόζ ως το επίπεδο της κοινωνικής ιδιοκτησίας και βαθµιαία
αντικατάσταση της κυκλοφορίας των εµπορευµάτων µε το σύστηµα της ανταλλαγής των
προϊόντων).

Βιοµηχανίες

Ανθρακας

1928

34

Πετρέλαιο
Ηλεκτ/σµός

1932
1o
Πλάνο
64

11,6

1938
2ο
Πλάνο

1942

1945

1950
4ο
Πλάνο

72,7

75,5

149,5

250

21,4

28,5

13,5

36,2

6,1

12,1

4,3

5,9

5

22

1955
5ο
Πλάνο
391,3

19,4

37,9

70,8

29,1

43,3

91,2

170,0

27,8

29,9

15,9

39,7

71,9

17,7

8,1

12,3

27,3

45,3

Μεταλ. Σιδήρου
Ατσάλι

KKE

Οι παιδαγωγικές αντιλήψεις του Α. Σ. Μακαρένκο
Κώστας Κατσιαμάνης

(1888-1939)
του Κώστα Κατσιαμάνη

60 Χρόνια από το θάνατό του
Ο Α.Σ. Μακάρενκο είναι σημαντικός εκπρόσωπος της παιδαγωγικής σκέψης του αιώνα μας. Οι απόψεις και η
προσωπικότητά του εκτιμήθηκαν, τόσο στη Σοβιετική Ενωση όσο και σε όλο τον κόσμο. Πρόσφερε πολλές
πρωτότυπες ιδέες στην παιδαγωγική επιστήμη, οργάνωσε την πρώτη σημαντική παιδαγωγική πείρα
θεμελιωμένη στη μαρξιστική λενινιστική κοσμοθεωρία και στα ιδανικά του σοσιαλισμού-κομμουνισμού.

Κατέχει πρωταρχική θέση στην ιεραρχία της σοβιετικής παιδαγωγικής επιστήμης.
Λίγα για τη ζωή και το έργο του
Ο Α. Σ. Μακάρενκο γεννήθηκε στο Μπολεπόλιε, ένα Ουκρανικό χωριό κοντά στο Χάρκοφ, σε μια εργατική
οικογένεια. Στα χρόνια 1903-1904 τελειώνει έναν κύκλο παιδαγωγικών μαθημάτων και διορίζεται δάσκαλος.
Την περίοδο 1914-1917 φοιτά στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο της Πολτάβας που το τελειώνει παίρνοντας το
χρυσό μετάλλιο. Χαιρετά με ενθουσιασμό τη νίκη της Οκτωβριανής Επανάστασης και όλα τα μέτρα που πήρε η
σοβιετική εξουσία για την ανάπτυξη της παιδείας, του πολιτισμού και την κομμουνιστική διαπαιδαγώγηση του
σοβιετικού λαού.
Μεγάλη επίδραση άσκησε επάνω του ο Μαξίμ Γκόργκι. Στα χρόνια 1920-1928 διευθύνει την παιδούπολη
ανήλικων τροφίμων αναμορφωτηρίου «Μ. Γκόργκι», κοντά στην Πολτάβα, που την περιγράφει στο έργο του
«Παιδαγωγικό ποίημα». Την περίοδο 1928-1935 καθοδηγεί την παιδική εργατική κολλεκτίβα - κομμούνα- «Φ.
Τζερτζίνσκι» σε προάστειο του Χάρκοφ, την οποία περιγράφει στο έργο του «Σημαίες στους Πύργους». Στα
1935-'37 είναι υποδιευθυντής στις παιδικές κολλεκτίβες του Κιέβου. Μετά πάει στη Μόσχα μέχρι το θάνατό του
και αφοσιώνεται στο κοινωνικό και φιλολογικό έργο, γράφει μελέτες, άρθρα, κάνει διαλέξεις, δημοσιεύει τα
βιβλία όπου εκθέτει τις παιδαγωγικές του αντιλήψεις, την πλούσια παιδαγωγική εμπειρία του, προπαγανδίζει
τις αρχές και τις αξίες της σοβιετικής κοινωνίας και της μαρξιστικής παιδαγωγικής.
Ορισμένοι τον επέκριναν ότι δε διατύπωσε ένα ενιαίο πρωτότυπο παιδαγωγικό σύστημα, μια προσωπική
ερμηνεία των παιδαγωγικών φαινομένων, πως θεμελίωσε τα συμπεράσματά του μόνο στις προσωπικές
παρατηρήσεις και την εμπειρία του στα παιδαγωγικά Ιδρύματα που οργάνωσε και καθοδήγησε, πως δεν
χρησιμοποίησε όλο το φάσμα των παιδαγωγικών μεθόδων έρευνας και αγωγής και πως τα συμπεράσματά του,
συνεπώς, δεν έχουν γενική ισχύ και εφαρμογή.
Σχετικά με τα παραπάνω πρέπει να υπογραμμίσουμε πως οι επικριτές του δεν εκτίμησαν το έργο και τις
παιδαγωγικές του αντιλήψεις ιστορικά και συγκεκριμένα, σε σχέση με τις συνθήκες που έδρασε και
δημιούργησε.
Η προσπάθεια του Μακάρενκο, ήταν μέρος της γιγαντιαίας κίνησης του νεαρού σοβιετικού κράτους να
οικοδομήσει ένα καινούργιο εκπαιδευτικό σύστημα αγωγής. Το επίτευγμά του ήταν ότι απόδειξε με τον
καλύτερο τρόπο ότι η σοσιαλιστική παιδαγωγική που έγινε και επίσημη εκπαιδευτική πολιτική, για συνένωση
διδασκαλίας και διαπαιδαγώγησης, για γενική πολυτεχνική μόρφωση όλων των παιδιών μέχρι τα 17 τους
Σελίδα 1 / 9

KKE

Οι παιδαγωγικές αντιλήψεις του Α. Σ. Μακαρένκο
Κώστας Κατσιαμάνης
χρόνια, για ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας και δημιουργικών ανθρώπων που θα έχουν συναίσθηση
των κοινωνικών τους καθηκόντων, ήταν δυνατή για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας και
εφαρμόσιμη ακόμη και στο εξαιρετικά δύσκολο πεδίο των ανήλικων εγκληματιών.
Ο ίδιος έδοσε απάντηση σε αυτές τις εκτιμήσεις. Δήλωσε ανοικτά ότι δε δούλεψε σε ένα συνηθισμένο σχολείο,
γι' αυτό η παιδαγωγική του δράση έχει ιδιομορφίες, τα συμπεράσματά του συνδέονται στενά με τις
ιδιαιτερότητες, με τα καθήκοντα που επωμίστηκε να λύσει στις δοσμένες ιστορικές συνθήκες της Ρωσίας μετά
την επανάσταση. Οι όποιες αδυναμίες και ελλείψεις του, έχουν ιστορική δικαίωση και σημασία. Τα όποια
μειονεκτήματα στη θεωρητική του επεξεργασία και προσέγγιση των παιδαγωγικών φαινομένων και
προβλημάτων δε μειώνουν με τίποτα τη συνεισφορά του στην παιδαγωγική σκέψη και τη θέση που κατέχει στη
σοβιετική παιδαγωγική επιστήμη.
Ο Α. Σ. Μακάρενκο επεξεργάστηκε τη θεωρία της διαπαιδαγώγησης στην ομάδα και δια της ομάδας, τη
μέθοδο της αποτελεσματικής διαπαιδαγώγησης σε σχέση με τις συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες της
σοβιετικής Ρωσίας, σε σχέση με την οργανωτική δομή των παιδαγωγικών ιδρυμάτων που διηύθυνε, σε σχέση με
την αυτοδιοίκηση των ομάδων, τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης ως ρυθμιστή των σχέσεων στην ομάδα, το
ρόλο της εργασίας, την οικογενειακή αγωγή και άλλα σημαντικά προβλήματα που σχετίζονται με την αγωγή.
Υπερασπίστηκε τις μαρξιστικές θέσεις σχετικά με το φαινόμενο της αγωγής σαν κοινωνικο-ιστορικό
φαινόμενο, με έντονο ταξικό χαρακτήρα. Υπερασπίστηκε την παιδαγωγική επιστήμη και το ρόλο της, την
αναγκαιότητά της για τη σοβιετική κοινωνία. «Γενικά η παιδαγωγική» - έγραφε ο Α. Σ. Μακάρενκο - «είναι η
πιο διαλεκτική, η πιο ευκίνητη, η πιο πολύπλοκη και πολύμορφη επιστήμη». Η παιδαγωγική είναι η πιο
διαλεκτική επιστήμη γιατί έχει να κάνει με τον άνθρωπο, το ανώτατο και εκλεκτό προϊόν της φύσης, γιατί
σκοπός της είναι να μας μάθει πώς να διαπαιδαγωγούμε τον άνθρωπο. Ο Α. Σ. Μακάρενκο δήλωνε ότι αγαπά
και σέβεται την παιδαγωγική θεωρία. Ηθελε αυτή τη θεωρία να είναι αληθινή. Και μια τέτια αληθινή
παιδαγωγική θεωρία προσφέρει ο μαρξισμός.
Η πάλη του Α. Σ. Μακαρένκο κατά των αστικών παιδαγωγικών αντιλήψεων
Η μαρξιστική κοσμοθεωρία, ο διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός αποτελεί τη βάση της θεωρητικής και
πρακτικής παιδαγωγικής σκέψης του Α. Σ. Μακάρενκο. Δε μπορεί να αμφισβητήσει κανείς την πίστη του σε
αυτή την κοσμοθεωρία. Γι' αυτό αγωνίστηκε για την εφαρμογή των αρχών της στην παιδαγωγική σκέψη.
Βασιζόμενος στις αρχές της διεξήγαγε σκληρή πάλη κατά των αστικών αντιλήψεων σχετικά με την αγωγή και
την παιδεία. Ηταν εκφραστής του ρεύματος αισιοδοξίας - του οπτιμισμού- στην παιδαγωγική του αντίληψη,
θεωρούσε ότι η αγωγή είναι αναγκαία και δυνατή, πως ο άνθρωπος μπορεί και πρέπει να διαπαιδαγωγηθεί, να
διαμορφώσει την προσωπικότητά του, πως δεν υπάρχουν καθόλου δυσκολοδιαπαιδαγώγητα παιδιά.
Για τον Α. Σ. Μακάρενκο η αγωγή είναι κοινωνικό φαινόμενο, έχει ιστορικό και ταξικό χαρακτήρα, διαφέρει
από τη μια κοινωνία στην άλλη, διαφέρει ο σκοπός της, τα μέσα που χρησιμοποιούνται για την επίτευξή του
κ.ά.
Για τον Α. Σ. Μακάρενκο ο προσδιορισμός του σκοπού της αγωγής είναι σημαντικό στοιχείο. Ο σκοπός όμως
δεν ταυτίζεται με το ιδανικό, καθορίζεται από τις νομοτέλειες της κοινωνικής ανάπτυξης, από το χαρακτήρα
του κοινωνικο-οικονομικού συστήματος. Στη νέα Σοβιετική κοινωνία ο σκοπός της αγωγής της νέας γενιάς και
του σοβιετικού λαού είναι η κομμουνιστική αγωγή, η διαμόρφωση ενός νέου τύπου ανθρώπου, του συνειδητού
οικοδόμου της νέας σοσιαλιστικής κοινωνίας. Αυτός ο σκοπός πρέπει να εκφράζεται με ακρίβεια και
καθαρότητα.
Δεν αρκεί όμως να ασχολούμαστε μόνο με το ιδανικό και το σκοπό της αγωγής. Χρειάζεται να καθορίσουμε
και τους δρόμους που μας βοηθούν για να φτάσουμε εκεί, χρειάζεται δηλαδή και μια μέθοδος. Ο Α. Σ.
Μακάρενκο μιλάει για μια μέθοδο γενική και ενιαία που να επιτρέπει την επίτευξη του στόχου, μα ταυτοχρόνως
Σελίδα 2 / 9

KKE

Οι παιδαγωγικές αντιλήψεις του Α. Σ. Μακαρένκο
Κώστας Κατσιαμάνης
να δίνει τη δυνατότητα σε κάθε ξεχωριστό άτομο να αναπτύξει τις ιδιαιτερότητές του και να διατηρήσει την
ατομικότητά του.
Ο Α. Σ. Μακάρενκο λέει όχι στις ατομικές μεθόδους αγωγής, είναι κατά της «υπερτροφίας της ατομικής
μεθόδου», είναι ενάντια στην «παιδολογική λογική».
Η «παιδολογία» ήταν ένα ολόκληρο ρεύμα στην παγκόσμια παιδαγωγική και ψυχολογική σκέψη, που
αναπτύχθηκε και στην ΕΣΣΔ. Το ρεύμα αυτό πήρε μάλιστα σοβαρές διαστάσεις και χτυπήθηκε με απόφαση της
ίδιας της ΚΕ του Πανενωσιακού Κομμουνιστικού Κόμματος (μπολσεβίκων) στις 4 Ιούλη του 1936. Ο τίτλος της
απόφασης ήταν «Για τις παιδολογικές διαστρεβλώσεις στο σύστημα των λαϊκών επιτρόπων διαπαιδαγώγησης».
Με τη συγκεκριμένη απόφαση της ΚΕ του Πανενωσιακού Κομμουνιστικού Κόμματος (μπολσεβίκων) αυτές οι
απόψεις και πρακτικές που, να σημειωθεί, δεν είχαν προλάβει να πάρουν ευτυχώς μεγάλες διαστάσεις,
χαρακτηρίζονται αντιεπιστημονικές και αντιμαρξιστικές.
Συγκεκριμένα με την απόφαση αυτή σταματά η πρακτική εφαρμογή αυτών των απόψεων η οποία συνίστατο
στο εξής: κάνοντας μια σειρά τεστ στα παιδιά και στους γονείς τους προσπαθούσαν με μηχανιστικό τρόπο να
βρουν ατομικές, αλλά και κοινωνικές αιτίες που κατά την άποψή τους προκαθόριζαν την καθυστέρηση
ορισμένων παιδιών στη μάθηση, σε σχέση με τους συμμαθητές τους. Τέτια τεστ δοκιμάζονταν σε παιδιά ηλικίας
μόλις 6-7 χρόνων. Στη συνέχεια αυτές οι «διαγνώσεις» οδηγούσαν στη δημιουργία «ειδικών τάξεων» για τα
«δύσκολα» παιδιά και εκείνα που αντιμετώπιζαν μαθησιακές δυσκολίες. Αντιμετώπιση που δημιουργούσε
συνθήκες κατηγοριοποίησης-γκετοποίησης, επικίνδυνες για την ομαλή εξέλιξη αυτών των παιδιών.
Ο Α. Σ. Μακάρενκο είναι ενάντια στην άποψη της «ζευγαρωτής παιδολογίας» όπου κεντρική θέση έχει το
παιδί συνδυασμένο μόνο με τον παιδαγωγό. Ζευγάρι «καθηγητής-μαθητής», για τον Α. Σ. Μακάρενκο, δεν
υπάρχει. Η μέθοδος διαπαιδαγώγησης δεν απορρέει από αυτό το ζευγάρι. Υπάρχει μόνο το σχολείο, η
κολλεκτίβα, η οργάνωση και το στυλ δουλιάς της. Η μέθοδος απορρέει από τη γενική αντίληψη για την
οργάνωση του σχολείου, της κολλεκτίβας, της ίδιας της παιδαγωγικής δράσης.
Στην κοινωνία δεν υπάρχουν άτομα έξω από αυτή, γι' αυτό δε μπορεί να υπάρχει ξεχωρισμός της προσωπικής
τύχης του ατόμου, του προσωπικού δρόμου ευτυχίας που να αντιπαρατίθεται στην τύχη και στην ευτυχία της
κοινωνίας.
Ο Α. Σ Μακάρενκο υπερασπίζει την «παιδαγωγική λογική» όπου οι μέθοδοι και οι παιδαγωγικές διαδικασίες
εξαρτώνται από το σκοπό της αγωγής, που με τη σειρά του αποτελεί έκφραση των κοινωνικών αναγκών και
απαιτήσεων και των ταξικών συμφερόντων. Γι' αυτό στο κέντρο της παιδαγωγικής διαδικασίας δεν πρέπει να
βρίσκεται το παιδί σαν άτομο αλλά η ομάδα - η κολλεκτίβα - στην οποία ανήκει το άτομο.
Ο Α. Σ. Μακάρενκο πίστευε πως το αποφασιστικό στο παιδαγωγικό έργο δεν είναι η μέθοδος ενός
παιδαγωγού, ούτε ενός σχολείου, μα η οργάνωση του σχολείου, της ομάδας, η οργάνωση της παιδαγωγικής
δραστηριότητας.
Οι μαρξιστές σε αντίθεση με την ατομικιστική παιδαγωγική της αστικής τάξης, που προσπαθεί να κρύψει τον
ταξικό χαρακτήρα της εκπαίδευσης στον καπιταλισμό, υπογραμμίζουν ότι η εκπαίδευση έχει σκοπό τη
διάπλαση των ανθρώπων, γι΄ αυτό είναι κοινωνική λειτουργία, που αναπαράγει τις κυρίαρχες κοινωνικές
σχέσεις. Είναι διαφορετικός ο σκοπός της εκπαίδευσης σε κάθε κοινωνικοοικονομικό σύστημα, και ο σκοπός
καθορίζει το χαρακτήρα του σχολείου. Στο σοσιαλισμό, όπως επισήμανε ο Λένιν, το σχολείο μετατρέπεται από
όργανο ταξικής επιλογής και ιδεολογικής χειραγώγησης σε όργανο ολόπλευρης διαμόρφωσης της
προσωπικότητας των ανθρώπων, για να γίνουν συνειδητό υποκείμενο της σοσιαλιστικής οικοδόμησης,
δημιουργοί της νέας ζωής. Ο παιδαγωγικός αυτός σκοπός επιτυγχάνεται με τη συνένωση όλων των φορέων της
Σελίδα 3 / 9

KKE

Οι παιδαγωγικές αντιλήψεις του Α. Σ. Μακαρένκο
Κώστας Κατσιαμάνης
διαπαιδαγώγησης (σχολείο, οικογένεια, οργάνωση της νεολαίας, πολιτική οργάνωση της εργατικής τάξης ...)
μέσα από τη συνειδητοποίηση και υλοποίηση των κοινωνικών καθηκόντων. Ο Μακάρενκο ακολουθώντας την
εκπαιδευτική αντίληψη του νέου σοσιαλιστικού κράτους για το διαπαιδαγωγητικό περιεχόμενο της
εκπαίδευσης, αντιμετωπίζει την αγωγή σαν κοινωνική διαδικασία, στην οποία ο νέος αποτελεί υποκείμενο και
όχι αντικείμενο αγωγής. Ετσι αναδείχνεται και αναπτύσσεται η αξία της προσωπικότητας, όταν εκφράζει τα
συμφέροντα της κολλεκτίβας, σαν υποκείμενο της κοινωνικής εξέλιξης. Ο Μακάρενκο τονίζει:
«Το πιο σημαντικό που συνηθίσαμε να εκτιμούμε στον άνθρωπο είναι η δύναμη και η ομορφιά. Και το μεν και
το δε καθορίζονται στον άνθρωπο αποκλειστικά και μόνο από τη στάση του απέναντι στην προοπτική. Ο
άνθρωπος που καθορίζει τη συμπεριφορά του με βάση την πιο κοντινή προοπτική είναι και ο πιο αδύναμος. Αν
ικανοποιείται μόνο με τη δική του προοπτική, έστω και μακρινή, μπορεί να φαίνεται δυνατός, όμως δεν
αισθανόμαστε την ομορφιά της προσωπικότητας και την πραγματική της αξία. Οσο ευρύτερη είναι η
κολλεκτίβα, οι προοπτικές της οποίας αποτελούν για το άτομο προσωπικές προοπτικές, τόσο ο άνθρωπος είναι
ομορφότερος και καλύτερος».
Η όλη προσπάθεια του Μακάρενκο συμβάδιζε με την προσπάθεια για τη σοσιαλιστική οικοδόμηση, που ήταν
το κοινωνικό περιβάλλον μέσα στο οποίο μπόρεσαν να ανθίσουν οι πρωτότυπες σχολικές του κοινότητες, οι
παιδικές κολλεκτίβες Γκόρκυ και Ντζερζίνσκυ. Οπως υπογράμμιζε «η σοσιαλιστική κοινωνία είναι θεμελιωμένη
στην αρχή του κολλεκτιβισμού. Σ' αυτή έχει θέση όχι η μοναχική προσωπικότητα, άλλοτε φανταχτερή σαν
εξάνθημα και άλλοτε κονιορτοποιημένη σαν τη σκόνη του δρόμου, αλλά το μέλος της σοσιαλιστικής
κολλεκτίβας».
Ας δούμε όμως πιο αναλυτικά τη θεωρία του για την κολλεκτίβα και το ρόλο της στην αγωγή.
Ο Α. Σ. Μαμαρένκο για το ρόλο της κολλεκτίβας
Οι απόψεις του για την κολλεκτίβα και το ρόλο της στην αγωγή είναι πρωτότυπες και κατέχουν κεντρική θέση
στην παιδαγωγική του σκέψη. Θεμελιώνοντας την πεποίθησή του πως αγωγή σημαίνει οργάνωση και
καθοδήγηση της πείρας ζωής του παιδιού, διαμόρφωση ενός συστήματος αρχών και ηθικών και κοινωνικών
πεποιθήσεων που να ανταποκρίνονται στον χαρακτήρα, στην ουσία και τις πεποιθήσεις της νέας σοσιαλιστικής
σοβιετικής κοινωνίας του καιρού του.
Στη σοσιαλιστική κοινωνία το παιδί, ο μαθητής, ο νέος ετοιμάζεται για ένα ορισμένο σύστημα εξαρτήσεων (το
σοσιαλιστικό), την εξάρτηση των μελών της κοινωνίας που ζουν οργανωμένη ζωή και επιδιώκουν έναν
καθορισμένο σκοπό, χωρίς να αποτελούν απλά ένα πλήθος, μα ισότιμα μέλη μιας ομάδας - κολλεκτίβας - όπου
οι ατομικοί πόθοι συνδυάζονται με τους γενικούς, όπου οι γενικοί σκοποί σε τελευταία ανάλυση, καθορίζουν
τους ατομικούς, όπου δηλαδή, υπάρχει αρμονία ατομικών και γενικών συμφερόντων και σκοπών. Στη
σοσιαλιστική κοινωνία οι κύριοι και κυρίαρχοι σκοποί είναι οι γενικοί και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η
σοσιαλιστική κοινωνία καταργεί την κοινωνική καταπίεση και εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Η
σοσιαλιστική κοινωνία διαφέρει από την αστική - καπιταλιστική - όπου οι σχέσεις ανθρώπου προς τον άνθρωπο
λύνονται σα σχέσεις ατόμου προς άτομο, σα σχέσεις δύο ελεύθερων και ανεξάρτητων κόσμων, όπου έχουμε
διαφορετική διαπαιδαγώγηση ξεχωριστών ατόμων που προσπαθούν να προσαρμοστούν στην πάλη για την
ύπαρξή τους και όπου, γι' αυτό, καλλιεργούνται στο άτομο προσόντα απαραίτητα αυτής της πάλης και
προσαρμογής. Στην καπιταλιστική κοινωνία το άτομο βρίσκεται σε συνεχή αλυσίδα εξαρτήσεων, καταπίεσης
και εκμετάλλευσης.
Ο Α. Σ. Μακάρενκο είναι υπέρ της συλλογικής αγωγής, κατά των ατομικών μεθόδων και θεωρεί πως, στις
συνθήκες του σοσιαλισμού, η αγωγή στην ομάδα - στην κολλεκτίβα - και δια της ομάδας είναι η πιο σωστή, που
ανταποκρίνεται στις συνθήκες της Σοβιετικής Ενωσης στις πρώτες δεκαετίες της ύπαρξής της.
Τί είναι η κολλεκτίβα; Δεν είναι άθροισμα σκόρπιων ατόμων, μια απλή συγκέντρωση, μια απλή ομάδα
Σελίδα 4 / 9

KKE

Οι παιδαγωγικές αντιλήψεις του Α. Σ. Μακαρένκο
Κώστας Κατσιαμάνης
αλληλοεπιδρόντων ατόμων (όπως πχ. μια παρέα) αλλά ένας ζωντανός κοινωνικός οργανισμός, ένα
στοχοπροσηλωμένο σύνολο ατόμων όπου υπάρχει οργάνωση, όργανα συλλογικά καθοδήγησης και ευθύνης,
σύνδεση και υπεύθυνη αλληλεξάρτηση ανάμεσα στα μέλη της, σχέσεις συντροφικές και όχι απλώς φιλίας,
αγάπης, καλής γειτονίας. Τα μέλη της κολλεκτίβας έχουν κοινά συμφέροντα, σκοπούς, ιδανικά, ξέρουν να
συνεργάζονται με το σύντροφο και όχι να υποτάσσονται στη δύναμη και στον πλούτο. Η ενέργεια κάθε
ξεχωριστού μέλους υποτάσσεται στις κοινές ενέργειες. Χαρακτηριστικά γνωρίσματα της κολλεκτίβας είναι
επίσης η συνεχής ζωντάνια, η διαρκής ετοιμότητα για δράση, η διάθεση για δουλιά και θυσίες, η συναίσθηση
του καθήκοντος, της αξιοπρέπειας, της υπερηφάνειας για τις αξίες της κολλεκτίβας, η ατομική ασφάλεια, η
ικανότητα προσανατολισμού κ.ά. Οι επιδράσεις ανάμεσα στα μέλη της κολλεκτίβας είναι ποικίλες και
αποτελούν αντικείμενο της συλλογικής αγωγής. Η κολλεκτίβα συνεπώς, εξασφαλίζει τις πιο ευνοϊκές συνθήκες
για την ανάπτυξη της προσωπικότητας του κάθε μέλους της.
Ο Α. Σ. Μακάρενκο διακρίνει την πρωταρχική κολλεκτίβα (ομάδα) στα πλαίσια της οποίας διεξάγεται η κοινή
δραστηριότητα πχ. το τμήμα μαθητών της Δ' Δημοτικού και τη γενική κολλεκτίβα (ομάδα), την πιο ευρύτερη
πχ. το σχολείο στο σύνολό του. Η πρωταρχική δεν απομονώνεται από τη γενική, ενσωματώνεται σε αυτή και η
ενσωμάτωσή της έχει θετικές επιπτώσεις πάνω σε κάθε μέλος της ομάδας και στην ομάδα στο σύνολό της. Η
κολλεκτίβα - πρωταρχική και γενική - έχει μπροστά της προοπτικές με γενική προοπτική τη χαρά και την
ευτυχία των μελών της και της κοινωνίας. Για τον Α. Σ. Μακάρενκο η κολλεκτίβα είναι η «αίθουσα
γυμναστικής», η θέση άσκησης, διαμόρφωσης και εκδήλωσης της κοινωνικής συμπεριφοράς και της
προσωπικότητας του ατόμου.
Προσδιορίζοντας τον καθοριστικό διαπαιδαγωγητικό ρόλο της κολλεκτίβας ο Α. Σ. Μακάρενκο δεν αγνοεί
και δε μειώνει το ρόλο του παιδαγωγού. Ο παιδαγωγός επεμβαίνει στη διαδικασία της αγωγής. Ο Α. Σ.
Μακάρενκο είναι υπέρ της αρχής της «παράλληλης ενέργειας», δηλαδή, δίπλα στο ρόλο της κολλεκτίβας
σημαντικό ρόλο παίζει ο παιδαγωγός, ο καθοδηγητής και εμψυχωτής. Κατά τον Α. Σ. Μακάρενκο στην
παιδαγωγική του δραστηριότητα ο παιδαγωγός δεν εκφράζει τις ατομικές, προσωπικές απαιτήσεις του
κατευθείαν πάνω στο άτομο, αλλά στην κολλεκτίβα. Καθορίζει καθήκοντα για το σύνολο που γίνονται
υποχρεωτικά και για τα άτομα. Αυτό σημαίνει πως διαπαιδαγωγούμε όλη την κολλεκτίβα και δια μέσου αυτής
τα άτομα. Ο παιδαγωγός έχει υπόψη του το άτομο. Δε μπορεί να κάνει αφαίρεση από την ύπαρξή του,
προσπαθεί να προβάλει τις καλύτερες πλευρές του ατόμου, χρησιμοποιεί όμως τη δύναμη της κολλεκτίβας ομάδας - για να διαμορφώσει την προσωπικότητα του ατόμου και να επιδράσει σε αυτό.
Ο Α. Σ. Μακάρενκο μιλούσε όμως όχι μόνο για τον «παιδαγωγό - άτομο» αλλά, πρωτίστως, για την
«κολλεκτίβα παιδαγωγών», το συλλογικό παιδαγωγό, όλα τα καθοδηγητικά όργανα και πρόσωπα ευθύνης,
όλους τους κοινωνικούς παράγοντες, υπογράμμιζε πως «στο σχολείο υπάρχει μια κολλεκτίβα παιδαγωγών για
την οποία οι επιτυχίες της σχολής μπαίνουν στην πρώτη μοίρα, της τάξης σε δεύτερη και οι ατομικές σε τρίτη,
τότε σε αυτή την κολλεκτίβα θα γίνει πραγματική παιδαγωγική δουλιά».
Ο Α. Σ. Μακάρενκο ασχολήθηκε και με το κύρος του παιδαγωγού (ατομικού και συλλογικού). Το κύρος
πρέπει να στηρίζεται κατά πρώτο λόγο στην ευθύνη του παιδαγωγού. Το κύρος το δημιουργούν μόνοι τους οι
ίδιοι οι παιδαγωγοί. Απαιτείται γι' αυτό σοβαρότητα, σταθερότητα, σωστή και δραστήρια στοχοπροσήλωση,
λογική στις λεπτομέρειες, όχι φιλαρέσκεια και κυνήγι της αγάπης, όχι ψευτοανθρωπισμό απέναντι στις
ελλείψεις και τα καπρίτσια της κολλεκτίβας και των μελών της. Ο παιδαγωγός να είναι εύθυμος, γεμάτος
ζωντάνια, να έχει σοβαρές απαιτήσεις για κάθε μικρό πράγμα, σε κάθε βήμα. Η σταθερή, η σαφής, η άμεση και
αποφασιστική απαίτηση αποτελεί για τον Α. Σ. Μακάρενκο, νόμο της διαπαιδαγώγησης. Επίσης, ο παιδαγωγός
πρέπει να μην ξεχνά τις υποσχέσεις του, να μιλάει ωραία, αλλά αν χρειαστεί να βάζει και τις φωνές. Σε καλή
κολλεκτίβα το κύρος του παιδαγωγού δε μπορεί να υποσκαφτεί γιατί το στηρίζει η ίδια η κολλεκτίβα.
Ο Α. Σ. Μακάρενκο έδινε μεγάλη σημασία στη «μαστοριά» του παιδαγωγού σε όλες τις εκδηλώσεις του,
θεωρούσε πως κάθε παιδαγωγός που δεν είναι τεμπέλης, μπορεί να αποκτήσει την απαιτούμενη μαστοριά. Ο
βαθμός που θα την αποκτήσει εξαρτάται μονάχα από την επιμονή του, όχι από το ταλέντο του. Σαν καλός
Σελίδα 5 / 9

KKE

Οι παιδαγωγικές αντιλήψεις του Α. Σ. Μακαρένκο
Κώστας Κατσιαμάνης
μάστορας ο παιδαγωγός πρέπει να συγκρατεί την αγανάκτησή του, τα νεύρα του. Επίσης, ο Α. Σ. Μακάρενκο
έδινε μεγάλη σημασία στην ανάγκη οι παιδαγωγοί να μορφώνονται και να διαπαιδαγωγούνται. Η τέλεια
επιστημονική και παιδαγωγική κατάρτιση, το υψηλό ιδεολογικό και ηθικό επίπεδο, η αφοσίωση στα ιδανικά της
σοσιαλιστικής κοινωνίας, αποτελούν προϋποθέσεις για την επιτυχία της παιδαγωγικής δραστηριότητας του
παιδαγωγού.
Στα πλαίσια της κολλεκτίβας ο παιδαγωγός δίνει ορισμένες εντολές που, κατά τον Α. Σ. Μακάρενκο, για να
έχουν το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα πρέπει να ικανοποιούν ορισμένες προϋποθέσεις: Να μην δίνονται με κακία,
νευρικότητα, να μη μοιάζουν με παρακάλια, να είναι ανάλογες με τις δυνάμεις των παιδιών, να μην απαιτούν
μεγαλύτερη προσπάθεια από ό,τι μπορούν η κολλεκτίβα και τα μέλη της, να μην αλληλοσυγκρούονται κλπ.
Στην αντίληψη του Α. Σ. Μακάρενκο η διαπαιδαγώγηση στην κολλεκτίβα συνδέεται στενά με την αγωγή στην
εργασία και δια της εργασίας. Η εργασία είναι το θεμέλιο της ζωής του ανθρώπου και της κοινωνίας, κοινωνικό
φαινόμενο που έχει διαφορετικό χαρακτήρα από κοινωνία σε κοινωνία. Στην καπιταλιστική κοινωνία υπάρχει
εκμετάλλευση, στη σοσιαλιστική-σοβιετική καταργείται και αυτό αποτελεί το θεμελιώδες γνώρισμά της από το
οποίο προκύπτουν και τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά της. Ο Α. Σ. Μακάρενκο όταν μιλά για την εργασία και το
ρόλο της στην αγωγή έχει υπόψη του ακριβώς την εργασία απελευθερωμένη από την καταπίεση και
εκμετάλλευση.
Ο ρόλος της εργασίας σαν παράγοντας αγωγής και διαπαιδαγώγησης είχε επισημανθεί και πριν, στην περίοδο
του καπιταλισμού, από διάφορους παιδαγωγούς και από τους σοσιαλιστές - ουτοπιστές και, φυσικά από τους
θεμελιωτές του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού.
Ο Α. Σ. Μακάρενκο θεωρούσε πως η εργασία, από μόνη της είναι ουδέτερη από παιδαγωγική άποψη, αποκτά
όμως αξία αν συνοδεύεται με την αγωγή, πολιτική, ηθική. Στη διαδικασία της εργασίας διαμορφώνονται μα και
εκδηλώνονται τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του ανθρώπου. Στη διαπαιδαγώγηση με την εργασία
αναπτύσσονται οι αισθήσεις, η σωματική διάπλαση του νέου, η ψυχική και πνευματική του ανάπτυξη. Η
εργασία απελευθερωμένη από την εκμετάλλευση, προκαλεί ευχαρίστηση, ευτυχία, ενθαρρύνει την
εργατικότητα, την προσπάθεια του παιδιού για καλύτερα αποτελέσματα. Το παιδί χρειάζεται να κατανοήσει τη
σημασία της εργασίας τόσο για τον εαυτό του όσο και προς όφελος του κοινωνικού συνόλου.
Ο Α. Σ. Μακάρενκο μιλούσε για την φυσική εργασία συνδεδεμένη με την παραγωγή. Διαπαιδαγώγηση με την
εργασία έξω από τις συνθήκες της παραγωγής δεν υπάρχει. Η εργασία που δεν έχει υπόψη της να
δημιουργήσει αξίες δεν είναι θετικό στοιχείο διαπαιδαγώγησης. Ξεκινώντας από αυτές τις απόψεις ο Α. Σ.
Μακάρενκο οργάνωσε στις παιδουπόλεις-κομμούνες, παραγωγικές μονάδες με ευρύ καταμερισμό εργασίας και
τις συντηρούσε από τα κέρδη της παραγωγής. Θεωρούσε πως «ο άνθρωπος που έβγαινε από την κομμούνα
ήταν γνώστης της παραγωγής, γνώστης της οργάνωσης της παραγωγής, του προτσές της παραγωγής και εκτός
από αυτό ήταν μορφωμένος άνθρωπος, είχε τελειώσει τη μέση εκπαίδευση».
Για τον Α. Σ. Μακάρενκο δύναμη για την κολλεκτίβα είναι ο έλεγχος της κοινής γνώμης, που την ονομάζει
απόλυτο παράγοντα διαπαιδαγώγησης. Επίσης, θεωρούσε σημαντικό το ρόλο του παιχνιδιού. Υπογράμμιζε
όμως πιο πολύ τη σημασία της καθιέρωσης ενός καθεστώτος ζωής και εργασίας του παιδιού και ιδιαιτέρως το
ρόλο της πειθαρχίας. Η κολλεκτίβα και η εργασία, το καθεστώς ζωής της δε νοούνται χωρίς τη συνειδητή
πειθαρχία. Η βάση της πειθαρχίας είναι η απόλυτη και συγκεκριμένη απαίτηση χωρίς διόρθωση και μετρίαση. Η
πειθαρχία δε μπορεί να είναι μεσοβέζικη. Αξίωμα του Α. Σ. Μακάρενκο είναι «όσο μπορείς μεγαλύτερες
απαιτήσεις από τον άνθρωπο και όσο μπορείς μεγαλύτερο σεβασμό προς αυτόν».
Η απαίτηση είναι απαραίτητο στοιχείο όχι όμως το μοναδικό. Υπάρχει και η ενθάρρυνση, ο εξαναγκασμός, η
απειλή, η τιμωρία κλπ., για τα οποία ο Α. Σ. Μακάρενκο εκφράζει ανοικτά τις απόψεις του.
Η πειθαρχία δεν είναι μέσο διαπαιδαγώγησης, είναι το αποτέλεσμα αυτής. Δεν πρέπει να είναι φαινόμενο
Σελίδα 6 / 9

KKE

Οι παιδαγωγικές αντιλήψεις του Α. Σ. Μακαρένκο
Κώστας Κατσιαμάνης
εξωτερικό, δεν πρέπει να είναι μορφή κυριάρχησης και καταπίεσης του ατόμου, της ατομικής βούλησης και των
πόθων. Ο Α. Σ. Μακάρενκο λέει όχι στην πειθαρχία της βίας. Η πειθαρχία είναι κώδικας μερικών κανόνων για
να υπάρχει κάποια αρμονία, καθαρά εξωτερική. Η συνειδητή πειθαρχία για τη σοβιετική κοινωνία είναι
φαινόμενο ηθικό και πολιτικό, προϊόν του συνόλου της διαπαιδαγωγητικής ενέργειας. Η πειθαρχία είναι το
πρόσωπο της κολλεκτίβας, η φωνή και η ομορφιά της, η ζωντάνια της, η πεποίθησή της. Πρέπει να είναι
σταθερή, ικανή να οδηγήσει στο ιδανικό. Δεν είναι όμως και δε μπορεί να είναι μέθοδος.
Ξεκινώντας από τη σχολική ζωή ο νέος μάθαινε λοιπόν να είναι υποκείμενο της κοινωνικής ζωής. Στις
αρμοδιότητες συλλογικής οργάνωσης και διεύθυνσης της κολλεκτίβας, συμπεριλαμβάνονταν ο έλεγχος της
συμπεριφοράς, η εκδίκαση παραπτωμάτων και η επιβολή κυρώσεων. Στα έργα του Μακάρενκο αναφέρονται
δύσκολες στιγμές στη ζωή των παιδικών σταθμών, όπου η ιδιοτέλεια και η αντικοινωνική συμπεριφορά
αντιμετωπίζονται μέσα από τη συλλογικότητα, πλευρά της οποίας είναι και η επιβολή μέτρων από την
κοινότητα για την υπεράσπιση των συλλογικών της κανόνων και συμφερόντων. Κατ' αυτόν τον τρόπο η
συλλογική διεύθυνση της συλλογικής ζωής γίνεται μέσο αλληλοδιαπαιδαγώγησης, «παράλληλη παιδαγωγική
επενέργεια» την ονόμαζε ο ίδιος, κατά την οποία τα μέλη σαν υποκείμενο της αγωγής επενεργούν το ένα στο
άλλο, μαθαίνοντας να λειτουργούν σαν υπεύθυνοι και συνειδητοί χειριστές των προβλημάτων της κοινωνικής
ζωής. Το σχολείο γίνεται βήμα συνειδητοποίησης των κοινωνικών καθηκόντων.
Η συνειδητή αντιμετώπιση των κοινωνικών καθηκόντων δεν έχει καμμιά σχέση με την «πειθαρχία των
απαγορεύσεων» με την έννοια ότι επιδιώκεται όχι η παθητική προσαρμογή του ατόμου, ο κομφορμισμός, αλλά
η ενεργητική του συμμετοχή στη συλλογική εργασία και τους αγώνες της κοινωνίας, που αποτελεί προϋπόθεση
για την ανάπτυξη του σοσιαλισμού. Οταν ο Μακάρενκο διευκρίνιζε ότι οι μέγιστες απαιτήσεις από την καθεμιά
ξεχωριστή προσωπικότητα πρέπει να συνοδεύονται από το μέγιστο σεβασμό της, αυτό καθόλου δε σήμαινε ότι
ο καθένας κάνει ό,τι θέλει, ανεξάρτητα από την κοινωνική κατάσταση. Αντίθετα παίρνοντας υπόψη τις
συγκεκριμένες συνθήκες υπογράμμιζε: «η ζωή είναι γεμάτη από προσπάθεια και ένταση, απαιτεί από τον
άνθρωπο τακτική ανιαρή εργασία. Πρέπει να προετοιμάσουμε τα παιδιά μας για τη ζωή, έτσι ώστε να μπορούν
να διεκπεραιώνουν αυτήν την εργασία χωρίς να βασανίζουν και να καταπιέζουν την προσωπικότητά τους.
Αυτό όμως είναι εφικτό μόνο όταν η αξία της εργασίας τεκμηριώνεται από μια σαφή αντίληψη της σημασίας
της για την κολλεκτίβα. Τούτο σημαίνει συναίσθηση του καθήκοντος».
Ο Α. Σ. Μακάρενκο οργάνωσε την κολλεκτίβα και την εργασία της σε στρατιωτική μορφή. Οι μαθητές-εργάτες
(οι κομμουνάροι) φορούσαν στολές, ήταν χωρισμένοι σε «αποσπάσματα», είχαν αρχηγούς, επιτελεία, κάναν
συνελεύσεις, υπήρχαν συμβούλια αρχηγών, εκλέγαν διάφορες επιτροπές κ.ά. Αυτή η μορφή οργάνωσης ήταν
αναπαράσταση, σε μικρογραφία, της μορφής οργάνωσης της σοβιετικής κοινωνίας του 1920. Επικρίθηκε δίκαια
γι' αυτή τη μορφή οργάνωσης μα πρέπει να παρθούν υπόψη οι ιστορικές συνθήκες της εποχής.
Ο Α. Σ. Μακαρένκο για τον ρόλο της οικογένειας στην αγωγή των παιδών
Ο Α. Σ. Μακάρενκο πρόσφερε πολλά στην ανάπτυξη της θεωρίας περί οικογενειακής αγωγής, μίλησε
ευρύτατα για το ρόλο της οικογένειας, της σοβιετικής σοσιαλιστικής, που διαφέρει από την οικογένεια της
καπιταλιστικής κοινωνίας. Θεωρεί τη σοβιετική οικογένεια σα μια κολλεκτίβα, σα μια από τις κύριες
προϋποθέσεις για τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών στο πνεύμα του σοσιαλισμού - κομμουνισμού.
Η οικογένεια, υποστηρίζει, είναι βασικότατο κύτταρο της κοινωνίας, από τη φύση της, από τις καλές σχέσεις
αγάπης, σεβασμού και κατανόησης ανάμεσα στους γονείς, στοιχεία από τα οποία εξαρτάται και η αγωγή των
παιδιών της. Οι γονείς έχει σημασία να γνωρίζουν ότι η διαπαιδαγώγηση από μικρή ηλικία είναι πιο εύκολη από
τη αναδιαπαιδαγώγηση που απαιτεί μεγαλύτερη προσπάθεια, υπομονή, περισσότερους κόπους και γνώσεις, να
γνωρίζουν ότι διαπαιδαγωγούν τα παιδιά τους όχι μόνο για τη δική τους ευτυχία αλλά και όλης της κοινωνίας.
Οι γονείς πριν ασχοληθούν, πριν αρχίσουν την αγωγή των παιδιών τους, να ελέγξουν τη δική τους κοινωνική
στάση και συμπεριφορά, να φροντίσουν να βρουν τους κατάλληλους τρόπους για την καλή οργάνωση και
συγκρότηση της οικογένειας και του οικογενειακού τους νοικοκυριού. Η οικογένεια πρέπει να διατηρηθεί
Σελίδα 7 / 9

KKE

Οι παιδαγωγικές αντιλήψεις του Α. Σ. Μακαρένκο
Κώστας Κατσιαμάνης
ενωμένη και σταθερή. Οι διαλυμένες οικογένειες έχουν αρνητικά, οδυνηρά αποτελέσματα στα παιδιά τα οποία
συχνά γίνονται αντικείμενο της διχογνωμίας των γονιών τους.
Τα προβλήματα που αφορούν την οικογένεια και το ρόλο της στην αγωγή των παιδιών είναι πολλά και ο Α. Σ.
Μακάρενκο τα αναλύει σχεδόν όλα. Εμείς θα αναφερθούμε μόνο σε ορισμένα από αυτά:
1. Ο σκοπός της αγωγής στην οικογένεια: Ενα από τα σημαντικότερα προβλήματα της οικογενειακής
αγωγής. Στη σοσιαλιστική κοινωνία ο σκοπός της αγωγής απορρέει από το γενικό σκοπό της σοσιαλιστικής
σοβιετικής κοινωνίας, τα παιδιά της οποίας πρέπει να γίνουν τέλειοι πολίτες της χώρας και του κόσμου, να
γίνουν άξιοι οικοδόμοι της νέας κοινωνίας, μελλοντικοί γονείς και άξιοι πατριώτες και διεθνιστές.
Οι γονείς πιστεύουν ότι σκοπός τους είναι να εξασφαλίσουν την ευτυχία των παιδιών τους και γι' αυτό είναι
έτοιμοι να απαρνηθούν, να θυσιάσουν τη δική τους ευτυχία. Ο Α. Σ. Μακάρενκο αυτό το θεωρεί λάθος, το πιο
τρομερό δώρο που μπορούν να κάνουν οι γονείς στα παιδιά τους. «Αν θέλετε - έγραφε ο Μακαρένκο - να
φαρμακώσετε το παιδί σας δώστε του να πιει μια μεγάλη δόση από τη δική σας ευτυχία και θα φαρμακωθεί».
Αυτό δε σημαίνει ότι ο Α. Σ. Μακάρενκο δεν ήθελε την προσωπική ευτυχία του κάθε παιδιού της οικογένειας,
απλώς ήθελε την προτεραιότητα να την έχει η ευτυχία των γονιών και δια μέσου αυτής και των παιδιών και
όλης της κοινωνίας.
2. Οικογένεια και γονική επιρροή: Σημαντικό πρόβλημα της κάθε οικογένειας για την επίτευξη του
παιδαγωγικού της στόχου. Η γονική επιρροή, το κύρος των γονέων, αποτελούν σημαντικούς παράγοντες της
οικογενειακής αγωγής. Η επιρροή αυτή θεμελιώνεται πάνω στην εξουσιοδότηση που κάνει η
σοσιαλιστική-σοβιετική κοινωνία στην οικογένεια για να διαπαιδαγωγήσει σωστούς πολίτες, υπεύθυνους
μπροστά στο κοινωνικό σύνολο και στον εαυτό τους. Η επιρροή δε χρειάζεται κανένα επιχείρημα, είναι
παραδεκτή σαν μια φυσική ιδιότητα. Για να κατοχυρωθεί και αναγνωριστεί χρειάζεται να στηρίζεται σε σωστές
βάσεις. Η επιρροή που χτίζεται σε ψεύτικες βάσεις κρατά λίγο.
Κατά τον Α. Σ. Μακάρενκο υπάρχουν πολλά είδη ψεύτικης επιρροής όπως: της καταπίεσης, της απόστασης,
της ξιπασιάς, της σχολαστικότητας, της ηθικολογίας, της δωροδοκίας, κ.ά. Αυτές είναι μορφές κατακριτέες.
Είναι ανάγκη να υπάρχει μια αληθινή, πραγματική επιρροή με θεμέλιό της τη σωστή εκπλήρωση των
καθηκόντων των γονέων σαν πολίτες της χώρας, την υπευθυνότητά τους απέναντι στην κοινωνία, στα παιδιά
τους και στον εαυτό τους.
«Μονάχα η ζωή και η δράση των γονιών» - γράφει ο Α. Σ. Μακάρενκο - «η προσωπικότητα και η
συμπεριφορά τους σαν πολίτες μπορούν να αποτελέσουν τα θεμέλια της επιρροής του. Η οικογένεια είναι ένας
σοβαρός και υπεύθυνος παράγοντας. Οι γονιοί την καθοδηγούν και είναι υπόλογοι γι' αυτήν απέναντι στην
κοινωνία για τη ζωή και την ευτυχία όλης της κοινωνίας. Αν οι γονείς καθοδηγούν την οικογένεια τίμια, με
κρίση, της βάζουν σοβαρούς και όμορφους σκοπούς, αν προσέχουν πάντοτε τα έργα και το φέρσιμό τους, αυτό
σημαίνει πως έχουν επιρροή γονιού και δεν πρέπει να γυρεύουν άλλα θεμέλια και, ακόμα πιο πολύ, δεν πρέπει
να επινοούν τίποτα τεχνικό». Η επιρροή των γονιών, κοντολογίς, βασίζεται στο σωστό τους παράδειγμα, στο
κύρος που έχουν οι γονείς στην κοινωνία.
Στους γενικούς όρους διαπαιδαγώγησης μέσα στην οικογένεια, ο Α. Σ. Μακάρενκο περιλαμβάνει, σαν πολύ
σημαντικό στοιχείο, την ανάγκη οργάνωσης και διατήρησης ενός καθεστώτος ζωής και δράσης, για όλα τα μέλη
της οικογένειας, ένα πρόγραμμα διεξαγωγής όλων των οικογενειακών δραστηριοτήτων. Το οικογενειακό
καθεστώς δεν είναι κάτι το μόνιμο, το αμετάβλητο. Δε μπορεί να είναι το ίδιο για όλες τις οικογένειες, για όλα
τα μέλη της και για όποιες συνθήκες. Υπάρχουν πολλά οικογενειακά καθεστώτα, ανάλογα με τη φύση της κάθε
οικογένειας. Αλλο καθεστώς πχ. όταν η οικογένεια είναι πολυμελής και άλλο για το μοναχοπαίδι. Ανεξάρτητα
από τη μορφή του το συγκεκριμένο οικογενειακό καθεστώς πρέπει να έχει ορισμένες ιδιότητες, πρέπει να
αποφασίζεται από κοινού και με ακρίβεια, να μην είναι αόριστο, να καθορίζει συγκεκριμένα δικαιώματα και
υποχρεώσεις, συγκεκριμένες ώρες εργασίας, παιχνιδιού, ανάπαυσης, καθεστώς ειδικό για το φαγητό, τον ύπνο,
Σελίδα 8 / 9

KKE

Οι παιδαγωγικές αντιλήψεις του Α. Σ. Μακαρένκο
Κώστας Κατσιαμάνης
τις πολιτιστικές δραστηριότητες, τα μεγαλύτερα αδέλφια να μην εκμεταλλεύονται τα μικρά κ.ά.. Στα πλαίσια
του καθορισμένου καθεστώτος μεγάλη σημασία έχει ο καθορισμός των σχέσεων ανάμεσα στους γονείς και τα
παιδιά, μεταξύ των παιδιών, αλλά και μεταξύ της οικογένειας και άλλων μορφών κοινωνικής οργάνωσης πχ. η
σχέση οικογένειας και σχολείου.
3. Η σχέση οικογένειας - σχολείου: Η οικογένεια δεν είναι ανεξάρτητη από την κοινωνία στην οποία ζει, έχει
στενούς δεσμούς με όλους τους κοινωνικούς θεσμούς και πρωτίστως με το σχολείο. Αυτή η σχέση παίζει
σημαντικό ρόλο στην αγωγή, στη διαμόρφωση της προσωπικότητας των παιδιών.
Ο Α. Σ. Μακάρενκο θέτει το ερώτημα: Ποιός διαπαιδαγωγεί τη νέα γενιά, το σχολείο ή η οικογένεια; Ποιά
πρέπει να είναι η αφετηρία, το σχολείο ή η οικογένεια; Ορισμένοι θεωρούν την οικογένεια σαν ισχυρότερο
διαπαιδαγωγητικό παράγοντα, άλλοι το σχολείο. Ο Α. Σ. Μακάρενκο, θέλει να οργανωθεί η οικογενειακή
διαπαιδαγώγηση και, οργανωτική της βάση να είναι το σχολείο σαν εκπρόσωπος της κρατικής παιδείας και
αγωγής. Το σχολείο πρέπει να καθοδηγεί την οικογένεια. Το πραγματικό πρόβλημα είναι το πώς θα την
καθοδηγεί; Το πρόβλημα λύνεται όταν μεταξύ σχολείου και οικογένειας διαμορφωθεί μια πραγματική
παιδαγωγική σχέση, στα πλαίσια της οποίας θα βρεθούν οι λύσεις για όλα τα προβλήματα που θα προκύψουν.
Σχολείο και οικογένεια πρέπει να συνεργαστούν για την επίτευξη της αγωγής. Μιλάμε για σχολείο και
οικογένεια στη σοβιετική σοσιαλιστική κοινωνία, όπου η συνεργασία τους είναι αναγκαία για την κομμουνιστική
αγωγή της νέας γενιάς.
Ο Α. Σ. Μακάρενκο ασχολήθηκε και με άλλα σημαντικά προβλήματα της κομμουνιστικής αγωγής όπως: Η
σεξουαλική αγωγή των νέων, η αγωγή του πατριωτισμού και του προλεταριακού διεθνισμού, η εκπολιτιστική,
επιστημονική-θεωρητική αγωγή, η αγωγή της θέλησης, του θάρρους, του χαρακτήρα. Μίλησε για τη σημασία
της αμοιβής, της ποινής, της τιμωρίας, για τη διαπαιδαγώγηση της ατομικής πράξης κλπ. Και σε αυτά τα
προβλήματα διατύπωσε πρωτότυπες και αξιόλογες απόψεις.

Σελίδα 9 / 9

KKE

Αναπαλαιωμένες αστικές προσεγγίσεις του εμφυλίου πολέμου
Δώρα Μόσχου

της Δώρας Μόσχου
Με αφορμή τη συμπλήρωση 50 χρόνων από την τραγική για το λαϊκό κίνημα λήξη του εμφυλίου πολέμου,
φαίνεται να αναζωπυρώνεται το ενδιαφέρον πολλών και διαφόρων κύκλων - πολιτικών, δημοσιογραφικών,
επιστημονικών - για τα αίτια, το χαρακτήρα και τα αποτελέσματά του. Είδαμε, το τελευταίο διάστημα,
πολυσέλιδα αφιερώματα σε «σοβαρές» και λιγότερο σοβαρές, «έγκυρες» και λιγότερο έγκυρες εφημερίδες.
Διεξήχθησαν δύο επιστημονικά συνέδρια, ένα στο Καρπενήσι και ένα στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, τα οποία,
μεταξύ άλλων, ανέδειξαν και ένα νεοφανές ενδιαφέρον πολλών νέων επιστημόνων και ερευνητών για το
ζήτημα. Δεν παραγνωρίζουμε τα θετικά στοιχεία που ενυπάρχουν στην παράμετρο αυτή.

Δεν παραγνωρίζουμε τη χρησιμότητα μιας όσο το δυνατό ψύχραιμης - δεν θα έλεγα αντικειμενικής, γιατί το
ζήτημα της αντικειμενικότητας στην ιστορία, και μάλιστα όταν πρόκειται για γεγονότα τόσο πρόσφατα, είναι
ζήτημα πολύ μεγάλης συζήτησης - προσέγγισης του συγκεκριμένου γεγονότος. Ωστόσο, η προσεκτική
παρακολούθηση και της σχετικής αρθρογραφίας, αλλά και των δύο συνεδρίων, κυρίως αυτού της Αθήνας τον
περασμένο Οκτώβριο, μας εμβάλλει σε ορισμένες σκέψεις καθόλου παρήγορες. Σκέψεις που αφορούν δύο
επίπεδα: Το επίπεδο της ιδεολογικής χρήσης της επιστήμης της ιστορίας, έτσι όπως αυτή επιχειρείται από την
αστική διανόηση - που, ωστόσο, ανενδοίαστα, κατηγορεί για τον ίδιο λόγο το ΚΚΕ, αλλά και το επίπεδο της
εξαγωγής πολιτικών συμπερασμάτων τέτιων που να επιχειρούν να ακυρώσουν, στη συνείδηση και στην
ιστορική μνήμη του ελληνικού λαού μεγάλες στιγμές της ιστορίας του, από τις οποίες θα μπορούσε να αντλήσει
διδάγματα και για τις πολιτικές συμπεριφορές και επιλογές του στο παρόν και στο μέλλον.
Η γράφουσα ανήκει στη γενιά που πρωτοπήγε στο σχολείο στα χρόνια της χούντας. Η κυρίαρχη αντίληψη των
σχολικών εγχειριδίων ήταν εκείνη που επέβαλαν οι προπαγανδιστικές υπηρεσίες του στρατού, τόσο σε επίπεδο
ουσίας όσο και σε επίπεδο ορολογίας. Ο «συμμοριτοπόλεμος», οι «εαμοβούλγαροι», οι «σφαγείς που ξεκίνησαν
τον αδελφοκτόνο πόλεμο», το «παιδομάζωμα», ήταν - κυριολεκτικά - στην ημερήσια διάταξη, τη συνεπικουρία
ανόητων προπαγανδιστικών ταινιών στις οποίες ο εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσών κομμουνιστής επέστρεφε
μετανοημένος στην αγκαλιά της μητέρας πατρίδας, της θρησκείας και της οικογένειας.
Μετά τη μεταπολίτευση, το προπαγανδιστικό σκηνικό άλλαξε: οι ανοησίες και οι χυδαιότητες σχετικά με τα
«κονσερβοκούτια» και λοιπά φονικά... εργαλεία των «σλαβοκομμουνιστών» υποχώρησαν και ήρθε στη μόδα η
συζήτηση για τα «λάθη» του ΚΚΕ. Μακριά από το ΚΚΕ η αντίληψη ότι δεν πρέπει να γίνεται κριτική - και,
κυρίως, ότι το ίδιο το Κόμμα, μέσα από τις διαδικασίες του, δεν πρέπει να κάνει την αυτοκριτική του. Αυτή
όμως η κριτική θα πρέπει να είναι ειδωμένη από τη σκοπιά της υπεράσπισης των συμφερόντων της εργατικής
τάξης και της υπόθεσης του σοσιαλισμού. Ανέκαθεν λοιπόν είχαμε την απορία για το κατά πόσον οι μόνιμοι
ανησυχούντες γι' αυτά τα περιβόητα «λάθη» πραγματικά φλέγονταν και φλέγονται από την επιθυμία να δουν
την Ελλάδα σοσιαλιστική, οπότε «νομίμως» εγκαλούν το ΚΚΕ για την απώλεια της εξουσίας, μετά το Δεύτερο
Παγκόσμιο Πόλεμο.
Οι σημερινές συζητήσεις φαίνεται να προσπαθούν να συνδυάσουν και τους δύο προηγούμενους άξονες: κοντά
στη «λαθολογία» (που παρουσιάζει μια σχετική υποχώρηση) προστίθενται εκ νέου και ολίγα...
«κονσερβοκούτια». Κάνουμε εδώ μια πρώτη προσπάθεια να αποδελτιώσουμε ορισμένες από τις πιο...
μοντέρνες ερμηνείες του εμφυλίου πολέμου και να καταδείξουμε, στο μέτρο του δυνατού, και την
αντιεπιστημονικότητά τους αλλά, και κυρίως, τους πολιτικούς στόχους τους.
Δύο είναι λοιπόν οι κυρίαρχες σήμερα αντιλήψεις: η πρώτη θέλει τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο ως ένα
επεισόδιο του «Ψυχρού Πολέμου», με την έννοια ότι οι υπερδυνάμεις (η Σοβιετική Ενωση από τη μια, η Μεγάλη
Βρετανία, και, αργότερα, οι Ηνωμένες Πολιτείες από την άλλη) χρησιμοποίησαν τους πολιτικούς φορείς στην
Σελίδα 1 / 7

KKE

Αναπαλαιωμένες αστικές προσεγγίσεις του εμφυλίου πολέμου
Δώρα Μόσχου
Ελλάδα που προσέκειντο στη μία ή στην άλλη πλευρά για να εδραιώσουν την επικυριαρχία τους στην
ανατολική Μεσόγειο, στα πλαίσια του μεταπολεμικού κόσμου. Με έναν κομψό, αλλά σαφή τρόπο, το κέντρο
βάρους σε αυτή την αντιπαράθεση τοποθετείται στον άξονα των σχέσεων ΚΚΕ - ΕΣΣΔ. Εδώ οι αντιλήψεις δεν
είναι, φαινομενικά τουλάχιστον, ενιαίες. Αλλοι μελετητές θέλουν το ΚΚΕ να δρα χωρίς την έγκριση και παρά
τις προθέσεις της ΕΣΣΔ να συμβιβαστεί με το βρετανικό και τον αμερικάνικο ιμπεριαλισμό (δεν τον ονομάζουν
φυσικά έτσι, χρησιμοποιούν τον ευφημισμό «ο δυτικός παράγων»). Σε αυτή την ερμηνεία, ο υπεύθυνος του
δράματος είναι η Σοβιετική Ενωση: για ίδια συμφέροντα, εγκατέλειψε στην τύχη του το κομμουνιστικό και
λαϊκό κίνημα στην Ελλάδα, μέσα στα πλαίσια ενός συνολικού σχεδιασμού που είχε επιβάλει στο διεθνές
κομμουνιστικό κίνημα. Η άλλη αντίληψη είναι πιο... παραδοσιακή: το ΚΚΕ εμφανίζεται ως όργανο της Μόσχας
(μίσθαρνο δε, για να χρησιμοποιήσουμε τη δική τους, μάλλον γραφική πια έκφραση) που, παραβιάζοντας τα
νόμιμα και διαπράττοντας ανταρσία, επιχείρησε να σύρει την Ελλάδα στο δρόμο του κομμουνισμού και να
παραδώσει εθνικά εδάφη στους «Σλάβους» φίλους του (sic!).
Και οι Αγγλοι; Οι Αμερικάνοι; Μα... αυτοί με μετριοπάθεια και σύνεση υποστήριζαν τις νόμιμες κυβερνήσεις
και προσπάθησαν με κάθε τρόπο να αποφύγουν την αιματοχυσία! (Οσο και αν φαίνεται απίθανο, ωστόσο
διατυπώθηκαν και τέτοιες απόψεις, όχι από λίγους, τουλάχιστον στο Συμπόσιο του Παντείου). Η δε παρουσία
τους στα ελληνικά πράγματα είχε απαντητικό χαρακτήρα, με την έννοια ότι οι καλοί αυτοί φίλοι και σύμμαχοι
προσπάθησαν να σώσουν τη νόμιμη ελληνική κυβέρνηση.
Το ΚΚΕ διεκδίκησε την εξουσία;
Ουδείς βεβαίως αρνείται την εμπλοκή ενός περιφερειακού ή τοπικού φαινομένου με τα πολιτικά δρώμενα σε
πλανητικό επίπεδο. Ωστόσο, δεν είναι ιστορικά σωστό να ακυρώνεται ο κατ΄ εξοχήν ενδογενής χαρακτήρας των
κοινωνικών συγκρούσεων που ξεσπούν σε κάθε χώρα. Στην Ελλάδα, η εργατική τάξη και η αγροτιά (εξαιρετικά
πολυάριθμη ακόμα μέχρι και το Β΄ παγκόσμιο πόλεμο) ήρθαν στο ιστορικό προσκήνιο, με την έννοια της
διεκδίκησης αυτόνομων αιτημάτων, μέσα βέβαια από το ΚΚΕ, με αφορμή ακριβώς το Β΄ παγκόσμιο πόλεμο. Το
αίτημα για εξουσία θεωρείται νόμιμο δικαίωμα κάθε κόμματος: για να είμαστε πιο ακριβείς, κάθε αστικού
κόμματος. Στο ΚΚΕ - που ωστόσο είχε δημιουργήσει φορείς πολιτικής εξουσίας μέσα από τη διαδικασία της
οργάνωσης του λαού για την αντιμετώπιση του κατακτητή - δεν αναγνωρίζεται αυτό το δικαίωμα. Αυτό είναι
λογικό και αναμενόμενο για τους απολογητές του καπιταλιστικού συστήματος και των θεσμών του. Ωστόσο,
αυτό δεν ακυρώνει το ιστορικό του δικαίωμα για κάτι τέτοιο. Αλλά και η αστική τάξη είναι λογικό ιστορικά να
προσπαθεί να διαφυλάξει την εξουσία της. Αυτές οι ενδογενείς συγκρούσεις έχουν βεβαίως και διεθνείς
αναφορές. Η ελληνική αστική τάξη, βασικός κρίκος (αν και σε υποδεέστερη θέση) του ιμπεριαλισμού στην
περιοχή μας, έχει τους φίλους της, τους συμμάχους, τους προστάτες της, οι οποίοι βλέπουν στη διάσωσή της, τη
διάσωση και των δικών τους συμφερόντων. Αυτό ισχύει τόσο για τους παραδοσιακούς «κηδεμόνες» της, τους
Βρετανούς, όσο και για τους Αμερικανούς που τους διαδέχτηκαν. Η διαπάλη ωστόσο έχει κατ' αρχήν ενδογενή
χαρακτήρα.
Βέβαια, το πρόβλημα είναι ότι το ΚΚΕ δεν άσκησε το ιστορικά νόμιμο δικαίωμά του, όχι για την κατάληψη της
εξουσίας αλλά, θα λέγαμε, τη διατήρηση και κατοχύρωση της εξουσίας, την οποία ουσιαστικά κατείχε με βάση
το συσχετισμό δυνάμεων κατά την απελευθέρωση. Οι κωλυσιεργίες και υπαναχωρήσεις που σημειώνονται στη
διάρκεια της εαμικής εθνικής αντίστασης, με πιθανή αφετηρία την υπογραφή της συμφωνίας του Λιβάνου, το
Μάιο του '44 και κορύφωση την υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας φανερώνουν όχι σωστή και
ολοκληρωμένη κατανόηση των συνθηκών που διαμορφώνονταν, του ρόλου του αγγλικού ιμπεριαλισμού και της
ντόπιας αντίδρασης, λαθεμένη στρατηγική σχετικά με το ζήτημα εξουσίας. Είναι ωστόσο ξεκάθαρο ότι η
πολιτική του ΚΚΕ δεν ήταν αυτή που παρουσιάζουν οι αντίπαλοί μας, περί «παραβίασης της νομιμότητας»
και «προσπάθειας για κατάληψη της εξουσίας».
Το διεθνές περιβάλλον
Ο ρόλος του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος και της Σοβιετικής Ενωσης στον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο δε
Σελίδα 2 / 7

KKE

Αναπαλαιωμένες αστικές προσεγγίσεις του εμφυλίου πολέμου
Δώρα Μόσχου
μπορεί να εξεταστεί έξω από το πλαίσιο που οριοθετούν τα δρώμενα της διεθνούς πολιτικής σκηνής. Είναι
γεγονός ότι η Σοβιετική Ενωση και το διεθνές κομμουνιστικό και εργατικό κίνημα ήταν ο κύριος στόχος τόσο
των δυνάμεων του Αξονα (που, εξ άλλου, ξεκίνησε τη διεθνή παρουσία του ως «Σύμφωνο Αντικομιντέρν»),
όσο και των Δυτικών «Συμμάχων» στα πλαίσια του αντιφασιστικού συνασπισμού. Ο όρος «αντιφασιστικός»
ίσχυε κατ' εξοχήν για τη Σοβιετική Ενωση και πολύ λιγότερο για τους... «Συμμάχους» της που προάσπιζαν ίδια
ιμπεριαλιστικά συμφέροντα στη σύγκρουσή τους με τις δυνάμεις του Αξονα. Το γεγονός ότι άργησαν να
ανοίξουν το δεύτερο Μέτωπο στη Νορμανδία (το άνοιξαν τελικά το Μάιο του '44, όταν ήδη είχε κερδηθεί η
μάχη του Στάλινγκραντ), αλλά και η προσπάθεια της Μεγάλης Βρετανίας για σύναψη χωριστής ειρήνης με το
Χίτλερ αποδεικνύει τις προθέσεις τους, καθόλου φιλικές οπωσδήποτε απέναντι στη Σοβιετική Ενωση (παρά
τους ισχυρισμούς του Φίλιππου Ηλιού, στο συνέδριο της Παντείου ότι από πουθενά δεν τεκμηριώνονται οι
φόβοι της Σοβιετικής Ενωσης για χωριστή ειρήνη και επίθεση εναντίον της από τη Μεγάλη Βρετανία). Εξ
άλλου, τα ίδια τα αρχεία του Φόρεϊν Οφφις αποκαλύπτουν αυτές τις προθέσεις. Μόλις το 1998 αποκαλύφθηκε
το, περιεχόμενο στα Βρετανικά Κρατικά Αρχεία, σχέδιο «Αδιανόητη Επιχείρηση». Πρόκειται για σχέδιο
επίθεσης ενάντια στην ΕΣΣΔ, το οποίο εκπονήθηκε από Βρετανούς στρατιωτικούς με παραγγελία του
Τσόρτσιλ. Στις 22/5/1945 το σχέδιο βρισκόταν στα χέρια του. Προέβλεπε επίθεση ενάντια τη Σοβιετική Ενωση
με συμμετοχή Βρετανών, Αμερικανών και Γερμανών στρατιωτών. Το σχέδιο δεν πραγματοποιήθηκε γιατί το
Συμβούλιο Αρχηγών Γενικών Επιτελείων (COS) το απέρριψε με την εξής αιτιολόγηση: «Είναι σαφές από την
ισχύ των χερσαίων δυνάμεων ότι δεν είμαστε σε θέση να αναλάβουμε την επίθεση με προοπτική να πετύχουμε
μια μέση νίκη».
Μετά το πέρας του πολέμου, μια σειρά χώρες στην ανατολική Ευρώπη, που απελευθερώθηκαν από τον
Κόκκινο Στρατό εγκαθίδρυσαν σοσιαλιστικό σύστημα. Διαμορφώνεται το σοσιαλιστικό στρατόπεδο, γεγονός
που εντείνει και βαθαίνει τις ευθύνες τόσο της Σοβιετικής Ενωσης, όσο και συνολικά των ΚΚ απέναντι στο
διεθνές κομμουνιστικό και εργατικό κίνημα. Μέσα στη στρατηγική τους πρέπει να ενσωματώσουν και την
προσπάθεια προστασίας της ίδιας της κρατικής οντότητας των νέων σοσιαλιστικών χωρών. Κάτω λοιπόν από
τις νέες, πιο περίπλοκες συνθήκες, οι σχεδιασμοί του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος οφείλουν να είναι πιο
συνολικοί και προσεκτικοί. Αυτό πιθανώς εκφράζει και το γράμμα του Γκ. Ντιμιτρόφ προς το ΚΚΕ, τις
παραμονές της υπογραφής της συμφωνίας της Βάρκιζας, το οποίο ερμηνεύεται από άσπονδους φίλους ως
προτροπή του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος προς το ΚΚΕ για παράδοση των όπλων. Παραθέτουμε
ορισμένα χαρακτηριστικά αποσπάσματα από αυτή την επιστολή:
«(...) με τη σημερινή διεθνή κατάσταση η ένοπλη ενίσχυση προς τους Ελληνες συντρόφους απέξω (είναι) γενικά
αδύνατη. Βοήθεια από μέρους της Βουλγαρίας ή της Γιουγκοσλαβίας, η οποία θα τις δέσμευε με το μέρος του
ΕΛΑΣ εναντίον ενόπλων αγγλικών δυνάμεων, σήμερα λίγο θα βοηθήσει τους Ελληνες συντρόφους, ενώ πάρα
πολύ θα μπορούσε να βλάψει τη Γιουγκοσλαβία και τη Βουλγαρία. (...)
(...) Ελληνες και ΕΛΑΣ (...) δεν πρέπει να τραβήξουν το σχοινί, αλλά να δείξουν εξαιρετική ευλυγισία και
ικανότητα χειρισμών, για να διατηρήσουν κατά το δυνατό τις δυνάμεις τους, και να περιμένουν ευνοϊκότερη
στιγμή για την πραγματοποίηση του δημοκρατικού τους προγράμματος. Για το ελληνικό (κομμουνιστικό) κόμμα
το σπουδαιότερο είναι να μην επιτρέψει να απομονωθεί από τις μάζες του ελληνικού λαού και από τις
δημοκρατικές ομάδες που ανήκουν στο ΕΑΜ».
Η επιστολή στάλθηκε στα μέσα Ιανουαρίου, μετά την αγγλική επέμβαση του Δεκέμβρη, όταν ήδη οι συνθήκες
είχαν πάψει να είναι ευνοϊκές για το ΚΚΕ και το εαμικό κίνημα, στον ίδιο βαθμό τουλάχιστον που ήσαν
ευνοϊκές μετά την απελευθέρωση. Πιστεύουμε δε ότι αποκαλύπτει ακριβώς τις νέες δυνατότητες, αλλά και τις
νέες δυσκολίες που αντιμετώπιζε το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα, στο τέλος του πολέμου. Οπωσδήποτε όμως,
δε δίνει έτοιμες «συνταγές» στο ΚΚΕ ούτε και του υπαγορεύει την παραπέρα στάση του. Η συμφωνία της
Βάρκιζας (που, εξ άλλου, πόρρω απέχει του πνεύματος, αλλά και της ουσίας του γράμματος) αποτελεί
αρνητικό επίτευγμα του ίδιου του Κόμματος. Δε συναρτάται με καμμία «εγκατάλειψη» του ΚΚΕ και του αγώνα
του ελληνικού λαού από το διεθνές Κομμουνιστικό Κίνημα, αλλά με τις επεξεργασίες και πολιτικές επιλογές
στις οποίες και προηγουμένως αναφερθήκαμε.
Σελίδα 3 / 7

KKE

Αναπαλαιωμένες αστικές προσεγγίσεις του εμφυλίου πολέμου
Δώρα Μόσχου
Εάν όμως αυτή ήταν η πολιτεία του ΚΚΕ (που δεν αξιοποίησε το ιστορικά - αλλά και θεσμικά, έτσι όπως είχαν
διαμορφωθεί τα πράγματα, θεμελιωμένο δικαίωμά του στην επαναστατική διεκδίκηση της εξουσίας), καθώς
και η πολιτεία του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος, τί θα μπορούσε να πει κανείς για την πολιτεία της
ελληνικής αστικής τάξης και των δικών της συμμάχων; Πολύ γνωστό είναι ότι η επίσημη πολιτική ηγεσία της
χώρας, τα αστικά κόμματα και οι πολιτικοί τους φορείς εγκατέλειψαν τον ελληνικό λαό στην τύχη του, μετά
την κατάληψη της χώρας από τους γερμανούς. Στόχος τους στη Νότια Αφρική και στο Κάιρο, όπου κατέφυγαν
για να μηχανορραφούν ανενόχλητοι, ήταν η με κάθε τρόπο διαφύλαξη της εξουσίας της τάξης τους. Σημαντικό
αρωγό σε αυτή την προσπάθεια βρήκαν το βρετανικό παράγοντα - πάγιο σύμμαχό τους, από τα γεννοφάσκια,
στην κυριολεξία, του ελληνικού κράτους. Εξ άλλου, η Μεγάλη Βρετανία είχε σημαντικότατα ίδια συμφέροντα
στην ανατολική λεκάνη της Μεσογείου. Ετσι λοιπόν, σε όλη τη διάρκεια της αντίστασης, οι Βρετανοί ενίσχυαν
ποικιλοτρόπως τις αντιελασίτικες ένοπλες ομάδες (ο χαρακτηρισμός τέτοιων ομάδων, όπως πχ. του ΕΔΕΣ, ως
«αντιστασιακών», είναι, κατά τη γνώμη μας, παραπάνω από έωλος) ενώ, από την άλλη, υπονόμευαν με όλα τα
μέσα, πολιτικά και στρατιωτικά, την εαμική εθνική αντίσταση. Εχει δε ιδιαίτερο ενδιαφέρον το γεγονός ότι οι
Βρετανοί, εκφράζοντας μια συνολικότερη στρατηγική του ιμπεριαλισμού, είχαν συνάψει μια «συμφωνία
κυρίων» με τους γερμανούς, υποσχόμενοι ότι θα τους αφήσουν να αποχωρήσουν ανενόχλητοι από την Ελλάδα.
Ο Τσόρτσιλ θεωρούσε κομβική για τη Μεγάλη Βρετανία την παραμονή της Ελλάδας στη δική της «σφαίρα
επιρροής», για να χρησιμοποιήσουμε μια έκφραση της τρέχουσας ορολογίας. Θεωρούσε δε ότι η «απώλειά» της
θα προκαλούσε την «απώλεια» της Ιταλίας και της Τουρκίας. Οπως ο ίδιος γράφει στα «Απομνημονεύματά»
του «σκέφτηκαν στην αρχή» - εννοεί τον εαυτό του και το Ρούσβελτ - «ότι ήταν υποχρεωμένοι να επέμβουν στις
εσωτερικές υποθέσεις της Ελλάδας τη στιγμή της απελευθέρωσης». Δεν νομίζουμε ότι χρειάζεται να
αναφερθούμε σε γεγονότα ήδη γνωστά (πχ. τον τραγικό Δεκέμβρη του '44) για να δούμε με πόση αγριότητα
πραγματοποιήθηκε αυτή η επέμβαση, ώστε να διαφυλαχθούν τόσο τα συμφέροντα της τότε υπερδύναμης, όσο
και εκείνα του 1945, μετά την υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας που σηματοδότησε ένα πραγματικό
πογκρόμ εναντίον των κομμουνιστών και των αγωνιστών της εαμικής εθνικής αντίστασης.
Από μια άλλη πλευρά, μια όχι ασήμαντη μερίδα της άρχουσας τάξης (και, μάλιστα, εκείνη που ήλεγχε τους
κατασταλτικούς μηχανισμούς) συνεργάστηκε ανοιχτά με τον κατακτητή, με σαφώς διατυπωμένο στόχο τη
συντριβή του κομμουνιστικού λαϊκού κινήματος. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι οι κομμουνιστές
κρατούμενοι των φυλακών παραδόθηκαν με πρωτόκολλο στους Γερμανούς κατακτητές, μετά την κατάληψη
της Αθήνας, από τις αποχωρούσες ελληνικές αρχές. Ο σχηματισμός των διαβόητων «Ταγμάτων Ασφαλείας», η
διατήρηση της Ειδικής Ασφάλειας (που συνέλαβε και εκτέλεσε με βασανιστήρια την Ηλέκτρα Αποστόλου)
αποδεικνύει ακριβώς την ύπαρξη «συγκοινωνούντων δοχείων» ανάμεσα στους ήδη υπάρχοντες μηχανισμούς
καταστολής της ελληνικής άρχουσας τάξης και στα στρατιωτικά και αστυνομικά σώματα του κατακτητή.
Αποκαλυπτικό είναι και το εξής στοιχείο που αναφέρει ο Κ. Πυρομάγλου: «Συνομιλίαι του Πρωθυπουργού
Τσολάκογλου μετά των πολιτικών ηγετών της Χώρας. Είδηση ληφθείσα από τας Αθηναϊκάς Εφημερίδας της 8
Μαΐου 1941: Ο Πρωθυπουργός κ. Τσολάκογλου εδέχθη χθες τους Πολιτικούς ηγέτες της Χώρας, κ.κ.
Πάγκαλον, Γονατάν, Οθωναίον, Κ. Τσαλδάρην, Γ. Παπανδρέου, Π. Κανελλόπουλον, Β. Δηλιγιάννην, Γ.
Πεσματζόγλου, Γ. Μερκούρην, Βελέντζαν και Περ. Ράλλην. Μετά τας συνομιλίας εδόθη εις τον Τύπον η κάτωθι
επίσημος ανακοίνωσις: Ο κ. Πρωθυπουργός ήκουσε μετά προσοχής τας γνώμας των ανδρών τούτων, αφού
εξέθεσε την κατάστασιν και τας ακολουθητέας κατευθύνσεις της Κυβερνήσεως. Πάντες ανεγνώρισαν ότι η
Κυβέρνησις Εθνικής Ανάγκης είναι επιβεβλημένον να υποστηριχθή εκ μέρους πάντων των Ελλήνων άνευ
επιφυλάξεων και ειλικρινώς. Επίσης πάντες ανεγνώρισαν το σφάλμα του εκπεσόντος καθεστώτος να
κηρύξη τον πόλεμον κατά της Γερμανίας και διεκήρυξαν το χάσμα, το οποίον χωρίζει την Ελλάδα από την
Κυβέρνησιν των εν Κρήτη εγκατασταθέντων φυγάδων. Πολλοί εξ αυτών εξεδήλωσαν τον ζωηρόν
αποτροπιασμόν των, διότι οι φυγάδες ούτοι δεν συνεταύτισαν τας τύχας των με τον Ελληνικόν Λαόν, τον
οποίον εκτός της συμφοράς του πολέμου απεγύμνωσαν δια της αφαιρέσεως του Δημοσίου Χρήματος...».

Σελίδα 4 / 7

KKE

Αναπαλαιωμένες αστικές προσεγγίσεις του εμφυλίου πολέμου
Δώρα Μόσχου
Να τι έγραψε επίσης, από τη Νίκαια της Γαλλίας στις 21 του Απρίλη 1941 ο Νικόλαος Πλαστήρας,
απευθυνόμενος κατά πάσα πιθανότητα προς τον Κομνηνό Πυρομάγλου, στενό φίλο και συνεργάτη του,
υπαρχηγόν αργότερα του ΕΔΕΣ: «Είμαι της γνώμης ότι πρέπει να γίνει κυβέρνησις φιλογερμανική για να
καταστήσωμεν λιγότερο οδυνηράν την ήτταν. Αυτό πρέπει να γίνη και αν ακόμη θα ηξεύραμε ότι ο πόλεμος θα
ετελείωνε και μετά τινας μόνον μήνας με τελείαν ήτταν του άξονος (όπερ απίθανον)».
Η άκρως ενδιαφέρουσα αυτή επιστολή, που έφερε στο φως της δημοσιότητας ο Γεράσιμος Αποστολάτος,
πρώην υπουργός, γράφτηκε τις μέρες που οι Γερμανοί είχαν καταλάβει τη Θεσσαλονίκη, τη Λάρισα και
προχωρούσαν ακάθεκτοι προς την Αθήνα.
Η αριθμητική της βίας ένας τρόπος για να δικαιώνεις ταξικές επιλογές
Μέχρι στιγμής, ασχοληθήκαμε με εκείνες τις προσεγγίσεις στο ζήτημα του Εμφυλίου Πολέμου που επιχειρούν
να τον εντάξουν στο διεθνές πλαίσιο, δικαιώνοντας, εν πολλοίς, (αθωώνοντας, έστω) την πολιτική του
ιμπεριαλισμού στο «ελληνικό ζήτημα».
Μια άλλη όμως, κυρίαρχη στις συζητήσεις του τελευταίου διαστήματος αντίληψη, έχει μια πρωτοτυπία:
Επιχειρεί να συνδυάσει τις πιο πρωτόγονες, έως και χυδαίες αντικομμουνιστικές αντιλήψεις με την
«επιστημονική», «αντικειμενική» προσέγγιση του γεγονότος. Χρησιμοποιείται η μέθοδος της αξιοποίησης της
«προφορικής μνήμης», ή της «ποσοτικής ιστορίας» ώστε να διαμορφωθούν μοντέλα, με βάση τα οποία μπορούν
να ερμηνευθούν συνολικότερα οι τάσεις στην ιστορία (ως πράξη) και να εξαχθούν συμπεράσματα
επιστημονικού και πολιτικού χαρακτήρα. Αρκετές ανακοινώσεις στο συνέδριο της Παντείου έδωσαν τον τόνο.
Θα σταθώ στην παρουσίαση που έκαναν δύο μελετητές, χρησιμοποιώντας μαρτυρίες κατοίκων από δύο χωριά
της Πελοποννήσου, ένα στην Αργολίδα και ένα στην Πυλία. Κατέγραψαν και ανέλυσαν ποσοτικά τη συμμετοχή
των κατοίκων του χωριού στο ΕΑΜ, στον ΕΛΑΣ και στην ΕΠΟΝ, αλλά και στα Τάγματα Ασφαλείας, καθώς
και τους λόγους για τους οποίους προσχώρησαν στον ένα ή στον άλλο χώρο. Επίσης, κατέγραψαν τα
περιστατικά μαζικής βίας τα οποία εκδηλώθηκαν εκατέρωθεν και καταμέτρησαν τον αριθμό των θυμάτων και
από τις δύο πλευρές. Ας μας επιτραπεί να παραθέσουμε συνοπτικά τα συμπεράσματα των δύο ερευνητών που
ταυτίζονταν, εν πολλοίς (όχι όμως σε όλα) ως μεθοδολογία και αντίληψη:
-  Το ΕΑΜ δεν είχε μαζική λαϊκή βάση (σ.σ. αναφερόμαστε στην περίοδο της ναζιστικής κατοχής και της
Εθνικής Αντίστασης). Αποτελούσε όμως οργανωμένη εξουσία και, μάλιστα, με χαρακτηριστικά καταπιεστικά
και τρομοκρατικά. Ο κόσμος λοιπόν εξαναγκαζόταν να το ακολουθήσει.
-  Το ΕΑΜ και ο ΕΛΑΣ προέβησαν συχνότατα σε μαζικές εκκαθαρίσεις και εκτελέσεις, ξεπερνώντας,
πολλές φορές, τον αριθμό των προσώπων που εκτέλεσαν τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής.
-  Η ένταξη των αγροτικών πληθυσμών στο ΕΑΜ ή στα Τάγματα Ασφαλείας δεν έγινε στη βάση
ιδεολογικών ή ταξικών κριτηρίων, αλλά κυρίως στη βάση προσωπικών ερίδων που ενδημούσαν στις κλειστές,
αγροτικές κοινωνίες των χωριών.
-  Βιαιότητες διεπράχθησαν βεβαίως εκατέρωθεν. Ωστόσο, όπως τόνισε η μία εκ των δύο ερευνητών «κάτω
από αυτό το πρίσμα το ερώτημα «ποιος ήρξατο χειρών αδίκων» δεν έχει απολύτως κανένα ιστορικό νόημα».

Ετσι λοιπόν: η ιστορία ως περιγραφή... αγώνα μπάσκετ, όπου το ανθρώπινο αίμα καταμετράται δίκην...
καλαθιών και κερδίζει (ή χάνει) ιστορικά και ηθικά, εν τω προκειμένω, όποιος έχει την αριθμητική υπεροχή σε
θύματα ή θύτες. Τελευταία, έχει αναπτυχθεί μια γαλλογερμανική σχολή τέτοιου προσανατολισμού, η οποία, εν
πολλοίς, στοχεύει στην αθώωση των εγκλημάτων του ναζισμού και του φασισμού. Στο ίδιο κλίμα βρίσκεται και
η λογική των «ίσων αποστάσεων» σύμφωνα με την οποία η ναζιστική Γερμανία και η Σοβιετική Ενωση είχαν
όμοια καθεστώτα, με κοινό χαρακτηριστικό τον «αντιαστικό ολοκληρωτισμό», ή αλλιώς ο «κόκκινος και
μαύρος φασισμός».
Η ιστορία ωστόσο δεν είναι στατιστική. Οι στατιστικές μετρήσεις και τα ποσοστά μπορεί, σε ένα ορισμένο
Σελίδα 5 / 7

KKE

Αναπαλαιωμένες αστικές προσεγγίσεις του εμφυλίου πολέμου
Δώρα Μόσχου
βαθμό να καταγράφουν τάσεις, δεν είναι όμως σε θέση από μόνα τους, εάν δεν υπάρχει η κατάλληλη
μεθοδολογική αξιοποίηση, να αποκαλύψουν όλους εκείνους τους παράγοντες που διαμορφώνουν τις ιστορικές
πραγματικότητες. Η ποσοτική διάσταση της βίας, στη διάρκεια της αντίστασης και του εμφυλίου πολέμου είναι
άραγε από μόνη της σε θέση να αποκαλύψει με τίνος το μέρος ήταν το δίκαιο και με τίνος το άδικο; Το ΕΑΜ και παρά τις αντίθετες διακηρύξεις των εν λόγω, και άλλων, θεωρούμενων εγκυρότερων, μελετητών - σύμφωνα
με όλα τα στοιχεία που διαθέτουμε, σύμφωνα ακόμα και με ομολογίες αστών πολιτικών και διανοητών, είχε τη
στήριξη της πλειοψηφίας του ελληνικού λαού. Φυσικά και δεν εντάχθηκαν όλοι σε αυτό με τον ίδιο βαθμό
συνειδητότητας. Φυσικά και σε κλειστές κοινωνίες, οι προσωπικές αντιπαλότητες εμπλέκονταν, σε ένα βαθμό,
με τις πολιτικές επιλογές. Ομως, τίποτε από αυτά τα δύο δε μπορεί να ακυρώσει το γεγονός ότι το ΕΑΜ
διερμήνευσε τη θέληση της πλειοψηφίας του ελληνικού λαού για εθνική απελευθέρωση και ότι μετασχημάτισε,
κατά μεγάλο βαθμό, αυτό το αίτημα σε απαίτηση και για κοινωνική απελευθέρωση.
Το ΕΑΜ βεβαίως και άσκησε βία: βία επαναστατική και απελευθερωτική. Βεβαίως και άσκησε εξουσία σε μια
περίοδο κατά την οποία η αστική τάξη και τα κόμματά της ήταν υπαρκτά στην κατεχόμενη Ελλάδα μόνο στο
πρόσωπο εκείνων των φορέων τους που ανοιχτά συνεργάστηκαν με τους κατακτητές. Αυτή η εξουσία δε
λειτούργησε ως μια προοικονομία θεσμών που θα μπορούσαν να καθιερωθούν σε μια σοσιαλιστική Ελλάδα. Εξ
άλλου, δε γνωρίζουμε παράδειγμα στην ιστορία που μια δύναμη επαναστατική (είτε φορέας
εθνικοαπελευθερωτικής είτε κοινωνικής επανάστασης) να μη χρησιμοποίησε βία ενάντια στους αντιπάλους
της. Αυτή η βία, η επαναστατική, η απελευθερωτική, δε νομιμοποιείται όπως η βία του επίσημου κράτους. Η
βία του κράτους νομιμοποιείται μέσω των θεσμών που το ίδιο διαμορφώνει ώστε να κατοχυρώσει και να
επεκτείνει την εξουσία της τάξης που εκπροσωπεί. Η επαναστατική βία όμως νομιμοποιείται από την ίδια τη
λειτουργία της μέσα στην ιστορία, από την ίδια την ιστορική αναγκαιότητα κατίσχυσης του καινούργιου επάνω
στο παλιό. Αυτή ήταν η βία του ΕΑΜ απέναντι στους Γερμανούς κατακτητές και τους συνεργάτες τους και,
όπως θα δούμε παρακάτω, τέτοια ήταν και η βία που άσκησε ο ΔΣΕ - βία απαντητική και απελευθερωτική.
Η προσπάθεια λοιπόν των εν λόγω επιστημόνων είναι να παρουσιάσουν ελλειμματική τη συνείδηση και τη
συμμετοχή του λαού ακόμα και στην Εθνική Αντίσταση. Παραγνωρίζεται ο ταξικός χαρακτήρας της βίας που
ασκήθηκε και υποτιμάται η βία που ασκήθηκε από την αστική τάξη σχεδόν αμέσως μετά την απελευθέρωση
(αλλά και κατά τη διάρκειά της, όπως προαναφέραμε) από τους Γερμανούς, με την ενεργητική μάλιστα
συμμετοχή των Βρετανών συμμάχων της. Χαρακτηριστικό - και κεντρικό - επεισόδιο αυτής της βίας είναι τα
επονομαζόμενα «Δεκεμβριανά», σταθμό της επέμβασης του βρετανικού και αργότερα αμερικάνικου
ιμπεριαλισμού. Δεν είναι όμως αμελητέα, κάθε άλλο μάλιστα, σε ορισμένες δε περιπτώσεις παίρνουν και
τρομακτικές διαστάσεις - τα κρούσματα λευκής βίας και τρομοκρατίας στην ύπαιθρο. Η τρομοκρατία
κορυφώνεται μετά την υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας. Το ΚΚΕ και το ΕΑΜ, ψυχή και ρακοκοκκαλιά
της Εθνικής Αντίστασης, βρέθηκαν στη δυσάρεστη και επισφαλή θέση να δίνουν μάχη για την ίδια τη βιολογική
επιβίωση των μελών τους.
Η έκρηξη του εμφυλίου πολέμου οφείλεται στις απροκάλυπτα εχθρικές ενέργειες της εγχώριας αστικής τάξης
και του βρετανικού ιμπεριαλισμού. Ο τρίχονος αγώνας του ΔΣΕ ήταν ένας αγώνας δίκαιος, απελευθερωτικός
με έντονα τα χαρακτηριστικά ενός ταξικού, αντιιμπεριαλιστικού αγώνα, που στρέφονταν όχι μόνο ενάντια στις
ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις στην Ελλάδα, αλλά και στις γενικότερες στρατηγικές επιδιώξεις του ιμπεριαλισμού
στα Βαλκάνια, την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Τα λάθη ή τα προβλήματα πολιτικής στρατηγικής και
στρατιωτικής τακτικής που μπορεί να συνέβησαν (και κανείς δεν αρνείται ότι υπήρξαν τέτοια) στη διάρκειά του
δεν ακυρώνουν, κατά κανένα τρόπο, αυτό του το χαρακτήρα.
Η εκ νέου επιχειρούμενη αμαύρωση του αγώνα του ΔΣΕ πιστεύουμε ότι δεν έχει τις ρίζες της στην
«αντικειμενική», «επιστημονική» θεώρηση της πραγματικότητας της εποχής, αλλά σε ξεκάθαρα πολιτικούς
στόχους. Οι αγώνες των λαών εμφανίζονται είτε ως αυθόρμητα κινήματα στα οποία εμπλέκονται περισσότερο
προσωπικές συγκρούσεις, είτε ως εκδηλώσεις «ασκήσεων επί χάρτου» των μεγάλων δυνάμεων (οι οποίες εξ
άλλου καθορίζονται ως τέτοιες από την εδαφική έκταση, την οικονομική και στρατιωτική ισχύ και δε
διαφοροποιούνται ως προς το σύστημα, την ιδεολογία και τη θέση τους στη διεθνή πολιτική σκηνή). Με αυτό
Σελίδα 6 / 7

KKE

Αναπαλαιωμένες αστικές προσεγγίσεις του εμφυλίου πολέμου
Δώρα Μόσχου
όμως τον τρόπο, επιχειρείται μια σοβαρή παραχάραξη της ιστορίας και ένα επικίνδυνο πολιτικό συμπέρασμα:
ακυρώνεται ο ρόλος του συνειδητού υποκειμενικού παράγοντα στο ιστορικό γίγνεσθαι και, στην πράξη,
προτείνεται και σήμερα η απενεργοποίησή του: είτε με τη συκοφάντηση της πρωτοπορίας του είτε με την
ακύρωση της δυνατότητας υλοποίησης των οραμάτων του «αφού όλα καθορίζονται από πάνω».
Ομως.... αυτός είναι ένας καθαρά ταξικός τρόπος να αντλείς μηνύματα από την ιστορία. Συνάδει δε απολύτως
με τα συμφέροντα και τις επιλογές της αστικής τάξης που θέλει να μας πείσει ότι η ιστορία τελείωσε. Υπάρχει
και ο άλλος ταξικός τρόπος. Υπάρχει η μέθοδος που μας οδηγεί όχι μόνο στο να ερμηνεύσουμε τον ελληνικό
εμφύλιο πόλεμο, αλλά και να παραδειγματιστούμε από αυτόν: Από το θάρρος των μαχητών του, που
αντιμετώπισαν τη μια μετά την άλλη δύο πανίσχυρες ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, εξαναγκάζοντας μάλιστα τη
δεύτερη να χρησιμοποιήσει όπλα τελευταίας τεχνολογίας για την εποχή, ώστε να κάμψει το φρόνημα και το
κίνημά τους (εννοούμε τις βόμβες ναπάλμ, που χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά εναντίον των μαχητών του
ΔΣΕ και, αργότερα, στον πόλεμο του Βιετνάμ). Από τα λαϊκά και αντιιμπεριαλιστικά του οράματα. Από την ίδια
την αρνητική πείρα της δεκαετίας '40-'50: τα σφάλματα στρατηγικής που οδήγησαν ένα λαϊκό κίνημα, δυνάμει
νικηφόρο, σε έναν απαντητικό πλέον πόλεμο, σε έδαφος δυσχερέστερο πια για τις λαϊκές δυνάμεις. Αυτά τα
οράματα, αυτά τα μηνύματα, αυτά τα διδάγματα, αυτή η δυναμική, δε μπορούν να κλειστούν σε απρόσωπες
στατιστικές που σκυλεύουν το χυμένο αίμα και τις θυσίες, που αντικαθιστούν τον ιστορικό με το λογιστή και
που επιχειρούν - άλλο αν δεν μπορούν, από τα ίδια τα πράγματα, να το κατορθώσουν - να αντικαταστήσουν
την ιστορία με την εσαεί... διοίκηση επιχειρήσεων, στα πλαίσια ενός αιώνιου καπιταλιστικού συστήματος.

Σελίδα 7 / 7

KKE

Ι. Β. Στάλιν, «Οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ»
Ι. Β. Στάλιν

Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή», 1998
Στα 120 χρόνια από τη γέννηση του διαπρεπούς ηγέτη της ΕΣΣΔ Ι. Β. Στάλιν (1879), προτείνουμε στους
αναγνώστες και αναγνώστριες να μελετήσουν το έργο του «ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ
ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΣΣΔ», «Σύγχρονη Εποχή», 1998.
Η πρώτη έκδοση σε ελληνική μετάφραση έγινε από τις εκδόσεις της ΚΕ του ΚΚΕ το 1952.
Το έργο του Ι. Στάλιν «Οικονομικά Προβλήματα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ» αποτελεί τις συνολικές
παρατηρήσεις που διατύπωσε ο συγγραφέας του κατά τη διαδικασία συγγραφής Εγχειριδίου της Πολιτικής
Οικονομίας στην ΕΣΣΔ, στις αρχές της δεκαετίας του ΄50.
Αποτελείται από τα εξής τέσσερα μέρη:
I) Παρατηρήσεις πάνω σε οικονομικά ζητήματα σχετικά με τη συζήτηση του Νοέμβρη του 1951, που
φέρει ημερομηνία 1 Φλεβάρη 1952.
II) Απάντηση στον σ. Αλέξανδρο Ιλιτς Νότκιν, με ημερομηνία 21 Απρίλη 1952.
III)Τα λάθη του σ. Δ. Λ. Γιαροσένκο, με ημερομηνία 22 Μάη 1952.
IV) Απάντηση στους συντρόφους Σάνινα Α. Β. και Βένζερ Β. Γ., με ημερομηνία 28 Σεπτέμβρη 1952.

Στο σύνολό του το έργο διατυπώνει τις απόψεις του συγγραφέα για σημαντικά θέματα της πολιτικής
οικονομίας του σοσιαλισμού, συμπυκνώνει τις θεωρητικές προσεγγίσεις και το διάλογο που αναπτύχθηκε γύρω
από αυτά, με κεντρικό ζήτημα ποιοί νόμοι και πώς δρουν στο επαναστατικό μεταβατικό πέρασμα από τον
καπιταλισμό στον κομμουνισμό, δηλαδή κατά τη διάρκεια της σοσιαλιστικής οικοδόμησης.
Το έργο έχει αυτοτελή αξία, αποτελεί συμβολή στην ανάπτυξη της οικονομικής θεωρίας για τον επιστημονικό
σοσιαλισμό-κομμουνισμό. Ταυτόχρονα αναδεικνύεται έμμεσα η ιδεολογικο-πολιτική διαπάλη για τη διαδικασία
της οικοδόμησης της κομμουνιστικής κοινωνίας, σα νέου κοινωνικο-οικονομικού σχηματισμού, ανώτερου του
καπιταλιστικού, αλλά και της σοσιαλιστικής κοινωνίας, σαν κατώτερης βαθμίδας αυτού του νέου
κοινωνικο-οικονομικού σχηματισμού, σαν το μακρόχρονο επαναστατικό μεταβατικό πέρασμα από τον παλιό
στο νέο τρόπο παραγωγής.
Πυρήνας του έργου είναι η τοποθέτηση στα ζητήματα-ερωτήματα: Πάνω σε ποιά αντικειμενική οικονομική
βάση μπορούν να αναπτυχθούν ποιές κοινωνικές αντιθέσεις; Στην κατεύθυνση ποιών οικονομικών νομοτελειών
μπορούν να λυθούν κοινωνικές αντιθέσεις ή μπορεί να οδηγήσουν σε όξυνση της ταξικής πάλης; Ποιός είναι ο
ρόλος του συνειδητού υποκειμενικού παράγοντα, ο ρόλος του κόμματος ως φορέα συνένωσης της
επαναστατικής θεωρίας με την επαναστατική πολιτική; Ειδικότερα, ποιός είναι ο ρόλος της επαναστατικής
θεωρίας στη διαμόρφωση οικονομικής πολιτικής από τα αρμόδια όργανα του επαναστατικού εργατικού
κράτους;
Το γεγονός ότι τα ζητήματα πολιτικής οικονομίας του σοσιαλισμού - κομμουνισμού εμπλέκονται με την
ιδεολογικο-πολιτική διαπάλη, η οποία εκδηλώνεται και μέσα στο επαναστατικό κόμμα της εργατικής τάξης στο ίδιο το Πανενωσιακό ΚΚ (μπ), αργότερα ΚΚΣΕ - φαίνεται καθαρότερα σήμερα.

Σελίδα 1 / 4

KKE

Ι. Β. Στάλιν, «Οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ»
Ι. Β. Στάλιν
Η «τύχη» του έργου του Ι. Στάλιν «Οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ» ήταν ανάλογη
της συνολικής στάσης που διαμορφώθηκε στη συνέχεια απέναντι σ΄ εκείνη την ιστορική περίοδο οικοδόμησης
του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ, που στην κορυφή της ηγεσίας του κόμματος βρισκόταν ο συγγραφέας του έργου.
Η «τύχη» του έργου συνδέθηκε ή καλύτερα καθορίσθηκε από την συνολική ιδεολογικο-πολιτική στροφή που
έγινε στο 20ό Συνέδριο του κόμματος (1956).
Αλλες δημοσιεύσεις, όπως αρθρογραφία γύρω από το έργο, ελάχιστα είναι γνωστές στο ελληνικό αναγνωστικό
κοινό με το ανάλογο ενδιαφέρον.
-  Στο έργο αναδεικνύεται η ανάγκη γνώσης των νομοτελειών που δρουν, ανεξάρτητα από τη θέληση όχι
μόνο γενικά των ανθρώπων αλλά και του ίδιου του Κόμματος και των κρατικών οργάνων της σοσιαλιστικής
εξουσίας, σε όλη την επαναστατική μεταβατική περίοδο προς τον κομμουνισμό.
Η «αγνόηση» των νόμων που δρουν αντικειμενικά μπορεί να εκφρασθεί είτε με τη λαθεμένη αντίληψη, την
αυταπάτη, είτε τη συνειδητή επιλογή για «ριζικό μετασχηματισμό» των νόμων πάνω στη βάση της σχεδιασμένης
οικονομίας. Ο Ι. Στάλιν σημειώνει στο έργο:
«Λένε, ότι η ανάγκη της ισόμετρης (αναλογικής) ανάπτυξης της λαϊκής οικονομίας της χώρας μας δίνει τη
δυνατότητα στη σοβιετική εξουσία να εκμηδενίσει του οικονομικούς νόμους που υπάρχουν και να
δημιουργήσει καινούργιους. Αυτό είναι ολότελα λάθος. Δεν επιτρέπεται να συγχέουμε τα χρονιάτικα και τα
πεντάχρονα πλάνα μας με τον αντικειμενικό νόμο της ισόμετρης αναλογικής ανάπτυξης της λαϊκής οικονομίας.
Ο νόμος της ισόμετρης ανάπτυξης της λαϊκής οικονομίας ξεπρόβαλλε σαν αντίβαρο στο νόμο του
ανταγωνισμού και της αναρχίας της παραγωγής που επικρατεί στον καπιταλισμό. Ξεπρόβαλλε πάνω στη βάση
της κοινωνικοποίησης των μέσων παραγωγής, αφού προηγούμενα ο νόμος του ανταγωνισμού και της αναρχίας
στην παραγωγή έπαψε να ισχύει. Μπήκε σε ενέργεια, γιατί η σοσιαλιστική λαϊκή οικονομία μπορεί να
λειτουργήσει μοναχά πάνω στη βάση του οικονομικού νόμου της ισόμετρης ανάπτυξης της λαϊκής οικονομίας.
Αυτό σημαίνει ότι ο νόμος της ισόμετρης ανάπτυξης της λαϊκής οικονομίας, δίνει τη δυνατότητα στα όργανά
μας, που εκπονούν τα σχέδια, να σχεδιάζουν σωστά την κοινωνική παραγωγή.
Ομως η δυνατότητα δεν πρέπει να συγχέεται με την πραγματικότητα. Είναι δύο πράγματα διαφορετικά. Για να
μετατραπεί η δυνατότητα αυτή σε πραγματικότητα, χρειάζεται να μελετήσουμε αυτόν τον οικονομικό νόμο,
χρειάζεται να τον καταχτήσουμε, χρειάζεται να μάθουμε να τον εφαρμόζουμε με πλήρη κατανόηση, χρειάζεται
να φτιάχνουμε τέτια πλάνα, που να αντανακλούν πέρα για πέρα τις απαιτήσεις αυτού του νόμου. Δε θα
μπορούσαμε να πούμε ότι τα χρονιάτικα και πεντάχρονα πλάνα μας αντανακλούν πέρα για πέρα τις
απαιτήσεις αυτού του οικονομικού νόμου».
-  Για την εμπορευματική παραγωγή και το νόμο της αξίας στο σοσιαλισμό, ως κατώτερη βαθμίδα του
κομμουνισμού, ο Ι. Στάλιν επισημαίνει ότι όσο διατηρείται η εμπορευματική παραγωγή και ένα μέρος της
κατανομής γίνεται ανάλογα με την «προσφερόμενη εργασία», διατηρείται σε λειτουργία και ο νόμος της
αξίας.
Ο συγγραφέας του έργου επισημαίνει σε ποιους τομείς της παραγωγής έχει καταργηθεί η εμπορευματική
παραγωγή: Στην παραγωγή μέσων παραγωγής, που χρησιμοποιούνται τόσο στη βιομηχανία όσο και στην
αγροτική παραγωγή. Η κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής και της γης - με την κρατική μορφή της
κοινωνικής ιδιοκτησίας - εξασφαλίζει και την κατάργηση της μισθωτής εργασίας ως εμπόρευμα.
Εμπορευματική μορφή παίρνουν τα προϊόντα ατομικής κατανάλωσης, η ανταλλαγή προϊόντων παραγωγής
ανάμεσα στους δυο τομείς της οικονομίας - τη βιομηχανία και την αγροτική οικονομία. Ταυτόχρονα
διατηρείται η εμπορευματική μορφή για τα μέσα παραγωγής και τα προϊόντα που μπαίνουν στο εξωτερικό
εμπόριο. Ακριβώς αυτή η εμπορευματική μορφή των μέσων παραγωγής που γίνονται αντικείμενα εξωτερικού
εμπορίου είναι που έκανε τόσο τον Λένιν όσο και τον Στάλιν να επιμένουν στο κρατικό μονοπώλιο του
Σελίδα 2 / 4

KKE

Ι. Β. Στάλιν, «Οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ»
Ι. Β. Στάλιν
εξωτερικού εμπορίου, ακόμη και στις συνθήκες της ΝΕΠ, δηλαδή σε συνθήκες ορισμένης ανοχής, ορισμένων
παραχωρήσεων προς την καπιταλιστική παραγωγή.
Σε αυτή τη βάση ο νόμος της αξίας στο σοσιαλισμό «δεν περιορίζεται στη σφαίρα της εμπορευματικής
παραγωγής. Επεκτείνεται επίσης στην παραγωγή. Είναι αλήθεια ότι ο νόμος της αξίας δεν παίζει ρυθμιστικό
ρόλο στη σοσιαλιστική μας παραγωγή, παρόλα αυτά επιδρά πάνω στην παραγωγή και αυτό δε μπορεί να μην
το πάρει κανείς υπόψη του στη διεύθυνση της παραγωγής. Το γεγονός είναι ότι τα καταναλωτικά προϊόντα που
είναι απαραίτητα για να αναπληρώσουν την εργατική δύναμη που ξοδεύεται στη διάρκεια της παραγωγής,
παράγονται στη χώρα μας και πραγματοποιούνται σαν εμπορεύματα που υπόκεινται στην ενέργεια του νόμου
της αξίας. Κι εδώ ακριβώς γίνεται φανερή η επίδραση του νόμου της αξίας πάνω στην παραγωγή. Σε σχέση με
αυτό στις επιχειρήσεις έχουν πρακτική σημασία ζητήματα τέτοια, όπως είναι το ζήτημα του οικονομικού
προϋπολογισμού και της αποδοτικότητας, το ζήτημα του κόστους της παραγωγής, το ζήτημα των τιμών κτλ.
Για το λόγο αυτό οι επιχειρήσεις μας δε μπορούν να ενεργούν και δεν πρέπει να ενεργούν δίχως να παίρνουν
υπ΄ όψη τους το νόμο της αξίας».
Στο σημείο αυτό, αξίζει να υπενθυμιστεί, ότι το ζήτημα της «αποδοτικότητας», κατά τη δεκαετία του ΄60, με
τις γνωστές ως μεταρρυθμίσεις του Κοσίγκιν, ερμηνεύτηκε έτσι, ώστε να οδηγήσει στην ενίσχυση των
εμπορευματοχρηματικών σχέσεων ανάμεσα σε παραγωγικές επιχειρήσεις.
Ο Ι. Στάλιν σημειώνει:
«Μερικοί σύντροφοι βγάζουν από δω το συμπέρασμα ότι ο νόμος της ισόμετρης ανάπτυξης της λαϊκής
οικονομίας, και η σχεδιοποίηση της λαϊκής οικονομίας εκμηδενίζουν την αρχή της αποδοτικότητας της
παραγωγής. Αυτό είναι εντελώς λάθος. Τα πράγματα συμβαίνουν ακριβώς αντίθετα. Αν πάρουμε την
αποδοτικότητα όχι από την άποψη των μεμονωμένων επιχειρήσεων είτε κλάδων της παραγωγής και όχι στην
περίοδο μιας χρονιάς, αλλά και από την άποψη ολόκληρης της λαϊκής οικονομίας και σε περίοδο, ας πούμε, 10
- 15 χρόνων, που θα ήταν η μοναδικά σωστή αντιμετώπιση του ζητήματος, τότε η προσωρινή και ασταθής
αποδοτικότητα των μεμονωμένων επιχειρήσεων ή κλάδων παραγωγής δε μπορεί με κανέναν τρόπο να
συγκριθεί μ΄ εκείνη την ανώτερη μορφή σταθερής και μόνιμης αποδοτικότητας, που μας δίνουν οι ενέργειες του
νόμου της ισόμετρης ανάπτυξης της λαϊκής οικονομίας και η σχεδιοποίηση της λαϊκής οικονομίας, που μας
εξασφαλίζουν αδιάκοπη άνοδο της λαϊκής οικονομίας με γρήγορους ρυθμούς, ενώ μας απαλλάσσουν από τις
περιοδικές οικονομικές κρίσεις, που καταστρέφουν τη λαϊκή οικονομία και προκαλούν στην κοινωνία
κολοσσιαίες υλικές ζημιές.
Με δυο λόγια: δε μπορεί να υπάρξει αμφιβολία, ότι στις τωρινές σοσιαλιστικές μας συνθήκες παραγωγής ο
νόμος της αξίας δε μπορεί να είναι «ρυθμιστής των αναλογιών» στην κατανομή της εργασίας ανάμεσα στους
διάφορους κλάδους παραγωγής».
Μια από τις θέσεις του Στάλιν, σχετικά με τη λειτουργία του νόμου της αξίας στο μακρόχρονο επαναστατικό
μεταβατικό πέρασμα από τον καπιταλισμό στον κομμουνισμό, νομίζουμε ότι χρειάζεται να συγκεντρώσει τον
προβληματισμό και την κριτική διερεύνηση, στο φως των δεδομένων της ανάπτυξης της αντεπανάστασης στην
ΕΣΣΔ και της ανατροπής του σοσιαλιστικού συστήματος.
Ο Στάλιν κριτικάροντας σωστά, την άποψη ότι «η εμπορευματική παραγωγή πάντα κάτω από οποιεσδήποτε
συνθήκες πρέπει να οδηγεί, και υποχρεωτικά οδηγεί, στον καπιταλισμό», υποστηρίζει ότι «αυτό δεν είναι
σωστό. Δε συμβαίνει ούτε πάντα, ούτε κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες». «Η εμπορευματική παραγωγή
οδηγεί στον καπιταλισμό μονάχα, όταν υπάρχει ατομική ιδιοκτησία πάνω στα μέσα παραγωγής, όταν η
εργατική δύναμη προσφέρεται στην αγορά σαν εμπόρευμα, που ο καπιταλιστής μπορεί να το αγοράσει και να
το εκμεταλλευτεί στην εξέλιξη της παραγωγής, όταν επομένως, υπάρχει στη χώρα το σύστημα της
εκμετάλλευσης των μισθωτών εργατών από τους καπιταλιστές».

Σελίδα 3 / 4

KKE

Ι. Β. Στάλιν, «Οικονομικά προβλήματα του σοσιαλισμού στην ΕΣΣΔ»
Ι. Β. Στάλιν
Ισως, εδώ διαφαίνεται κάποια υποτίμηση στη δυνατότητα, στην έστω περιορισμένης δράσης εμπορευματική
παραγωγή στο σοσιαλισμό, να αναζωογονηθούν συνθήκες κερδοσκοπίας και διεκδίκησης ατομικής ιδιοκτησίας
σε μέσα παραγωγής, επομένως και να διασαλευθεί η κατοχύρωση της κατάργησης της εκμετάλλευσης, με
δεδομένο ότι δε μπορούμε να μιλάμε για πλήρη σοσιαλιστική ιδιοκτησία σε όλα τα μέσα παραγωγής.
-  Στο έργο προσεγγίζονται επίσης ορισμένα σημαντικά ζητήματα της θεωρίας που βρέθηκαν στο
επίκεντρο και της κατοπινής ιδεολογικο-πολιτικής διαπάλης, όπως οι σχέσεις ανάμεσα στις υποδιαιρέσεις (Ι)
και (ΙΙ) της παραγωγής. Ο Στάλιν υπερασπίζεται την προτεραιότητα στην παραγωγή μέσων παραγωγής, σε
σχέση με την παραγωγή μέσων κατανάλωσης.
Το ζήτημα αυτό απασχόλησε και το 20ό συνέδριο του ΚΚΣΕ, το 1956, μετά το θάνατο του Στάλιν. Παρά τη
διαπάλη που αναπτύχθηκε, έγινε κατορθωτό να κρατηθεί η προτεραιότητα στην παραγωγή μέσων παραγωγής.
Επιλογή που δεν ερχόταν σε αντίθεση με την ανάγκη διεύρυνσης της παραγωγής μέσων κατανάλωσης, με την
εξασφάλιση ολοένα και σε ευρύτερη κλίμακα της κοινωνικής ευημερίας. Επιλογή που αποδεχόταν τη
διευρυμένη εφαρμογή των νεότατων τεχνολογικών επιτευγμάτων στην παραγωγή, σαν απαραίτητο όρο για την
ανάπτυξη της παραγωγικότητας της εργασίας και της κοινωνικής ευημερίας.
Η επιλογή αυτή σταδιακά αποδυναμωνόταν, κάτω και από την πίεση ορισμένων υπαρκτών ελλείψεων σε
προϊόντα της ελαφράς βιομηχανίας (υποδιαίρεση ΙΙ) και την ανάγκη στεγαστικής ανοικοδόμησης. Στο Σχέδιο
της ΚΕ του ΚΚΣΕ για το 26ο Συνέδριο «Βασικές κατευθύνσεις για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη
της ΕΣΣΔ 1981-1985-1990» στον απολογισμό του 10ου πεντάχρονου πλάνου αναφέρεται ότι: «Τα 4/5 του
εθνικού εισοδήματος χρησιμοποιήθηκαν άμεσα στην κατανάλωση του πληθυσμού, στη στεγαστική και στην
κοινωνικοπολιτική ανοικοδόμηση». Με δεδομένο ότι αναγνωριζόταν η ανάγκη της «επιτάχυνσης της
επιστημονικο-τεχνικής προόδου και το πέρασμα της οικονομίας στο δρόμο της εντατικής ανάπτυξης» φαίνεται
ότι στην πράξη δεν εξασφαλίστηκαν οι ανάλογοι πόροι προς αυτή την κατεύθυνση.
-  Σημαντικό ζήτημα θεωρητικού προβληματισμού και έκφρασης οικονομικής πολιτικής στο σοσιαλισμό
αποτελεί και το εξής: Πώς θα διαμορφωθούν οι προϋποθέσεις για την εμφάνιση ενός καθολικού παραγωγικού
τομέα που θα έχει δικαίωμα να διαθέτει ολόκληρη την παραγωγή καταναλωτικών προϊόντων της χώρας. Πώς
η εμπορευματική κυκλοφορία μαζί με την «χρηματική οικονομία» θα εξαφανισθεί σαν στοιχείο άχρηστο της
λαϊκής οικονομίας.
Ο Στάλιν το θέτει ως ζήτημα ειδικό που απαιτεί ξεχωριστή εξέταση:
«Με ποιον τρόπο θα δημιουργηθεί ένας ενιαίος τομέας, μέσω, άραγε, της απλής απορρόφησης του
κολχόζνικου τομέα από τον κρατικό τομέα, πράγμα που είναι λίγο απίθανο (γιατί αυτό θα μπορούσε να
θεωρηθεί σαν απαλλοτρίωση των κολχόζ), είτε, άραγε, μέσω της δημιουργίας ενός ενιαίου δημόσιου
οικονομικού οργάνου (όπου θα αντιπροσωπεύονται η κρατική βιομηχανία και τα κολχόζ) με τη δικαιοδοσία
στην αρχή να υπολογίζει ολόκληρη την παραγωγή καταναλωτικών προϊόντων της χώρας και με την πάροδο του
χρόνου να καθορίζει, επίσης, και τη διάθεση της παραγωγής, της ανταλλαγής, ας πούμε των προϊόντων - αυτό
είναι ένα ζήτημα ειδικό, που απαιτεί ξεχωριστή εξέταση».
Το ζήτημα αυτό δικαιολογημένα θα έπρεπε να αποτελέσει αντικείμενο θεωρητικής μελέτης που θα καθόριζε
και την ανάλογη πολιτική πρακτική στην κατεύθυνση της ανάπτυξης των προϋποθέσεων για την πορεία προς
τον κομμουνισμό.

Σελίδα 4 / 4

KKE

Ν. Μπελογιάννη: «Το ξένο κεφάλαιο στην Ελλάδα»
Ν. Μπελογιάννης

Εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή», 1998

Δεν είναι ευρύτερα γνωστή η επιστημονική ενασχόληση του Νίκου Μπελογιάννη με τα προβλήματα της
ελληνικής κοινωνίας, της οικονομίας και της λειτουργίας του πολιτικού συστήματος. Το κενό ήρθε να καλύψει η
έκδοση της μελέτης του, το 1998, από τη «Σύγχρονη Εποχή»: «Το ξένο κεφάλαιο στην Ελλάδα» που είναι
αφιερωμένη στα 80χρονα του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ελλάδας.
Η έκδοση του βιβλίου του Νίκου Μπελογιάννη δεν αποτελεί απλώς φόρο τιμής στο συγγραφέα αλλά και
εκπλήρωση ενός χρέους προς αυτή την ηγετική κομμουνιστική μορφή που αναδείχθηκε από τα σπλάχνα του
ΚΚΕ.

Μετά από μισό αιώνα εκπληρώθηκε η επιθυμία του ίδιου του Νίκου Μπελογιάννη. Από το κελί του
μελλοθανάτου στις 12/3/1952, γράφει: «Η ανάπαυλα του 1945 μου έδοσε τη δυνατότητα να συνεχίσω διάφορες
μελέτες μου και να τελειώσω και δύο βιβλία μου: «Η οικονομική ανάπτυξη της Ελλάδας» και «Η ιστορία της
νεοελληνικής λογοτεχνίας», που όμως είναι και τα δύο ανέκδοτα, γιατί οι νέοι διωγμοί εμπόδισαν την έκδοσή
τους».
Οι διώξεις, η συμμετοχή του στην Αντίσταση, στο Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας, οι φυλακίσεις και τελικά η
εκτέλεσή του, δεν του έδοσαν τη δυνατότητα να αναδείξει όλες τις διανοητικές επιστημονικές ικανότητες που
διέθετε.
Ο Νίκος Μπελογιάννης αγωνίστηκε και υπερασπίστηκε τη μαρξιστικο-λενινιστική θεωρία και ιδεολογία. Στην
απολογία του δήλωσε: «Εμείς πιστεύουμε στην πιο σωστή θεωρία που διανοήθηκαν τα πιο προοδευτικά μυαλά
της ανθρωπότητας. Και η προσπάθειά μας, ο αγώνας μας είναι να γίνει η θεωρία αυτή πραγματικότητα για την
Ελλάδα και τον κόσμο ολόκληρο».
Τον καιρό που γραφόταν το βιβλίο, η Ελλάδα μόλις είχε βγει από τον πόλεμο με μεγάλες καταστροφές και
θύματα. Η Αγγλία είχε επέμβει στρατιωτικά. Το ΚΚΕ στο 7ο Συνέδριο είχε προβάλει πρόγραμμα ανόρθωσης
και κοινωνικο-οικονομικής ανάπτυξης ως πρόγραμμα της Λαϊκής Δημοκρατίας. Ομως για να αποτραπεί η
εξέλιξη προς αυτή την κατεύθυνση, έγινε η ιμπεριαλιστική επέμβαση της Αγγλίας και των ΗΠΑ.
Ο Νίκος Μπελογιάννης μελέτησε τα νεοελληνικά προβλήματα έχοντας αφομοιώσει βαθιά τη μαρξιστική
λενινιστική θεωρία. Με επιστημονική γλαφυρή γλώσσα, με αυστηρές εκτιμήσεις και τεκμηριωμένα
επιχειρήματα, αποκάλυψε το ρόλο του ξένου κεφαλαίου, τη διαπλοκή του με το ντόπιο κεφάλαιο και τις
αρνητικές επιπτώσεις για το λαό. «Η πολιτική ζωή της χώρας μας», σημειώνει στο βιβλίο του, «επηρεάστηκε
σημαντικά από τις θελήσεις και, τα συμφέροντα αυτά ήταν πάντοτε αντίθετα με τα συμφέροντα της Ελλάδας
και του λαού της».
Ιδιαίτερη έμφαση δίνει ο Ν. Μπελογιάννης στο ρόλο και τις επιπτώσεις του εξωτερικού δανεισμού, ως μορφή
απομύζησης παραγομένου από τον εργαζόμενο ελληνικό λαό πλούτου, από το ξένο κεφάλαιο. Την ανάλυσή
του την αναπτύσσει ιστορικά ξεκινώντας από τα πρώτα λεγόμενα δάνεια ανεξαρτησίας, φτάνοντας μέχρι το
δανεισμό του 1940. Περιγράφει τους σκοπούς των δανειστών, τους ληστρικούς όρους με σκοπό την αποκόμιση
κερδών και δίπλα σε αυτά την οικονομική και πολιτική εξάρτηση. Υπογραμμίζει ότι τα λεγόμενα δάνεια
ανεξαρτησίας, τάφαγαν σχεδόν στο σύνολό τους οι ξένοι τοκογλύφοι και οι ντόπιοι αστικο-κοτζαμπάσηδες.
Από το λεγόμενο δάνειο του Οθωνα του 1833 για την Ελλάδα δε διατέθηκε ούτε ένα μονόλεπτο. Στο βιβλίο
Σελίδα 1 / 3

KKE

Ν. Μπελογιάννη: «Το ξένο κεφάλαιο στην Ελλάδα»
Ν. Μπελογιάννης
υπάρχει αναφορά και στον εσωτερικό δανεισμό και στο ρόλο της Εθνοτράπεζας.
Στο μεταίχμιο του 19ου και 20ού αιώνα, ο καπιταλισμός του ελεύθερου συναγωνισμού περνά στο
μονοπωλιακό στάδιο του καπιταλισμού, στον ιμπεριαλισμό. Η εξαγωγή κεφαλαίων παίζει πια τον πρώτο ρόλο
σε σχέση με την εξαγωγή εμπορευμάτων. Στην Ελλάδα η διείσδυση του ξένου κεφαλαίου συνεχίστηκε και με τη
μορφή των δανείων, ένα από τα οποία ονομάστηκε δάνειο «σιδηροδρόμων».
Ακολούθησε το λεγόμενο δάνειο «μονοπωλίων» όπου οι ξένοι δανειστές επέβαλαν όρους ώστε να έχουν τις
εισπράξεις των «μονοπωλίων» και το φόρο του καπνού.
Η εξυπηρέτηση των ξένων δανείων δημιούργησε αφόρητη οικονομική κατάσταση και έτσι φτάσαμε στις 9
Δεκέμβρη του 1893 όπου η χώρα βρέθηκε σε αδυναμία να πληρώνει τους δανειστές και ο Τρικούπης δήλωσε
στη Βουλή: «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν».
Ο Νίκος Μπελογιάννης σημειώνει ότι μετά την τραγωδία του 1897 και τη Συνθήκη που υπογράφτηκε «....τα
κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας μας περιορίστηκαν, γιατί η Συνθήκη τούτη μας χάρισε τον έλεγχο των ξένων
στα οικονομικά μας, τον περίφημο ΔΟΕ*. Βάλανε τους Τούρκους να ζητάνε 100.000.000 φράγκα αποζημίωση
γιατί διαφορετικά δε θα έφευγαν από τη Θεσσαλία (σελ. 148). Και επειδή η Ελλάδα δεν είχε οικονομικά να
πληρώσει τα 100 εκατομμύρια φράγκα στην Τουρκία, οι μεγάλες δυνάμεις της πρόσφεραν δάνειο υπό τον όρο
ότι η ελληνική κυβέρνηση θα δεχθεί τον ΔΟΕ, και τον δέχθηκε!». Ο ιμπεριαλιστικός αυτός θεσμός είχε
χρησιμοποιηθεί και σε άλλες εξαρτημένες χώρες και οικονομικά καθυστερημένες πχ. στην Τυνησία, Αίγυπτο,
Σερβία, Βουλγαρία και Τουρκία.
Το 1922 επέρχεται η Μικρασιατική καταστροφή, ως η μοιραία συνέπεια της συμμετοχής της άρχουσας τάξης
της χώρας μας στους ιμπεριαλιστικούς σχεδιασμούς. Ο Νίκος Μπελογιάννης γράφει: «Η Μεγάλη Ιδέα θάφτηκε
στις απέραντες ερημιές και στα φαράγγια της Μικράς Ασίας, εκεί όπου έμειναν άθαφτα και άκλαφτα
εκατοντάδες χιλιάδες κορμιά δυστυχισμένων παιδιών του λαού, που πολέμησαν τόσα χρόνια και πότισαν με το
αίμα τους τα αμέτρητα εκατομμύρια που κέρδισαν από τον πόλεμο οι Ελληνες αστοτσιφλικάδες» (σελ. 184).
Ακολούθησαν τα επόμενα εξωτερικά δάνεια, όπως τα προσφυγικά, που συνάπτονταν μετά από έγκριση του
ΔΟΕ έναντι εγγυήσεων είσπραξης εσόδων. Ο συγγραφέας εκτεταμένα περιγράφει τους οικονομικούς
μηχανισμούς, τον έλεγχο, τις μηχανορραφίες των ξένων δανειστών με σκοπό να αποκομίσουν μεγαλύτερα
κέρδη από τα δάνεια που χορήγησαν στα χρόνια 1924-1940.
Η πολιτική της άρχουσας τάξης οδήγησε στην τέταρτη μεγάλη οικονομική χρεοκοπία το 1932. Η μεγάλη
οικονομική κρίση 1929-1933 έπληξε βαθιά την ελληνική οικονομία και ιδιαίτερα τους εργαζόμενους.
Επακολούθησε η δικτατορία της 4ης Αυγούστου το 1936 και ο Μεταξάς ξεκίνησε στο εξωτερικό για νέα
εξωτερικά δάνεια.
Ο Νίκος Μπελογιάννης σημειώνει: «Ηρθε ο πόλεμος του 1939 και οι ομολογιούχοι εξακολουθούσαν να
εισπράττουν το 40%. Με τελική συμφωνία που υπέγραψε η κυβέρνηση του Μεταξά το Γενάρη του 1940, οι
ομολογιούχοι θα έπαιρναν από εδώ και πέρα 43%... Το καταπληκτικότερο όμως είναι ότι αυτό το 43%
εξακολουθούσαν οι ομολογιούχοι να το παίρνουν ακόμα και κατά τη διάρκεια του ελληνοϊταλικού πολέμου»
(σελ. 255-256).
Στο βιβλίο ο αναγνώστης θα βρει εκτίμηση για τα ποσά που δανειστήκαμε, τί πληρώσαμε για τοκοχρεολύσια
και πόσα άλλα χρωστούσαμε ακόμη. Συνολικά η αστική πολιτική έφερε τα οικονομικά του κράτους μέσα σε 110
χρόνια σε 4 μεγάλες πτωχεύσεις. Η πρώτη το 1827, η δεύτερη το 1843, η τρίτη το 1893 και η τέταρτη το 1932. Οι
πτωχεύσεις δικαιολογούνταν πάντα με το επιχείρημα της «ψωροκώσταινας».
Ο Νίκος Μπελογιάννης σημειώνει ειρωνικά μεταξύ άλλων για το μύθο της φτωχής Ελλάδας: «Από δεκάδες
τώρα χρόνια αυτοί που κυβέρνησαν την Ελλάδα, προσπάθησαν να κάνουν όλο τον κόσμο να πιστέψει στο μύθο
Σελίδα 2 / 3

KKE

Ν. Μπελογιάννη: «Το ξένο κεφάλαιο στην Ελλάδα»
Ν. Μπελογιάννης
πως η χώρα μας είναι φτωχιά και άγονη, έχει τάχα πολλά βουνά και λίγους κάμπους» (σελ. 297).
Ο Νίκος Μπελογιάννης αναφέρεται και στο διεθνές και βαλκανικό πλαίσιο. Γράφει, ότι «οι μεγάλες αντιθέσεις
και ανταγωνισμοί που γεννήθηκαν ανάμεσα στις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, συγκεντρώθηκαν και εκδηλώθηκαν
και στα Βαλκάνια με σκοπό την οικονομική και πολιτική κυριαρχία πάνω στην τόσο πλούσια και στρατηγικά
τόσο σπουδαία χερσόνησο» (σελ. 361). Ο χώρος αυτός των Βαλκανίων που αποκαλείται «μπαρουταποθήκη»
γίνεται και σήμερα πεδίο σκληρών ανταγωνισμών των ΗΠΑ, Γερμανίας, Γαλλίας και υποδεέστερων χωρών
όπως η Ελλάδα, για σφαίρες επιρροής και αγορές, τους οποίους πληρώνουν οι λαοί με το αίμα τους.
Από τον καιρό που γράφτηκε το βιβλίο άλλαξαν πολλά πράγματα στην ελληνική οικονομία και κοινωνία. Η
Ελλάδα βρίσκεται σε ενδιάμεση και εξαρτημένη θέση στο παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό σύστημα. Η χρηματιστική
ολιγαρχία διατηρεί στενούς δεσμούς και με τα τρία ιμπεριαλιστικά κέντρα. Η άρχουσα τάξη της χώρας μας μέσα
στα πλαίσια της ΕΕ μετέχει ενεργά κυρίως στη διείσδυση στα Βαλκάνια, συμμετέχει στις πολεμικές επιδρομές
του ΝΑΤΟ. Το διεθνές μονοπωλιακό κεφάλαιο ελέγχει βασικούς τομείς της οικονομίας της χώρας μας. Το
ελληνικό κεφάλαιο διαπλέκεται όλο και περισσότερο με τα συμφέροντα του διεθνούς μονοπωλιακού
κεφαλαίου. Η αδηφαγία του κεφαλαίου, ξένου και ντόπιου, δεν άλλαξε. Δεν άλλαξε και η ληστρική ουσία του
ιμπεριαλισμού.
Ο Νίκος Μπελογιάννης μας άφησε μια πολύτιμη κομμουνιστική παρακαταθήκη. Να μελετάμε βαθιά και να
αφομοιώνουμε τη μαρξιστική διαλεκτική μέθοδο και αντίληψη. Αυτό θα μας βοηθήσει να εμβαθύνουμε στην
έρευνα και μελέτη των σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων της χώρας μας. Η μελέτη αυτή
είναι όπλο στον αγώνα για το σοσιαλισμό για τον οποίο πάλευε και έδοσε τη ζωή του ο Νίκος Μπελογιάννης.

Σελίδα 3 / 3

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful