ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Ġ.T.Ü.
ELEKTRĠK MAKĠNELERĠ
LABORATUVARI-1
DENEYLERĠ


























- 2 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


- 2 -
















































- 3 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


- 3 -




ÖNSÖZ



Elektrik Makineleri ve Güç Elektroniği Elektrik mühendisliğinin kapsadığı önemli
alanlarındandır. Endüstride kullanım alanları çok geniĢtir. En küçük tüketicilerden en
büyük tüketicilere kadar her türlü elektro-mekanik sistemde kullanılırlar. Bu nedenle güç
elektroniği elemanları üretilen elektrik enerjisinin en büyük tüketicileri konumundaki
elektrik makinelerinin kontrolunda yaygın olarak kullanılırlar.

Elektrik enerjisinin üretiminde, üretilen gücün büyüklüğü ile dünyanın ve tekniğin
tartıĢılmaz lideri Elektrik Makineleridir.

Elektrik enerjisinin bir noktadan diğer noktaya aktarılması iĢleminde kullanılan, baĢka
alternatifi olmayan, Elektrik Makineleridir.

Ġnsan hayatının her köĢesine, herhangi bir Ģekilde, girmiĢ olan Elektrik Makineleri’nden
uzak olmak mümkün değildir. Elektrik Makineleri‟nin hayatimiza bu kadar girdiği
düĢünülürse, bu makinelerin kontrolünde gerekli olan Güç Elektroniği elemanlarının ve
devrelerinin de önemi ortaya çıkmaktadır.

Elektrik enerjisi iletiminde kullanılan transformatör ve diğer dönen makineler hakkında
verilen teorik bilgilerden baĢka, bunların uygulama alanlarında sergiledikleri birbirinden
farklı karakterler ancak laboratuvar ortamında elde edilirler. Bu nedenle, elektrik
makineleri için verilen teorik bilgileri pekiĢtirmek ve daha kolay anlaĢılır hale getirmek
için, Elektrik Makineleri Laboratuvarı‟nda bu makinelerle ilgili temel deneyler
düzenlenmiĢtir. Bu deneylerde amaç; yapılan deneylerin hassasiyetinden ziyade, deneyin
yapılıĢ nedenini, nasıl yapıldığını ve deney sonunda alınan sonuçların irdelenmesini
öğretmektir. Ayrıca, yaptırılan deney montajları ile öğrencilere, bu alanda el becerisi
kazandırmak ve görünmeyen büyüklüklerin var olduğu kuvvetli akım elektrik devrelerine
enerji verirken, kendilerine güven duygusunu kazandırmaktır.


Öğrencilerimizin Güç Elektroniği derslerinde aldıkları temel bilgilerin uygulamaya yönelik
deneyimlerle pekiĢtirilmesini sağlamak Güç Elektroniği laboratuvarı‟nın asıl amacıdır.
Buna yönelik olarak ilk baĢta temel deneyler, daha sonra da temel güç elektroniği devreleri
üzerine deneyler planlanmıĢtır. Deneyler sırasında endüstirdeki uygulamalara yönelik ilk
izlenimler edinilebilir. Deneylerde amaç; yapılan deneyin hassasiyetinden ziyade, deneyin
yapılıĢ nedenini, nasıl yapıldığını ve deney sonunda alınan sonuçların irdelenmesini
öğrenmektir. Ayrıca yaptırılan deney montajları ile öğrencilere, bu alanda el becerisi
vermek ve görünmeyen büyüklüklerin var olduğu kuvvetli-akım elektrik devrelerine enerji
verirken, kendilerine güven duygusunu kazandırmaktır.

- 4 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


- 4 -
Son 40 yıl içinde geliĢen yarı-iletken teknolojisinin getirdiği yararlardan faydalanarak
Elektrik Makinelerinin kontrol iĢlemleri önceki zamanlara göre daha kolay, daha ucuz,
daha verimli ve daha hassas yapılmaktadır. Bu teknolojinin kullanılmasıyla imal edilen
Güç Elektroniği cihazları, Güç Elektroniği Laboratuvarında öğrencilere tanıtılmakta,
bunlarla ilgili temel deneyler yapılmaktadır. Daha sonra bunlarla desteklenmiĢ Elektrik
Makinelerinin kontrolu yapılarak, gerek Güç Elektroniği cihazının ve gerekse Elektrik
Makinesinin yeni çalıĢma koĢullarında sergiledikleri davranıĢlar incelenmektedir.

Laboratuvarlarımızda yapılan deneyler ve ölçme-teknikleri geliĢtirilmeye, ölçü aletlerinin
ölçme hassasiyetleri yükseltilmeye ve yeni cihazlarla donatılmaya, gayret edilmektedir.
Fakat elde olmayan bazı kısıtlayıcı nedenlerden ötürü, bu konuda gereğince baĢarı
kazanıldığı söylenemez. Elektrik Makinelerine ilgi duyan bazı mezunlarımızı hayretlere
düĢüren olaylardan bir tanesi de; son 50 yıl içinde öğrencilere verilen ölçü aletlerinin ve
makinelerin değiĢmemesidir. Burada avutucu etken, eskilerle yenilerin yaptığı görevlerin
aynı olmasıdır. Laboratuvarlarımızda öğrenci deneylerinde ekonomik iĢletme söz konusu
olmadığından ve imkanları son derece kısıtlı olduğundan, bunlar maalesef
yenilenememiĢtir.

Biz, Elektrik Makineleri Ana Bilim Dalı’nın bütün personeli olarak, değerli
öğrencilerimize tuttukları yolda baĢarılar dileriz. Arzumuz, kendilerine sunulan bu
nimetlerden en yüksek derecede faydalanmayı istemeleri ve bunu baĢarmalarıdır.
Laboratuvarlarımızın kapıları her zaman kendilerine sonuna kadar açıktır.

Elektrik Makineleri Ana Bilim Dalı
























- 5 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


- 5 -



ĠLK YARDIM


1. Ġlk Yardım Nedir?
Beklenmeyen bir durumda anîden hastalanan veya kaza geçiren kiĢilere doktora
ulaĢıncaya kadar içinde bulundukları durumlarının daha kötüye gitmesini önlemek için
mevcut imkanlarla yapılan müdahalelerin tamamına ilk yardım denir. Ġlk yardımı yapacak
olan kiĢi mutlaka teorik ve uygulamalı ilk yardım eğitimi almıĢ olmalıdır. Ġlk yardım tıbbi
bakımın bir alternatifi değildir. Ancak ilk yardım eğitimi alan kiĢiler, durumu ve aciliyetin
derecesini tayin etme ve profesyonel tıbbi yardım ulaĢana kadar yapılabilecek en doğru
Ģeyleri belirleme yeterliliğine sahiptir.

2. Ġlk Yardımcının Temel Özellikleri
- Sakin olmalı (TelaĢ hem hastaya hem de ilkyardımcıya yarar yerine zarar verebilir)
- Kendine güveni olmalı (kendine güven büyük ölçüde bilgi ile ilgilidir)
- Ġlk yardım eğitimi almıĢ olmalı
- Ne yapacağına çabuk karar vermeli ve kararını uygulamalı
- Çevre imkanlarından faydalanabilmeli (pratik buluĢları olmalı)
- Çevredeki kiĢilerden yararlanmayı bilmeli
- Ülkedeki sağlık örgütlenmesi hakkında bilgi sahibi olmalı
- Ġnsan vücudu ile ilgili temel bir bilgiye sahip olmalı

3. Ġlk Yardımda Temel Uygulamalar
Öncelikle unutulmaması gereken nokta; ilkyardımın canlıya yapılması gerektiğidir.
Bu nedenle ilk yardım gerektiren bir durumda yardım edeceğiniz kiĢinin canlı olup
olmadığını belirlemek önemlidir. Bu amaçla solunumunu dinlemek, kalp atımlarını ya da
nabız alınıp alınmadığını dinlemek önemlidir. Bilinci kapalı bir kiĢinin kalbinin atıp
- 6 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


- 6 -
atmadığının saptanması ve nefes alıp verdiğini anlamamız için öncelikle sakin olmalı ve
doğru tanı koymak için dikkatimizi bu konuya yönlendirmeliyiz.
Ġlk yardımda birinci amaç kendimizin hasta veya yaralının biran önce tehlikeli
bölgeden uzaklaĢtırılmasıdır. TaĢıma yapılırken sakin davranılmalı, mümkünse sert bir
zemin üzerinde (kapı, sunta vb. ) fazla sarsmadan taĢınmalıdır. Hasta ya da yaralının
bilincinin açık olup olmadığını anlamak için hasta hafifçe sarsılır ve sorular sorulur.
Kanama olup olmadığı kontrol edilir. Ġlk yardım uygulayan kiĢinin unutmaması gereken
nokta ilkyardımda amacın tedavi etmek değil hastayı sağlık ekipleri gelene kadar hayatta
tutmak olduğudur.
1. Hasta veya yaralıları,mümkün olduğunca yatırarak müdahale etmeli
2. Hasta veya yaralılar fazla hareket ettirilmemeli
3. Hasta veya yaralılar A-B-C yönünden değerlendirilmeli (Airway-Soluk yolu,
Breathing-Solunum, Circulation-DolaĢım). Kanama ve kırık açısından incelenmeli
4. Sıcak tutulmalı ( hasta özellikle ısıtılmamalı,sıcak tutulmasından kasıt vücudun
sıcaklığını kaybetmemesi için hastanın üstünün battaniye , çarĢaf , palto vb. Ģeylerle
örtülmesidir.)
5. Bilinç kapalı ise su vb. hiçbir Ģey verilmemeli
6. Çevredeki telaĢlı kiĢiler uzaklaĢtırılmalı
7. Tıbbi yardım istenmeli (112 Acil ambulans)
8. Yaralının yarasını görmesine izin verilmemeli
9. Tıbbi yardıma ulaĢılamadığı taktirde hasta veya yaralı uygun taĢıma teknikleri ile
sağlık kurumuna taĢınmalı
10. Ġlk yardımcı yapabileceği uygulamaların sınırlarını bilmelidir. Ortamda herhangi
bir sağlık personelinin varlığı durumunda , o ana kadar kendi yaptığı müdahaleler
hakkında bilgi verdikten sonra sorumluluğu sağlık personeline devretmeli ve onun
vereceği görevleri yapmaya devam etmelidir.






- 7 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


- 7 -
4. Ġlk Yardımın ABC’si

A. Airway - HAVA YOLU
Ağız açılabildiği kadar açılarak
tükürük birikintileri ve yabancı cisimleri
temizleyin. Hastayı sırtüstü yatırın. Hava
yolunu açmak için alını geriye, çeneyi öne
çekin. Çeneyi destekleyin. 112 veya 155
no lu telefondan profesyonel yardım
çağırın.


B. Breathing - SOLUNUM
Hasta soluk alıp veriyorsa uygun
pozisyonda yatırın. Hasta solumuyorsa
ağızdan ağıza iki yavaĢ ve tam soluk verin.
Verdiğiniz soluk rahatça gidiyorsa hastanın
solunumunun dönüp dönmediği kontrol
edin. Solunum geriye dönmediyse suni
solunuma devam edin.



C. Circulation - DOLAġIM
Nabzı kontrol edin. Nabız atıyor ise
solunum desteğine devam edin.
Kendiliğinden solunum baĢlarsa uygun
pozisyonda yatırın. Nabız atmıyor ise kalp
masajı eğitimi aldıysanız kalp masajı
yapın. Tek kiĢi iseniz 10 kalp masajı/ 2
yapay solunum; iki kiĢi iseniz 5 kalp
masajı/ 1 yapay solunum olmak üzere
profesyonel yardım gelene kadar ilk
yardıma devam edin.
Not: Kalp masajı canlı insanlarda
kesinlikle uygulanamaz.


- 7 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

ELEKTRĠK ÇARPMASI


1. Elektrik Çarpmaları Hakkında Temel Bilgiler
Elektrik taĢıyan bir iletkene veya gerilim bulunan madeni bir Ģeye temas durumda
vücut doğrudan doğruya bir elektrik devresinin içerisine girmiĢ olur. Yani elektrik vücudun
bir tarafından girer, diğer tarafından çıkar. Genellikle elektrik akımının girdiği ve çıktığı
yerde akımın Ģiddetine göre kırmızı,siyah renkli bir yanık izi görülür.
Elektrikle çarpılmak için akımın vücuttan geçerek + ve - kutuplar arasındaki
devreyi tamamlaması gerekir. Pil, batarya, ve akümülatörler doğru akım üretirler. Doğru
akım 20-30 volttan sonra çarpılma hissi vermekte ancak tahribat yapmamaktadır. Pil ve oto
aküsü ile çarpılmak olası değildir. 30 volt üstü doğru akım (DC) kaynakları tehlikelidir.
Evde kullanılan elektrik alternatif akım (AC) tipindedir. Alternatif akım, 15 volt üstünde
çarpılma hissi verir, tahribat yapmaz. 20 volt üstü tehlikeli sayılabilir. Elektriğe temas eden
noktalar arası mesafe kısa ise arada kalan doku Ģiddetle ısınır ve yanar. Yanık, elektrik
akımının kuvvetine bağlı olarak artar.
Elektrik ağları genellikle topraklanmıĢtır. Çarpılma topraklanmamıĢ akım ileten bir
uca dokunmakla ortaya çıkar. Kazaların %80 i düĢük gerilimli akımlarla (1000 Voltun altı)
ortaya çıkar ve %3 ü ölümcüldür. Yüksek gerilimle ortaya çıkanların (1000 Volt üstü) %30
u ölümcüldür. Hasar, akımın geçtiği yere, süresine ve akımın cinsine göre değiĢir. Bilinç
kaybı, bilinç bozuklukları, hızlı nabız ve kalp ritim bozuklukları, bazen ani kalp durması ve
solunum durması, yanıklar. Elektrik yanıkları genellikle giriĢ ve çıkıĢ alanlarında görülür.
Bununla beraber arada bulunan dokuların akıbeti bir süre sonra belli olur. Basit gibi
görünen elektrik yanıklarında ciddi kangrenler oluĢabilir.
Vücudun direnci ne kadar fazla ise tahribat o kadar az olur. Su, elektrik akımını iyi
iletir. Kuruyken iletken olmayan tahta, plastik gibi maddeler ıslanınca iletken olurlar.
Islaklık geçirgenliği arttırdığından zarar fazlalaĢır. Bu yüzden ıslak elle elektrik kablolarını
ve bağlantı elemanlarını tutmak, çok tehlikelidir. Ölümle sonuçlanabilir.
Vücut üzerindeki yanık izinin büyüklüğü, elektrik veya yıldırım Ģiddeti ile vücutta
yarattığı zarar orantılı değildir. Bilhassa sol koldan giren elektrik kalp için zararlı etki
yapar. Bu sebeple elektrik çarpan kimse bir doktor tarafından muayene edilmelidir. Çarpan
elektriğin Ģiddetine göre hasta bayılır. Bu baygınlık bazen, hastanın öldüğünü zannedecek
kadar derin olabilir.
- 8 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


Alternatif akım, kalp üzerinden geçecek olursa, kalbin sinirsel ileti sistemini bozar,
kalp durur. Alternatif akımla çarpılma çok kolaydır. Prizdeki aktif kutba veya açık iletkene
dokunulduğunda, vücut devreyi tamamlamak için yere basan ayakları kullanır.
Yıldırım, doğal elektrik kaynaklarıdır. Yıldırım havadaki durağan elektriğin bir ark
ile boĢalması demektir. Bu nedenle çocukların yağıĢlı ve fırtınalı havalarda uçurtma
uçurmaları tehlikelidir. Çünkü ıslanan uçurtma ipi iletken hale gelir ve elektirk, ipi elle
tutan kiĢi üzerine boĢalabilir.
Ülkemizde yerleĢim alanları üstünden geçen ve zaman zaman evlerin çok
yakınlarına kadar gelen yüksek gerilim hatları baĢka bir tehlike kaynağıdır. Bu gibi
yerlerde televizyon antenlerin düzeltilmesi için dama çıkılması baĢlı baĢına ayrı bir
tehlikedir. Çocukların uçurtmalarını almak için bir sopayla tellere dokunmaya kalkıĢmaları
ölümle sonuçlanan kazalara yol açmaktadır. Bu hatlara 20 m. den daha yakına gelmek son
derece tehlikelidir.

2. Elektrik Çarpmasında Ġlk Yardım
Vücuda girip çıkan bir elektrik akımının Ģoku kiĢiyi yere yıkabilir, bilincini
kaybettirebilir, solunumun ve kalp atıĢının durmasına sebep olabilir. Akım, alttaki dokular
ve organlar boyunca yayılır, derin ve geniĢ hasarlara yol açabilir. Ancak vücutta, akım giriĢ
ve çıkıĢ noktaları dıĢında baĢka hasar görünmüyor olabilir.
Elektrik çarpan kimseye sakın dokunmayın! Siz de akıma kapılabilirsiniz!... Ġlk
önce elektrik akımını (Ģalterleri, sigortaları) kapatın, eğer bu mümkün değilse iletken
olmayan bir cisimle (tahta, kuru bir dal veya bir ip parçası gibi) kiĢiyi akım kaynağından
güvenli bir Ģekilde ayırın. Bu iĢlemler yapılana dek, kiĢi elektrik geçiriyor olacaktır, bu
yüzden kendisine yardımcı olmaya çalıĢacak kiĢiler de elektrik Ģokuna maruz kalırlar.
Bunlar yıldırım çarpan kiĢiler için geçerli değildir; bu durumdaki hastalara hemen yardım
edilmelidir.
Akımı kapatın veya kiĢiyi kuru, geçirgen olmayan bir cisimle (tahta, giysiler, vb.)
elektrik kaynağından uzaklaĢtırın. En yakın acil sağlık kuruluĢunu arayın. Solunumu ve
kalp atıĢını (nabzı) kontrol edin. Eğer kiĢinin solunumu durmuĢsa, ağızdan ağıza solunuma
baĢlayın. Eğer kiĢinin kalbi durmuĢsa, kalp masajı eğitimi aldıysanız, kalp masajına
baĢlayın. KiĢi nefes alıyor ama bilinci yerinde değilse, en uygun pozisyonu verin.
Gerekirse kazazede hemen hastaneye kaldırılmalıdır.
- 9 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz



3. Elektrik Çarpmalarında Yapılması Gerekenler

1. Elektriği kesmek için sigortaları kullanın.
2. Lastik tabanlı ayakkabı giyin, kuru bir lastik eldiven takın.
3. Elektrik akımını iletmeyecek kuru bir cismin üzerine çıkın.
4. Elektrik çarpan kiĢinin yakınındaki kablo gibi iletkenleri, yalıtkan bir çubukla
uzaklaĢtırın.
5. Hastayı giysilerinden çekerek bölgeden uzaklaĢtırın.
6. Hasta hala nefes alıp vermiyorsa ve nabzı yoksa solunum yardımı ve kalp masajına
baĢlayınız.

4. Elektrik Çarpmalarında Yapılmaması Gerekenler

1. Elektrik çarpan kiĢiye kalın lastik tabanlı ayakkabınız yoksa dokunmayın.
2. Sigortaları kapatmadan yaralıya temas etmeyin.
3. Çıplak elle çarpılmıĢ kiĢiye dokunmayın.
4. Dokunmak için iletken cisimler kullanmayın.















- 10 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz





ELEKTRĠK MAKĠNELERĠ VE GÜÇ ELEKTRONĠĞĠ
LABORATUVARLARI



DENEYLERĠN AMACI, KAPSAMI VE YÜRÜTÜLMESĠ


Elektrik Makineleri Anabilim Dalı‟na ait Elektrik Makineleri ve Güç Elektroniği
Laboratuvarı, Anabilim Dalı öğretim elemanlarınca yürütülmektedir. Laboratuvarda
Anabilim Dalı derslerinde verilen konuların içeriğinin deneysel uygulamalarla
bütünleĢtirilerek, somutlaĢtırılması amaçlanmıĢtır. Deneyler, öğrencilerin konuyu ayrıntılı
olarak kavrayabilmeleri için, kapsamlı, açıklayıcı, endüstride karĢılaĢılabilecek uygulama
sorunları dikkate alınarak tasarlanmıĢtır. Öğrenciler, deneyleri yaparken, elektrik
makineleri ve güç elektroniği sistemlerinin davranıĢlarını çeĢitli ölçü aletleri ile
gözlemlemekte, çeĢitli özeğrileri belirlemek için sistemleri çeĢitli çalıĢma koĢullarında
incelemektedir. Deney sırasında, öğrencilerin görsel ve el becerisinin arttırılması, sorunları
görme ve çözme yeteneğinin geliĢtirilmesi hedeflenmiĢtir.

Deneyler, deneyin gerçekleĢtirilmesi ve değerlendirilmesinden sorumlu bir deney
gözetmeni tarafından yürütülmektedir. Deney gözetmenleri, Elektrik Makineleri Anabilim
Dalı öğretim elemanlarından oluĢmaktadır. Deneyle ilgili oluĢacak her türlü sorundan
deney gözetmeni sorumludur. Bu nedenle, deney gözetmenleri, deneyin yürütülmesi
sırasında her türlü güvenlik önlemini almalı ve öğrencilerin bu kurallara uymasını
sağlamalıdır. Deney gözetmenleri, kendilerine verilen yönergelere uygun olarak deney
sonuçlarını belgelemelidirler.




- 11 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


Laboratuvar derslerinde verilen eğitim temel olarak üç çalıĢma evresinden
oluĢmaktadır:

1. Deney Öncesi ÇalıĢma: Her öğrenciden deney öncesi yapılacak deney hakkında
istenen ön çalıĢmadır. Öğrenci, yapılacak olan deneyle ilgili konulara, öncelikle aldığı
temel dersteki bilgilerle hazırlanmalıdır. Örneğin, bilezikli asenkron motor deneyi
yapılacaksa, öğrenci Elektrik Makineleri derslerinsde anlatılan bu konuyu, ders içeriklerine
göre çalıĢmalıdır. Daha sonra deney föyü ayrıntılı olarak okunmalı ve deneyin nasıl
yapılacağı gerek bilgi gerekse uygulama açısından incelenmelidir. Deneye gelen
öğrencilerin, konu hakkında temel bilgiye sahip olduğu varsayılmaktadır. Öğrencilere,
denyin yapılmasına iliĢkin bir takım gerekli teknik bilgiler dıĢında deney konusuyla ilgili
bir öğretim verilmeyecektir. Deney gözetmeni, deneyi yürütmeye baĢlamadan önce,
deneyle ilgili temel konularda yazılı ya da sözlü bir kısa sınav yapabilir. Deney konusunun
türüne göre, öğrenciden, deneye gelmeden önce hazırlayacağı ve laboratuvarda teslim
edeceği bir ön rapor istenebilir.

2. Deney Esnası ÇalıĢma: Öncelikle, laboratuvara gelen öğrenci, kendisine verilen
laboratuvar kurallarına uymakla yükümlüdür. Laboratuvar kuralları, genel olarak uyulacak
kurallarla, güvenlik kurallarını içermektedir. Deney yapılmaya baĢlanmadan önce,
öğrencilere deneyle ilgili sözlü kısa sorular sorularak yanıtlaması istenir. Öğrenciye,
yanıtının doğruluğuna göre, deney gözetmeni tarafından not verilir. Öğrencinin deneye
katılımcı olması beklenir. Öğrenci makinelerin ya da sistemlerin plaka değerlerini almalı,
ölçü aletlerini seçmeli, deney montajını kurmalı ve deneyin yapılması sırasında etkin rol
almalıdır. Öğrenciler makinelere göre ölçü aletlerini seçerek, deney bağlantısını kurduktan
sonra deney gözetmeni montajı ve ölçü aletlerinin uygunluğunu kontrol eder. Bu iĢlem
tamamlandıktan ve gerekli güvenlik önlemleri alındıktan sonra deneye baĢlanabilir. Açma
kapamalar, ölçümler, yüklemeler deney gözetmeninin denetiminde öğrenciler tarafından
yapılacaktır. Öğrenciler kendilerine verilen standart tablolara ölçüm sonuçlarını yazacaklar
ve bu sonuçları deney raporunu hazırlamak için kullanacaklardır. Deney sonuçları, deney
gözetmeni tarafından gözden geçirildikten sonra, gözetmen öğrencilerin hazırlayacakları
deney raporunda yanıtlamaları gereken sorular konusunda bilgi verir ve deney, tüm deney
masasının enerjisi kesilerek tamamlanır.
- 12 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


3. Deney Sonrası ÇalıĢma: Öğrenciler, deneyde elde ettikleri değerleri kullanarak ve
sorulan diğer soruları yanıtlayarak, teslim tarihine kadar vermek üzere deney raporunu
hazırlar. Deney raporu, olabildiğince bilgisayar ortamında hazırlanmalıdır. Birbirine
benzer raporlar ve teslim tarihinden sonra verilen raporlar teslim edilmemiĢ kabul edilir.
Deneysel sonuçların grafikleri, anlaĢılır, düzenli ve ölçekli olarak hazırlanacaktır. Deney
raporu, önceden verilen rapor formatına uygun olarak yazılacaktır. Deney raporunun
amacı, öğrencinin deney sonuçlarını değerlendirmesini, anlamlı ve anlamsız ölçüm
değerlerini ayırabilmesini, verilen soruları yanıtlamasını, yorumlarda bulunmasını ve
gelecekte kendisinin de yararlanabileceği bir belge hazırlamasını sağlamaktır.

Deney gözetmeni, bu üç evreyi dikkate alarak öğrencinin söz konusu deneye iliĢkin notunu
belirler. Bu nedenle, öğrenciler her üç evrede de düzenli ve tatmin edici olarak
çalıĢmalıdırlar.
Bir öğrencinin laboratuvar dersindeki baĢarı notu, önceden saptanan yüzdelere göre
sırasıyla; deney esnasında aldığı not, deney raporu notu ve final sınavı notu katkıları
hesaplanarak belirlenmektedir.





















- 13 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


ELEKTRĠK MAKĠNELERĠ ANA BĠLĠM DALINA AĠT
LABORATUVARLARDA UYULMASI GEREKEN KURALLAR


1. Deneye zamanında gelinecektir. Geç gelenler deney çalıĢmasına katılamazlar.
2. Laboratuvarda geçirilen zaman etkin olarak kullanılacak ve yalnızca deneyle ilgili
çalıĢmalarda bulunulacaktır. Laboratuvarda öğrencilerin kendi aralarında deney dıĢı
konularda sohbet etmesi, baĢka yayınlar okumaları ve diğer derslere iliĢkin
çalıĢmalar yapmaları yasaktır.
3. Laboratuvarda bulunulan süre içinde cep telefonları kapalı ve çanta içinde
bulundurulacaktır.
4. Laboratuvara yiyecek ve içecek ile gelinmesi ve sigara içilmesi yasaktır.
5. Laboratuvarda düzeni bozacak davranıĢta bulunanlar deneye alınmayacaktır.
6. Deney öncesinde, esnasında ve sonrasında elektriksel olarak tehlike arzeden
kısımlara dokunulmayacak, deney masalarına oturulmayacaktır.
7. Öğrencilerin deney sırasında laboratuvarda dolaĢmaları ve diğer laboratuvar
ekipmanlarını karıĢtırmaları yasaktır.
8. Deney gözetmeni gelmeden deney düzeneği kesinlikle çalıĢtırılmayacak, enerji
verilmeyecektir.
9. Makinelerin dönen kısımlarından uzak durulacaktır. Bu nedenle, deneye kravatla,
uzantıları olan giysilerle ve toplanmamıĢ uzun saçlarla girilmeyeektir.
10. Deney raporları her öğrencinin kendisi tarafından, verilen rapor kitapçıklarına
yazılacaktır. Teslim tarihinden sonra verilen raporlar ve birbirine benzer raporlar
değerlendirmeye alınmayacaktır.
11. Bir öğrenci yapmadığı bir deneye ancak, Anabilim Dalı tarafından belirtilen özel
bir telafi deneyi gününde ya da deneyi yapması gereken tarihte hasta olduğunu
kanıtlayan bir doktor raporu getirdiği takdirde baĢka bir günde girebilir.
12. Laboratuvardaki öğretim elemanlarıyla ancak belirtilen görüĢme saatleri içinde
görüĢme yapılabilir. Öğrenciler, görüĢme isteklerini ve diğer sorunlarını
elmak@elk.itu.edu.tr adresine bildirebilirler.

- 14 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz



ELEKTRĠK MAKĠNELERĠ LABORATUVARI
DENEYLERĠ



1. Bir Fazlı Transformatörde EĢdeğer Devre Parametrelerinin
Belirlenmesi

2. Bir Fazlı Asenkron Motorun Yüklenmesi ve EĢdeğer Devre
Parametrelerinin Belirlenmesi

3. Bilezikli Asenkron Motorun Yüklenmesi ve Frenlenmesi

4. Üç Fazlı Kafesli Asenkron Motorun Yüklenmesi, Yıldız-Üçgen
Yolverme ve Frenleme Yöntemleri

5. Üç Fazlı Kafesli Asenkron Makinenin EĢdeğer Devre
Parametrelerinin ve Eylemsizlik Momentinin Belirlenmesi

6. Senkron Motorlara Yolverme Yöntemleri ve Senkron Motorun
“ V Eğrilerinin” Çıkarılması

7. Elektrik Makinelerinde Isınmanın Direnç ArtıĢı Yöntemi Ġle
Belirlenmesi

8. Doğru Akım Motorunun Özeğrilerinin Çıkarılması

9. Kendi BaĢına ÇalıĢan Senkron Generatörün Özeğrilerinin
Çıkarılması ve ġebeke ile Paralel ÇalıĢmanın Ġncelenmesi

10. Bir Fazlı Transformatörün DeğiĢken Frekanslarda B-H
Eğrilerinin Çıkarılması






- 15 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

































- 16 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


DENEY NO : 1

BĠR FAZLI TRANSFORMATÖRDE EġDEĞER
DEVRE PARAMETRELERĠNĠN BELĠRLENMESĠ



1. Deneyin Amacı

Bu deneyde bir fazlı transformatörün çalıĢma ilkesi açıklanarak, çalıĢma koĢullarının
incelenmesi, boĢta ve kısadevre deneylerinin yapılması, eĢdeğer devre elemanlarının ve
yükte çalıĢma özeğrilerinin çıkarılması amaçlanmaktadır.
.
2. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular

1. Transformatörün yapısı,
2. Transformatörün çalıĢma ilkesi,
3. Transformatörün eĢdeğer devrelerinin (T, L ve en basit eĢdeğer devre) elde
edilmesi,
4. Transformatörün fazör diyagramları,
5. Transformatörün temel deneyleri.

3. Deney Hakkında Genel Bilgi

Transformatör hareket etmeyen elektrik makinesinden olup alternatif akımda, aynı güçte
belirli bir gerilimdeki elektrik enerjisini baĢka gerilime çevirmeye yarar. Bir ve üç fazlı
olarak imal edilirler. Bu cihazlarda hareket olmadığından sürtünme kayıpları yoktur. Bu
nedenle verimleri çok yüksektir. Belirli güçte küçük alternatif gerilimin yükseltilmesi veya
büyük alternatif gerilimin küçültülmesi için kullanılır.

Hangi amaçla kullanılırsa kullanılsın birbirine ve toprağa karĢı yalıtılmıĢ iki sargı ile bu
sargıları taĢıyan çekirdekten oluĢur. Beslenen sargıya birincil (primer), diğer sargıya ikincil
(sekonder) sargı denir. Ayrıca gerilimlerine göre, gerilimi küçük olan sargıya alçak gerilim
sargısı, gerilimi büyük olan sargıya yüksek gerilim sargısı denir.

- 17 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

3.1. ÇalıĢma Ġlkesi

Transformatörün çalıĢma ilkesi ortak bir akı ile halkalanan iki sargı arasındaki karĢılıklı
endüklemeye dayanır. Transformatörün Ģebekeye bağlı giriĢ sargısı alternatif gerilimle
beslendiğinde bu sargıdan bir alternatif akım geçer ve manyetik devrede bir alternatif akı
oluĢur. Akı her iki sargıda birer emk endükler. ÇıkıĢ sargısı endüklenen gerilimle baĢka bir
Ģebekeyi veya tüketicileri besler.

Böylece giriĢ sargısının Ģebekeden aldığı güç çıkıĢ sargısına ve sekonder sargıya bağlı
Ģebekeye geçer. Sargıların N
1
ve N
2
sarım sayılarını uygun seçerek giriĢ gerilimi aynı
frekansta daha büyük veya daha küçük bir çıkıĢ gerilimine dönüĢtürülür.

EĢdeğer devre elemanlarının belirlenmesi ve transformatörün iĢletme davranıĢlarının
incelenmesi için üç temel deney yapılır:

1. BoĢta çalıĢma deneyi
2. Kısadevre deneyi
3.Yükte çalıĢma deneyi

3.2. BoĢta Deney

Transformatörün alçak gerilim sargısı yüklenmemiĢ durumdayken, üst gerilim sargısı
bir alternatif akım kaynağından beslendiği deneye boĢta çalıĢma deneyi denir.
Transformatörün boĢta çalıĢma deneyinden boĢta çalıĢma akımı, çevirme
oranı ve boĢtaki kayıplar bulunur. BoĢta çalıĢma akımının çok küçük olması nedeniyle
birincil sargılarda oluĢan bakır kayıpları ihmal edilebilecek kadar küçüktür. Bu durumda
boĢta çalıĢmada ölçülen kayıpların, P
0,
transformatörün toplam demir kayıbı P
fe
‟yi
karĢıladığı kabul edilebilir. Transformatörün boĢta çalıĢmaya iliĢkin eĢdeğer devresi ġekil
1‟de gösterilmiĢtir.


- 18 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz











ġekil 1. BoĢta deney için eĢdeğer devre.


Transformatörün boĢta çalıĢmada güç faktörü


o 1
o
o
I V
P
cos = ¢ (1)

Akımın aktif veya demir bileĢeni

o o Fe
cos I I ¢ = (2)

Mıknatıslanma bileĢeni

o o m
s I I ¢ in = (3)

Bağıl boĢta akım

1n
o
o
I
I
= i (4)


I
0 I‟
2
=0
I
fe
I
m
R
fe X
m
V
1
I
fe
φ
0
I
m
I
0
V
1
E‟
20
- 19 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Transformatörün paralel kol parametreleri aĢağıdaki gibi hesaplanabilir.

0
2
1
Fe
P
V
R = (5)


Fe
1
Fe
R
V
I = (6)


2
Fe
I
2
0
I
m
I ÷ = (7)


m
I
1
V
m
X = (8)


BoĢta ölçülen kayıplar transformatörün verim ve ısınma hesaplarında da kullanılır. Ayrıca
Transformatörün T ve L eĢdeğer devrelerinin primer ve sekonder sargı parametrelerinin
hesaplanmasında kullanılır.

3.3. Kısadevre Deneyi

Transformatörün çıkıĢ sargı uçlarının empedansı ihmal edilebilen bir iletkenle
birleĢtirildiğinde, giriĢ sargısının beslendiği deneye kısadevre deneyi denir. ĠĢletmede asla
istenmeyen ve ancak kazaen oluĢan bu hal, kısadevre deneyinde isteyerek gerçekleĢtirilir.
Fakat besleme gerilimi sargılardan aĢırı akım geçmeyecek Ģekilde küçük tutulur. Bu koĢula
göre yapılacak kısadevre deneyinin transformatöre bir zararı olmaz. Transformatörün
birincil sargısından anma akımı geçecek Ģekilde sekonder sargısı kısa devre edildiğinde,
primer sargısına uygulanan gerilim ayarlanacak olursa bu gerilime transformatörün anma
kısadevre gerilimi denir. Kısadevre deneyinde uygulanan gerilim anma gerilimine göre çok
küçük olduğundan, bu durumda demir kayıpları ihmal edilebilir. Büyük bir yakınlıkla
kısadevre kayıp gücü bakır kayıplarını verir. Yapılan kısadevre deneyinden
transformatörün bakır kayıpları, eĢdeğer devre kısadevre elemanları, anma çevirme oranı
hesaplanır. Kısadevre çalıĢma durumuna iliĢkin eĢdeğer devre ġekil 2‟de gösterlmiĢtir.

- 20 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz









ġekil 2. Kısadevre deneyi için eĢdeğer devre.




EĢdeğer devre kısadevre elemanları aĢağıdaki gibi hesaplanabilir.

2
k
I
k
P
k
R = (9)

k
I
k
V
k
Z = (10)

2 2
k
X
k
R
k
Z ÷ = (11)


'
+ =
2
R
1
R
k
R
'
+ =
o o 2
X
1
X
k
X (12)

3.4. Yükte ÇalıĢma Deneyi
Transformatörün iĢletme davranıĢının incelenmesi için, transformatörün sekonder
tarafı omik yükle yüklü iken, primer tarafı sabit anma geriliminde ve frekansında beslenir.
3.5. Verim Hesabı
Transformatörlerde verim diğer elektrik makinelerinde olduğu gibi makineden çekilen
gücün makineye verilen güce oranıdır. Yani en genel halde,

100 . %
1
2
P
P
= q (13)

V
1k
R
1k
X
1k
I
1
x
1k
R
1k
Z
1k
φ
k
- 21 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

P
1
= P
2
+ P
cu
+ P
Fe
olmak üzere herhangi bir yüklemede verim aĢağıdaki gibi ifade edilebilir;

100 )
cos
.
1 %(
cu Fe
cu Fe
P P S
P P
+ +
+
÷ =
¢
q (14)


3.6. Gerilim DeğiĢimi

Transformatörde gerilim değiĢimi

100 . %
1
2 1
V
V V
V
' ÷
= A (15)

denklemiyle hesaplanabilir ve α yükleme oranı olmak üzere, yaklaĢık formülü ile aĢağıdaki
gibi gösterilebilir.

AV 100 ) sin cos ( 5 , 0 ) sin cos ( %
2
(
¸
(

¸

± + ± = ¢ ¢ o ¢ ¢
V
IR
V
IX
V
IX
V
IR
(16)


Gerilim değiĢiminin bilinmesiyle tam yük ve boĢta çalıĢma durumları arasındaki gerilim
düĢümü hesaplanabilir ve aynı zamanda transformatörün amaca uygun olup olmadığı
kolayca anlaĢılabilir.

4. Deneyin YapılıĢı

EĢdeğer devre elemanlarının belirlenmesi ve transformatörün iĢletme
davranıĢlarının incelenmesi için sırasıyla; boĢta çalıĢma deneyi, kısadevre deneyi, yükte
çalıĢma deneyleri yapılacaktır.

4.1. BoĢta ÇalıĢma Deneyi
Transformatörün boĢta deneyinde sargılardan biri açık bırakılır, diğeri anma gerilim ve
frekansında beslenir. Deney, transformatörün istenen tarafında yapılabilir. Beslenen sargı
ayarlanabilir gerilimli ise, yani çok uçlu ise, deneyde esas gerilime karĢılık gelen esas uç
- 22 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

kullanılır. ġekil 3. „deki bağlama Ģeması‟na göre iki sargılı tek fazlı transformatörün deneyi
primer tarafta yapılmakta, yani primer sargı anma gerilim ve frekansıyla beslenmektedir.
Sekonder sargı uçları ise açık bırakılmıĢtır. Deneyde besleme tarafındaki gerilim V
1
bir
voltmetreyle, boĢta akım I
0
bir ampermetreyle, boĢta kayıplar P
0
bir vatmetre ile ve açık
taraftaki gerilim V
2
ayrı bir voltmetreyle okunmalıdır. Gerilim %20‟lik adımlar halinde
anma geriliminin 1,1 katına kadar arttırılarak, boĢta akım, alt ve üst gerilim sargı
gerilimleri ve boĢta kayıp gücü ölçülür. Her okumada güç faktörü, akımın güç bileĢeni ve
mıknatıslanma bileĢeni elde edilir.

ġekil 3. BoĢta deneye iliĢkin bağlama Ģeması.



ġekil 4. Kısadevre deneyine iliĢkin bağlama Ģeması





- 23 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


4.2. Kısadevre Deneyi

Kısadevre deneyinde bir tarafın uçları doğrudan veya bir ampermetre, gerekirse bir akım
transformatörü üzerinden kısadevre edilir. Kısadevre deneyinde tehlikeli bir durum
meydana gelmemesi için besleme gerilimi sargılardan aĢırı akımlar geçmeyecek Ģekilde
küçük tutulur. Yani, diğer sargı anma frekansında düĢük bir gerilim ile beslenir. Kısadevre
edilen taraftan geçen akım anma akımını geçmeyecek Ģekilde, besleme tarafındaki gerilim
ayarlanırsa kısadevre gerilimi V
k
elde edilir. Bu durumda, besleme tarafındaki kısadevre
gerilimi V
k
voltmetre, kısadevre akımı I
k
ampermetre ve kayıp gücü P
k
vatmetre ile
ölçülür.

Transformatöre uygulanan gerilim çok küçük bir değere ayarlanır, %20‟lik adımlar halinde
artırılarak sekonder taraftan anma akımı geçinceye kadar değiĢtirilir. Her seferinde
gerilime göre akım ve güç ölçülür. Transformatöre gerilim uygulamadan önce
ototransformatörün sıfırlanmıĢ olmasına dikkat edilmelidir.

4.3. Yükte ÇalıĢma Deneyi

ġekil 5‟teki bağlama Ģemasına göre transformatörün primer gerilimi anma değerinde sabit
tutularak, sekonder taraf omik yükle yüklenmiĢtir. Yük direnci değiĢtirilerek, yük akımı I
2

en küçük değerden anma akımının 1,25 katına kadar ayar edilir. Bu esnada primer ve
sekonder taraflara iliĢkin kayıplar, P
1
, P
2
, gerilimler V
1
, V
2
ve akımlar I
1
, I
2
ölçülür.



ġekil 5. Yükte çalıĢma deneyine iliĢkin bağlama Ģeması.

- 24 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz



5. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi
5.1. BoĢta Deneyde
-
Ölçülecek büyüklükler; P
0
, V
1
, E
20
, I
0
- Hesaplanacak büyüklükler;
- BoĢta güç katsayısı;
0
cos¢ ,
- Bağıl boĢta akım ve boĢta akım bileĢenleri ; i
0
, I
Fe
, I
m

- EĢdeğer devre boĢta kol elemenları; R
fe
, X
m

- Çevirme oranı;
20
1
E
V
ü =
Çizilecek özeğriler: ) f(V P
1 10
= , ) f(V I
1 0
= , ) f(V c
1 0
= ¢ os

5.2. Kısadevre Deneyinde

- Ölçülecek büyüklükler; P
k
, V
k
, I
n

- Hesaplanacak büyüklükler;
- Kısadevre güç katsayısı;
k
cos¢ ,
- Anma iç gerilim düĢümleri; V
kn
, V
Rn
, V
Xn
, ve oranlanmıĢ değerleri, v
kn
, v
Rn
,
v
Xn

- EĢdeğer devre kısadevre elemenları; Z
k
, R
k
, X
k
, R
1
, R
2
, X

, X


- Anma çevirme oranı;
1
I
I
ü
K
=
Çizilecek özeğriler: ) f(V P
k k
= , ) f(V I
k k
= , ) f(V c
k k
= ¢ os
5.3. Yükte ÇalıĢma Deneyinde
-
Ölçülecek büyüklükler; P
1
, P
2
, V
1
= Vn, V
2
, I
1
, I
2
- Hesaplanacak büyüklükler;
- Güç katsayısı; ¢ cos ,
- Transformatörün verimi; η
- Gerilim değiĢimi
- 25 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Çizilecek özeğriler: ) f(P V
2 2
= , ) f(P
2
= q

6. Deney Raporunun Hazırlanması

Deney raporunda deneyin amacı, yapılan ölçümler ve bağlantı Ģeması açıklanmalıdır.
Yapılan deney ana hatları ile anlatılmalıdır. Ölçüm sonuçları ve hesaplanan iĢletme
büyüklükleri bir tablo halinde verilmelidir. Ölçüm sonuçlarından yararlanılarak 5. bölümde
istenen grafikler milimetrik kağıda ayrı ayrı çizilmeli ve gerekli yorumlar yapılmalıdır.
AĢağıda verilen sorular yanıtlanmalıdır.
7. Yanıtlanacak Sorular

1. Transformatörün primer tarafa indirgenmiĢ fazör diyagramını çiziniz.
2. Yükleme oranı;
n
I
I
o
o = olarak tanımlandığına göre yükleme oranına göre demir ve
bakır kayıplarının değiĢimini çiziniz, yorumlayınız.
3. a) Herhangi bir yükleme oranında transformatörün verim ifadesini çıkartınız
ve verimin nelere bağlı olduğunu açıklayınız. Verim neden önemlidir?
b)Transformatörün veriminin hesaplamak için boĢta ve kısadevre deneyleri neden
önemlidir?
c) Transformatör nominal gerilimde 0,8 endüktif ve 0,6 kapasitif güç faktöründe
çalıĢtığında verimini hesaplayınız.
4. BoĢta çalıĢmada primerdeki vatmetreden okunan güç hangi kayıpları kapsar?
5. “Anma-yük” teriminin anlamını akım, gerilim ve sıcaklık iliĢkisini düĢünerek
açıklayınız?
6. Kısadevre deneyinden hesaplanan ile doğru akımla ölçülen sargı dirençleri arasında
fark var mıdır? Neden?
7. 220 V ve 60 Hz‟lik bir transformatör 220 V ve 50 Hz‟lik bir Ģebekeye bağlanırsa,
transformatörün mıknatıslanma akımı, endüklenen gerilimleri, bakır ve demir kayıplarında
ne gibi değiĢiklikler olur?



- 26 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

8. Kaynaklar

[1] Boduroğlu, T., 1982 Elektrik Makinaları Dersleri, Transformatörler,
Cilt 1, ĠTÜ Elektrik Fakültesi Ofset Baskı atölyesi.
[2] Güzelbeyoğlu, N., 1992. Elektrik Makinaları I, II, ĠTÜ Matbaası, Ġstanbul.
[3] Karsai, K., Kerènyi, D., Kiss, L., 1987. Large Power Transformers,
Elsevier,.
[4] Winders J.J, Power transformers: principles and applications, Marcel Dekker,
c2002.


















- 27 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

DENEY NO : 2

BĠR FAZLI ASENKRON MOTORUN YÜKLENMESĠ
VE EġDEĞER DEVRE PARAMETRELERĠNĠN
BELĠRLENMESĠ



1. Deneyin Amacı

Bu deneyde bir fazlı asenkron motorun çalıĢma ilkesi açıklanarak, çeĢitli yolverme
düzenlerinin, iĢletme ve kalkıĢ kondansatörlü bir fazlı asenkron motorların iĢletme
özelliklerinin öğretilmesi, bu motorların özeğrilerinin çıkarılması ve eĢdeğer devre
elemanlarının belirlenmesi amaçlanmaktadır.
.
2. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular

1. Bir fazlı ve iki fazlı döner alan kavramı,
2. Bir fazlı asenkron motorun yapısı,
3. Bir fazlı asenkron motorun yarar ve sakıncaları,
4. Bir fazlı asenkron motorun yolverme problemleri,
5. Bir fazlı asenkron motorun yolverme düzenleri,
6. Bir fazlı asenkron motorun iĢletme özeğrileri.

3. Deney Hakkında Genel Bilgi

Bir fazlı asenkron motorlar çoğunlukla 1kW gücüne kadar üretilmekte ve çamaĢır
makinesi, buzdolabı ve soğutma cihazı gibi ev aletlerinde kullanılmaktadır. Evlerde
kullanılan gerilimin bir fazlı olması, bu motorların kullanımını zorunlu hale getirmiĢ ve
önemini arttırmıĢtır. Diğer tek fazlı motorlara göre üstünlüğü yapımının basitliği,
sağlamlığı ve ucuzluğudur.

Yapısal olarak üç fazlı asenkron motorlardan daha basittir. Stator 0,5 mm lik ince
saclardan yapılmıĢtır. Esas sargı (işletme sargısı) ve yardımcı sargı (kalkış sargısı) olmak
üzere iki temel sargı vardır. Esas sargı stator oluklarının 2/3‟üne, yardımcı sargı ise
- 28 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

1/3‟üne yerleĢtirilir. Esas ve yardımcı sargının yerleĢtiği olukların boyutları ve bu iki
sargının sarım sayıları birbirinden farklıdır.

3.1. ÇalıĢma Ġlkesi

Bir fazlı asenkron motorun tek fazlı stator sargısı alternatif gerilimle beslenirse, alternatif
bir alan elde edilir. Söz konusu alan, Euler denklemine göre ifade edilecek olursa, genlik
olarak birbirine eĢit, fakat ters yönde dönen iki döner alan bileĢeni ile ifade edilebilir (1).

( )
t j t j
M M
e e t
e e
u e u
÷
+ =
2
1
cos (1)

.


ġekil 1: Bir fazlı asenkron motorun pozitif ve negatif (fren) moment özeğrileri ve bileĢke
moment özeğrisi.

Genlikleri alternatif alan genliğinin yarısına eĢit olan bu döner alanlar, rotor kafesinde
endükledikleri rotor akımları ile beraber ters yönlerde etkiyen iki döndürme momenti
oluĢtururlar. Durmada her iki döner alanın rotora göre bağıl hızları, dolayısıyla
endükledikleri akımlar ve oluĢturdukları döndürme momentleri eĢit değerdedir. Bu iki
döndürme momenti ters yönde eĢit değerde olduklarından bileĢke döndürme momenti
- 29 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

daima sıfırdır (ġekil 1). KalkıĢ momenti bulunmadığından gerçek tek fazlı motor hiç bir
zaman kendi kendine kalkıĢ yapamaz.

Durmada bu motor tek fazlı transformatör davranıĢı gösterecektir. Motor herhangi bir
Ģekilde bir yöne döndürülecek olursa, ancak o zaman bileĢke moment sıfırdan farklı olacak
ve motor döndürülen yönde hareket edecektir.

Motorun iĢletme davranıĢını açıklayabilmek için simetrili bileĢenler kuramından
yararlanılır. Buna göre tek fazlı asenkron makine yerine aynı mile bağlı ve ters yönlerde
dönmeye çalıĢan iki tane üç fazlı makine alınabilir. Gerçek motorun dönme yönündeki
yöndeĢ motor motor bölgesinde, karĢı motor denen diğeri ise fren bölgesinde çalıĢır.
Motorlar ortak milde bağlı oldukları için, aynı yönde “n” devir hızı ile dönerler. Ancak
motorların döner alan yönleri farklı olduğu için, döner alana göre hızları ve kaymaları
farklıdır. Biri “s” kaymasında, M
p
pozitif döndürme momenti, diğeri ise “2-s” kaymasında
M
fr
negatif (frenleme) döndürme momenti üretir. Bunların cebirsel toplamı, tek fazlı
asenkron makinenin döndürme momentini verir.

Her iki motorun eĢdeğer devresi ġekil 2‟de verilmiĢtir. Bu eĢdeğer devrelerin birbirine
bağlanması ile tek fazlı asenkron motorun eĢdeğer devresi elde edilir.



- 30 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


ġekil 2: a) YöndeĢ motorun, b) KarĢı motorun, c) Tek fazlı asenkron motorun eĢdeğer
devreleri

3.2. Yolverme Düzenleri

Bir fazlı asenkron motorda bir kalkıĢ momentinin oluĢabilmesi için döner alanın varlığı
zorunludur. Bunun içinde uzayda birbirine göre faz farkı yaratılmıĢ en az iki sargının
bulunması ve yine en azından geçici bir süre, farklı fazda alternatif gerilimle beslenmesi
gereklidir. Bu nedenle tek fazlı motorlar günümüzde yardımcı sargılı yapılmakta ve
gerçekte iki fazlı olmaktadır.

Bu sargılardan esas sargı veya iĢletme sargısı doğrudan Ģebekeden, kalkıĢ sargısı ise
genellikle bir kalkıĢ empedansı ile seri bağlandıktan sonra aynı Ģebekeden paralel
beslenmektedir. Yardımcı sargı dairesel biçime az veya çok yaklaĢan bir döner alan elde
edilmesini sağlar. Gerekli ikinci faz akımını aynı Ģebekeden üretmek için yolverme
düzenleri ile faz kaydırılması sağlanır. KalkıĢ empedansı olarak bir direnç, ender hallerde
bir bobin veya bir kondansatör yardımcı sargıya seri olarak bağlanır (ġekil 3).
- 31 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


ġekil 3: Yardımcı sargı devresinde a) Kondansatör, b) Direnç, c) Endüktans kullanılması.

Dairesel bir döner alan için en elveriĢli faz kaydırması olan 90
o
‟ye en çok kondansatör ile
yaklaĢılabilir. Bir direnç veya bobinle elde edilen faz açıları daha düĢüktür. Genelde
ekonomik çözümler direnç veya kondansatör ile sağlanır.

Yardımcı sargıya seri olarak bağlanan kondansatör, sürekli çalıĢmada devrede kalıyorsa,
iĢletme kondansatörlü motor, kalkıĢtan sonra devreden çıkıyorsa kalkıĢ kondansatörlü
motor, hem kalkıĢ hem de iĢletme kondansatörü kullanılıyorsa çift kondansatörlü motor
olarak adlandırılır. Bu motorlara iliĢkin yolverme düzenleri ġekil 4‟te verilmiĢtir.

ġekil 4: Kondansatörlü motorlar a) ĠĢletme, b) KalkıĢ, c) Çift kondansatörlü.


- 32 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

3.3 Kondansatörlü motorların iĢletme özellikleri

KalkıĢ düzenleri ile tek fazlı asenkron motorun yalnız kalkıĢı sağlanmaz, aynı zamanda
farklı moment özeğrileri ile istenen bir iĢletme davranıĢı sağlanabilir. Seçilen kalkıĢ
düzenine göre aynı motor büyüklüğünde moment özeğrisi ve sürekli güç farklı olabilir.
ġekil 5‟te değiĢik kalkıĢ düzenleri için tek fazlı asenkron motorların moment özeğrileri
verilmiĢtir.


ġekil 5: Asenkron motorda moment özeğrilerinin karĢılaĢtırılması. 1: Üç fazlı 2: Tek
sargılı, 3: KalkıĢ kondansatörlü, 4: ĠĢletme kondansatörlü, 5: Çift kondansatörlü, 6:
Dirençli, 7: Yarık kutuplu.

KalkıĢ kondansatörlü motorlarda yardımcı sargıyı devreden çıkarmak için bir merkezkaç
anahtarı, elektromanyetik akım rölesi veya termistörlü ve elektronik yolverme rölesi
kullanılır. Merkezkaç anahtarda motor hızı ile artan merkezkaç kuvvet normal hızın %
75‟inde anahtarı açar.

ĠĢletme kondansatörlü motorda kondansatör değeri uygun seçilerek, motorun belli bir
noktada simetrili çalıĢması sağlanır. Bu motorun zayıf yanı kalkıĢ momentinin
- 33 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

küçüklüğüdür. KalkıĢ moment oranının büyük olması istendiğinde kalkıĢ kondansatörlü
motor kullanılmalıdır. Ancak bu motor yardımcı sargı devreden çıktıktan sonra gerçek tek
fazlı makine olarak çalıĢtığından, anma çalıĢmasında simetrileme yapılamaz, güç düĢer.

KalkıĢ kondansatörlü motorlarda kalkıĢ moment oranı (M/M
n
) 2,5…3, anma kayması %
4…6 ve kalkıĢ akım oranı (I/I
n
) 3,5…4,5 kadardır. Anma iĢletmesinde simetrileme
yapılmadığından, salınım momenti büyüktür.

Çift kondansatörlü motor ile en iyi kalkıĢ ve iĢletme değerlerinin elde edilmesi sağlanır. En
pahalı tek fazlı motordur. Salınım momenti yok denecek kadar azdır.

3.4. KalkıĢ Kondansatörlü Motorda Kondansatör Sığasının Hesaplanması

Kondansatörün sığası C, uçlarındaki gerilim V
c
olmak üzere, kondansatörün reaktif gücü

2
c c
CV Q e = ,
1
2 f t e = (2)

ifadesi ile hesaplanır. Yardımcı sargı akımı I
y
nin, kondansatörün uçlarındaki gerilimin ve
kondansatör gücünün ifadesi ise aĢağıda verilmiĢtir.

2
2
1
|
.
|

\
|
÷ +
=
C
L R
V
I
y
e
e
(3)
C
C
L R
V
C
I V
y c
e
e
e
e
1
1
1
2
2
|
.
|

\
|
÷ +
= = (4)

- 34 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

C
C
L R
V
CV
c
e
e
e
e
1
1
2
2
2
2
|
.
|

\
|
÷ +
= (5)

Bu denklemlerde R yardımcı sargı direncini, L indüktansını V ise yardımcı sargıya
uygulanan gerilimi göstermektedir.

4. Deneyin YapılıĢı

Bir fazlı asenkron motor
0,55 kW, 380 V, 3,8 A

Dinamo fren (Doğru Akım Generatörü):
110 V, 9,8 A

Yükleme deneyi kalkıĢ ve iĢletme kondansatörlü bir fazlı asenkron motorlarda yapılacaktır.
Tek fazlı asenkron motora yolverildikten sonra önce boĢta çalıĢma durumunda Ģebeke
akımı “I
1
”, motorun Ģebekeden çektiği güç “P
el
”, besleme gerilimi “V”, devir sayısı “n” ve
dengeleme kütlesi “m” ölçülür.

Bundan sonra, motor, ortak milde bağlı olan dinamofren ile anma gücüne kadar değiĢik
değerlerde yüklenir. Her yükleme için ölçümler tekrarlanır. Deney sırasında besleme
gerilimi bir ototransformatör ile sabit tutulur.


4.1. EĢdeğer Devre ElemanlarınınBelirlenmesi

Tek fazlı asenkron motorun eĢdeğer devresi ġekil 2‟de verilmiĢtir. Literatürde tek fazlı
motorların eĢdeğer devre elemanlarının belirlenmesi için önerilen pek çok yöntem vardır.
Buna karĢın tam ve yeterli hesaplama yöntemi geliĢtirilememiĢtir. Hesaplamalar pek çok
- 35 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

basitleĢtirme içerir. Burada kullanılacak yöntem oldukça basit, fakat öğrenci deneyi olarak
öğretici niteliktedir.
Mıknatıslanma reaktansının bulunması için, yardımcı sargı devreden çıkarılır. Ana sargı
nominal gerilim ile beslenir. Bu durumda motor tek fazlı olduğu için dönmeyecektir. Elle
bir yönde tahrik edilerek dönmesi sağlanır. Motorun Ģebekeden aldığı akım ölçülür.
AĢağıda verilen denklemle stator sargı reaktansı ile mıknatıslanma reaktansının toplamı
hesaplanır.

I
V
X X
m
1
1
= +
N
V V =
1
(6)

Bu çalıĢmada Ģebekeden alınan aktif güç, stator sargılarında ve demir kayıp direncinde
harcanacaktır (7).


fe
r I r I P
2
0 1
2
0 0
+ =
N
V V =
1
(7)

Daha sonra kısadevre deneyi yapılarak motorun seri kol elemanları hesaplanır. Bu deneyde
yardımcı sargı devreye alınır. Motor, anma akımı akacak biçimde düĢük bir gerilimle
beslenir. Motorun dönmesi engellenir. AĢağıda verilen denklemler yardımıyla eĢdeğer
devrenin seri kol elemanları hesaplanır.

( ) '
2 1
2
1
R R I P
N k
+ = ,
2
1N k
I Q = X
k
(8)
2
'
2 1
k
R
R R = ~ (9)
2
2
'
1
k
X
X X = = o
o
(10)
) (
1
o
p V I g
k k k P = ,
m
N N
p
I V
k
o
= (11)

I
k : Akım trafosu çevirme oranı,
V
k : Gerilim trafosu çevirme oranı,
- 36 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

p
k : Vatmetre sabiti,
VI
P
g
= ¢ cos (12)
mgl M = (13)
m : Dengeleme kütlesi (kg)
g = 9,81 m/s
2

l : Uzunluk (m)
e M P
mek
= ,
60
2 n t
e = (14)
g
mek
P
P
= q (15)

5. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi

Deney sırasında her değiĢik yükleme için ölçülen değerler kullanılarak aĢağıda verilen
denklemler yardımıyla Ģebekeden alınan güç, mil momenti, mekanik güç, güç katsayısı,
kayma ve verim hesaplanır. Her yükleme durumu için ölçülen ve hesaplanan değerler
sonuç tabloları üzerinde gösterilir (Tablo 1 ve 2). Hesaplamalar kalkıĢ kondansatörlü ve
iĢletme kondansatörlü motorlar için tekrarlanır.

Tablo 1: Deney sonuç tablosu (KalkıĢ kondansatörlü bir fazlı asenkron makine).

V [V] I [A] P
el
[W] cosφ n [min
-1
] M [Nm] η [%]







- 37 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Tablo 2: Deney sonuç tablosu (ĠĢletme kondansatörlü bir fazlı asenkron makine).

V [V] I [A] P
el
[W] cosφ n [min
-1
] M [Nm] η [%]







6. Deney Raporunun Hazırlanması

Deney raporunda deneyin amacı, yapılan ölçümler ve bağlantı Ģeması açıklanmalıdır.
Yapılan deney ana hatları ile anlatılmalıdır. Ölçüm sonuçları ve hesaplanan iĢletme
büyüklükleri bir tablo halinde verilmelidir. Ölçüm sonuçlarından yararlanılarak aĢağıda
belirtilen grafikler milimetrik kağıda ayrı ayrı çizilmeli ve gerekli yorumlar yapılmalıdır.
AĢağıda verilen sorular yanıtlanmalıdır.

M
d
= f(P
mek.
)
P
el
= f(P
mek
)
I = f(P
mek
)
η = f(P
mek
)
cosφ= f(P
mek
)
n = f(P
mek
)

7. Yanıtlanacak Sorular

1. Bir fazlı asenkron motorun dönüĢ yönü nasıl değiĢtirilir?
2. Motorun döndürme momentine frekans ve gerilimin etkilerini inceleyiniz.
3. Elektronik yolverme rölesinin ilkesel bağlama Ģemasını çiziniz ve çalıĢma ilkesini
anlatınız.
4. Yarık kutuplu asenkron motorun çalıĢma ilkesini ve kullanım alanlarını anlatınız.
- 38 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

5. Yolverme düzenlerinde kullanılan anahtarlama elemenlarının birbirine göre üstünlük
ve sakıncalarını anlatınız.


8. Kaynaklar

[1] SCHUISKY W., ÇETIN Ġ., ”Elektrik Motörleri 1. Kısım”, Fatih Yayınevi
Matbaası, Ġstanbul 1987.
[2] GÜZELBEYOĞLU N., ”Elektrik Makineleri 1-2”, Ġ.T.Ü., 1998.
[3] BODUROĞLU T., “Elektrik Makinaları Deneyleri”, Ġ.T.Ü., 1983.
[4] BBC Motor Handbook,
[5] ÇETĠN Ġ., ‟‟Asenkron Makina Problemleri‟‟, Ġ.T.Ü., 1998






ġekil 6: Deney bağlama Ģeması
- 39 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

DENEY NO: 3

BĠLEZĠKLĠ ASENKRON MOTORUN YÜKLENMESĠ
VE FRENLENMESĠ

1. Deneyin Amacı

Deneyde, bilezikli asenkron motorun yapısal farklılıklarına değinilerek, rotor devresine
eklenen dirençlerin makinenin iĢletme davranıĢı üzerine etkilerinin incelenmesi ve farklı
rotor direnç değerlerinde motorun iĢletme özeğrilerinin çıkarılması amaçlanmaktadır.
Deneyde, rotor direnç değeri değiĢtirilerek, bilezikli asenkron motorun frenlenmesi de
incelenecektir.

2. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular

1. Döner alanın oluĢturulması,
2. Bilezikli asenkron motorun yapısı, çalıĢma ilkesi, yolverme koĢulları, yolverme
direnci hesabı,
3. Bilezikli asenkron motorun eĢdeğer devresi, kaymanın tanımı, kaymayı etkileyen
ve kaymanın etkilendiği büyüklükler, matematiksel bağıntılar,
4. Bilezikli asenkron motorda güç dağılımı,
5. Kafesli asenkron motor ile yapısal ve iĢletme bakımından farklılıkları,
6. Bilezikli asenkron motorun hız ayarı için gerekli güç elektroniği devrelerinin
devre Ģemaları ve çalıĢma ilkeleri,
7. DeğiĢen rotor direnci ile moment-devir sayısı özeğri ailesinin incelenmesi,
8. Bilezikli asenkron motorun endüstride kullanıldığı yerler.

3. Deney Hakkında Genel Bilgi

Endüstride, elektrik enerjisini mekanik enerjiye çevirmede en yaygın doğru
akım makineleri ve asenkron makineler kullanılır. Asenkron makineler yapısal olarak iki
temel gruba ayrılır: Birinci grup kısadevre rotorlu (sincap kafesli), ikinci grup ise bilezikli
asenkron makinelerdir. Her iki tür motorun stator sargıları aynıdır. Hava aralığında
simetrili bir döner alan oluĢturmak için,
- 40 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


1. Üç fazlı statorun sargı eksenleri arasında 120˚ faz farkı olması,
2. Sargılarda oluĢan ampersarımların eĢit olması,
3. Stator sargılarının 120˚ faz farkı olan simetrili üç fazlı gerilim ile beslenmesi
gereklidir.

Temel farklılık motorların rotor yapılarındadır. Kafesli asenkron motorun rotorunda
alüminyum veya bakır çubuklar bulunur. Rotorun faz sayısı çubuk sayısına eĢittir. Rotorda
bulunan iletken çubuklar, her iki taraftan kısadevre bilezikleri ile kısadevre edilir.
Böylelikle motorun çalıĢması sağlanır. Rotorda kullanılan iletken malzeme, motorun
iĢletme özelliklerini belirler. Bu nedenle kafesli asenkron motorun rotor devresi yapımsal
olarak kapalıdır, dıĢarıdan herhangi bir elektriksel müdahale yapılamaz. Rotordaki
elektriksel güç geri kazanılamaz.

Bilezikli asenkron motorun, kafesli asenkron motordan temel farklılığı, rotorunun sargılı
olmasıdır. Ayrıca stator ve rotor sargılarının faz ve kutup sayıları birbirine eĢittir. Rotor
sargı uçları bilezik-fırça düzeneği ile makine dıĢına çıkarılır. Motorun çalıĢması için bu
uçların dıĢarıdan kısadevre edilmesi gerekir. Makinenin rotor devresine dıĢarıdan kademeli
dirençler bağlanarak, kalkıĢ momenti ve iĢletme momenti, devrilme kayması gibi
büyüklükleri değiĢtirilebilir. Hız ayarı ve frenleme yapılabilir. Bilezikli aseenkron motorun
kafesli asenkron motora göre üstünlüğü rotor devresine dıĢarıdan devre elemanı
bağlanabilmesidir. Ayrıca rotordaki elektriksel güç, güç elektroniği düzenleri ile geri
kazanılarak Ģebeye verilebilir. Bu tür düzenler birkaç MW gücündeki motorlarda
ekonomiktir. Rotordaki kayıp güç dıĢarıya aktarıldığı için ısınma sorunu yoktur. Bu üstün
özelliklerine karĢın, bilezikli motorların fiyatı, kafesli motorlara göre daha yüksektir.

3.1. Bilezikli Asenkron Motorun ĠĢletme Büyüklükleri ve Özellikleri

ĠĢletmede rotor devresi kısadevre edilmeyen bilezikli asenkron motor aynı bir
transformatör gibi davranır. Rotor sargılarında stator frekansında bir gerilim endükler. Bu
gerilime, durmada rotor gerilimi veya transformatör gerilimi denir. Bu gerilimin
ölçülebilmesi, motorun rotor iĢletme büyüklüklerinin hesaplanmasını sağlar. Rotor akımı
büyük ve küçük kayma değerlerinde aĢağıdaki denklemlerle hesaplanabilir. Kayma s harfı
ile gösterilir.

- 41 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

s‟in büyük değerleri için

2
2
2 2
2
20
2
o
X s R
sE
I
+
= (1)

s‟in küçük değerleri için,

2
20
2
R
sE
I = (2)

dir.

Rotor devresindeki endüklemenin, yeterince büyük olması için, hava aralığı olabildiğince
küçük yapılır. Buna rağmen asenkron motorların boĢta çalıĢma akımı, transformatörlere
göre çok daha büyüktür. Motorun gücü arttıkça boĢta akımın anma akımına oranı küçülür.

Asenkron motorların iĢletme özelliklerini akım ve moment oranları belirler. Motorun
kalkıĢ akımının Ģebeke etkileri bakımından küçük olması istenir. KalkıĢ momentinin değeri
ise, gerilim ve devre parametrelerine bağlıdır. Ayrıca motorun yükleme aralığının geniĢ
olması için, devrilme momentinin büyük olması gerekir. Kafesli asenkon motorda
bütün bu özellikler tasarım büyüklüklerine ve yapım

ġekil 1. Moment-hız özeğrilerinin rotor devresine eklenen dirençlerle değiĢimi.


malzemelerine bağlıdır. Daha iyi iĢletme özelliklerinin sağlanması için, güç elektroniği
düzenlerinden yararlanılır. Bilezikli asenkron motolarda ise, rotor devresine dıĢarıdan
uygun direnç değerleri bağlanarak istenen iĢletme özellikleri sağlanır.
- 42 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


Asenkron motorun devrilme kayması, rotor direncine ve reaktansına bağlıdır (2). Rotor
direnci arttıkça, motorun devrilme kayması büyür ve moment-devir hızı özeğrisi moment
eksenine doğru yatıklaĢır (ġekil 1). Doğrusal bölge uzar, kalkıĢ momenti büyür. Uygun
yolverme direnci değerlerinde motor devrilme momentine eĢit değerde bir momentle kalkıĢ
yapabilir. Buna karĢın motorun devrilme momenti değiĢmez, kalkıĢ akımı küçülür (3). Bu
nedenle bilezikli asenkron motorlar, devrilme momentleri büyük, kalkıĢ momentleri küçük
olacak biçimde tasarlanır.

Motora, devrilme momenti veya herhangi bir devrilme kaymasına karĢı gelen moment
değeri ile yol verilebilmesi için gereken yol verme direnci hesabı aĢağıda verilmiĢtir.T
eĢdeğer devresinden hesaplanan rotor akımı eĢitliğinde s
2
ihmal edilirse, rotor direncinin
alacağı değer (3), (4) ve (5) de verilmiĢtir.
N
o
I
sE
R
2
2
2
~ (3)

2 2
1 R
s
s
R
N
d
ek
|
|
.
|

\
|
÷ = (4)

2 2
1 R
s
s
R
N
x
ek
|
|
.
|

\
|
÷ = (5)

Rotor devresine eklenen direnç değerleri değiĢtirilerek hız ayarıda yapılabilir. Artan direnç
değerlerinde motorun hızı küçülür. Ancak motorun havalanması azalacağından, ısınma
sorunları çıkar. Devir hızı ile moment değeri değiĢmeyen bir iĢ makinesini tahrik eden
motorda, s kayma değerinden, s΄

kayma değerine geçmek için gereken direnç değeri
aĢağıdaki denklemle hesaplanır.

2 2
1
'
R
s
s
R
ek
|
.
|

\
|
÷ = (6)

4. Bilezikli Asenkron Motorun Frenlenmesi

Rotor devresine dıĢarıdan direnç bağlanarak üstün yol verme ve hız ayarı özellikleri
sağlandığı gibi, bu yol verme dirençleri sayesinde frenleme de yapılabilir.

- 43 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Motor anma özeğrisinde çalıĢırken rotora dıĢarıdan büyük değerde bir ek direnç
bağlandığında moment özeğrisi yatıklaĢır. ġekil 2 de görüldüğü gibi motor moment öz
eğrisinin yük momenti ile, moment ekseni üzerinde kesiĢmesi sağlanarak motor frenlenir.

2 2 2
R X R
ek
÷ =
o
(7)


2
2 2
o
X
R R
s
ek
d
+
= (8)


ġekil 2. Bilezikli asenkron motorun frenlenmesi.

- 44 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

5. Deneyin YapılıĢı

Deneyde ġekil 3 de verilen bağlama Ģemasına göre rotor devresine bağlı olan dirençler
kademeli olarak azaltılarak, motora yol verilir. Önce boĢta çalıĢma durumunda motor
akımı I
1
, watmetre sapmaları, besleme gerilimi V, devir sayısı
n ve dengeleme kütlesi m ölçülür.

Bundan sonra, motor, ortak milde bağlı olan dinamofren ile nominal gücüne kadar değiĢik
değerlerde yüklenir. Her yükleme için ölçümler tekrarlanır. Deney yol verme dirençlerinin
%50 ve %100 değeri için tekrarlanır. Moment özeğrileri yalnız, doğrusal çalıĢma
bölgesinde çıkarılır. Yani motor devrilme momentinden daha büyük bir moment ile
yüklenmez. Ayrıca, motor nominal devir hızında çalıĢırken, rotor direnci değiĢtirilerek
frenlenir.

Deneyde kullanılacak olan elektrik motorlarının plaka değerleri aĢağıda verilmiĢtir.

Bilezikli asenkron motor Dinamofren

3 ~; 50Hz; 220V 1,5kW; 1400d/d
1,5kW; 7A 220V; 8,5A
1400d/d uyarma: 130V; 0,5A

6. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi

Deney sırasında her değiĢik yükleme için ölçülen değerler kullanılarak aĢağıda verilen
denklemler yardımıyla Ģebekeden çekilen güç, mil momenti, mekanik güç, güç katsayısı,
kayma ve verim hesaplanır. Her yükleme durumu için ölçülen ve hesaplanan değerler tek
bir sonuç tablosu üzerinde gösterilir (Tablo1). Hesaplamalar farklı rotor direnç değerleri
için tekrarlanır.

GiriĢ gücü

) (
2 1
o o 
p V I g
k k k P = (9)
- 45 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


m
N N
p
I V
k
o
= olduğundan

I
k : Akım trafosu çevirme oranı,
V
k : Gerilim trafosu çevirme oranı,
p
k : Vatmetre sabiti,
m
o : Maksimum sapma

fa fa
g
I V
P
3
cos = ¢ (10)
olarak hesaplanır.

mgl M = (11)

m : Dengeleme kütlesi (kg)
g = 9,81 m/s
2

l : Uzunluk (m)

60
2 n t
e = olduğundan

e M P
mek
= (12)

g
mek
P
P
= q (13)

bulunur.


- 46 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

7. Deney Raporunun Hazırlanması

Deney raporunda deneyin amacı, yapılan ölçümler ve bağlantı Ģeması açıklanmalıdır.
Yapılan deney ana hatları ile anlatılmalıdır. Ölçüm sonuçları ve rotor direncinin % 0, %
50, % 100 değerleri için hesaplanan iĢletme büyüklükleri bir tablo halinde verilmelidir
(boĢta ölçümler dahil). Ölçüm sonuçlarından yararlanılarak aĢağıda belirtilen grafikler
milimetrik kağıda ayrı ayrı çizilmeli ve gerekli yorumlar yapılmalıdır. AĢağıda verilen
sorular yanıtlanmalıdır.
n=f(M)
cos¢=f(M)
I
1
=f(M)
q=f(M)
s=f(M)
P
1
=f(M)

8. Yanıtlanacak Sorular

1. Bilezikli asenkron motora dirençle yolverme nasıl yapılır, anlatınız. ÇeĢitli yolverme
yöntemlerine iliĢkin genel bir bilgi vererek, birbirleriyle karĢılaĢtırınız.
2. Rotor devresinde harcanan iç elektriksel gücün makine dıĢına çıkartılarak Ģebekeye
verecek, güç elektroniği devrelerinin devre Ģemalarını çizerek açıklayınız.
3. Bilezikli asenkron motora devrilme momentinde kalkıĢ yapılabilmesi için rotor
devresine ilave edilmesi gereken direnci teorik olarak hesaplayınız.
4. Asenkron makinenin mıknatıslanma (boĢta) akımı, transformatörünkine göre neden
büyüktür, açıklayınız.
5. Rotor uçları açık bir asenkron motor Ģebekeden beslenirse çalıĢır mı, açıklayınız.
6. Bilezikli asenkron motor ile kafesli asenkron motor arasındaki yapısal farklılıkları
açıklayınız.
7. Bilezikli asenkron motorun endüstride hangi uygulamalarda kullanıldığını açıklayınız.

9. Kaynaklar

[1] SCHUISKY W., ÇETIN Ġ., ”Elektrik Motörleri 1. Kısım”,., Fatih Yayınevi
Matbaası, Ġstanbul,1987,
- 47 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

[2] GÜZELBEYOĞLU N., ”Elektrik Makinaları 1-2”, Ġ.T.Ü., 1998,
[3] BODUROĞLU T., “Elektrik Makinaları Deneyleri”, Ġ.T.Ü., 1983,
[4] BBC Motor Handbook.

Tablo 1: Deney sonuç tablosu.

M
(Nm)
n
(d/dak)
I
1

(Amper)
V
(Volt)
I
f

(Amper)
P
1
(Vat)
q
s cos¢ R





%100R










%50 R










% 0 R








- 48 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz





R
T
S
3
A
B
R
f
G
A
V
A
I
K
G
H
V
DİNAMOFREN
Ry
+
-
A
W W
V
R
ek1
R
ek2
R
ek3



ġekil 3. Deney bağlantı Ģeması.


- 49 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

DENEY NO : 4

ÜÇ FAZLI KAFESLĠ ASENKRON MOTORUN
YÜKLENMESĠ, YILDIZ - ÜÇGEN YOLVERME VE
FRENLEME YÖNTEMLERĠ



1. Deneyin Amacı

Bu deneyde üç fazlı kafesli asenkron motorların yapımsal özelliklerinin, kalkıĢ ve iĢletme
davranıĢının, kalkıĢ büyüklüklüklerinin motora etkilerinin incelenmesi, yol verme
yöntemlerinden yıldız üçgen yol vermenin anlatılması ve yıldız ve üçgen üçgen iĢletme
durumları için motorun yükleme özeğrilerinin çıkarılması amaçlanmaktadır. Ayrıca,
asenkron motorda frenleme yöntemlerine değinilerek, farklı yükleme değerleri için ters
akımla frenleme deneysel olarak yapılacaktır.
.
2. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular

1. Kafesli ve bilezikli asenkron motorun yapısı,
2. Döner alan kavramı,
3. Asenkron motorda yol verme yöntemleri,
4. Asenkron motorun iĢletme özeğrileri,
5. Asenkron motorda frenleme yöntemleri.

3. Deney Hakkında Genel bilgi

3.1. ÇalıĢma Ġlkesi

Sanayide kullanılan elektrik motorlarının endüstriyel uygulamaları bakımından asenkron
motorlar en büyük paya sahiptir. Bunun temel nedeni yapısının basitliği, güvenilirliği ve
ucuz olmasıdır. Diğer bir etken de, güç elektroniği ve mikroiĢlemci uygulamalarının
artması ile, motorun hız ve moment kontrolünün daha etkin biçimde yapılabilmesidir. Üç
fazlı asenkron makineler stator yapısı aynı kalmakla birlikte, rotoru kafesli ve sargılı olmak
üzere iki ayrı biçimde yapılır. Rotor yapısına göre sincap kafesli (kafes rotorlu) veya
bilezikli (rotoru sargılı) asenkron motor olarak adlandırılır. Ġkisininde çalıĢma ilkesi
aynıdır.
- 50 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


Statorda bulunan simetrili üç fazlı sargı, genlikleri ve faz farkları eĢit üç fazlı gerilimle
beslendiğinde, Ampére Yasasına göre her bir faz sargısında ampersarım oluĢur (1).
Bunların bileĢkesi alındığında, hava aralığında senkron hız ile hareket eden bir döner alan
oluĢur.

t j
e I N F
e ÷
= . .
2
3
(1)

p
f
n
s
1
. 60
= (2)

Hava aralığı döner alanı, rotorda bulunan iletkenleri senkron hız ile keserek, Faraday
Yasasına göre bir gerilim endükler (3).

dt
d
N e
u
÷ = , E = B.l.v (3)

Kafesli makinede rotor çubukları kısadevre bilezikleri ile kısadevre edilmiĢtir. Bileziklide
ise rotor sargıları bilezik-fırça düzeneği üzerinden dıĢarıda kısadevre edilmiĢtir. Bunun
sonucu, rotor sargısından veya çubuklardan Ohm Yasasına göre bir akım akar (4).

2
2
2
R
V
I = (4)

Biot-Savart yaasasına göre rotor iletkenlerine kuvvet etkir (5). Burada, I
2
rotor
iletkenlerinin taĢıdığı akım, l iletken uzunluğu , B ise manyetik akı yoğunluğudur.
F = B.l.i
2
(5)

Asenkron makinenin dönüĢ yönü Lenz Yasasına göre belirlenir. Rotor, her zaman rotorda
oluĢan endüklemeyi azaltacak yönde döner. Motor iĢletmesinde döner alan ile aynı yönde,
fren iĢletmesinde ise karĢı yönde döner. Motor hızı senkron hıza çıkamaz. Asenkron
makine için bir diğer önemli büyüklük kaymadır. Kayma, döner alan hızı ile motor hızı
- 51 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

arasındaki farkın, bağıl değeridir. Genellikle yüzde cinsinden verilir. Makinenin çalıĢma
biçimini ve yük değerini belirtir.

3.2. Kafesli Asenkron Motorlara Yol Verme

Asenkron motorların en önemli iĢletme büyüklüğü, moment ve akım değerleridir.
Motorun moment özeğrisi, rotor oluklarının yapımsal biçimine ve rotorda kullanılan
iletkenin türüne bağlıdır. Motor nominal çalıĢma noktası için tasarlanır. Ancak, kalkıĢ
akımının yüksek, kalkıĢ momentinin ise küçük olması en büyük sakıncasıdır. KalkıĢ
momentini yükseltmek için, çift kafesli veya derin oluklu motorlar kullanılır. Bu
motorlarda kalkıĢ momenti yüksek, ancak devrilme momenti küçüktür. Bu nedenle
yükleme aralığı dardır.

Bir elektrik motorunun durmadan, nominal hızına ulaĢmasına yol verme veya kalkıĢ denir.
Motor dururken kayma birdir. Bu durumda asenkron motor kısadevre çalıĢan
transformatöre benzer. Bu nedenle motor beslendiği anda Ģebekeden yüksek bir akım
çeker. Bu akıma yol verme veya kalkıĢ akımı I
yv
denir. Anma akımının 4...8 katı
değerindir. Eğer motorun beslendiği Ģebeke yeterince güçlü değilse, bu akım büyük gerilim
düĢümlerine neden olur. Bu gerilim düĢümü aynı Ģebekeye bağlı diğer sistemleri doğrudan
etkiler. Aynı zamanda büyük kalkıĢ akımı, motorun aĢırı ısınmasına, yalıtımının zarar
görmesine ve kafes arızalarına neden olabilir. BoĢta kalkıĢta stator ve rotor sargılarında
oluĢan toplam ısı enerjisi aĢağıdaki formülle hesaplanır.

) 1 (
2
'
2
1 2
R
R
n
J
W + = (6)

Yol vermede diğer bir önemli nokta da motor momenti ile motorun tahrik ettiği iĢ makinesi
arasındaki moment uyumudur. Motorun kalkıĢ yapabilmesi için, motorun kalkıĢ
momentinin yükün kalkıĢ momentinden daha büyük olması gerekir. Her iki moment
arasındaki farkın büyüklüğü, iĢ makinesine göre belirlenir. Hassas yüklerin tahriğinde bu
farkın küçük, yani yol vermenin yumuĢak, darbeli tahriklerde – taĢ kırıcı vb- ise moment
farkının büyük olması istenir. Bu nedenle pek çok yol verme yöntemi kullanılabilir. Bütün
- 52 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

yöntemlerin ortak amacı, motorun kalkıĢ akımını küçültmek ve motorun ve iĢ makinesinin
kalkıĢ momentleri arasında uyum sağlamaktır.

Eğer motorun bağlı olduğu Ģebeke yeterince güçlüyse, motorun yalıtım sorunu yoksa ve en
önemlisi motorun kalkıĢ momenti iĢ makinesi ile uyumlu ise, öncelikle doğrudan yol
verme yeğlenmelidir.

3.3 Yıldız Üçgen Yol Verme

Doğrudan yol verme koĢullarının sağlanamadığı durumlarda, küçük ve orta güçteki kafesli
motorlar için çoğunlukla yıldız üçgen yolverme kullanılır. Bu yöntemin kullanılabilmesi
için, motorun stator sargılarının üçgen bağlı olması ve yıldız iĢletmedeki kalkıĢ
momentinin, iĢ makinesininkinden daha büyük olması gerekir. Ayrıca yıldız iĢletmeden,
üçgen iĢletmeye geçilirken oluĢan akım ve moment darbeleri belli değerleri aĢmamalıdır.

Bu yöntemde nominal (anma) iĢletmesinde üçgen bağlı olarak çalıĢan motorun stator
sargıları basit bir değiĢiklikle yıldız olarak bağlanır. Motora yıldız bağlı durumda yol
verilir. Motor kararlı çalıĢma noktasına ulaĢtıktan sonra, stator sargıları üçgen bağlanır.
Motorun stator sargıları sürekli iĢletmede üçgen bağlıdır (ġekil 1). Bu biçimde motorun faz
gerilimi, üçgen duruma göre 1/ 3 oranında, Ģebeke akımı ise 1/3 oranında değiĢir.
Asenkron makinenin döndürme momenti
- 53 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


(a) (b)
ġekil 1. Yıldız üçgen yol vermeye iliĢkin moment ve akım özeğrileri,
a) YaklaĢık anma hızında yoldız-üçgen geçiĢi,
b) DüĢük hızda yıldız-üçgen geçiĢi.


gerilim ile karesel orantılı olduğundan, yıldız bağlamada moment, üçgen bağlamaya göre
1/3 oranında azalır.

3
1
2
=
|
|
.
|

\
|
=
A A
V
V
M
M
Y Y
(7)

3
1
=
A
M
M
Y
(8)

3
1
=
A
I
I
Y
(9)

Kararlı iĢletmede yıldız bağlı olarak çalıĢan motor, üçgen bağlamaya geçerken, motor
fazları ile Ģebeke arasındaki gerilim farkından ve aynı fazların çakıĢmamasından
- 54 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

dolayı bir darbe akımı oluĢur. Büyük güçlü motorlarda bu darbe akımını azaltmak
için yıldız bağlamadan üçgen bağlamaya basamaklı biçimde geçilebilir [4].

Yıldız üçgen yol vermenin temel amacı motorun kalkıĢ akımını küçültmektir. Motor
momenti yıldız çalıĢmada azalır. ÇeĢitli uygulamalarda yük momenti, yıldız bağlı motorun
kalkıĢ momentinden büyük olabilir. Bu durumda motor yükte kalkıĢ yapamaz. Ayrıca
momenti, motorun anma momentinin %15…%20 sinden büyük olan yüklerin tahriğinde
ve eylemsizliği büyük olan sistemlerin tahriğinde yıldız üçgen yol verme sakıncalıdır.

3.4.Asenkron Motorun Frenlenmesi
Bir iĢ makinesini tahrik eden asenkron motorun temelde iki iĢlevi vardır. Yükü
istenilen moment değerinde tahrik etmek ve sistemi istendiği anda frenleyerek ve
durdurmaktır. Özellikle indirme ve kaldırma sistemlerinde bu tür uygulamalar sık
biçimde kullanılır. Frenleme, motoru durdurmak veya motor hızının belli bir değere
indirmek için yapılır. Frenlemede motor momenti M
m
ile yük momenti (frenleme
momenti) M
fr
nin toplamı, sistemin eylemsizlik momentine eĢittir (10). Denklemdeki J
sistemde dönen kütlelerin eylemsizliğidir. Ortalama bir yavaĢlatma momenti ile iĢletme
devir sayısından durma konumuna kadar geçen süreye, t
fr
frenleme zamanı denir.


dt
d
J M M
fr m
e
= + (10)


}
+
=
0
2
) (
e
e d
M M
J
t
fr m
fr
(11)
Frenlemede temel olarak iki yöntem vardır. Birincisi mekanik frenleme, ikincisi ise
elektriksel frenlemedir.
3.4.1. Mekanik Frenleme
Bu tür frenlemede, motor Ģebekeden ayrıldıktan sonra bir balata düzeneği ile
sistemin hareket enerjisi ısı enerjisine dönüĢtürülür ve sistem frenlenir. Frenleme
- 55 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

grubu donatılmıĢ motorlara fren motoru denir. Motorun yüke bağlanmayan kısmına
yerleĢtirilir. Motor çalıĢırken bir bobinin yarattığı elektromekanik kuvvet sayesinde
fren çözülür. Motorun beslemesi kesildiğinde ise, bobin gerilimsiz kalarak, balata
düzeneğinin bir yay yardımıyla frenleme diskine basarak sistemin frenlenmesi
sağlanır.
3.4.2. Elektriksel Frenleme
Elektriksel frenleme yöntemleri Ģunlardır:
1. Senkron üstü (generatör) frenleme,
2. Ters akımla frenleme,
3. Doğru akımla frenleme.

3.4.2.1. Generatör Frenleme

Bir asenkron makine senkron devir sayısının üstünde dıĢardan tahrik edildiğinde
generatör olarak çalıĢır. Böylece milinden aldığı mekanik enerjiyi Ģebekeye elektrik
enerjisi olarak geri verir. Bu durum fren etkisi yapar. Makine Ģebekeden sadece
mıknatıslanması için gerekli olan mıknatıslanma akımını çeker. Motor olarak çalıĢan
asenkron makine, yük tarafından devir hızı senkron devir hızının üzerine
çıkarıldığında motor halinden generatör haline geçerek fren etkisi yapar.

Generatör frenleme vinçlerde ve asansörlerde kullanılır. Bu durumun iĢletme özellikleri
kaldırma ve indirme olarak değiĢmektedir. Makine iniĢ yönünde çalıĢırken devir sayısı
döner alan ile aynı yönde fakat döner alanın hızından daha büyüktür. Bu nedenle
makine generatör iĢletmesinde frenlenmiĢ olur.
Bununla birlikte döner alanın yönü, rotorun dönüĢ yönü ile ters ise ve rotora bağlı yük
momenti motor momentinden büyük ise motor fren bölgesinde çalıĢır. Generatör
iĢletmesinde kayma 0 > s > - ∞, fren bölgesinde çalıĢmada ise l < s < +∞ değerleri
arasındadır. Generatör frenlemede makine dıĢarıdan tahrik edildiğinden kayma
negatiftir, dolayısı ile enerjinin akıĢ yönü makineden Ģebekeye doğrudur. Yük
momenti ile makine momenti arasındaki fark sisteme kazandırılır.

- 56 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Metro sistemlerinde vagon aĢağı iniĢe geçtiğinde üzerinde biriktirdiği potansiyel
enerji, kinetik enerjiye dönüĢür ve makine generatör iĢletmesine geçer. Stator
sargısının kutup sayısı değiĢtirilerek, düĢük hız değerlerinde makinenin senkron üstü
hızda çalıĢması sağlanır. Bu frenlemede makinenin hızı belirli bir değere getirilir.
Makineyi tamamen durdurma olanağı yoktur. Bilezikli makinede ise, rotor
sargılarına dıĢarıdan direnç bağlanarak frenleme yapılır.

3.4.2.2. Ters Akımla Frenleme
Bu frenlemede motorun besleme fazlarından iki tanesi bir çift yönlü anahtarla değiĢtirilir.
Böylece motorun döner alan yönü değiĢir, ancak motorun dönüĢ yönü hemen değiĢmez.
Döner alan yönü ile motorun dönüĢ yönünün farklı olduğu bu çalıĢmaya fren iĢl etme
denir. Bu frenleme kafesli motorlarda sıkça kullanılır. Ġki fazın yeri değiĢtirildiğinde
motor önce yavaĢlar, bir an için durur ve ters tarafa hızlanmaya baĢlar. Motor tam
durduğu anda Ģebekeden ayrılmalıdır. Ters akımla frenlemede rotor devresinde
kalkıĢın dört katı büyüklüğünde bir ısı enerjisi oluĢur. Yük altında yapılan
frenlemelerde bu ısı daha da artar. Bu nedenle kullanma sıklığı motorun yalıtım
sınıfına göre belirlenmelidir.

3.4.2.3. Doğru Akımla Frenleme

Doğru akımla frenleme kafesli veya bilezikli asenkron motorlarda uygulanır. Burada
motor üç fazlı Ģebekeden ayrıldıktan sonra, stator sargıları düĢük değerde bir doğru
gerilimle beslenir. Stator sargılarında motorun anma akımını aĢmayacak biçimde bir doğru
akım geçer. Uygulanması gereken gerilimin yaklaĢık hesabı aĢağıda verilmiĢtir (12). Bu
formülde K, doğru akımla frenleme sırasında stator sargılarının bağlanıĢ Ģekline göre
belirlenen 1,225...2,5 arasında bir katsayıdır.

YV fr
I K V . 6 , 0 . s (12)

Böylelece motorda duran bir manyetik alan oluĢur. Bu manyetik alan, hareket eden
rotor iletkenlerinde, doğru akım motorunda olduğu gibi bir gerilim endükler. Endüklenen
gerilim rotor iletkenlerinde bir akım akmasına neden olur. Motorun hareket enerjisi, ısı
enerjisine dönüĢtürülerek motorun durması sağlanır.

- 57 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

4. Deneyin YapılıĢı

Deneyde bir otomatik kumanda düzeneği ile motora yıldız-üçgen yol verilir. Yükleme
deneyi önce üçgen sonra yıldız bağlı durum için tekrarlanır. Motor yıldız bağlı durumda
boĢta çalıĢırken besleme gerilimi, motor akımı, vatmetre sapmaları, devir sayısı ve
dengeleme kütlesi ölçülür. Bundan sonra, motor, ortak milde bağlı olan dinamofren ile
nominal gücüne kadar değiĢik değerlerde yüklenir. Her yükleme için ölçümler tekrarlanır.

Ardından motor stator sargıları yıldız bağlı duruma geçilerek, önce boĢta, ardından
dinomofren ile ayarlanan değiĢik yük değerlerinde ölçümler tekrarlanır.
Deneyde motor ters akım ve stator sargılarına doğru gerilim uygulanarak frenlenecektir.
Ters akımla frenleme yükte ve boĢta durumu için tekrarlanır. Motor belli bir hız değerinde
çalıĢırken, iki stator besleme fazının yeri değiĢtirilir. Motor önce yavaĢlar sonra kısa bir an
durur. Durduğu anda motorun Ģebeke bağlantısı kesilir.

Doğru gerilimle frenlemede ise, motorun Ģebeke bağlantısı kesilerek, stator sargı-
larına doğru gerilim uygulanır. Deney boĢta ve yükte çalıĢma için tekrarlanır.
Her iki frenleme deneyinde de frenleme süreleri ölçülür.

5. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi

Deneyde yıldız ve üçgen çalıĢmada her yükleme durumu için ölçülen değerler kullanılarak,
aĢağıda verilen denklemler yardımıyla motorun iĢletme büyüklükleri hesaplanır. Bu
değerler aĢağıda verilen tablolara iĢlenir.

GiriĢ gücü

) (
2 1
o o 
p V I g
k k k P = (13)

m
N N
p
I V
k
o
= olduğundan

- 58 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

I
k : Akım trafosu çevirme oranı,
V
k : Gerilim trafosu çevirme oranı,
p
k : Vatmetre sabiti,
m
o : Maksimum sapma

fa fa
g
I V
P
3
cos = ¢ (14)

olarak hesaplanır.

mgl M = (15)

m : Dengeleme kütlesi (kg)
g = 9,81 m/s
2

l : Uzunluk (m)

60
2 n t
e = olduğundan

e M P
mek
= (16)

g
mek
P
P
= q (17)

bulunur.






- 59 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Tablo 1. Yıldız iĢletme için deney sonuç tablosu.


M
d

(Nm)

N
(d/dak)

I (A)

V (V)

P (W)

η (%)

s (%)

cosφ








Tablo 2. Üçgen iĢletme için deney sonuç tablosu.


M
d

(Nm)

N
(d/dak)

I (A)

V (V)

P (W)

η (%)

s (%)

cosφ








6. Deney Raporunun Hazırlanması

Deney raporunda deneyin amacı, yapılan ölçümler, deneyin bağlantı Ģeması ve deneyin
yapılıĢı açıklanmalıdır. Ölçüm sonuçları ve hesaplanan iĢletme büyüklükleri tablo halinde
verilmelidir. Ölçüm sonuçları kullanılarak aĢağıda belirtilen grafikler milimetrik kağıda
ayrı ayrı çizilmeli ve gerekli yorumlar yapılmalıdır. AĢağıda verilen sorular
yanıtlanmalıdır.

n = f(M
d
)
I = f(M
d
)
η = f(M
d
)
cosφ = f(M
d
)
s = f(M
d
)



- 60 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

7. Yanıtlanacak Sorular

1. Kafesli motorlara yıldız üçgen yol verme koĢulları nelerdir? Pratikte yıldız üçgen yol
verme neden alçak gerilim motorlarına daha uygundur?
2. Kafesli asenkron motora yol verme yöntemlerini kısaca açıklayınız.
3. Kafesli aenkron motorda kalkıĢ akımını sınırlamak ve döndürme momentini artırmak
için alınan yapısal önlemleri kısaca açıklayınız.
4. Yıldız üçgen yol verme için bir otomatik kumanda devresi çiziniz. ÇalıĢmasını
açıklayınız.
5. Yıldız üçgen yol verme hangi tür yükler için uygundur? Açıklayınız.
6. Asenkron motorlarda frenleme yöntemlerini kısaca açıklayınız. Ters akımla frenleme
neden tehlikelidir?

8. Kaynaklar

[1] SCHUISKY W., ÇETIN Ġ., ”Elektrik Motörleri 1. Kısım”, Fatih Yayınevi
Matbaası, Ġstanbul 1987.
[2] GÜZELBEYOĞLU N., ”Elektrik Makinaları 1-2”, Ġ.T.Ü., 1998.
[3] BODUROĞLU T., “Elektrik Makinaları Deneyleri”, Ġ.T.Ü., 1983.
[4] BBC Motor Handbook,
[5] ÇETĠN Ġ., ‟‟Asenkron Makina Problemleri‟‟, Ġ.T.Ü., 1998
[6] VOGEL, J, “ Grundlagen der elektrischen Antriebstechnik mit
Berechnungsbeispielen “, Dr Alfred Hüthig Verlag, 1977,
[7] Meyer, M, „ Elektrischen Antriebctechnik „ Springer Verlag, 1987.








- 61 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz





ġekil 2. Deney bağlama Ģeması.

R
T
S
W
3
~
u v w
z y x
K
B
G
I
+
-
G
H
V
A
W
R
f
A
G
A
A
A
Ry
V
V


Frenleme
Anahtarı
- 62 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


































- 63 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

DENEY NO: 5

ÜÇ FAZLI KAFESLĠ ASENKRON MAKĠNENĠN
EġDEĞER DEVRE PARAMETRELERĠNĠN VE
EYLEMSĠZLĠK MOMENTĠNĠN BELĠRLENMESĠ



1. Deneyin Amacı

Bu deneyde, asenkron motorun T eĢdeğer devre parametreleri ve eylemsizliğinin yanısıra,
boĢta akım, boĢta kayıp gücü, boĢta çalıĢmada güçkatsayısı, bakır kayıp gücü (kısadevre
kayıp gücü), anma kısadevre gerilimi ve kısadevre güç katsayısının bulunması için
yapılması gereken, uygulamada büyük öneme sahip temel deneyler incelenmektedir.

2. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular

1. Asenkron motorun T eĢdeğer devresi, L eĢdeğer devresi ve basitleĢtirilmiĢ
eĢdeğer devreler,
2. Aktif, reaktif ve görünür güç kavramları ile, üç fazlı dengeli sistemlerde güç
ölçümü,
3. Asenkron motorun kayıpları, güç dağılımı ve verim,
4. BoĢta akım ve bileĢenleri, anma akımı ,anma kısadevre gerilimi, anma
kısadevre akımı,
5. Dönme hareketinin temel denklemi ve eylemsizliğin tahrik dinamiği açısından
önemi,
6. Takometrenin yapısı ve çalıĢma ilkesi.



3. Deney Hakkında Genel Bilgi

3.1.Asenkron Motorun EĢdeğer Devre Parametreleri ve Temel Deneyler

Bütün bilim dallarında olduğu gibi, elektrik mühendisliğinde de, inceleme konusu olan
sistemler (motorlar, generatörler, iĢ makineleri, Ģebekeler vb), gerçek sistemle eĢ davranıĢlı
modeller tarafından temsil edilirler. Bir eĢdeğer devre ait olduğu sistemin sadece belirli
- 64 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

olaylardaki davranıĢını temsil eden bir modeldir. Dolayısıyla asenkron motor için birden
fazla eĢdeğer devre söz konusudur.

Asenkron makinenin yaygın olarak kullanılan T eĢdeğer devresi ġekil 1 de verilmiĢtir. Bu
devre rotor büyüklüklerinin statora indirgenmiĢ durumunu göstermektedir ve sürekli
iĢletme koĢullarında geçerlidir.















ġekil 1. Asenkron motorun T eĢdeğer devresi.

R
1 :
stator sargı direnci
X

: stator kaçak reaktansı
R‟
2 :
statora indirgenmiĢ rotor direnci
X


: statora indirgenmiĢ rotor kaçak reaktansı

R
fe :
demir kayıp direnci
X
m
: mıknatıslanma reaktansı










ġekil 2. Asenkron motorun L eĢdeğer devresi.
X
m R
Fe
I
m
I
Fe V
1
R
1
X‟
2o
X
1o
R‟
2
/s
I
1
I‟
2
V
1
V
1
R
1
X

2o X
1o
R’
2
/s
I
1
I‟
2
X
m R
Fe
I
m
I
Fe
I
0
a
b
- 65 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz



T eĢdeğer devrede boĢta akım kolunun devrenin giriĢ uçlarına taĢınması ile L eĢdeğer
devre elde edilir. Bu iĢlem, statorda endüklenen gerilimin, (a-b uçları arasında endüklenen
gerilimin) stator giriĢ gerilimine eĢit kabul edilmesi anlamına gelir (ġekil 2).

Rotorun kısa devre edilmesi durumunda, demir kayıp direncinin değeri mıknatıslanma
reaktansına göre çok büyük olduğu için I
Fe
akımı ihmal edilebilir. Bu ihmal devreye iliĢin
hesaplamaları kolaylaĢtıracaktır. Daha da basit bir hesaplama için boĢta akım kolu
tamamen kaldırılabilir. Bu durumda asenkron motorun en basit eĢdeğer devresi elde
edilmiĢ olur.Burada

R
k
= R
1
+R‟
2
(1)

X
k
= X

+ X‟

(2)

yazılmıĢtır. Bu eĢdeğer devre ġekil 3. de görülmektedir

Asenkron motorun parametreleri tasarım aĢamasında hesap yoluyla belirlenir. Ġmali bitmiĢ
bir makinede, hesap yoluyla bulunan sonuçların deneysel yoldan doğrulanması gerekir.
Doğrulama iĢlemi üç temel deneyle yapılır.

1. Sargı Dirençlerinin Ölçülmesi: Sürekli rejim sıcaklığına ulaĢmıĢ stator sargısı doğru
akımla beslenerek, akım-gerilim yöntemi ya da köprü yöntemleri kullanılarak direnç
ölçümü yapılır.

2. BoĢta Deney: Asenkron makinenin miline yük bağlı değiĢken, giriĢ gerilimi motorun
anma gerilimine kadar arttırılarak boĢta güç P
0
ve boĢta akım I
0
ölçülür. BoĢta çalıĢan
makinede kayma sıfıra çok yakın olduğu için rotor direnci sonsuz kabul edilebilir. BoĢta
akımın stator omik direnci ve reaktansı üzerinde oluĢturacağı gerilim düĢümü ihmal
edilirse ġekil. 4. deki eĢdeğer devre elde edilir.






- 66 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

R
K
X
K
V
1
I
1














ġekil 3. Asenkron motorun kısa devre eĢdeğer devresi.














ġekil 4. Asenkron motorun boĢta çalıĢma durumu için eĢdeğer devresi.
Statora indirgenmiĢ demir kayıp direnci ve mıknatıslanma reaktansı aĢağıdaki gibi
hesaplanır (3...5).

0 0 1
cos 3 ¢ I V P
Fe
=
(3)




0 0
1
cos¢ I
V
R
Fe
= (4)

0 0
1
sin¢ I
V
X
m
= (5)






I
m
V
1
X
m
R
Fe
I
Fe
I
0
- 67 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

3.Kısadevre Deneyi: Asenkron motorun mili sabitlenerek (dönmesi engellenerek) bu
durumda statordan anma akımını akıtacak düĢük değerli bir V
k
gerilimi uygulanır

ve
kısadevre gücü P
kn
ölçülür. Bu çalıĢma Ģekli için kayma 1 değerindedir.BoĢta akım anma
akımının yanında ihmal edilirse , asenkron motorun en basit eĢdeğer devresi elde edilir. Bu
devreden hareketle stator ve rotor dirençleri ile kaçak reaktanslarının hesabı, aĢağıda.6...11
denklemleri ile verilmiĢtir.

k n k kn
I V P ¢ cos 3 =
(6)

n
k
k
I
V
Z = (7)

k k k
Z R ¢ cos = (8)

k k k
Z X ¢ sin = (9)

2
'
2 1
k
R
R R = = (10)

2
'
2 1
k
X
X X = =
o o
(11)
Bu Ģekilde elde edilen parametreler gerçekte motorun L eĢdeğer devre parametreleri
olmakla beraber , hata payı olduğu unutulmamak kaydıyla, T eĢdeğer devre parametreleri
olarak da kullanılabilir.

3.2.Asenkron Motorun Eylemsizliği

Bir tahrik sisteminde kalkıĢ ve frenleme süreleri, sistemin hız değiĢimine cevabı, sistemin
kütlesinin dönme eksenine olan r uzaklığının karesiyle çarpımına eĢittir ve bu büyüklük,
kütlenin dönme hareketine olan direncinin bir ölçüsüdür.

Tanımdan anlaĢılacağı üzere eylemsizlik ancak belirli bir dönme ekseni için anlamlıdır ve
dönme eksenine olan uzaklık kütleden daha belirleyicidir. Buna göre bir noktasal kütle
dönme eksenine yaklaĢtıkça eylemsizliği azalır, uzaklaĢtıkça eylemsizliği artar.

- 68 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Bir asenkron motorda eylemsizlik, rotor ve mili oluĢturan noktasal kütle bileĢenlerinin mil
eksenine göre eylemsizliklerinin toplamıdır. Rotorun karmaĢık yapısı nedeniyle
eylemsizlik hesap yoluyla ancak yaklaĢık olarak bulunabilir. Bu amaçla rotor, çapı ve
yoğunluğu sabit olan basit silindirik parçalar olarak ele alınır ve her bir parçanın
eylemsizlik momenti ayrı ayrı hesaplanarak toplanır. Bu yönteme alternatif olarak
eylemsizlik deneysel yöntemlerle de belirlenebilir.

Ġmali tamamlanmıĢ ya da yapısı ve boyutları ayrıntılı olarak bilinemeyen bir makine için
eylemsizlik yavaĢlama yöntemiyle belirlenir. YavaĢlama deneyinde makine sürtünme
momentinin etkisiyle yavaĢlamaya bırakılır ve makinenin yavaĢlama eğrisi elde edilir.
ġekil 5 de yavaĢlama deneyi sonucu bulunan hız eğrisi gösterilmektedir. Bu Ģekilde t
0

,yavaĢlama eğrisine baĢlangıç noktasından çizilen teğetin belirlediği hayali bir yavaĢlama
süresidir. Frenleme momentinin baĢlangıç değerinde [ M
fr
(0) ] sabit kalması durumunda
motorun t
0
süresi sonunda duracağı farzedilir. M
fr
(0) değeri, motorun anma momenti ve
kayması ile, boĢta kayması kullanılarak denklem.12 ile bulunur.











ġekil 5. YavaĢlama eğrisi.

t
M
y
YavaĢlama
Momenti M
y
( e)
YavaĢlama Eğrisi
e( t)
e
0
e
e
1
M
y
(e
1
)
dt
de
÷
e
1
t
o
- 69 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


n
o
n fr
s
s
M M . ) 0 ( = (12)

Dönme hareketinin temel denkleminden hareketle makinenin eylemsizliği aĢağıdaki
formülden hesaplanır (13).

60
. 2
) 0 (
o
o
fr
n
t
M J
t
= (13)


4. Deneyin YapılıĢı

4.1.BoĢta ÇalıĢma Deneyi

ġekil 6 da verilen düzenek kurularak statora uygulanan gerilim sıfırdan baĢlayarak anma
değerine kadar kademeli olarak arttırılacaktır. Her bir gerilim değeri için motorun
Ģebekeden çektiği güç ve akım ölçülecektir.

4.2.Kısadevre Deneyi

ġekil 6 da verilen düzenek kurularak motor milinin dönmesi engellenecektir.Statora
uygulanan gerilim ototrafo ile sıfırdan baĢlayarak anma kısadevre gerilimi değerine kadar
yavaĢ yavaĢ arttırılacaktır.Bu sırada motorun akımı ampermetreden dikkatlice takip
edilmelidir. Stator akımının anma değerini aldığı gerilim anma kısadevre gerilimidir.
Gerilim bu değere ulaĢtığında motorun Ģebekeden çektiği güç ve voltmetreden okunan
gerilim değerleri not edilecektir.

- 70 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


4.3.YavaĢlama Deneyi

ġekil 7 deki bağlama Ģeması kurularak motor anma gerilimde yüksüz olarak çalıĢtırılır.
Motorun boĢta akımı ve hızı kaydedilir. Hız ölçümü takogeneratörle yapılmaktadır. K1
anahtarı açılarak motor yavaĢlamaya bırakılır. Motorun yavaĢlama eğrisi ve durma zamanı
osiloskoptan gözlemlenerek kaydedilir.

5. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi

Deneyde ölçülen sonuçlardan yararlanılarak asenkron motorun T eĢdeğer devre
parametreleri, anma kısadevre gerilimi, anma kısadevre akımı ve eylemsizlik momenti
hesaplanacaktır. BoĢta çalıĢma deneyine iliĢkin veriler kullanılarak Tablo 1
doldurulacaktır.

6. Deney Raporunun Hazırlanması

Deney raporunda deneyin amacı, yapılan ölçümler ve bağlama Ģeması açıklanmalıdır.
Yapılan deney ana hatları ile anlatılmalıdır. Ölçüm sonuçlarından yararlanılarak aĢağıda
belirtilen grafikler milimetrik kağıda ayrı ayrı çizilmeli ve gerekli yorumlar yapılmalıdır.
EĢdeğer devre parametreler ve eylemsizlik momentine iliĢkin hesaplamalar deney raporuna
eklenecektir. Bölüm 7 de verilen sorular yanıtlanacaktır.

P
o
= f(V
1
)
cosφ
0
= f (V
1
)
I
o
= f(V
1
)


- 71 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


7. Yanıtlanacak Sorular

1. BoĢta deney sonuçlarından yararlanılarak asenkron makineye iliĢkin sürtünme
kayıplarının nasıl belirleneceğini araĢtırınız.
2. Ölçüm sonucu bulunan akım ve gerilim değerleri ile hesapladığınız parametreleri
kullanarak deneyde kullanılan asenkron motorun %2 lik bir kaymayla çalıĢması
durumunda Ģebekeden çekeceği akımı hesaplayınız.
3. Eylemsizlik, elektrik makinelerinin tasarımını nasıl etkiler, hangi makinelerin
eylemsizlik mometinin büyük, hangilerinin küçük olması istenir,örneklerle açıklayınız.
4. Eylemsizliği değiĢken tahrik sistemlerine örnek vererek açıklayınız.


Tablo 1. Deney sonuç tablosu.












8. Kaynaklar

[1] SCHUISKY W., ÇETIN Ġ., ”Elektrik Motörleri 1. Kısım”,., Fatih Yayınevi Matbaası,
Ġstanbul 1987.
[2] GÜZELBEYOĞLU N., ”Elektrik Makinaları 1-2”, Ġ.T.Ü., 1998.
[3] BODUROĞLU T., “Elektrik Makinaları Deneyleri”, Ġ.T.Ü., 1983.
V
1

(Volt )
I
o

(Amper)
P
o

(Vat)

cos¢
o







- 72 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz



ġekil 6. Parametre deneyi için bağlama Ģeması.






ġekil 7. YavaĢlama deneyi için bağlama Ģeması.










ASM
A
R
S
T
N
G
Osiloskop
Takogeneratör
V
W
K1
R
T
S
N
A
V
W
ASM
- 73 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

DENEY NO : 6

SENKRON MOTORLARA YOL VERME
YÖNTEMLERĠ VE SENKRON MOTORUN
“V EĞRĠLERĠNĠN” ÇIKARILMASI



1. Deneyin Amacı

Bu deneyde senkron motora yol verme yöntemlerinin kısaca açıklanması, özellikle
asenkron yol vermede makinenin iĢletme özelliklerinin incelenmesi, senkron motorda
tepkin güç ayarının incelenmesi ve V-eğrilerinin çıkarılarak yorumlanması
amaçlanmaktadır.
.
2. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular

1. Senkron makinenin çalıĢma ilkesi,
2. Döner alan kavramı,
3. Senkron makinenin gerilim diyagramı,
4. Senkron makinenin akım diyagramı,
5. Senkron makinede yükleme biçimleri, etkin ve tepkin güç ayarı.

3. Deney Hakkında Genel Bilgi

3.1. Senkron Motorlara Yol Verme Yöntemleri

Senkron motorlar için üç temel yol verme biçiminden söz edilebilir. Bunlar, kalkıĢ motoru
ile yol verme, senkron yol verme ve asenkron yol vermedir. Diğer yol verme yöntemleri bu
üç temel yol verme biçiminin özel uygulamalarıdır. KalkıĢ motoru ile yol verme dıĢındaki
yöntemler, güç elektroniği düzenleri açık veya kapalı kontrol çevrimleri yapılarak
kullanılabilir. Burada herhangi bir matemetiksel inceleme yapılmaksızın, bu yöntemler
tanıtılacaktır.




- 74 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

3.1.1. KalkıĢ Motoru ile Yol Verme

Bu yöntem amortisör (söndürüm) sargısı olmayan, rotoru sac paketinden yapılmıĢ senkron
motorlarda kullanılır. Motor bir kalkıĢ motoru yardımıyla senkron hız yakınlarına kadar
hızlandırılır. Daha sonra, senkron motorun endüvi ve uyarma sargıları aynı anda
beslenerek senkronlanması sağlanır. 1950 li yıllara kadar yaygın biçimde kullanılan bu
yöntem, senkron motoun uyarma ve söndürüm devrelerinin daha iyi incelenmesi ve güç
elektroniği düzenlerindeki geliĢmeler nedeniyle önemini yitirmiĢtir. Bununla birlikte tahrik
edilen iĢ makinesinin yük ve eylemsizlik momentine bağlı olmak üzere oldukça ucuz ve
kullanıĢlı bir yöntemdir.

3.1.2. Senkron Yol Verme

DüĢük frekansla yol verme olarak da adlandırılan senkron yol verme yöntemi, çoğunlukla
rotoru sac paketli ve söndürüm sargısı bulunmayan senkron motorlarda ve yumuĢak
(darbesiz) kalkıĢ istenen uygulamarda kullanılır. Motor senkron moment ile ivmelenir.

Bu yöntemde ilk önce senkron motorun uyarma sargısı doğru akımla uyarılır ve motorun
endüvi sargısı, anma frekansının %1 ine eĢit frekansta düĢük bir gerilim ile beslenir.
Motor, uyarma sargısı uyarılmıĢ olduğu için senkronlayıcı momentin etkisi ile
senkronlanır. Besleme frekansına karĢı gelen senkron hızda çalıĢır. Motorun besleme
gerilimi ve frekansı düzenli olarak arttırıldığında, senkron devir hızı ve döndürme momenti
artar. Böylece motorun senkronluktan çıkmadan anma devir hızına kadar ivmelenmesi
sağlanır.

DeğiĢken frekanslı gerilim kaynağı olarak tahrik edilen iĢ makinesinin özelliklerine göre,
doğrudan veya ara devreli frekans dönüĢtürücüler kullanılabilir. Senkron kalkıĢta en
önemli sorun, motorun tüm sistemin eylemsizliğine karĢın ivmelenmesini sağlamaktır. Bu
nedenle uyarma sargısı olası en büyük akım değeri ile uyarılarak ve motor yeterli bir
gerilim değeri ile beslenerek, senkron motorun olası en büyük momenti üretmesi sağlanır.
Motorun besleme gerilimi ve uyarma akımı değerleri makine büyüklüklerine bağlı olarak
hesaplanabilir [1].
- 75 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


Senkron yol vermede motor kalkıĢ için doğrudan beslenmediği ve senkron hız yakınlarına
geldiği zaman uyarma sargısı aniden uyarılmadığı için, güç sisteminde ani değiĢimler ve
üst titreĢimler görülmez. Bu nedenle yolverme iyiliği asenkron yol vermeye göre daha
üstündür.

3.1.3. Asenkron Yol Verme

Asenkron yol verme diğer kalkıĢ yöntemlerine göre daha basittir ve günümüzde en yaygın
kullanılan yol verme yöntemidir. Amortisör (söndürüm) sargılı ve/veya yuvarlak kutuplu
senkron motorlarda kullanılır. Motor yalnız asenkron kalkıĢ momentinin etkisi ile
ivmelenir.

Bu yöntemde motor, uyarma sargısı uyarılmaksızın doğrudan Ģebekeye bağlanır ve aynı
asenkron motorda olduğu gibi kısadevre söndürüm sargıları üzerinden yolalır.
Senkronlanıncaya kadar belli bir kayma değerinde asenkron motor olarak çalıĢır (ġekil 1).
Bu nedenle senkron makine için kalkıĢ boyunca yapılan matematiksel inceleme, asenkron
makine için de geçerlidir.

Çıkık kutuplu senkron motorlarda kalkıĢ sırasında kütlesel kutup yüzeylerinden akan Fuko
(girdap) akımlarının yarattığı asenkron momentten de yararlanılır. Böylelikle toplam
kalkıĢ momenti arttırılabilir veya motorda yalnız bu momentle kalkıĢ yaptırılabilir. Ancak
Fuko akımlarının yarattığı moment, motoru tek baĢına ivmelendirmek için yeterli olamaz.
Sonuç olarak asenkron kalkıĢ için önemli olan, rotorda söndürüm etkisinin
yaratılabilmesidir.

Söndürüm etkisi rotor kutuplarının yapım biçimine göre çeĢitli biçimlerde yaratılabilir. Saç
paketinden yapılan kutuplarda iletken sarımlardan yapılmıĢ söndürüm sargısı
kullanılabileceği gibi, genellikle kutup yüzeylerine yerleĢtirilmiĢ kafes yapıdaki kısadevre
iletken çubuklar kullanılır. Kütlesel kutuplu senkron motorlarda ise, iletken kutup
yüzeyleri söndürüm etkisini sağlar. Buna rağmen kalkıĢ momentini arttırmak için, kutup
yüzeylerine yerleĢtirilen iletken çubuklar, kısadevre bilezikleri ile birbirine bağlanir.

- 76 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Amortisör (söndürüm) sargıları genellikle bakırdan yapılır. KalkıĢ momentini arttırmak
için, pirinç veya tunç gibi daha büyük dirençli alaĢımlar kullanılabilir. KalkıĢ momentinin
değerine etkiyen diğer bir büyüklük de durmadaki güç katsayısıdır.

Asenkron kalkıĢta en önemli sorun uyarma sargısının kalkıĢ süresince zarar görmesini
önlemektir. Senkron makinenin uyarma sargısı çok sarımlıdır. Bu nedenle asenkron kalkıĢ
sırasında bu sargıda büyük değerde bir gerilim endüklenir ve bu gerilim sargıya zarar
verebilir. Bu sorunu önlemek icin uyarma sargısı kalkıĢ süresince uyarma sargısı direncinin
5...10 kat, değerinde bir dirençle kısadevre edilir. Bu direncin değeri uygulamada
genellikle 9R
f
olarak alınır. Literatürde kutupların yapım biçiminin ve uyarma sargısı
kısadevre direncinin ve değerinin asenkron yol alma momentine etkilerini inceleyen
yayınlar vardır [2].

Asenkron motorlarda kullanılan yol verme yöntemleri senkron motorun asenkron
kalkıĢında da kullanılabilir. Bu yöntemler içerisinde en uygun olanı, düĢük kalkıĢ akımı ile
yüksek kalkıĢ momentinin elde edildiği transformatörle yolvermedir.

Çıkık kutuplu senkron makinelerde manyetik simetrisizlik nedeniyle, asenkron iĢletmede
endüvi akımının genliği maksimum ve minimum değerler arasında salınır. Ayrıca, uyarma
sargısı bir direnç üzerinden kısadevre edilmiĢ bütün senkron makinelerde, asenkron
iĢletmede, uyarma sargısının tek fazlı oluĢu, yani elektriksel simetrisizliği nedeniyle stator
elektriksel büyüklüklerinde (1-2s), döndürme momentinde ise 2s frekansında salınan üst
titreĢimler vardır [3].
- 77 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


ġekil 1. Senkron motorun moment-hız özeğrileri.
a) Asenkron, b) Senkron özeğriler.


3.1.3.1. Görges Olayı

Stator ve rotor sargısı üç fazlı, elektriksel ve manyetik simetriye sahip bilezikli bir
asenkron motorun, rotor sargılarından biri devre dıĢı kaldığında oluĢan bir fazlı rotor
sargısı elektriksel simetrisizliğe sahiptir. Bu yapıdaki motor, ilk kez Hans Görges
tarafindan 1896 yılında incelenmiĢtir. Bu nedenle, yapılan inceleme literatürde "Görges
Olayı" olarak adlandırılır. Rotoru simetrisiz asenkron motorun iĢletme özellikleri, normal
yapıdaki asenkron motora göre çok farklıdır. Motor, rotor devresindeki yol verme
dirençlerinin değerine bağli olmak üzere kalkıĢta senkron hızın yarısına kadar ivmelenir ve
bu hızda kararlı olarak çalıĢır.

Görges olayı, asenkron yol vermede, rotor devresinin elektriksel simetrisizliği nedeniyle
senkron makinelerde de oluĢur. Bu, senkron makinenin asenkron kalkıĢına iliĢkin asenkron
moment özeğrisinde, yarı senkron hız bölgesinde semer biçiminde görülür. Görges olayına
iliĢkin matematiksel inceleme aĢağıdaki biçimde yapılır:
Bir fazlı rotor sargısından ani değeri t s I i
M 1
cos e = olan bir alternatif akım geçtiğinde
oluĢan manyetik akı yoğunluğu

t B t B
s M
e cos . ) ( = (1)
M
s
0 1
M
y
s

a b
- 78 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


denklemiyle ifade edilir. Euler bağıntısına göre (1) denklemi

t js M t js M
s s
e
B
e
B
t B
e e ÷
+ = .
2
.
2
) ( (2)

biçiminde yazılabilir. Yukarıdaki denk1emde B(t) manyetik akı yoğunluğu zamanın bir
fonksiyonudur ve genlikleri B
M
/2 değerinde olan, birbirine göre ters, negatif ve pozitif
yönde dönen iki döner alandan oluĢur. Bütün hız1ar kaymanın fonksiyonu olarak
alındığında, pozitif ve negatif rotor döner alan hız1arı da kaymanın bir fonksiyonu olarak
bulunabilir.

Burada, e
s
endüvi döner alanının senkron açısal hızı, s kayma ve (l-s) e
s
rotor hızıdır.
Rotordaki elektriksel simetrisizliğin oluĢturduğu pozitif ve negatif döner alan hızları s.e
s

ve -s.e
s
dir ve yönleri birbirlerine göre terstir.

Pozitif rotor döner alan bileĢeni, hızı s.e
s
olan pozitif döner alan bileĢeni ile rotor hızının
toplamına eĢittir.

s s s p pr
s) (1 s e e e e e e = ÷ + = + = (3)

Negatif rotor döner alan bileĢeni, hızı -s.e
s
olan negatif döner alan bileĢeni ile rotor
hızının toplamına eĢittir.

s s s r
). 2 1 ( s) (1 s e e e e e e s
n n
÷ = ÷ + ÷ = + = (4)

(3) ve (4) eĢitliklerinde görüldüğü gibi pozitif rotor döner alan bileĢeni senkron hızda,
negatif döner alan bileĢeni ise (1-2s).e
s
hızında döner. Bu matematiksel incelemeden elde
edilen sonuçlar Ģunlardır:
1. Uyarma sargısının bir fazlı olması nedeniyle oluĢan negatif rotor döner alanı, endüvi
sargısında (1-2s) frekansında bir gerilim endükler.
2. Negatif rotor döner alanının endüvi sargısında (1-2s) frekansında yaptığı en- dükleme
nedeniyle asenkron moment denklemine yeni bir terim eklenir (5).

| |
2
1 2
1 1
2 1
Re
n p p a
I
s
R
I R I V M
÷
+ + =
-
(5)

- 79 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

t s j
n n
s
e I I
e ) 2 1 .(
.
÷
= (6)

t j
p p
s
e I I
e .
. = (7)

Yukarıdaki denklemde R
1
endüvi sargı direncidir. I
n
, endüvi akımının, negatif (fren) rotor
döner alanının endüvi sargısında oluĢturduğu negatif bileĢen, I
p
bu akımın pozitif
bileĢenidir. Moment denkleminde görüldüğü gibi, eklenen yeni terim nedeni ile yarı
senkron hız bölgesinde asenkron moment artar ve moment özeğrisinde bir semer oluĢur.
OluĢan bu semer ivmelenmekte olan motorun önüne bir engel olarak çıktığından,
giderilmesi için çeĢitli önlemler alınır [3].

3.1.3.2. Senkronlama

Senkron motorun uyarma sargısına doğru gerilim uygulanmasıyla, motorun asenkron
iĢletme noktasından senkron iĢletme noktasına geçiĢine senkronlama denir. Daha önce de
belirtildiği gibi senkron motor, kısadevre edilmiĢ amortisör (söndürüm) sargıları üzerinden
veya Fuko (girdap) akımlarının etkisiyle asenkron olarak kalkıĢ yapar ve uyarma sargısı
doğru gerilimle uyarılıncaya kadar, asenkron anma noktasında çalıĢır (ġekil 1). Motor
senkron hız yakınlarında küçük kayma değerinde çalıĢırken uyarma sargısı uyarıldığında,
rotor sargısı mıknatıslanır, kutuplar oluĢur. Eğer bu anda stator ve rotor döner alanlarının
karĢıt kutupları karĢı karĢıya gelirse, çekme kuvvetinin etkisiyle stator döner alanı rotor
döner alanını sürükler ve her iki alan senkron hızda kenetlenir. Böylelikle motor senkron
iĢletme özeğrisine geçer (ġekil 1).









ġekil 2. Senkron motorun eĢdeğer devresi.

V
f
E
f
X
a
E
Xo R
1
V
1
I
f
I
- 80 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

3.2. Senkron Makinenin ĠĢletme Biçimleri ve Reaktif Güç Ayarı

Senkron makinede uyarma akımı değiĢtirilerek, Ģebeke ile arasındaki reaktif güç alıĢveriĢi
ayarlanabilir. Makinenin bu özelliği uygulamada tercih nedenidir ve dinamik
kompanzasyon amacıyla kullanılır.

Senkron makine motor olarak çalıĢırken,

1. Uyarma akımı, cosφ=1 durumuna göre, büyük ise motor kapasitif yüklenmiĢtir.
ġebekeden çekilen aktif gücün yanında kapasitif güç de çeker, fakat Ģebekeye endüktif güç
verir.
2. Uyarma akımı, cosφ=1 durumuna göre, küçük ise motor endüktif yüklenmiĢtir.
ġebekeden çekilen aktif gücün yanında, endüktif güç çeker, Ģebekeye kapasitif güç verir,
3. Birim yüklemede Ģebekeden yalnız aktif güç alır, Ģebeke ile arasında
reaktif güç alıĢveriĢi yoktur.

Reaktif güç ayarını incelemek için, yük momentinin yani motorun Ģebekeden aldığı P
1

aktif gücünün sabit olduğu varsayılır. Bu, gerilim diyagramında, endüvi akımının aktif
bileĢeninin sabit olduğu bir doğru ile gösterilir (ġekil 3 AA‟ doğrusu). Senkron motorun
endüvi akımı aĢağıdaki gibi ifade edilir.
- 81 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz



ġekil 3. Senkron motorun akım diyagramı ve reaktif güç ayarı.


I jX V E
s f
+ = (8)


s
f
s
X
E
j
X
V
j I ÷ =
÷
(9)


k o
I I I
÷ ÷ ÷
+ = (10)


Bu denklemde endüvi akımı I, boĢta çalıĢma akımı I
o
ile kısadevre akımı I
k
nın vektörel
toplamına eĢittir. Kısa devre akımı ile, uyarma akımı arasındaki doğrusal iliĢki dikkate
alınırsa, kısa devre akımı uyarma akımının statora indirgenmiĢ değeri I
f
ile ifade edilebilir.


- 82 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz














ġekil 4. Senkron motorda değiĢik yük momentleri için elde edilen V-eğrileri.


Senkron makinede reaktif güç ayarı uyarma akımı ile yapılır. ġekil 3‟de verilen yer
eğrisinde görüldüğü gibi, endüvi akımının geometrik yeri, akımın aktif bileĢeni sabit
tutulmak koĢuluyla, uyarma akımının büyüklüğüne bağlı olarak motor çalıĢma bölgesinde
herhangi bir yerde bulunabilir. Böylelikle uyarma akımı azaltılıp, çoğaltılarak, yani endüvi
akımının reaktif bileĢeninin büyüklüğü değiĢtirilerek, motorun Ģebekeden aldığı veya
Ģebekeye verdiği reaktif gücün büyüklüğü değiĢtirilebilir. Büyük uyarma akımı
değerlerinde motor kapasitif yüklenir ve Ģebekeye reaktif güç verir. Azalan uyarma akımı
değerlerinde önce Ģebekeye verdiği reaktif güç azalır, sonra motor birim güç katsayısında
çalıĢır. Eğer uyarma akımı azaltılmaya devam edilirse, motor endüktif yüklenerek
Ģebekeden reaktif güç alır. Motorun Ģebekeden alabileceği aktif güç, kararlı çalıĢma yük
açısı sınır değeri t/2 ile, verebileceği reaktif güç ise, endüvi ve uyarma akımının anma
değeri ile sınırlıdır.


3.3. Senkron Motorda V-Eğrileri

Senkron motorda uyarma akımı ile, endüvi akımının değiĢim eğrisine V- eğrileri denir
(ġekil 4 ). Bu eğri ailesi ile tepki gücün akıĢ yönü ve motorun yükleme biçimi

Kararlılık
sınırı
cos |=1
ind. kap.
M/M
N
5/4

4/4

3/4

2/4

1/4

0

0
40

80

120

160
200

40

80

120

160

I
f
/ I
fN
(%)
I

/ I
N
(%)
- 83 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

incelenebilir. ġekil 4 de görüldüğü gibi yük momentinin sabit olması koĢulu ile, endüvi
akımının herhengi bir değeri, uyarma akımının hem büyük, hem de küçük değerinde elde
edilir. V-eğrilerinin minimum değerinde ise, endüvi akımının en küçük değeri, uyarma
akımının yalnız bir değeri ile elde dilir. Bu nokta motorun birim güç katsayısı ile çalıĢma
biçimine karĢı gelir.

ÇeĢitli yük momenti değerleri için elde edilen V eğrilerinin minimum noktaları sınır
alınırsa, aynı endüvi akımının büyük uyarma akım değerlerinde elde edildiği bölge
kapasitif yükleme, küçük uyarma akım değerlerinde elde edildiği bölge ise endüktif
yükleme bölgesidir.

4. Deneyin YapılıĢı

Deneyde senkron motora, uyarma devresi yüksek değerde bir direnç ile kısadevre edilerek
asenkron olarak yol verilir. Motor boĢta çalıĢırken uyarma akımı ayarlanarak, uyarma
akımının çeĢitli değerleri için endüvi akımı, besleme gerilimi ve vatmetre sapmaları
olçülür.

Daha sonra motor ortak milde bağlı olan doğru akım generatörü ile yüklenir. Yük
momentinin tam ve yarım değerlerinde, yük momenti sabit tutularak deney tekrarlanır.

Deneyde kullanılan elektrik makinelerinin plaka değerleri aĢağıda verilmiĢtir:

Senkron motor: Doğru akım makinesi

4,6 kVA, 190 V, 14 A, 2 kW, 220 V, 9,1 A, 1500 d/dak
3 kW, 1500 d/dak, cos¢ = 0,8

Uyarma generatörü:

0,3 kW, 115 V, 2,6 A, 1500 d/dak
- 84 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


5. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi

Deneyde her yükleme durumu için ölçülen değerler kullanılarak, aĢağıda verilen
denklemler yardımıyla motorun iĢletme büyüklükleri hesaplanır. Bu değerler aĢağıda
verilen tablolara iĢlenir.

GiriĢ gücü

) (
2 1
o o 
p V I g
k k k P = (11)

m
N N
p
I V
k
o
= olduğundan

I
k : Akım trafosu çevirme oranı,
V
k : Gerilim trafosu çevirme oranı,
p
k : Vatmetre sabiti,
m
o : Maksimum sapma

fa fa
g
I V
P
3
cos = ¢ (12)

¢ tan · =
g g
P Q (13)


olarak hesaplanır.

6. Deney Raporunun Hazırlanması

Deney raporunda deneyin amacı, yapılan ölçümler, deneyin bağlantı Ģeması ve
deneyin yapılıĢı açıklanmalıdır. Ölçüm sonuçları ve hesaplanan iĢletme

- 85 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


Tablo 1. Deney sonuç tablosu.


V (V)


I (A)


P
g
(W)

Q
g
(W)

I
f
(A)


cosφ

sinφ




BoĢta





Yarı
Yükte





Tam
Yükte





büyüklükleri tablo halinde verilmelidir. Ölçüm sonuçları kullanılarak her yükleme durumu
için aĢağıda belirtilen grafikler milimetrik kağıda ayrı ayrı çizilmeli ve gerekli yorumlar
yapılmalıdır. AĢağıda verilen sorular yanıtlanmalıdır.

I = f(I
f
)
cosφ = f(I
f
)
sinφ = f(I
f
)
P
g
= f(I
f
)
Q
g
= f(I
f
)
I = f(cosφ)



- 86 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


7. Yanıtlanacak Sorular

1. Akım diyagramını veya gerilim diyaagramını kullanarak, senkron motorda reaktif güç
ayarını anlatınız.
2. Senkron motora asenkron yol verilirken uyarma sargısı neden bir dirençle kısadevre
edilir?
3. Senkron motora asenkron yol vermeyi anlatınız.
4. Senkron motorda asenkron kalkıĢ momenti nasıl arttırılır?
5. Senkron motor nasıl reaktif güç kompanzasyonu yapar?
6. Deneyde doğru akım motorunun verimi %93 olduğuna göre, deney düzeneğindeki
senkron motor, doğru akım makinesi ile nominal değerinde yüklenir mi? Açıklayınız.

8. Kaynaklar

[1] CANAY, M., Der Frequenzanlaufvan Synchronmaschinen, Arc.für.Elect., 1959,
Vol.44, No:4, 251-271,
[2] CANAY, M, Methoda of Srarting Synchronous Machines, Brown Boveri Rev., 1967,
54, 618-629,
[3] CANAY, M, Asynchronous Starting of Synchronous Machines with or without
Rectifiers in the Circuit, Proc. Iee, 1972, 119, No:2,
[4] SCHUISKY W., ÇETIN Ġ., ”Elektrik Motörleri 1. Kısım”, Fatih Yayınevi
Matbaası, Ġstanbul 1987,
[5] RENTZSCH, H., Electric Motors, ABB Manual, Turgi, 1992,
[6] EDGERTOR, H.E., FOURMARĠER, P., The Pulling into step a Salient-Pole
Synchronous Motor, 1931, 50,
[7] SAY, M.G., Performance and Design of AC Machines, Pitman, London, 1958,
[8] BROSAN, G.S., HAYDEN,J.T., Advenced Electrical Power and Machines, Pitman,
London, 1966,
[9] PUCHTEĠN, LOYD,CONRAD, Alternating Current Machines, John-Wiley, 1954,
New York.
- 87 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz





ġekil 5. Deney bağlama Ģeması.



R
T
S
B
R
f
G
V
I K
V
DİNAMOFREN
+
-
K
G
L S
D
A
G
H
S.M.
R
p
K
I
A
A
B
A
A
C
A
W W
Ry
V
- 88 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


































- 89 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


DENEY NO:7


ELEKTRĠK MAKĠNELERĠNDE ISINMANIN DĠRENÇ
ARTIġI YÖNTEMĠ ĠLE BELĠRLENMESĠ



1. Deneyin Amacı

Öğrencilerin bu deneyde, elektrik makinelerinde ısınmanın oluĢumu, ısınmanın elektrik
makinesine etkileri, sargılardaki sıcaklık artıĢının direnç artıĢı yöntemiyle bulunması, ölçülen
değerlerden ısınma eğrisinin çizilmesi, sargılarda oluĢabilecek en büyük sıcaklığın çizimle
saptanması, ölçülen değerlere eğri uydurarak en büyük sıcaklığın bulunması konularında bilgi
sahibi olmaları amaçlanmaktadır.

2. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular

1. Elektrik makinelerinde ısınma,
2. Yalıtkan malzemeler ve yalıtım sınıfları,
3. Elektrik makinelerinde ömür,
4. Elektriksel direncin sıcaklıkla değiĢimi ,
5. Isınma eğrisi.

3. Deney Hakkında Genel Bilgi

Her enerji dönüĢümünde kaçınılmaz olarak oluĢan güç kayıpları, elektrik makinelerinin
ısınma nedenidir. ĠĢletmede makinenin sıcaklığı, güç kaybı sonucu oluĢan ısı enerjisi ile
çevreye iletilen ısı enerjisi arasında denge kuruluncaya kadar yükselir. Makine ve çevre
arasındaki ısı alıĢ veriĢi esnasında kayıp güç ısısının bir bölümü makinede birikir ve
onun sıcaklığını arttırır.
- 90 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


Makinede ısınmaya neden olan kayıpları baĢlıca üç grupta toplayabiliriz:

a) Bakır kayıpları
b) Demir kayıpları
c) Sürtünme ve vantilasyon kayıpları

Normal iĢletme koĢullarında bakır kayıplarının oluĢturduğu ısınma diğerlerine göre
daha önemli boyuttadır. Dolayısıyla makinenin sıcaklığını sargı sıcaklığı belirler.

3.1.Elektrik Makinesinin Ömrü ve Isınmanın Makine Ömrüne Etkisi

Bir makinenin beklenen ömürde olabilmesi için doğru kurulması, bakım, denetim ve
gözden geçirme iĢlemlerinin zamanında yapılması gerekir. Gerekli bakımları
yapılan bir elektrik makinesinin ömrünü, pratikte sargı yalıtımı belirler. Çünkü
sargı yalıtımı bozulmuĢ bir makinede yalıtımın değiĢtirilmesi hem pahalı hem
de zordur. Dolayısıyla makine ömrünü tamamlamıĢ denilebilir.

Elektrik makinelerinde sargı yalıtımının ısınması, sargıda meydana gelen
kayıp (I
2
R) ile iliĢkilidir. Makinenin yüklenmesi arttıkça sargı akımı
artacağından ısınmanın artacağı açıktır. Bu nedenle ısınmayı etkileyen iĢletme
koĢullarına büyük önem vermek gerekir.

Elektrik makinelerinin sargı yalıtımında kullanılan yalıtkan malzemenin ömrü, sıcaklık,
elektriksel veya mekanik zorlanmalar, titreĢimler, zararlı atmosfer etkileri gibi nedenlerle
değiĢir. Pratikte en önemli etken ısınmadır. Montsinger ' in bulup kendi adını verdiği
yasaya göre yalıtkan ömrü sıcaklıkla ters yönde üstel olarak değiĢir:

u A u ÷ u ÷
=
/ ) (
0
0
2 L L (1)

YaklaĢık bir kural olarak, makinenin izin verilen en yüksek sıcaklık değerinin 10
0
C üzerinde
çalıĢması durumunda ömrünün yarıya ineceği kabul edilir.
- 91 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


Bir elektrik makinesi tasarlanırken, normal iĢletme koĢullarında ulaĢabileceği maksimum
sıcaklık değerine dayanabilecek yalıtım malzemesi seçilir. Uygulamada seçimi kolaylaĢtırmak
için, yalıtkanlar dayandıkları sıcaklık ve gerilimlere göre sınıflandırılırlar. Standartlarda,
elektrik makinelerinde kullanılan yalıtkan maddeler dayandıkları sıcaklıklara göre altı sınıfa
ayrılmıĢtır. Bunlar Y, E, A, B, F, H sınıflarıdır. Küçük makinelerin veya alçak gerilim
makinelerinin sargılarında çoğunlukla B, F bazen H, büyük makinelerin veya yüksek
gerilim makinelerinin sargılarında genelde B sınıfı yalıtkan malzeme kullanılır.
Yalıtkanların yeterli bir ömür süresi olabilmesi için Tablo l' deki değerler geçilmemelidir.

Tablo 1. BaĢlıca yalıtım sınıflarında izin verilen en yüksek sı caklıklar ve
ısınmalar(VDE0530).

Yalıtım Sınıfı
Ġzin verilen
en yüksek
sıcaklık (°
C)
En yüksek
çevre
sıcaklığı
(°C)
Güvenlik
Payı
(K)
Ġzin verilen
en yüksek
ısınım (K)
A 105 40 5 60
E 120 40 5 75
B 130 40 10 80
F 155 40 15 100
H 180 40 15 125


3.2.Sıcaklık ArtıĢını Ölçme Yöntemleri

Makinenin herhangi bir bölümündeki sıcaklık artıĢı, makinenin o bölümünün belirli
zaman aralığında ölçülen iki sıcaklığı arasındaki farktır. Sıcaklık artıĢları genelde
aĢağıdaki iki yöntemden biriyle belirlenir:

a) Direnç yöntemi
b) Termometre yöntemi

- 92 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Sargı sıcaklıkları çoğunlukla direnç yöntemiyle belirlenir. Termometre yöntemiyle
sargı sıcaklığı ölçümü zordur. Çünkü makinede sargılara ulaĢmak kolay değildir.
Termometre yöntemi, sıcaklık artıĢının direnç yöntemi ile belirlenmesinin elveriĢli
olmadığı durumlarda kullanılır. Termometre yönteminde sıcaklık, yapımı
tamamlanmıĢ makinenin eriĢilebilen yüzeylerine yerleĢtirilen termometrelerle
belirlenmelidir. Manyetik alanların kuvvetli olarak değiĢtiği yerlerde cıvalı
termometreler yerine alkollü termometreler kullanılmalıdır.

3.3. Direnç Yöntemi

Bu yöntemde sargılardaki sıcaklık yükselmesi, sargı direnç değerlerinin
artmasından saptanmaktadır. Direnç değerlerinin artıĢına bağlı olarak bakır sargıların
sıcaklık artıĢı, direnç oranları kullanılarak aĢağıdaki eĢitlikten hesaplanır.

235
235
R
R
1
2
1
2
+ u
+ u
= (2)

u
2
: Sargının deney sonunda sıcaklığı
u
1 :
Sargının deney baĢında sıcaklığı
R
2
: Deney sonunda ölçülen sargı direnci
R
1
: Deney baĢında ölçülen sargı direnci
235 değeri bakır sargı iletkeni içindir. Pratikte aĢağıdaki formülün kullanılması daha
uygun olur.

a 1 1
1
1 2
1 2
) 235 (
R
R R
u + u + u +
÷
= u ÷ u (3)

Sargının sıcaklık artıĢı direnç yöntemi ile belirlendiğinde sargının deneyden önce
termometre ile ölçülen sıcaklığı yaklaĢık olarak ortam sıcaklığına eĢit alınabilir.
Isınma fonksiyonu,

) e 1 (
T / t
max
÷
÷ u = u (4)
- 93 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


Ģeklinde bir fonksiyondur. Böyle bir eğrinin bir kısmı bilinirse çizimle en büyük
ısınmayı tespit etmek mümkündür. At zaman aralıklarında meydana gelen Au
ısınmaları u ekseninin sol tarafına ve belirli bir ölçekle taĢınır. Bu suretle elde olunacak
noktalar bir doğru üzerinde bulunacağından bu doğrunun u eksenini kestiği noktada Au
sıfırdır ki bu da u
max
' a eĢit eğri asimtotunun zaman eksenini kestiği noktadır. Çizimin
minimum hata içermesi için, doğrunun u eksenini kestiği açının 45° olması
önemlidir (ġekil 1).













Bu durum yatay Au‟ ların dikeylerinin 5 katı alınması ile olur. Isıl dengenin kurulması
makine gücüne bağlı olarak 2...5 saat alır.

4. Deneyin YapılıĢı

Transformatör veya döner elektrik makinesinde ısınması ölçülecek sargı, deneye
baĢlamadan önce sabit bir doğru gerilim kaynağı ile (örneğin akü) beslenerek
üzerinden doğru akım geçirilir. Sargı uçlarındaki gerilim ve sargıdan geçen akım
okunur. Ortam sıcaklığı ise bir termometre yardımıyla belirlenir. Deneyin baĢındaki
sargı sıcaklığı ortam sıcaklığına eĢit alınabilir. Makine anma yükünde yüklenir. Isınma
deneyi yapılacak makinenin özelliğine göre saptanacak olan At sürelerinde makine
0 1 2 3 4
t(s)
) C (° u
1
u A
2
u A
3
u A
1
a u A ·
2
a u A ·
3
a u A ·
max
u
ġekil 1. Çizimle en büyük ısınmanın bulunması
- 94 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

devreden ayrılarak doğru gerilim kaynağından beslenir. Motorun gücüne bağlı
olmak üzere ilk 45 dakikada sık aralıklarla, daha sonra ise yarım saatte bir
ölçüm yapılır. Deneye ait bağlantı Ģeması ġekil 2‟ de verilmiĢtir.

Hatayı küçük tutmak için, elektrik makinesinin devreden ayrılması, akımın ve gerilimin
okunup makinenin tekrar anma akımında yüklenmesi esnasında mümkün olduğunca hızlı
olunmalıdır. Ölçüm hatalarından korunmak için zamana bağlı lineer yaklaĢım yöntemi de
uygulanabilir.

Sürekli olarak yüklenen bir makinede sıcaklık artıĢı saatte l °C' den az ise,
makinenin maksimum sıcaklığa eriĢmiĢ olduğu kabul edilebilir.

5. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi

Deneyde ölçülen akım ve gerilim değerlerinden, sargının baĢlangıçtaki ve çalıĢma
anındaki direnci bulunacaktır.


1
1
1
I
V
R = (5)
(2) ifadesi kullanılarak çalıĢma anındaki sıcaklık değerleri bulunacaktır.

Tablo 2. Deney sonuç tablosu.


t (dakika)

I (A)

V (V)

R (Ώ)

O (
o
C)








- 95 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


6. Deney Raporun Hazırlanması

1. Deneyde ölçülen akım ve gerilim değerleri ile sargının o anki direnç değerleri bir tablo
halinde verilecektir.
2. Tablo haline getirilen değerler yardımıyla, makinenin ısınma eğrisi ölçekli olarak
çizilecektir.
3. Makinenin sargılarında oluĢacak en büyük sıcaklık değeri çizim yoluyla saptanacaktır.

7. Yanıtlanacak Sorular

1. Makinenin sargılarında oluĢacak en büyük sıcaklığı, deneyde elde ettiğiniz değerlere
üstel fonksiyon uydurarak bulunuz ve çizim yoluyla elde ettiğiniz değerle karĢılaĢtırınız.
2. 380 V luk Ģebekeye, biri yıldız bağlı diğeri üçgen bağlı iki özdeĢ asenkron motor
bağlandığında hangisinin daha çok ısınacağını açıklayınız.
3. Elektrik makinelerinde sıcaklık artıĢının baĢka hangi yöntemlerle saptanabildiğini
açıklayınız.
4. Elektrik makinelerinde izolasyonun izin verdiği sıcaklık değerinin aĢılmaması için
alınan önlemler nelerdir?
5. Elektrik makinelerinin sargı yalıtımında kullanılan maddeleri, yalıtım sınıflarına göre
sınıflandırınız.

8. Kaynaklar
[1] Schuisky W., Çetin Ġ, Elektrik Motorları, Fatih Yayınevi, 1987
[2] Boduroğlu, T., Elektrik Makinaları Deneyleri, ĠTÜ Elektrik – Elektronik Matbası, 1983
[3] Engelmann R. H., Middendorf W. H., Handbook of Electric Motors, Marcel Dekker,
1995


- 96 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz



ġekil 2: Deney bağlama Ģeması









R
T
S
A
B
R
y
A
R
f
G
V
A
C
D
G
H
V Ry
+
-
3
A
~
V
A
V
G
- 97 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

DENEY NO: 8



DOĞRU AKIM MOTORUNUN ÖZEĞRĠLERĠNĠN
ÇIKARILMASI



1. Deneyin Amacı

Doğru akım makinesinin çalıĢma ilkesinin anlatılması, farklı uyarma Ģekillerinin
irdelenmesi ve temel özeğrilerin çıkartılması.
.
2. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular

1. Doğru akım motorunun yapısı,
2. Doğru akım motorunun çalıĢma ilkesi,
3. Doğru akım motorunun uyarma Ģekilleri,
4. Doğru akım motorunun diğer makinelere göre avantaj ve dezavantajları
5. Doğru akım motorunun özeğrileri.

3. Deney Hakkında Genel Bilgi

Bir motorun özeğrilerinin çıkartılması o motorun farklı çalıĢma koĢullarında davranıĢının
kestirilebilmesi veya gerçekleĢtirilmiĢ bir motorun tasarım esnasında öngörülen değerlerine
ne kadar yaklaĢtığının belirlenmesi için gereklidir. ĠĢletme açısından doğru akım
motorunun, diğer elektrik motorlarına karĢı bazı yarar ve sakıncaları vardır. Yararları;
kolay yol verilebilmesi, hızının kolay ayarlanabilmesi ve yüksek momentler üretebilmesi
olarak sayılır. Motorun ebatlarının büyük buna bağlı olarak kullanma katsayısı
f
K ‟nin
(güç/ağırlık oranı) küçük olması ve fırça-kollektör düzeneğinin bakım gerektirmesi ile sık
arıza yapması sakıncaları arasındadır.




- 98 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


3.1. Doğru Akım Motorunun ÇalıĢma Ġlkesi

Doğru akım makinelerinin temel ilkelerini ilk kez Faraday ortaya koymuĢtur. Faraday,
manyetik alan ile ilgili Oersted‟in buluĢlarından yararlanarak 1822 yıllarında içinden akım
geçen bir iletkenin manyetik alan tarafından itildiğini bulmuĢtur. Bu buluĢtan yararlanan
Barlov, elektrik enerjisini mekanik enerjiye dönüĢtüren ilk makineyi 1824 yılında
yapmıĢtır. 1831 yılında Faraday, elektromanyetik endükleme ile ilgili temel bilgileri
ortaya atmıĢ, bu ilkeler 1833 ve 1847 yıllarında Lenz ve Jakoby tarafından formüle
edilmiĢtir. Bu ilkelerden yararlanan Gramme 1873 yılında endüstride kullanılabilir ilk
doğru akım dinamosunu imal etmiĢtir.

Doğru akım motorunun çalıĢma ilkesi temel olarak endüklemeye bağlıdır. Manyetik alan
içerisinde hareket eden bir iletkende endüklenen elektro-motor kuvvetin (e.m.k.) değeri,
birim zamanda kesilen veya katedilen kuvvet çizgisi sayısı ile orantılıdır. Boyu l kadar
olan bir iletken, homojen bir manyetik alan B içerisinde, v hızı ile manyetik alan
çizgilerine dik bir yönde hareket ediyorsa, bu iletkenin uçlarında endüklenen e.m.k.‟ın
değeri,

l v B e · © = (1)

olur. Burada © vektörel çarpımı iĢaret etmektedir. Endüklenen e.m.k.‟nın yönü ise sağ
elin birbirine dik tutulan baĢ, iĢaret ve orta parmakları yardımıyla kolayca bulunur. BaĢ
parmak iletkenden akan akımı, orta parmak da iletkenin içinde bulunduğu manyetik alanın
yönünü gösterdiği kabul edilir, endüklenen e.m.k.‟nın yönü iĢaret parmağı doğrultusunda
olur. Boyu l kadar olan bir iletken, homojen bir manyetik alan B içerisindeyken,
içerisinden i akımı akıyorsa, bu iletkene Biot-Savart yasasına göre bir F kuvveti etki eder.
Biot-Savart yasası ise Ģu Ģekilde ifade edilir.

l i B F · © = (2)

- 99 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Bu kuvvet doğru akım makinesinde döndürme momentini oluĢturan temel kuvvettir.
OluĢan bu kuvvetin yönü yine sağ el kuralı ile Ģu Ģekilde bulunur. BaĢ parmak iletkenden
akan akımı, iĢaret parmağının iletkenin içinde bulunduğu manyetik alanın yönünü
gösterdiği kabul edilirse oluĢan F kuvvetinin yönü orta parmağın iĢaret ettiği yönde
olacaktır.

Doğru akım makinelerinde temel olarak iki çeĢit sargı bulunmaktadır. Bu sargılardan
birincisi manyetik alanı oluĢturan sargıdır. Manyetik alanı oluĢturan, endükleme olayını
gerçekleĢtirecek olan sargı olması dolayısıyla bu sargıya uyarma sargısı denir. Üzerinde
endükleme gerçekleĢen sargıya da yine isminden dolayı endüvi sargısı denir. Uyarma
sargısı makinenin hareket etmeyen, endüvi sargısı ise makinenin dönen kısmında
bulunmaktadır.

3.2. Doğru Akım Motorlarında Uyarma ġekilleri

Doğru akım motoru, uyarma ve endüvi sargılarının birbirlerine bağlanma Ģekillerine temel
olarak 4 farklı Ģekilde uyarılabilir. Bunlar serbest, şönt, seri ve kompund uyarmadır.
Doğru akım motoru, farklı uyarma Ģekillerinde farklı karakteristikler gösterir. Örneğin,
Ģönt ve serbest uyarmalı doğru akım motorlarının hızı endüvi gerilimi değiĢtirilerek
kolaylıkla ayarlanabilir. Bu tip uyarmalı doğru akım makinelerinde motorun hızı artan
yükle doğrusal olarak azalır. Seri uyarmalı doğru akım motorlarında ise moment endüvi
akımının karesi ile orantılıdır. Ancak motor yüklendikçe hız süratle düĢer. Ters kompund
bağlı bir motorda ise devir sayısı artan yük akımıyla artar.

3.3. Doğru Akım Motoruna Yol Verilmesi

Doğru akım motorunun eĢdeğer devresi incelendiğinde motorun içinde endüklenen zıt
e.m.k.;

n k E
e
. .| = (3)

- 100 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

ile ifade edilir. Bu değer ilk kalkıĢ anında sıfır olacağından, doğru akım kaynağına
bağlanan makinenin eĢdeğer devresi bir RL devresi olarak davranır. Elektriksel zaman
sabitinin mekanik zaman sabitine oranla çok küçük olduğu gözönüne alınırsa, ilk kalkıĢ anı
için endüvi akımı,

a a a
R V I = (4)

değerini alır. Örnek olarak, 220V, 30A, 5,5kW‟lık bir doğru akım motorunun endüvi
direnci 0,5O ise, kalkıĢ anında motorun çekeceği akım 440A olarak hesaplanır. Bu büyük
akım, aĢırı akım koruma düzenlerini harekete geçirebileceği gibi, ani akım değiĢimi
Ģebekede ( dt di L· ) gerilim sıçramalarına neden olur. Doğru akım motorunun
verecebileceği momentin,

a e
I k M . .| = (5)

olduğu da gözönüne alınırsa, aĢırı akımın mekanik sistemi zorlayabilecek derecede yüksek
momentler üreteceği açıktır. Bu durumda yol alma anında endüvi akımı sınırlanmalıdır.
Bunu sağlamak için ya kalkıĢ anında uygulanan gerilim azaltılmalı, ya da endüvi sargısına
bir ek direnç bağlanmalıdır. Deneyde doğru akım makinesi kalkıĢ yaptırılırken kullanılan
yöntem endüviye seri direnç bağlanmasıdır. Bağlanacak direncin değeri
yv
R ,
a
I istenilen
kalkıĢ akımı olmak üzere,

yv a
a
a
R R
V
I
+
= (6)

formülünden hesaplanır. Motor yol almaya baĢladıktan sonra yol verme direnci kademeli
olarak devreden çıkartılır.



- 101 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


3.4. Doğru Akım Motorunda Hız Ayarı

Doğru akım motorunun endüvi gerilimi denklemi,

a a b a
R I V E V . 2 + A + = (7)

olarak yazılır. Kaba bir yaklaĢıklık ile I
a
.R
a
ve 2AV
b
ihmal edilirse (3) numaralı denklem
de kullanılarak motorun rotor hızı,
| ·
=
e
k
V
n (8)
biçiminde ifade edilir. Bu denklemden görüleceği gibi hız ayarı makine üzerinde sadece
iki değere etki ederek yapılabilmektedir. Endüvi gerilimi V
a
‟nın değiĢtirilmesi çeĢitli
yöntemler kullanılarak gerçekleĢtirilebilir. Bunlar arasında oldukça kayıplı olan endüviye
seri direnç bağlama yöntemidir. Denklemden uyarma akısı | „nin değiĢtirilmesi ile de hız
ayarı yapılabileceği, ancak bu hız ayarının sadece makinenin anma hızlarının üstündeki
değerlerde olabileceği açıktır. Uyarma akımı ayarı bir reosta veya doğru akım kıyıcısı
kullanarak yapılabilir.

3.5. Doğru Akım Motorunun Kaçması

Denklem (8) gözönüne alınırsa, uyarma akımının I
f
„nin kesilmesi ve dolayısıyla | „nin
sıfır olması halinde rotor hızının sonsuz olacağı açıktır. Ancak motor bu hızlara ulaĢmadan
yatakları bozulur. Serbest ve Ģönt uyarma halinde uyarma devresinin kopması veya
kazayla açılması sebebiyle uyarma akımının kesilmesi akının sıfır olması demektir. Seri
uyarma halinde ise yüksüz çalıĢma durumu aynı etkiyi yapmaktadır. Yüksüz haldeki seri
uyarmalı doğru akım motorun döndürme momenti sıfır olacaktır. Seri motorda I
f
=I
a
‟dir ve
uyarma sargısından çok küçük bir akım akmaktadır. Dolayısıyla akı küçük değerlerde hız
büyük değerlerde olacaktır. Ters kompund uyarma halinde akı | = (|
şönt
-|
seri
)‟dir. Bu
uyarma halinde Ģönt ve seri uyarma sargılarının akılarının eĢit olması (|
şönt
= |
seri
) halinde
de motor kaçacaktır. Bu durumlardan herhangi biri ortaya çıktığında yapılması gereken
şey, motorun derhal şebekenden ayrılmasıdır.
- 102 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

4. Deneyin YapılıĢı

Deneyde motor serbest uyarmalı olarak uyarılacak ve endüvi gerilimi sabit tutularak,
uyarma akımının değiĢtirilmesi sonucu makine hızındaki değiĢimler gözlemlenecektir.

( )
f
I f n = . sbt V V
aN a
= = BoĢta Özeğri

Deneyde ( )
d
M f n = özeğrisini I
f
= sbt. olduğu gözönüne alınarak, (5) numaralı
denklemden moment ile endüvi akımının orantılı olduğu bulunur. Böylece yük özeğrisini
( )
a
I f n = Ģeklinde kolay bir Ģekilde çıkartmak mümkündür. Bu özeğrinin çıkartılması
esnasında da motorun uyarma sargısından geçen akım sabit tutulmalı ve doğru akım
makinesi yüklenerek hız değiĢimleri gözlemlenmelidir.

( )
d
M f n = . ' sbt k I
f
= · = | DıĢ Özeğri

Deneyin son kısmını oluĢturan ayar özeğrisi ise motor yüklenirken düĢen devir hızının (8)
numaralı formül uyarınca uyarma akımı değiĢtirilerek sabit tutulmasından ibarettir.

( )
a f
I f I = . sbt n n
N
= = Ayar Özeğrisi

5. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi

Ölçülen sonuçların yorumları, serbest uyarmalı doğru akım makinesinin özeğrilerinin elde
edilmesini ve bu özeğrilerin ne manaya geldiğinin açıklanmasıdır. Ayrıca doğru akım
makinelerinin yarar ve sakıncalarının irdelenmesidir. AĢağıda verilen tablolar, her farklı
deney için doldurulmalı ve her bir tablo deney raporunda bulunmalıdır.






- 103 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Tablo 1. BoĢta özeğri . sbt V V
aN a
= =

n [min
-1
]
f
I [A]






Tablo 2. DıĢ özeğri . ' sbt k I
f
= · = |

n [min
-1
]
d
M [Nm]







Tablo 3. Ayar özeğrisi . sbt n n
N
= =


f
I [A]
a
I [A]










- 104 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

6. Deney Raporunun Hazırlanması

Deney raporunda deneyin amacı, yapılan ölçümler ve bu amaçla kullanılan montaj Ģeması
açıklanmalı; kullanılan ölçü aletlerinin seçiminde ve bağlantıların yapılmasında, doğru
akım motorunun yol verilmesi, yüklenmesi ve hız ayarı esnasında yapılanlar ve dikkat
edilmesi gereken noktalar açıklanmalı; alınan ölçüm sonuçları tablolar halinde verilmelidir.

Ölçüm sonuçları milimetrik kağıda çizilerek gerekli yorumlar yapılmalıdır. Grafikler
sayısal analiz yöntemleri ve metotları dikkate alınarak çizilmelidir.



7. Yanıtlanacak Sorular

1. Doğru akım motorlarının uyarma çeĢitlerine göre uygulama alanlarını
araĢtırınız.
2. Kompund çalıĢmanın, diğer uyarma çeĢitlerine göre üstün ve varsa sakıncalı yönlerini
tartıĢınız. Düz ve ters kompund bağlama nedir? Açıklayınız.
3. Motor kaçmasına karĢı bir yöntem öneriniz.
4. Seri motor ile doğru kompund motoru karĢılaĢtırınız.
5. Tam yüklü olarak çalıĢmakta olan bir doğru kompund doğru akım motorunun Ģönt
uyarma sargısının kopması durumunda endüvi akımı ve devir sayısı ne Ģeklide değiĢir?
Açıklayınız.
6. Bir elektrikli tramvayı ne çeĢit bir doğru akım motoru ile hareket ettirirsiniz, neden?
7. Metin kısmındaki 5,5kW‟lık motora nominal akımı ile yolverebilmek için gerekli
yolverme direncini hesaplayınız.
8. Deneyde kaydedilen ölçüm sonuçlarının grafiklerini çiziniz.






- 105 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


ġekil 1. Serbest uyarmalı doğru akım motorunun deney bağlantı Ģeması.
- 106 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

































- 107 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

DENEY NO: 9

KENDĠ BAġINA ÇALIġAN SENKRON
GENERATÖRÜN ÖZEĞRĠLERĠNĠN ÇIKARILMASI
VE ġEBEKE ĠLE PARALEL ÇALIġMANIN
ĠNCELENMESĠ



1. Deneyin Amacı

Senkron generatörün çalıĢma ilkesi gözden geçirilerek endüklenen gerilim ifadesinin
yorumlanması, endüvi reaksiyonunun etkilerinin yeniden gözden geçirilmesidir Bütün
bunların ıĢığında makinenin boĢta ve yükte davranıĢlarının analiz edilmesi için
özeğrilerinin Ģekilsel anlamları dıĢında iĢlevsel anlamlarının pekiĢtirilmesi, yorumlanması
ve elde edilmesi, Ģebeke ile senkronlanma koĢullarının irdelenmesi, senkron generatörün
Ģebeke ile paralel çalıĢırken yüklenmesinin gözlenmesi, tek baĢına ve Ģebeke ile paralel
çalıĢma durumlarının karĢılaĢtırılması bu deneyin kapsamındadır.

2. Deneye Gelmeden Önce Öğrenilmesi Gereken Kavram ve Konular

1. Senkron generatörün yapısı,
2. Döner alan ve oluĢturulması,
3. Senkron generatörün çalıĢma ilkesi,
4. Senkron generatörün eĢdeğer devresi,
5. Senkron generatörde endüklenen gerilim ifadesi,
6. Senkron generatörde endüvi reaksiyonu,
7. Fazör diyagramları,
8. Senkron generatör özeğrileri,
9. Senkronizasyon ve senkronizasyon koĢulları,
10. ġebeke ile paralel bağlı generatörün yüklenmesi (Aktif-Reaktif Güç Ayarı).






- 108 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

3. Deney Hakkında Genel Bilgi

3.1. ÇalıĢma ilkesi

Senkron generatörün rotorunda bulunan N
f
sarım sayılı uyarma sargıları doğru akım ile
beslendiklerinde, toplam değeri F
f
=N
f.
I
f
olan uyarma ampersarımı oluĢturur. Bu uyarma
ampersarımının değeri uyarma akımı değiĢtirilmedikçe sabit kalır. Bir tahrik makinesi ile
milinden tahrik edilen senkron generatörde rotor döndükçe bu uyarma ampersarımı da
döner. AnlaĢılacağı üzere sabit genlikli ve konumu zamana bağlı değiĢen bu döner alan üç
fazlı endüvi sargılarını keser ve bu sargılarda gerilim endüklenir. Endüklenen gerilim
frekansı rotorun döndürüldüğü hız n
s
ile orantılıdır.

60
.
1
p n
f
s
= n
s
: d/d, f
1
: Hz (1)

Yukarıdaki bağıntıdan da anlaĢılacağı üzere, senkron generatör tahrik hızına bağlı olarak
mekanik koĢulların elverdiği ölçüde her frekansta gerilim endükleyebilir ve değiĢken
frekanslı kaynak olarak kullanılabilir. ġebeke frekansında gerilim endüklemesi için
senkron generatörün senkron hızda tahrik edilmesi gerekir.

Uyarma alanı F
f
‟in statorun her faz sargısında endüklediği kutup tekerleği gerilimi E
f
‟nin
etkin değeri aĢağıdaki Ģekildedir:


fm a wa f
f N k E | . . . . 44 , 4
1
= , k
wa
: Stator sargısı sargı faktörü (2)
N
a
: Stator sargısı faz baĢına sarım sayısı
|
fm
: |
f
uyarma akısının maksimum değeri

Burada |
f
uyarma akısı doğal olarak uyarma akımı I
f
‟ ye bağlıdır. Diğer parametrelerin k
wa

ve N
a
üretilmiĢ bir makine için değiĢtirilemeyeceği düĢünülürse

ġekil 1. Senkron generatörün eĢdeğer devresi.


R
a
V

X
a X
o
E
f
E
V
f
+


-

I
a
I
f

- 109 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

senkron generatörde endüklenen kutup tekerleği gerilimi I
f
uyarma akımının ve n
s
tahrik
hızının fonksiyonudur [E
f
=f(n
s
, I
f
)] .

3.2. Senkron generatörün eĢdeğer devresi ve gerilim denklemleri

Yukarıdan da görüldüğü üzere, senkron generatörün eĢdeğer devresi X
a
, endüvi reaktansı,
X
σ
, kaçak reaktans, R
a
, endüvi direcinden oluĢur. E
f
, kutup tekerleği gerilimini, V, faz
gerilimini, I
a
ise seçilen yön için endüvi akımını simgeler.

EĢdeğer devrede ) sin . .(cos ¢ ¢ j I I
a a
+ = olduğu düĢünülürse gerilim denklemi Ģu Ģekilde
olur.

) . . .(
a a a f
X j X j R I V E + + + =
o
(3)

o
X X X
a s
+ = (4)

Yuvarlak rotorlu makinelerde hava aralığı sabit olduğu için, manyetik geçirgenlik ve
dolayısı ile tüm hava aralığı boyunca X
a
sabittir. Bu makinelerde endüvi için tek bir
reaktans değerinden bahsedilebilir. Buna senkron reaktans denir ve X
s
ile gösterilir.

Çıkık kutuplu makinelerde hava aralığının sabit olmamasından manyetik geçirgenlik sabit
değildir. Bunun sonucu olarak doğrudan toplam endüvi reaktansı ile sonuca varılması
mümkün değildir. Hava aralığının en küçük olduğu, manyetik iletkenliğin en büyük olduğu
noktadan geçen eksene “boyuna eksen veya d ekseni” denir. Buna karĢı düĢen en büyük
reaktans değeri X
ad
dir. Hava aralığının en büyük olduğu, manyetik iletkenliğin en küçük
olduğu, noktadan geçen eksene “enine eksen ya da q ekseni” denir. Buna karĢı düĢen en
küçük reaktans değeri X
aq
dir. Buradan yola çıkarak endüviye iliĢkin tüm büyüklükler
[endüvi ampersarımı F
a
, endüvi gerilimi E
a
, endüvi akımı I
a
] d ve q bileĢenlerine ayrılarak
incelenmelidir.

F
a
: Endüvi ampersarımı
F
ad
: Endüvi ampersarımı boyuna bileĢeni
F
aq
: Endüvi ampersarımı enine bileĢeni

E
a
: Endüvi reaksiyonu emk‟i

- 110 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

E
ad
: Endüvi reaksiyonu emk‟i boyuna bileĢeni
E
aq
: Endüvi reaksiyonu emk‟i enine bileĢeni

I
a
: Endüvi akımı
I
ad
: Endüvi akımı boyuna bileĢeni
I
aq
: Endüvi akımı enine bileĢeni

Çıkık kutuplu senkron generatör için eĢdeğer devre gerilim denklemi Ģu Ģekilde elde edilir.

aq aq ad ad a a a f
X j I X j I I X j R I V E . . . . . + + + + =
o
(5)

ya da

endüvi direnci ihmal edilirse ( X
d
=X
ad
+X
σ
ve X
q
=X
aq
+X
σ
olmak üzere );

q q d d f
X jI X jI V E + + =
1
(6)


3.3. Senkron Generatör Özeğrileri

Bir generatörün yüklü ya da yüksüz olması endüvi sargılarında akım akıp akmamasına
bağlıdır. Buna göre makinenin davranıĢı önce yüksüz, sonra da yüklü durum için
incelenmelidir. Senkron makine için beĢ değiĢken sözkonusudur. Bunlar uç gerilimi V,
endüvi akımı I
a
, güç faktörü cos¢, frekans f
1
ve uyarma akımı I
f
„dir. Herhangi bir özeğri
elde edilirken bunlardan üçü mutlaka sabit tutulmalıdır.

1. BoĢta özeğri E
f
=f(I
f
), f
1
sabit, I
a
=0
2. Yük özeğrisi V= f(I
f
), f
1
, I
a
, cos φ sabit
3. Ayar özeğrisi I
f
=f(I
a
), f
1
, V, cos φ sabit
4. DıĢ özeğri V=f(I
a
)
,
f
1
, I
f
, cos φ sabit










- 111 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

3.3.1. BoĢta Özeğri E
f
= f( I
f
), f
1
sabit, I
a
=0

Bu eğri elde edilirken makine boĢta çalıĢtırılmalıdır. Genaratörün yüksüz olduğu durum
endüvi akımı I
a
‟nın sıfır olduğu durumdur. Bu durumda endüvi akımı sıfır olduğu için,
I
a
=0, gerilim denklemi gereğince, uç gerilimi V
1
ile kutup tekerleği gerilimi E
f
eĢit olur.
Böylece makinenin uçlarında gerilim değeri ölçülerek, yüklü durumda ölçülmesi mümkün
olmayan E
f
kutup tekerleği geriliminin değerine ulaĢılmıĢ olur. Frekans sabit tutulduğu
takdirde
f a wa f
f N k E | . . . . 44 , 4
1
= ifadesi gereği |
f
uyarma akısı, dolayısı ile I
f
uyarma akımı
dıĢında bir değiĢken kalmaz. EĢitlikteki sabitlerden dolayı endüklenen gerilimin Ģekli
akının uyarma akımı ile değiĢim Ģekli ile aynı olacaktır. Elde edilen grafik, sabit frekansta,
hangi uyarma akımında ne kadar gerilim endüklendiğini gösterecektir. Bağıntıdan da
anlaĢılacağı üzere, her sabit tutulan frekans değeri için ayrı bir özeğri elde edilecektir.



ġekil 2. Senkron generatörün boĢta özeğrisi.


3.3.2. Yükte Özeğri V = f( I
f
), f
1
, I
a
, cos φ sabit

Yükte özeğriler boĢta özeğriler ile aynı grafiğe çizildiğinde bir anlam taĢır. Bu özeğrinin
elde edilmesinin amacı boĢta özeğrinin elde edildiği frekansta, belirli bir yükleme durumu
için (sabit tutulmuĢ akım ve güç faktörü değerlerinde) ayarlanan bir uyarma akımı
değerinde boĢta özeğriye göre durumun gözlenerek, uç geriliminin ne kadar değiĢtiğinin
E
f
(V)
I
f
(A)
I
a
=0,
f
1
: sabit

- 112 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

gözlenmesidir. Burada her sabit tutulan akım ve güç faktörü çifti için ayrı bir eğri elde
edilecektir. Sabit tutulan akım değeri için güç faktörleri değiĢtirilerek eğri aileleri elde
edildiği zaman aynı akım değeri için güç faktörü değiĢiminin uç gerilimini nasıl
değiĢtirdiği yorumlanabilir. Örneğin aynı akım değeri için iki ayrı güç faktörüne iliĢkin
eğrileri gözönüne alalım. Endüktiflik arttırılırsa, endüvi alanının uyarma alanını zayıflatıcı
etkisi artacağından dolayı, uç gerilimin düĢüĢü de artacak ve iki eğriden daha endüktif
olanı daha alttan geçecektir. Yine bu sabit tutulan akım değerinde kapasitiflik arttırılırsa,
endüvi alanının uyarma alanını



ġekil 3. Senkron generatörün çeĢitli durumlar için yükte özeğrileri.


destekleyici etkisi artacağından dolayı, uç gerilimi diğerine göre daha fazla
yükseleceğinden dolayı, daha kapasitif olan eğrilerin diğerlerinden daha yukarıdan geçmesi
gerekir. Yükte özeğriler boĢta özeğrilerle aynı eksen takımına çizildiği zaman bir anlam
kazanır.

3.3.3. Ayar Özeğrisi I
f
= f( I
a
), f
1
, V, cos φ sabit

Ayar Özeğrisini elde etmenin amacı uç gerilimi değiĢtirilmeksizin sabit güç faktöründe
yük akımı değiĢirse uyarma akımının ne kadar değiĢtiğini görmektir. Burada omik yükleme
durumu gözönüne alındığında, omik yükteki endüvi reaksiyon etkisinden dolayı akım
E
f
, V (V)
I
f
(A)
f
1
: sabit
I
a
=0
I
a
=I
an
, cos ¢=1
I
a
=I
an
, cos ¢=0,8 (end)
I
a
=I
an
, cos ¢=0 (end)

- 113 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

arttıkça uç geriliminin düĢmesi beklendiğinden, uç gerilimini eski değerine getirmek için
uyarma akımının arttırılması gereklidir. Endüktif durumda aynı olay incelenirse, endüvi
reaksiyon etkisi ile bileĢke alanın küçülmesi hızlanacağı ve gerilim düĢümü
artacağından dolayı, uç gerilimini eski değerine


ġekil 4. Senkron generatörün çeĢitli yük duruları için ayar özeğrileri.


getirmek için uyarma akımı daha da arttırılır. Bu durumda elde edilecek özeğriler
omik durum için elde edilecek eğrilerin daha da üstünden geçecektir. Sonuç olarak daha
endüktif olan eğri daha yukarıdan geçecektir.

Kapasitif durumda endüvi alanı uyarma alanını destekleyeceğinden dolayı, endüvi akımı
arttıkça, uç geriliminin büyümesi doğal sonuçtur. Endüvi akımı arttıkça, artacak olan uç
gerilimi uyarma akımı azaltılarak giderilir. Bunun sonucunda elde edilen eğri omik yük
durumundaki eğrinin altından geçecektir. Kapasitiflik artıkça bu destekleme daha da
artacağından dolayı daha kapasitif olan özeğri daha aĢağıdan geçecektir.

Grafikteki I
fo
değeri, makine boĢta iken (I
a
=0), uç gerilimini anma değerine eĢit yapan
uyarma akımı değeridir.

I
f
(A)
I
a
(A)
cos ¢=0 (end)
cos ¢=0,8 (end)
cos ¢=1 (omik)
cos ¢=0,8 (kap)
cos ¢=0 (kap)
I
fo

V=V
n

(sabit)
f
1
: sabit

- 114 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


ġekil 5. Senkron generatörün çeĢitli yük durumları için dıĢ özeğrileri.
(cos ¢
n
=0,8 için)


3.3.4. DıĢ Özeğri V
1
= f( I
a
), f
1
, I
f
, cos φ sabit

DıĢ özeğrisi elde etmenin amacı uyarma akımı değiĢtirilmeksizin sabit güç faktöründe yük
akımı değiĢirse, uç geriliminin ne kadar değiĢtiğini görmektir. Burada omik yükleme
durumu gözönüne alındığında, omik yükteki endüvi reaksiyon etkisinden dolayı uç
geriliminin akım arttıkça düĢmesi beklenir. Normal bir çalıĢma durumunda yük arttıkça bu
düĢüĢ uyarma akımı I
f
arttırılıp kutup tekerleği gerilimi E
f
büyütülerek telafi edilir. Fakat
burada uyarma akımı sabit olduğu için gerilim düĢüĢünün önüne geçilemez. Endüktif
durumda aynı olay incelenirse, endüvi reaksiyon etkisi ile bileĢke alanın küçülmesi
hızlanacağı ve gerilim düĢümü artacağından dolayı, bu durumda elde edilecek özeğriler
omik durum için elde edilecek eğrilerin daha da altından geçecektir. Sonuç olarak daha
endüktif olan eğri daha aĢağıdan geçecektir.
Kapasitif durumda endüvi alanu uyarma alanını destekleyeceğinden dolayı, endüvi akımı
arttıkça uç geriliminin büyümesi doğal sonuçtur. Normal Ģartlarda bu durum
uyarma akımı I
f
azaltılarak giderilir. Fakat burada uyarma akımı sabit olduğu için bu
yükselmenin önüne geçilemez. Kapasitiflik artıkça bu destekleme daha da artacağından
dolayı daha kapasitif olan özeğri daha yukarıdan geçecektir.
V (V)
I
a
(A)
V
n

I
an

cos ¢=0 (kap)
cos ¢=1 (omik)
cos ¢=0 (end)
cos ¢=0,8 (end)
f
1
, I
f
: sabit

- 115 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


3.4. Senkronizasyon ve ġebeke ile Paralel ÇalıĢma

Senkron generatörler her zaman tek baĢlarına çalıĢarak yük beslemezler. Bir ya da daha
fazla generatör ile paralel çalıĢabilecekleri gibi sonsuz güçlü bir Ģebeke (birarada çalıĢan
generatörlerden oluĢan, gücü makinemizin gücünden fazlası ile büyük, gerilimi ve frekansı
sabit olan Ģebeke) ile de aynı Ģartlar altında çalıĢabilirler. Generatörleri herhangi bir sorun
yaĢamadan birbirleri ile paralel bağlamaya senkronlama denir. Unutulmamalıdır ki her
paralel bağlanma senkronlama değildir. Senkronlanma, makineye veya Ģebekeye akım
darbesi yapmadan paralel bağlanmaktır.

Senkronizasyon sırasında ortaya çıkabilecek problemler akım ve moment darbeleridir. Her
iki durumu da önlemek için sağlanması gereken koĢullara Senkronizasyon KoĢulları
denir.

Senkronizasyon sırasında herhangi bir akım darbesi yaĢamamak için doğal olarak
makinenin endüklenen kutup tekerleği gerilimi E
f
ile uç gerilimi V fazör olarak eĢit
olmalıdır. ġebeke ile generatörü birbirine bağlayacak anahtar kapandığı anda makinenin uç
gerilimi Ģebeke gerilimine eĢit olacaktır. Ġlgili anahtar kapanmadan önce generatörümüz
boĢta çalıĢıyor olacağına göre, henüz bağlanmamıĢken uç gerilimi E
f
‟ ye eĢittir. Akım
darbesini engellemek için kapanma anından hemen sonra eĢit olması gereken E
f
ve V
değerlerinin, henüz paralel bağlanılmamıĢ durumda Generatör ve ġebeke gerilimlerini
temsil ettiği anlaĢılmaktadır. Buradan yola çıkarak Senkronizasyon ġartları elde edilebilir.

1. Fazör olarak bir eĢitlik ancak frekansların eĢit olması durumu için geçerlidir.
Frekansların farklı olduğu bir durumda fazdan ve fazörden bahsedilemeyeceği açıktır. Bu
durumda ilk Ģart ġebeke ile generatörün frekanslarının eĢit olmasıdır. (f
g
= f
Ģ
)
2. Darbe akımı akmaması için aynı frekanstaki gerilim genlikleri eĢit olmalıdır. (V
g
= V
Ģ
)
3. Bu iki Ģartın karĢı karĢıya gelen her faz için sağlanması gereklidir. Buradan yola çıkarak
faz sıralarının da aynı olması, baĢka bir deyiĢle döner alan yönlerinin aynı olması
gereklidir. (RST)
g
= (RST)
Ģ

4. Yukarıdaki üç Ģart sağlansa bile iki gerilim arasında bir faz farkı varsa yine bir fark
gerilimi oluĢacaktır. Bu da darbe akımına sebep olacaktır.

- 116 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


Akım darbesinin önlenmesi ile makinede moment darbesi de engelleyeceğinden, yukarıda
bahsedilen Ģartlar sağlandığında makine güvenle Ģebekeye bağlanmıĢ olur. Yukarıda Ģartlar
incelendiğinde görülecektir ki en büyük akım darbesi gerilim farkının en büyük olduğu
180
o
‟ lik durumda durumda yaĢanır.. Moment darbesi için en tehlikeli durum gerilimlerin
etkin değerlerinin eĢit olduğu durum için faz farkının 120
o
derece olduğu durumdur.

Bu Ģartların kontrol edilebilmesi için bir senkronoskop kullanılır. Senkronoskop‟un içinde
frekans eĢitliği için frekansmetre, gerilim eĢitliği için voltmetre, sıfır voltmetresi, lamba
düzenleri, faz sırasını kontrol edebilmek için çok küçük güçlü kütlesel rotorlu bir asenkron
motor bulunur. Lamba düzenlerinden ise lambaların en parlak yandığı anın gözle tespiti
fazlası ile zor olduğundan, yanan lamba ve dönen lamba düzenekleri tercih edilmemelidir.
Sönen lamba düzeneğinin dezavantajı ise akkor telli lambaların kendi anma gerilimlerinin
%40‟ı civarında sönmeleridir.

3.5. ġebeke ile Paralel ÇalıĢan Senkron Generatör

Senkron generatör tek baĢına çalıĢırken tahrik hızı değiĢtiğinde ve uyarma akımı
değiĢtirildiğinde endüklenen gerilim ve dolayısı ile uç gerilimi değiĢecektir. Bu durumda
makine yükün talep ettiği aktif gücü milinden aldığı tahrik gücü ile, reaktif gücü ise
uyarma akımını değiĢtirilmesi ile sağlayacaktır.

Sonsuz güçteki bir Ģebeke ile paralel çalıĢırken frekansın veya gerilim değiĢmesi
sözkonusu değildir. Bu konu ile görevli olan regülatörler gerilimi ve frekansı sabit
tutacaklardır. Böyle bir Ģebeke ile senkronlandıktan sonra tahrik hızı arttırılmaya
çalıĢılırsa, veya uyarma akımı değiĢtirilirse nelerin olacağı irdelenmelidir. Tahrik gücünün
arttırılması (makinenin daha hızlı döndürülmeye çalıĢılması, türbine daha fazla su
gönderilmesi, dizel generatörlerde daha fazla yaktı giriĢi sağlanması, vb) yük açısının
büyümesine yolaçacaktır. Bu da makinenin yükünün artmasına yani Ģebekede yüklerin
talep ettiği toplam güçten üzerine daha fazla pay alması anlamına gelecektir. Uyarma
akımı değiĢtirildiğinde ise kutup tekerleği gerilimi değiĢecek, ancak mil gücünde herhangi
bir değiĢiklik yapılmadığı için aktif güç değiĢmeyecek, reaktif güç ayar edilmiĢ olacaktır.
Makine anma akımı aĢılmamak kaydı ile endüktif, omik veya kapasitif çalıĢacabilecektir.

- 117 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


4. Deneyin YapılıĢı

Deney sırasında verilen montaj Ģeması kullanılacaktır. Kullanılacak makinelerin plaka
değerleri Ģunlardır:

Senkron Generatör:
8,5 kVA, 190/110 V, 25.8/44,7 A, cos ¢=1, 50 Hz, 1500 d/d
Uyarma gerilimi: 65 V

Uyarma Generatörü:
0,5 kW, 65 V, 7,5 A, 1500 d/d


Tahrik Makinesi (ġönt Uyarmalı Doğru Akım Motoru):
10 PS, 220 V, 39 A, 1500 d/d

Deneye baĢlarken doğru akım motoruna yolverilir. Yolverme anında DA motorunda
endüklenen gerilim sıfır olduğundan kalkıĢ akımını sınırlamak için motorun endüvisine
seri bağlı büyük bir yolverme direnci kullanılır. Bu direnç yavaĢ yavaĢ azaltılarak motora
yolverilir ve sifirlanarak devre dıĢı kalması sağlanır. Motor her durdurulduğunda yeniden
yolverilirken bu direncin en büyük değerinde olduğu kontrol edilmelidir.

Deneyde senkron generatörün uyarma devresi için gerekli doğru gerilim, tahrik makinesi
ile aynı milde dönen ve kendi kendini uyarabilen bir doğru akım Ģönt generaötrden
sağlanır. Kullanılan uyarma devresi direnci ile bu doğru akım generatörünün çıkıĢ gerilimi
kontrol edilir ve senkron generatörün uyarma akımı ayar edilebilir.

Doğru akım motorları sabit uyarma akımında yüklendikçe çektikleri akım artar ve hızları
düĢer. Deney sırasında senkron generatör yüklendikçe ihtiyacı olan gücü mil aracılığı ile
doğru akım motorundan alacağından, doğru akım motorunun da yükü artar. Frekansı
dolayısı ile tahrik hızını sabit tutabilmek için tahrik hızının her ölçmede kontrol edilmesi
ve senkron hıza ayarlanması gerekir. Hızı arttırmak için doğru akım motorunun uyarma
akımı azaltılmalıdır. Bu sırada uyarma sargılarının zarar görmesini engellemek için bu
akım kontrol edilmelidir.

- 118 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


4.1. BoĢta Özeğri E
f
= f( I
f
), f
1
sabit, I
a
=0

Deneye baĢlarken doğru akım motoruna açıklanan koĢullara dikkat edilerek yolverilir. Hız
senkron hıza ayar edilir. Senkron generatörün uyarma akımının ayar edildiği direnç en
büyük değerine getirilir ve generatör uyarma devresini besleyecek olan anahtar kapatılır.
Bu durumda akan uyarma akımı ve gerilim okunarak ölçmelere baĢlanır. Uyarma akımı 0,5
A aralıklarla değiĢtirilir, hız kontrol edilir ve doğru akım generatörünün anma akımı değeri
olan 7,5 A‟e kadar ölçüm yapılır. Elde edilen sonuçlar kaydedilir. Deney sırasında her
ölçme sırasında hızın senkron hız, yani gerilim frekansının 50 Hz olması sağlanmalıdır.

4.2. Yükte Özeğri V
1
= f( I
f
), f
1
, I
a
, cos φ sabit

Yükte eğriler direnç ve endüktif yükler için çıkartılacaktır. Güç faktörü cos ¢=1 ve 0,8
endüktife ayar edilecektir. Deneye baĢlarken DA motoruna açıklanan koĢullara dikkat
edilerek yolverilir. Hız senkron hıza ayar edilir. Senkron generatörün uyarma akımının
ayar edildiği direnç en büyük değerine getirilir ve generatör uyarma devresini besleyecek
olan anahtar kapatılır. Öncelikle cos ¢=1 için deney yapılır. Endüktanslar devreye
alınmadığı zaman cos ¢=1 sabit kalacaktır. Yüke iliĢkin anahtar kapatılmadan önce yük
dirençleri en büyük değerine ayarlanır ve bu anahtar kapatılır. Uyarma akımı arttırılarak uç
geriliminin büyümesi ve yük akımının artması sağlanır. Akım sabit tutulacağı değere
eriĢince (I
an
, I
an
/2, vb.) bu noktadan itibaren ölçümlere baĢlanır. Uyarma akımı ve uç
gerilim değeri okunur. Uyarma akımı 0,5 A aralıklarla değiĢtirilir, hız ve endüvi akımı
kontrol edilir, ölçümler tekrarlanır. Doğru akım generatörünün anma akımı değeri olan 7,5
A‟e kadar ölçüm yapılır. Elde edilen sonuçlar kaydedilir. Deney sırasında her ölçme
sırasında hızın senkron hız yani gerilim frekansının 50 Hz olması sağlanmalıdır.

Daha sonra endüktanslar devreye alınır. Her ölçüm durumu için cos ¢ = 0,8 olması
sağlanır. Yukarıdaki iĢlemler tekrarlanır.

4.3. Ayar Özeğrisi I
f
= f( I
a
), f
1
, V, cos φ sabit

Ayar özeğrileri direnç ve endüktans yükleri için çıkartılacaktır. Güç faktörü cos¢=1 ve
0,8 endüktife ayar edilir.Deneye baĢlarken doğru akım motoruna açıklanan koĢullara

- 119 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

dikkat edilerek yolverilir. Hız senkron hıza ayar edilir. Senkron generatörün uyarma
akımının ayar edildiği direnç en büyük değerine getirilir ve generatör uyarma devresini
beslsyecek olan anahtar kapatılır. Generatörün uç gerilimi anma değerine ayar edilir ve her
ölçüm için sabit kalması sağlanır. Frekasın 50 Hz olduğu kontrol edilerek endüvi akımı
sıfır iken ilk değer kaydedilir (V=110 V, I
a
= 0 ve I
f0
). Öncelikle cos¢ = 1 için deney
yapılır. Endüktanslar devreye alınmadığı zaman cos ¢=1 sabit kalacaktır. Daha sonra yük
dirençleri en büyük değerlerine ayar edilerek yükü besleyecek olan anahtar kapatılarak
akım istenilen değere ayar edilir ve uç gerilimi anma değerine getirilir. Frekans kontrol
edilerek endüvi akımı ve uyarma akımı okunur. Endüvi akımı anma akımına kadar 2 A
aralıklarla arttırılır. Deney sırasında her ölçme sırasında hızın senkron hız yani gerilim
frekansının 50 Hz olması sağlanmalıdır.

Daha sonra endüktanslar devreye alınır. Her ölçüm durumu için cos ¢=0,8 olması sağlanır.
Yukarıdaki iĢlemler tekrarlanır.

4.4. DıĢ Özeğri V = f( I
a
), f
1
, I
f
, cos φ sabit

DıĢ özeğriler direnç ve endüktif yükler için çıkartılacaktır. Güç faktörü
cos¢ = 1 ve 0,8‟e ayar edilecektir. Deneye baĢlarken doğru akım motoruna açıklanan
koĢullara dikkat edilerek yolverilir. Hız senkron hıza ayar edilir. Senkron generatörün
uyarma akımının ayar edildiği direnç en büyük değerine getirilir ve generatör uyarma
devresini besleyecek olan anahtar kapatılır. Generatörün uç gerilimi anma değerinin
üzerine ayar edilir ve bu durumdaki uyarma akımının her ölçüm için sabit kalması sağlanır.
Frekasın 50 Hz olduğu teyid edilerek endüvi akımı sıfır iken ilk değer kaydedilir.
Öncelikle cos¢ = 1 için deney yapılır. Daha sonra yük dirençleri en büyük değerlerine ayar
edilerek yükü besleyecek olan anahtar kapatılarak akım istenilen değere ayar edilir.
Frekans kontrol edilerek uç gerilimi ve endüvi akımı okunur. Endüvi akımı anma akımına
kadar 2 A aralıklarla arttırılır. Deney sırasında her ölçme sırasında hızın senkron hız yani
gerilim frekansının 50 Hz olması sağlanmalıdır.

Daha sonra endüktanslar devreye alınır. Her ölçüm durumu için cos¢ = 0,8 olması sağlanır.
Yukarıdaki iĢlemler tekrarlanır.


- 120 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

4.5. Senkronizasyon

Makineyi senkronlamak için öncelikle faz sırası kontrol edilmelidir. Endüklenen kutup
tekerleği gerilimi E
f
‟ nin uyarma akımına ve frekansa bağlı olduğu düĢünüldüğünde
sağlanması gereken ikinci Ģart frekans eĢitliğidir. Frekans eĢitliği f=n
s
.p/60 eĢitliği gereği
tahrik makinesinin hızı ayar edilerek sağlanır. Bu durumda E
f
değeri sadece uyarma
akımına bağlı olarak ayar edilebilecektir. Uyarma akımı I
f
ile uç gerilimi ayar edilerek
üçüncü Ģart gerçeklenir. Lamba düzeneklerinden sönen lamba düzeneği kullanılacaktır. Bu
düzende lambalar gerilimler eĢit olduğunda sönerler. Gerilim farkı büyüdükçe lambaların
parlaklıkları artacak, küçüldükçe azalacaktır. Üç Ģart sağlanmasına rağmen arada faz farkı
mevcut ise frekans çok az değiĢtirilerek gerilim farkının büyüyüp küçülmesi sağlanır. Bu
durumda lambalar frekans farkı ile orantılı bir Ģekilde yanıp sönerler. Lambalar erken
sönerse, sönük olma süresi birkaç peryot gözlenmeli ve sönük olma süresinin sonunda
anahtar kapatılmalıdır. Bu durumda, senkron genaratörün endüvi akımının ölçüldüğü
ampermetrenin hareket etmemesi, darbe akımının olmadığı anlamına gelir.

Bu deney sırasında herhangi bir ölçüm yapılmayacak, bütün iĢlemler gözlemlenecektir.


4.6. ġebeke ile Paralel ÇalıĢan Senkron Generatör

Makine Ģebekeye senkronlandıktan sonra tahrik gücü ve uyarma akımı değiĢtirilerek aktif
ve reaktif gücün değiĢimi gözlenecektir. Sabit aktif güçte, reaktif güç ayar edilirken
uyarma akımı azaltıldıkça akımın etkin değerinin azaldığı, omik yükleme anında minimum
olduğu ve bu noktadan sonra akımın etkin değerinin tekrar arttığı görülmelidir.

Bu deney sırasında herhangi bir ölçüm yapılmayacak, bütün iĢlemler gözlemlenecektir.
Daha sonra generatörün üzerindeki yük sıfırlanmalı ve Ģebekeden ayırılarak
durdurulmalıdır.








- 121 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

5. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi

Deneyde elde edilen sonuçlar doğrudan kullanılacağı ( V, I
a
, I
f
, f, cos¢ ), bu
büyüklüklerden baĢka büyüklüklere (güç, verim, vb.) ihtiyaç olmadığı için herhangi bir
iĢleme veya hesap yolu ile değerlendirmeye gerek yoktur.

6. Deney Raporunun Hazırlanması

Raporda deneyin amacı belirtilmeli, montaj Ģeması çizilmelidir. Deney sırasında yapılan
ölçümler tablo halinde verilmelidir. BoĢta ve yükte çalıĢma özeğrileri aynı eksen takımında
olacak Ģekilde, ayar özeğrisi de dahil olmak üzere, ilgili sonuçlar milimetrik kağıda
iĢaretlenmeli ve özeğriler elde edilmelidir. Yanıtlanacak sorular raporda yanıtlanmalıdır.

7. Yanıtlanacak Sorular

1. Deneyde kullanılan çıkık kutuplu senkron generatörde endüklenen gerilimi tam sinüs
biçimli değildir. Bu durum makinenin hangi özelliğinden kaynaklanmaktadır? Gerilim
formunu sinüse yaklaĢtırmak için neler yapılmalıdır?
2. Senkron generatör gerilimi ve frekansı değiĢtirilebilen bir kaynak olarak kullanılabilir
mi? Açıklayınız.
3. Generatör akımının omik, endüktif veya kapasitif olması uç gerilimini kutup tekerleği
gerilimine göre nasıl değiĢtirir?
4. Frekans ayarı için neler yapılmıĢtır? Tahrik motoru asenkron motor seçilebilir mi?
Açıklayınız
5. Ayar özeğrisinde uç geriliminin anma akımı ve cos ¢=1 durumunda analizini gerilim
fazör diyagramını ve ampersarım durumlarını çizerek açıklayınız.
6. V>E
f
durumu senkron generatörde hangi duruma karĢı gelir? Açıklayınız.
7. Senkronizasyon Ģartları için geçerli olan toleransları araĢtırınız.
8. Senkronizasyon Ģartlarının her biri için (diğer üç Ģart sağlanmıĢken) sağlanmama
koĢulunu irdeleyiniz. (Örn: Frekanslar eĢit, faz sırası aynı, faz farkı yok, fakat gerilimler
eĢit değil)





- 122 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

8. Kaynaklar

[1] KOSTENKO, M., PIOTROVSKY, L., 1974, Elelctrical Machines in Two Volumes,
Vol.2, Mir Publishers, Moskova
[2] ALGER, P.L. , 1951, The Nature of Electrical Machines, John Wiley & Sons Inc, New
York
[3] GÜZELBEYOĞLU N., 1992, Elektrik Makinaları I-II, ĠTÜ Matbaası, Ġstanbul
[4] BODUROĞLU T., 1988, Elektrik Makinaları Dersleri, Senkron Makinalar (Teorik
Bilgi), ĠTÜ Matbaası, Ġstanbul
[5] BODUROĞLU T., “Elektrik Makinaları Deneyleri”, Ġ.T.Ü., 1983.


- 123 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

I




ġekil 5. Deney bağlama Ģemaları. (1 no‟lu çerçeve, yükleme deneyine, 2
no‟lu çerçeve senkronizasyon deneyine aittir.










- 124 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz




Tablo 1. Deney sonuç tablosu.






- 125 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


DENEY NO : 10

BĠR FAZLI TRANSFORMATÖRÜN DEĞĠġKEN
FREKANSLARDA B – H EĞRĠLERĠNĠN
ÇIKARTILMASI



1. Deneyin Amacı

Bu deneyde, elektrik makinelerinde kullanılan saçların B – H eğrilerinin değiĢken
frekanslarda çıkartılması, elde edilen eğrilerden toplam demir kayıplarının hesaplanması,
demir kayıplarının histerezis ve girdap akımı kaybı olarak elde edilmesi amaçlanmaktadır.

2. Deneye Gelmeden Önce Öğrenilmesi Gereken Kavram ve Konular

1. Manyetik akı yoğunluğu (B), manyetik alan Ģiddeti (H),
2. Manyetik malzemelerde B – H eğrisi,
3. Histerezis ve girdap akımı kayıpları.

3. Deney Hakkında Genel Bilgi

Manyetik malzemeler, güç elektroniği ve elektrik makinelerinin önemli elemanlarından
biridirler. Manyetik malzemeler içerisinde en çok kullanımı olanlar ferromanyetik
malzemelerdir. Bu tür malzemelerde, Weiss bölgeleri adı verilen ve kendi aralarında
paralel alanlar oluĢturan küçük bölgeler mevcuttur (ġekil 1). Rasgele yönlenmiĢ olan bu
bölgeler, ferromanyetik malzemenin manyetik alana maruz bırakılmasıyla alan yönünde
yönlenmeye çalıĢırlar. Böylece manyetik malzeme içerisinde net ve düzgün bir manyetik
alan ve sonuç olarak akı oluĢur .

Bir elektrik devresinde, akımın aktığı yol üzerindeki direnç nedeniyle kayıp oluĢur. Bu
kayıp, ısı olarak açığa çıkar. Benzer Ģekilde manyetik malzemelerde de akan akı manyetik

- 126 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz














dirençten dolayı (R
m
) kayıp oluĢturur. Manyetik malzemedeki toplam kayba demir kaybı
denilir. Demir kaybı, genel olarak ikiye ayrılır:

1. Histerezis kaybı,
2. Girdap akımları kaybı.

Manyetik malzemedeki demir kaybı, frekans ve akı yoğunluğu ile lineer olmayan artıĢ
gösterir.




ġekil 1. Bir ferromanyetik malzemedeki Weiss bölgeleri ve alan yönleri. (a)
kendi baĢına, (b) bir manyetik alan içinde.
(a) (b)
Uygulanan dıĢ manyetik alanın
yönü
Weiss bölgesi
Blok duvarı
- 127 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


Mıknatıslanma ve Histerezis Eğrisi

Manyetik alana maruz kalan bir manyetik malzemede akı oluĢumuna mıknatıslanma denir.
Mıknatıslanmayı manyetik geçirgenlik belirler. Manyetik geçirgenliği yüksek olan
manyetik malzemeler, düĢük manyetik geçirgenliği olanlara göre daha az kayıpla
mıknatıslanırlar. Akı yoğunluğunun manyetik alan Ģiddetine oranı olarak tanımlanan
manyetik geçirgenliğin ifadesi

H
B
= µ (1)

Ģeklindedir. Bu ifadede µ manyetik geçirgenlik (H/m), B akı yoğunluğu (T) ve H ise
manyetik alan Ģiddetidir (A/m). Manyetik geçirgenlik, boĢluğun (hava olarak da alınır)
manyetik geçirgenliği µ
0

0
= 4t.10
-7
H/m) ile malzemenin bağıl manyetik geçirgenliği µ
r

nin çarpımıdır.

r 0
. µ µ = µ (2)

Manyetik malzemenin yapısal özelliğinden dolayı, akı yoğunluğu ile manyetik alan Ģiddeti
arasında lineer olmayan bir iliĢki vardır. Manyetik malzemelerde görülen bu olaya
histerezis denir. Histerezis olayı manyetik malzemelerdeki kaybı belirleyen en önemli
faktördür.

Sinüzoidal gerilimle beslenen N sarımlı bir manyetik devrede endüklenen gerilim ve akı
yoğunluğu da sinüzoidaldir. Çekilen akımın dalga Ģekli ise sinüzoidal değildir. ġekil 2‟ de,
akı ve akımın dalga Ģekillerinin doymalı ile doymasız durumda zamana göre değiĢimleri
gösterilmiĢtir.

N sarımlı manyetik malzemede Faraday endüklenen gerilim yasasının ifadesi,

dt
d
N ) t ( e
|
÷ = (3)







- 128 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

























Eğer sargı direncindeki gerilim düĢümü yeterince küçükse, endüklenen gerilim besleme
gerilimine eĢit alınabilir. Denklemden anlaĢıldığı üzere, akının (|) değiĢimi endüklenen
gerilimin integralinden elde edilebilir. Manyetik devre içindeki akı dağılımı düzgün kabul
edilirse akı yoğunluğu,

A
B
|
= (4)

Ģeklindedir. Burada A akının geçtiği yola dik olan kesittir (m
2
). Ampersarım yasasından
hareketle manyetik alan Ģiddeti için,


i . N
H = (5)

yazılır. Burada  ortalama manyetik yol (m), N sarım sayısı, i sargıdan geçen akımdır (A).
ÇeĢitli çalıĢma noktalarında, akı yoğunluğu ve alan Ģiddeti birbirlerine göre çizdirilirse
ġekil 3‟ deki histerezis eğri ailesi elde edilir. Histerezis eğrilerinin uç noktalarının
birleĢtirilmesi ile elde edilen eğri mıknatıslanma eğrisidir.


ġekil 2. Doymalı ve doymasız durumda akı ve
akımın zamanla değiĢimleri
t (s)
- 129 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz





















Demir Kaybı ve BileĢenleri

Manyetik malzemenin toplam kaybı kapalı histerezis eğrisinin alanı ile orantılıdır.


(6)


Burada 0
=
.A manyetik malzemenin hacmidir (m
3
).  ortalama manyetik yol (m) ve A de
akının geçtiği yola dik olan faydalı kesit (m
2
) ve f de besleme geriliminin frekansıdır (Hz).

Manyetik malzemelerde toplam demir kaybı, histerezis kaybı ile girdap akımı kaybının
toplamına eĢittir.

f h fe
P P P + = (7)

Histerezis etkisi nedeniyle oluĢan güç kaybına histerezis kaybı denir. Histerezis kaybı,
statik histerezis eğrisinin alanı ile orantılıdır (ġekil 4 a).

f A P
h
. . 0 = (8)

Burada A
h
statik histerezis eğrisinin alanını (m
2
) göstermektedir. Statik histerezis eğrisinin
alanı, maksimum akı yoğunluğu ile üstel olarak değiĢtiği deneysel çalıĢmalarla
gösterilmiĢtir. Buna göre (8) ifadesi,
ġekil 3. Histerezis eğri ailesi.
Mıknatıslanma
eğrisi
}
0 = dB . H . f . P
fe
Dinamik hyst. eğrisi
- 130 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz



f . B . k P
x
m h h
= (9)


olarak yazılabilir. Burada k
h
manyetik malzemenin yapısal ve geometrik özelliklerine
bağlı bir katsayı, x de 1,5 … 2,0 arasında değiĢen bir katsayıdır.




Statik histerezis eğrisi, sadece histerezis kaybını temsil eden eğridir (ġekil 4 a). Dinamik
histerezis eğrisi ise histerezis kaybına ilaveten girdap akımları kaybını temsil eden eğridir.
Bu iki kaybı birbirinden ayırmak mümkündür.

Girdap akımları kaybı, akı yoğunluğunun zamana göre değiĢmesinden kaynaklanır. Akının
değiĢimi akının geçtiği yola dik olan kesitte gerilim endükler. Endüklenen gerilimler,
iletkenin kesitinin kapalı devre oluĢturmasından dolayı girdap akımları adı verilen
akımların akmasına ve manyetik malzemenin elektriksel direncinden dolayı I
2
.R kadarlık
güç kaybına neden olurlar (ġekil 4 b).

Statik histerezis
Dinamik histerezis
H

m
m

i
e
ġekil 4. Girdap akımları (a) Girdap akımları kaybının histerezis eğrisine
etkisi, (b)Birbirinden elektriksel olarak yalıtılmıĢ saclardan dizilmiĢ bir
manyetik malzemede girdap akımları.
(a)
(b)
B
o
- 131 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


Girdap akımları kaybının genel ifadesi,
µ
o t 0
=
6
B f
P
2
m
2 2 2
c
f
(10)

Ģeklindedir. Burada o sac kalınlığı (m), B
m
maksimum akı yoğunluğu (T) ve µ manyetik
malzemenin özgül direnci (Om) belirtir.

Manyetik girdap akımı kaybı (11) ifadesindeki gibi yazılabilir.

2 2
m e f
f . B . k P = (11)

Bu ifadede kullanılan k
e
manyetik malzemenin cinsine ve geometrisine bağlı bir katsayıdır.

4. Deneyin YapılıĢı

Deneyde kullanılacak olan elektrik makinelerinin plaka değerleri aĢağıda verilmiĢtir:

Transformatör:
5 kVA, 220 V / 110 V, 50 Hz, 22.7 A / 45.5 A, u
kn
= % 4.95
Senkron Generatör:
3 faz, 7 kVA, 220 / 380 V (A/Y), 50 Hz, 1500 d/d, 18,4 / 10,6 A, cos | =0,8
uyarma: 53,8 V, 8,15 A
Doğru Akım Motoru :
1,5 kW, 220 V, 8,5 A, 1400 d/d uyarma: 130 V, 0,5 A
Deneye ait bağlantı Ģeması ġekil 5‟ de verilmiĢtir. Bağlantı Ģemasından görüldüğü üzere
trasformatörün beslemesi bir senkron generatör üzerinden gerçekleĢtirilecektir. Senkron
generatör, serbest uyarmalı bir doğru akım motoru tarafından döndürülecektir. Doğru akım
motorunun hızı, ayarlanabilir bir doğru gerilim kaynağı kullanılarak değiĢtirilecektir.
Böylece senkron generatörün dönme hızı ve ürettiği gerilimin frekansı kontrol edilecektir.
Senkron generatörün çıkıĢ gerilimi, generatörün uyarma akımı değiĢtirilerek
ayarlanacaktır. Bunun için 500 O, 300 W lık ayarlı direnç kullanılacaktır. Gerilim ve
frekans büyüklükleri, ölçü aletleri ile sürekli kontrol edilecektir.
Deney, transformatörün 220 V tarafında yapılacaktır. Manyetik kayıplar, yüklemeye bağlı
olarak değiĢmeyeceğinden, transformatör boĢta çalıĢtırılacaktır. Kondansatör uçlarından
- 132 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


akı ile orantılı iĢaret, Ģönt direnç (R
S
) uçlarından akımla orantılı iĢaret osiloskopta
gözlemlenecektir. Ayrıca bu iĢaretler bilgisayar bağlantısı sayesinde bilgisayara
kaydedilecektir.

Ölçümler iki kısımda yapılacaktır.

4.1. Sabit Akıda Alınacak Değerler

Bu bölümde gerilim/frekans oranı sabit kalacak Ģekilde transformatör beslenecek, akı ve
akım ile orantılı değerler Tablo 1‟ de verilen her bir oran için matlab uzantılı dosya ismiyle
bilgisayara kaydedilecektir.

Tablo 1. Sabit akıdaki ölçüm noktaları.
V/f 220/50 176/40 132/30 88/20 44/10

4.2. Azalan Akıda Alınacak Değerler

Bu bölümde tabloda belirtilen gerilim/frekans değerlerinde transformatör beslenecek, akı
ile akım ile orantılı değerler Tablo 2‟ de verilen her bir oran için matlab uzantılı dosya
ismiyle bilgisayara kaydedilecektir.

Tablo 2. Azalan akıdaki ölçüm noktaları.
V/f
220/50 180/50 140/50 100/50 60/50 20/50
220/40 180/40 140/40 100/40 60/40 20/40
220/30 180/30 140/30 100/30 60/30 20/30
220/20 180/20 140/20 100/20 60/20 20/20
220/10 180/10 140/10 100/10 60/10 20/10

5. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi

Transformatörün B – H eğrilerini çizdirebilmek için kaydedilen değerlerden gerçek B ve H
değerlerinin hesaplanması gerekir. Bunun için ölçüm yapılacak transformatöre ait ortalama
manyetik yol (m) ve geometrik kesit (m
2
) hesaplanacaktır. Kondansatöre seri bağlı direnç
değeri, R
1
>> X
C
=1/eC için seçilecektir. YaklaĢık olarak 100 kat büyük olması yeterlidir.
Bu durumda akı hesabı için (12) ifadesi kullanılacaktır.

c
1
1
V
N
C . R
· = | (12)


- 133 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz


Denklemde, C kondansatör (F) ve R
1
direnç değeri (O), V
C
kondansatör üzerindeki gerilim
(V) dir. Akı yoğunluğu (4) ifadesi ile hesaplanacaktır. Bu ifadedeki faydalı kesit,
geometrik kesit ile dolgu faktörünün çarpımıdır. (A =ì
Fe
.A
g
). Manyetik alan
Ģiddetinin bulunması için (13) ifadesi kullanılacaktır.

Rs
c s
1
V
. R
N
H · =

(13)

6. Deney Raporunun Hazırlanması

1. Tablo 1 ve Tablo 2‟ de verilen ölçüm noktalarına göre B=f(H) eğrilerini, her bir satır
aynı grafik üzerinde olacak Ģekilde bilgisayarda çizdiriniz.
2. Anma gerilim ve frekansında (220 V, 50 Hz) çalıĢan transformatörün toplam demir
kaybını hesaplayınız.
3. Anma gerilim ve frekansında yaklaĢık girdap akımı kaybını, (10) ifadesini kullanarak
bulunuz. Bu durumda histerezis kaybı ne kadardır?


7. Yanıtlanacak Sorular

1. Elektrik makinelerinde kullanılan sac tipleri ve özellikleri (manyetik kayıplar,
maksimum akı yoğunluğu vb.) hakkında bilgi veriniz.
2. Bir transformatörde veya döner elektrik makinesinde, manyetik kayıpları azaltma
yöntemleri nelerdir?

8. Kaynaklar

[1] Sen, P. C., Principles of Electrical Machines and Power Electronics, John Wiley and
Sons Press, New York, 1997
[2] Küçük, F., Manyetik Malzemelerde Kayıpların Ölçülmesi ve Modellenmesi, Yüksek
Lisans Tezi, ĠTÜ, 2002
[3] Pearman, R.A., Electrical Machinery and Transformer Technology, Saunders College,
1994


- 134 -

ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz



ġekil 5. Deneye ait montaj Ģeması

-2ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

ÖNSÖZ
Elektrik Makineleri ve Güç Elektroniği Elektrik mühendisliğinin kapsadığı önemli alanlarındandır. Endüstride kullanım alanları çok geniĢtir. En küçük tüketicilerden en büyük tüketicilere kadar her türlü elektro-mekanik sistemde kullanılırlar. Bu nedenle güç elektroniği elemanları üretilen elektrik enerjisinin en büyük tüketicileri konumundaki elektrik makinelerinin kontrolunda yaygın olarak kullanılırlar. Elektrik enerjisinin üretiminde, üretilen gücün büyüklüğü ile dünyanın ve tekniğin tartıĢılmaz lideri Elektrik Makineleridir. Elektrik enerjisinin bir noktadan diğer noktaya aktarılması iĢleminde kullanılan, baĢka alternatifi olmayan, Elektrik Makineleridir. Ġnsan hayatının her köĢesine, herhangi bir Ģekilde, girmiĢ olan Elektrik Makineleri’nden uzak olmak mümkün değildir. Elektrik Makineleri‟nin hayatimiza bu kadar girdiği düĢünülürse, bu makinelerin kontrolünde gerekli olan Güç Elektroniği elemanlarının ve devrelerinin de önemi ortaya çıkmaktadır. Elektrik enerjisi iletiminde kullanılan transformatör ve diğer dönen makineler hakkında verilen teorik bilgilerden baĢka, bunların uygulama alanlarında sergiledikleri birbirinden farklı karakterler ancak laboratuvar ortamında elde edilirler. Bu nedenle, elektrik makineleri için verilen teorik bilgileri pekiĢtirmek ve daha kolay anlaĢılır hale getirmek için, Elektrik Makineleri Laboratuvarı‟nda bu makinelerle ilgili temel deneyler düzenlenmiĢtir. Bu deneylerde amaç; yapılan deneylerin hassasiyetinden ziyade, deneyin yapılıĢ nedenini, nasıl yapıldığını ve deney sonunda alınan sonuçların irdelenmesini öğretmektir. Ayrıca, yaptırılan deney montajları ile öğrencilere, bu alanda el becerisi kazandırmak ve görünmeyen büyüklüklerin var olduğu kuvvetli akım elektrik devrelerine enerji verirken, kendilerine güven duygusunu kazandırmaktır. Öğrencilerimizin Güç Elektroniği derslerinde aldıkları temel bilgilerin uygulamaya yönelik deneyimlerle pekiĢtirilmesini sağlamak Güç Elektroniği laboratuvarı‟nın asıl amacıdır. Buna yönelik olarak ilk baĢta temel deneyler, daha sonra da temel güç elektroniği devreleri üzerine deneyler planlanmıĢtır. Deneyler sırasında endüstirdeki uygulamalara yönelik ilk izlenimler edinilebilir. Deneylerde amaç; yapılan deneyin hassasiyetinden ziyade, deneyin yapılıĢ nedenini, nasıl yapıldığını ve deney sonunda alınan sonuçların irdelenmesini öğrenmektir. Ayrıca yaptırılan deney montajları ile öğrencilere, bu alanda el becerisi vermek ve görünmeyen büyüklüklerin var olduğu kuvvetli-akım elektrik devrelerine enerji verirken, kendilerine güven duygusunu kazandırmaktır. -3ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Güç Elektroniği Laboratuvarında öğrencilere tanıtılmakta. Elektrik Makinelerine ilgi duyan bazı mezunlarımızı hayretlere düĢüren olaylardan bir tanesi de. bunlar maalesef yenilenememiĢtir. 2011 Güz . Biz. gerek Güç Elektroniği cihazının ve gerekse Elektrik Makinesinin yeni çalıĢma koĢullarında sergiledikleri davranıĢlar incelenmektedir. Elektrik Makineleri Ana Bilim Dalı -4ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Arzumuz. değerli öğrencilerimize tuttukları yolda baĢarılar dileriz. Laboratuvarlarımızda yapılan deneyler ve ölçme-teknikleri geliĢtirilmeye. Laboratuvarlarımızda öğrenci deneylerinde ekonomik iĢletme söz konusu olmadığından ve imkanları son derece kısıtlı olduğundan. bu konuda gereğince baĢarı kazanıldığı söylenemez. kendilerine sunulan bu nimetlerden en yüksek derecede faydalanmayı istemeleri ve bunu baĢarmalarıdır.Son 40 yıl içinde geliĢen yarı-iletken teknolojisinin getirdiği yararlardan faydalanarak Elektrik Makinelerinin kontrol iĢlemleri önceki zamanlara göre daha kolay. daha verimli ve daha hassas yapılmaktadır. son 50 yıl içinde öğrencilere verilen ölçü aletlerinin ve makinelerin değiĢmemesidir. Burada avutucu etken. Elektrik Makineleri Ana Bilim Dalı’nın bütün personeli olarak. Daha sonra bunlarla desteklenmiĢ Elektrik Makinelerinin kontrolu yapılarak. gayret edilmektedir. Laboratuvarlarımızın kapıları her zaman kendilerine sonuna kadar açıktır. eskilerle yenilerin yaptığı görevlerin aynı olmasıdır. daha ucuz. ölçü aletlerinin ölçme hassasiyetleri yükseltilmeye ve yeni cihazlarla donatılmaya. Fakat elde olmayan bazı kısıtlayıcı nedenlerden ötürü. bunlarla ilgili temel deneyler yapılmaktadır. Bu teknolojinin kullanılmasıyla imal edilen Güç Elektroniği cihazları.

Ancak ilk yardım eğitimi alan kiĢiler. durumu ve aciliyetin derecesini tayin etme ve profesyonel tıbbi yardım ulaĢana kadar yapılabilecek en doğru Ģeyleri belirleme yeterliliğine sahiptir. Bu nedenle ilk yardım gerektiren bir durumda yardım edeceğiniz kiĢinin canlı olup olmadığını belirlemek önemlidir.ĠLK YARDIM 1. 2. Ġlk yardımı yapacak olan kiĢi mutlaka teorik ve uygulamalı ilk yardım eğitimi almıĢ olmalıdır. Ġlk Yardım Nedir? Beklenmeyen bir durumda anîden hastalanan veya kaza geçiren kiĢilere doktora ulaĢıncaya kadar içinde bulundukları durumlarının daha kötüye gitmesini önlemek için mevcut imkanlarla yapılan müdahalelerin tamamına ilk yardım denir. Ġlk yardım tıbbi bakımın bir alternatifi değildir. Bilinci kapalı bir kiĢinin kalbinin atıp -5ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Ġlk Yardımcının Temel Özellikleri         Sakin olmalı (TelaĢ hem hastaya hem de ilkyardımcıya yarar yerine zarar verebilir) Kendine güveni olmalı (kendine güven büyük ölçüde bilgi ile ilgilidir) Ġlk yardım eğitimi almıĢ olmalı Ne yapacağına çabuk karar vermeli ve kararını uygulamalı Çevre imkanlarından faydalanabilmeli (pratik buluĢları olmalı) Çevredeki kiĢilerden yararlanmayı bilmeli Ülkedeki sağlık örgütlenmesi hakkında bilgi sahibi olmalı Ġnsan vücudu ile ilgili temel bir bilgiye sahip olmalı 3. Bu amaçla solunumunu dinlemek. ilkyardımın canlıya yapılması gerektiğidir. kalp atımlarını ya da nabız alınıp alınmadığını dinlemek önemlidir. 2011 Güz . Ġlk Yardımda Temel Uygulamalar Öncelikle unutulmaması gereken nokta.

Tıbbi yardım istenmeli (112 Acil ambulans) 8. çarĢaf . Bilinç kapalı ise su vb. Yaralının yarasını görmesine izin verilmemeli 9. Ġlk yardımcı yapabileceği uygulamaların sınırlarını bilmelidir. Kanama ve kırık açısından incelenmeli 4. sunta vb. o ana kadar kendi yaptığı müdahaleler hakkında bilgi verdikten sonra sorumluluğu sağlık personeline devretmeli ve onun vereceği görevleri yapmaya devam etmelidir. ) fazla sarsmadan taĢınmalıdır. -6ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Hasta veya yaralılar fazla hareket ettirilmemeli 3. Hasta veya yaralılar A-B-C yönünden değerlendirilmeli (Airway-Soluk yolu. Kanama olup olmadığı kontrol edilir. Hasta ya da yaralının bilincinin açık olup olmadığını anlamak için hasta hafifçe sarsılır ve sorular sorulur. Breathing-Solunum.sıcak tutulmasından kasıt vücudun sıcaklığını kaybetmemesi için hastanın üstünün battaniye . Çevredeki telaĢlı kiĢiler uzaklaĢtırılmalı 7. Sıcak tutulmalı ( hasta özellikle ısıtılmamalı. Ġlk yardımda birinci amaç kendimizin hasta veya yaralının biran önce tehlikeli bölgeden uzaklaĢtırılmasıdır. 1.atmadığının saptanması ve nefes alıp verdiğini anlamamız için öncelikle sakin olmalı ve doğru tanı koymak için dikkatimizi bu konuya yönlendirmeliyiz. Ģeylerle örtülmesidir. Ortamda herhangi bir sağlık personelinin varlığı durumunda . hiçbir Ģey verilmemeli 6. mümkünse sert bir zemin üzerinde (kapı. Tıbbi yardıma ulaĢılamadığı taktirde hasta veya yaralı uygun taĢıma teknikleri ile sağlık kurumuna taĢınmalı 10. palto vb. Ġlk yardım uygulayan kiĢinin unutmaması gereken nokta ilkyardımda amacın tedavi etmek değil hastayı sağlık ekipleri gelene kadar hayatta tutmak olduğudur. TaĢıma yapılırken sakin davranılmalı.mümkün olduğunca yatırarak müdahale etmeli 2.) 5. Circulation-DolaĢım). Hasta veya yaralıları. 2011 Güz .

Breathing . Hasta solumuyorsa ağızdan ağıza iki yavaĢ ve tam soluk verin.HAVA YOLU Ağız açılabildiği kadar açılarak tükürük birikintileri ve yabancı cisimleri temizleyin.DOLAġIM Nabzı kontrol edin. . canlı insanlarda -7ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Ġlk Yardımın ABC’si A. Hava yolunu açmak için alını geriye. Hastayı sırtüstü yatırın. Verdiğiniz soluk rahatça gidiyorsa hastanın solunumunun dönüp dönmediği kontrol edin. Nabız atmıyor ise kalp masajı eğitimi aldıysanız kalp masajı yapın. Airway . Çeneyi destekleyin. 2011 Güz devam kesinlikle uygulanamaz. çeneyi öne çekin.4. B. iki kiĢi iseniz 5 kalp masajı/ 1 yapay solunum olmak üzere profesyonel yardıma Not: Kalp yardım masajı gelene kadar ilk edin. Solunum geriye dönmediyse suni solunuma devam edin.SOLUNUM Hasta soluk alıp veriyorsa uygun pozisyonda yatırın. C. Circulation . Kendiliğinden solunum baĢlarsa uygun pozisyonda yatırın. 112 veya 155 no lu telefondan profesyonel yardım çağırın. Nabız atıyor ise solunum desteğine devam edin. Tek kiĢi iseniz 10 kalp masajı/ 2 yapay solunum.

Doğru akım 20-30 volttan sonra çarpılma hissi vermekte ancak tahribat yapmamaktadır. Su. Vücut üzerindeki yanık izinin büyüklüğü. Bu yüzden ıslak elle elektrik kablolarını ve bağlantı elemanlarını tutmak. Alternatif akım. Elektrik Çarpmaları Hakkında Temel Bilgiler Elektrik taĢıyan bir iletkene veya gerilim bulunan madeni bir Ģeye temas durumda vücut doğrudan doğruya bir elektrik devresinin içerisine girmiĢ olur.kutuplar arasındaki devreyi tamamlaması gerekir. bilinç bozuklukları. Pil. Ölümle sonuçlanabilir. Genellikle elektrik akımının girdiği ve çıktığı yerde akımın Ģiddetine göre kırmızı. Çarpılma topraklanmamıĢ akım ileten bir uca dokunmakla ortaya çıkar. -7ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. süresine ve akımın cinsine göre değiĢir. yanıklar. Kazaların %80 i düĢük gerilimli akımlarla (1000 Voltun altı) ortaya çıkar ve %3 ü ölümcüldür. Basit gibi görünen elektrik yanıklarında ciddi kangrenler oluĢabilir. Pil ve oto aküsü ile çarpılmak olası değildir. Islaklık geçirgenliği arttırdığından zarar fazlalaĢır. Bu sebeple elektrik çarpan kimse bir doktor tarafından muayene edilmelidir. Elektrik yanıkları genellikle giriĢ ve çıkıĢ alanlarında görülür. 15 volt üstünde çarpılma hissi verir. Elektriğe temas eden noktalar arası mesafe kısa ise arada kalan doku Ģiddetle ısınır ve yanar. tahribat yapmaz. plastik gibi maddeler ıslanınca iletken olurlar. diğer tarafından çıkar.siyah renkli bir yanık izi görülür. 20 volt üstü tehlikeli sayılabilir. akımın geçtiği yere. Elektrikle çarpılmak için akımın vücuttan geçerek + ve . Yani elektrik vücudun bir tarafından girer.ELEKTRĠK ÇARPMASI 1. Kuruyken iletken olmayan tahta. Elektrik ağları genellikle topraklanmıĢtır. Bununla beraber arada bulunan dokuların akıbeti bir süre sonra belli olur. 2011 Güz . Bilinç kaybı. çok tehlikelidir. Yanık. Hasar. hızlı nabız ve kalp ritim bozuklukları. batarya. ve akümülatörler doğru akım üretirler. Vücudun direnci ne kadar fazla ise tahribat o kadar az olur. elektrik veya yıldırım Ģiddeti ile vücutta yarattığı zarar orantılı değildir. elektrik akımını iyi iletir. Çarpan elektriğin Ģiddetine göre hasta bayılır. Yüksek gerilimle ortaya çıkanların (1000 Volt üstü) %30 u ölümcüldür. 30 volt üstü doğru akım (DC) kaynakları tehlikelidir. elektrik akımının kuvvetine bağlı olarak artar. Evde kullanılan elektrik alternatif akım (AC) tipindedir. hastanın öldüğünü zannedecek kadar derin olabilir. Bilhassa sol koldan giren elektrik kalp için zararlı etki yapar. bazen ani kalp durması ve solunum durması. Bu baygınlık bazen.

2. solunumun ve kalp atıĢının durmasına sebep olabilir. Elektrik çarpan kimseye sakın dokunmayın! Siz de akıma kapılabilirsiniz!. Solunumu ve kalp atıĢını (nabzı) kontrol edin. geçirgen olmayan bir cisimle (tahta. Yıldırım havadaki durağan elektriğin bir ark ile boĢalması demektir. Bu hatlara 20 m. sigortaları) kapatın. Bu gibi yerlerde televizyon antenlerin düzeltilmesi için dama çıkılması baĢlı baĢına ayrı bir tehlikedir. Akımı kapatın veya kiĢiyi kuru. akım giriĢ ve çıkıĢ noktaları dıĢında baĢka hasar görünmüyor olabilir.) elektrik kaynağından uzaklaĢtırın. bu yüzden kendisine yardımcı olmaya çalıĢacak kiĢiler de elektrik Ģokuna maruz kalırlar. bu durumdaki hastalara hemen yardım edilmelidir. KiĢi nefes alıyor ama bilinci yerinde değilse. kalp masajına baĢlayın. Prizdeki aktif kutba veya açık iletkene dokunulduğunda. Çünkü ıslanan uçurtma ipi iletken hale gelir ve elektirk. Alternatif akımla çarpılma çok kolaydır. Akım. ağızdan ağıza solunuma baĢlayın. kuru bir dal veya bir ip parçası gibi) kiĢiyi akım kaynağından güvenli bir Ģekilde ayırın. doğal elektrik kaynaklarıdır. Çocukların uçurtmalarını almak için bir sopayla tellere dokunmaya kalkıĢmaları ölümle sonuçlanan kazalara yol açmaktadır. Gerekirse kazazede hemen hastaneye kaldırılmalıdır. giysiler. Yıldırım. Ġlk önce elektrik akımını (Ģalterleri. kalp durur. alttaki dokular ve organlar boyunca yayılır. bilincini kaybettirebilir. derin ve geniĢ hasarlara yol açabilir.Alternatif akım. kalp üzerinden geçecek olursa. kalbin sinirsel ileti sistemini bozar. ipi elle tutan kiĢi üzerine boĢalabilir. Ancak vücutta. den daha yakına gelmek son derece tehlikelidir.. kalp masajı eğitimi aldıysanız. vb. Eğer kiĢinin solunumu durmuĢsa. vücut devreyi tamamlamak için yere basan ayakları kullanır. -8ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.. En yakın acil sağlık kuruluĢunu arayın. Bunlar yıldırım çarpan kiĢiler için geçerli değildir. 2011 Güz . Bu nedenle çocukların yağıĢlı ve fırtınalı havalarda uçurtma uçurmaları tehlikelidir. Ülkemizde yerleĢim alanları üstünden geçen ve zaman zaman evlerin çok yakınlarına kadar gelen yüksek gerilim hatları baĢka bir tehlike kaynağıdır. en uygun pozisyonu verin. Bu iĢlemler yapılana dek. Eğer kiĢinin kalbi durmuĢsa. kiĢi elektrik geçiriyor olacaktır. Elektrik Çarpmasında Ġlk Yardım Vücuda girip çıkan bir elektrik akımının Ģoku kiĢiyi yere yıkabilir. eğer bu mümkün değilse iletken olmayan bir cisimle (tahta.

4. Hastayı giysilerinden çekerek bölgeden uzaklaĢtırın. Elektrik Çarpmalarında Yapılması Gerekenler 1. 4. 2. Hasta hala nefes alıp vermiyorsa ve nabzı yoksa solunum yardımı ve kalp masajına baĢlayınız. Elektrik Çarpmalarında Yapılmaması Gerekenler 1. 3. 3. 2011 Güz . Sigortaları kapatmadan yaralıya temas etmeyin. 2. -9ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 5. Elektrik akımını iletmeyecek kuru bir cismin üzerine çıkın. Elektriği kesmek için sigortaları kullanın. 6. Lastik tabanlı ayakkabı giyin. Elektrik çarpan kiĢiye kalın lastik tabanlı ayakkabınız yoksa dokunmayın. yalıtkan bir çubukla uzaklaĢtırın. kuru bir lastik eldiven takın. Çıplak elle çarpılmıĢ kiĢiye dokunmayın. Dokunmak için iletken cisimler kullanmayın.3. 4. Elektrik çarpan kiĢinin yakınındaki kablo gibi iletkenleri.

sorunları görme ve çözme yeteneğinin geliĢtirilmesi hedeflenmiĢtir.10 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. elektrik makineleri ve güç elektroniği sistemlerinin davranıĢlarını çeĢitli ölçü aletleri ile gözlemlemekte. 2011 Güz . Deney sırasında. Deneyler. deneyin yürütülmesi sırasında her türlü güvenlik önlemini almalı ve öğrencilerin bu kurallara uymasını sağlamalıdır. KAPSAMI VE YÜRÜTÜLMESĠ Elektrik Makineleri Anabilim Dalı‟na ait Elektrik Makineleri ve Güç Elektroniği Laboratuvarı. öğrencilerin görsel ve el becerisinin arttırılması. Anabilim Dalı öğretim elemanlarınca yürütülmektedir. Laboratuvarda Anabilim Dalı derslerinde verilen konuların içeriğinin deneysel uygulamalarla bütünleĢtirilerek. kapsamlı. Deney gözetmenleri. somutlaĢtırılması amaçlanmıĢtır.ELEKTRĠK MAKĠNELERĠ VE GÜÇ ELEKTRONĠĞĠ LABORATUVARLARI DENEYLERĠN AMACI. endüstride karĢılaĢılabilecek uygulama sorunları dikkate alınarak tasarlanmıĢtır. deney gözetmenleri. Öğrenciler. Elektrik Makineleri Anabilim Dalı öğretim elemanlarından oluĢmaktadır. öğrencilerin konuyu ayrıntılı olarak kavrayabilmeleri için. Bu nedenle. açıklayıcı. . Deney gözetmenleri. çeĢitli özeğrileri belirlemek için sistemleri çeĢitli çalıĢma koĢullarında incelemektedir. deneyleri yaparken. Deneyler. deneyin gerçekleĢtirilmesi ve değerlendirilmesinden sorumlu bir deney gözetmeni tarafından yürütülmektedir. kendilerine verilen yönergelere uygun olarak deney sonuçlarını belgelemelidirler. Deneyle ilgili oluĢacak her türlü sorundan deney gözetmeni sorumludur.

Deney sonuçları. güvenlik kurallarını içermektedir. deneyle ilgili temel konularda yazılı ya da sözlü bir kısa sınav yapabilir. Deney Esnası ÇalıĢma: Öncelikle. deneye gelmeden önce hazırlayacağı ve laboratuvarda teslim edeceği bir ön rapor istenebilir. Deney Öncesi ÇalıĢma: Her öğrenciden deney öncesi yapılacak deney hakkında istenen ön çalıĢmadır. ölçü aletlerini seçmeli. öğrenci Elektrik Makineleri derslerinsde anlatılan bu konuyu. Deney konusunun türüne göre. Örneğin. yüklemeler deney gözetmeninin denetiminde öğrenciler tarafından yapılacaktır. yapılacak olan deneyle ilgili konulara. laboratuvara gelen öğrenci. genel olarak uyulacak kurallarla. Açma kapamalar. deney montajını kurmalı ve deneyin yapılması sırasında etkin rol almalıdır. ölçümler. denyin yapılmasına iliĢkin bir takım gerekli teknik bilgiler dıĢında deney konusuyla ilgili bir öğretim verilmeyecektir. Deney yapılmaya baĢlanmadan önce. deney gözetmeni tarafından gözden geçirildikten sonra. Deney gözetmeni.11 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Deneye gelen öğrencilerin. Bu iĢlem tamamlandıktan ve gerekli güvenlik önlemleri alındıktan sonra deneye baĢlanabilir. ders içeriklerine göre çalıĢmalıdır.Laboratuvar derslerinde verilen eğitim temel olarak üç çalıĢma evresinden oluĢmaktadır: 1. Daha sonra deney föyü ayrıntılı olarak okunmalı ve deneyin nasıl yapılacağı gerek bilgi gerekse uygulama açısından incelenmelidir. öğrencilere deneyle ilgili sözlü kısa sorular sorularak yanıtlaması istenir. kendisine verilen laboratuvar kurallarına uymakla yükümlüdür. Laboratuvar kuralları. Öğrencinin deneye katılımcı olması beklenir. öncelikle aldığı temel dersteki bilgilerle hazırlanmalıdır. deney gözetmeni tarafından not verilir. Öğrenciler kendilerine verilen standart tablolara ölçüm sonuçlarını yazacaklar ve bu sonuçları deney raporunu hazırlamak için kullanacaklardır. Öğrenciye. . tüm deney masasının enerjisi kesilerek tamamlanır. bilezikli asenkron motor deneyi yapılacaksa. Öğrencilere. konu hakkında temel bilgiye sahip olduğu varsayılmaktadır. 2011 Güz . yanıtının doğruluğuna göre. deney bağlantısını kurduktan sonra deney gözetmeni montajı ve ölçü aletlerinin uygunluğunu kontrol eder. Öğrenciler makinelere göre ölçü aletlerini seçerek. gözetmen öğrencilerin hazırlayacakları deney raporunda yanıtlamaları gereken sorular konusunda bilgi verir ve deney. Öğrenci makinelerin ya da sistemlerin plaka değerlerini almalı. öğrenciden. 2. deneyi yürütmeye baĢlamadan önce. Öğrenci.

Deneysel sonuçların grafikleri. teslim tarihine kadar vermek üzere deney raporunu hazırlar. önceden verilen rapor formatına uygun olarak yazılacaktır. anlamlı ve anlamsız ölçüm değerlerini ayırabilmesini. 2011 Güz . yorumlarda bulunmasını ve gelecekte kendisinin de yararlanabileceği bir belge hazırlamasını sağlamaktır. deney raporu notu ve final sınavı notu katkıları hesaplanarak belirlenmektedir. öğrencinin deney sonuçlarını değerlendirmesini.3. düzenli ve ölçekli olarak hazırlanacaktır. Deney Sonrası ÇalıĢma: Öğrenciler. Deney raporu. Bir öğrencinin laboratuvar dersindeki baĢarı notu. bu üç evreyi dikkate alarak öğrencinin söz konusu deneye iliĢkin notunu belirler. Bu nedenle. Deney raporu. anlaĢılır. Birbirine benzer raporlar ve teslim tarihinden sonra verilen raporlar teslim edilmemiĢ kabul edilir. önceden saptanan yüzdelere göre sırasıyla. deneyde elde ettikleri değerleri kullanarak ve sorulan diğer soruları yanıtlayarak. olabildiğince bilgisayar ortamında hazırlanmalıdır. Deney raporunun amacı.12 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. verilen soruları yanıtlamasını. . öğrenciler her üç evrede de düzenli ve tatmin edici olarak çalıĢmalıdırlar. deney esnasında aldığı not. Deney gözetmeni.

Laboratuvarda öğrencilerin kendi aralarında deney dıĢı konularda sohbet etmesi. 12. Teslim tarihinden sonra verilen raporlar ve birbirine benzer raporlar değerlendirmeye alınmayacaktır.itu. Laboratuvarda geçirilen zaman etkin olarak kullanılacak ve yalnızca deneyle ilgili çalıĢmalarda bulunulacaktır. deney masalarına oturulmayacaktır. 10. . Laboratuvarda bulunulan süre içinde cep telefonları kapalı ve çanta içinde bulundurulacaktır. Laboratuvarda düzeni bozacak davranıĢta bulunanlar deneye alınmayacaktır. baĢka yayınlar okumaları ve diğer derslere iliĢkin çalıĢmalar yapmaları yasaktır. 7. deneye kravatla.13 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 9. Öğrenciler. Geç gelenler deney çalıĢmasına katılamazlar.tr adresine bildirebilirler. Laboratuvara yiyecek ve içecek ile gelinmesi ve sigara içilmesi yasaktır. 6. Deneye zamanında gelinecektir. görüĢme isteklerini ve diğer sorunlarını elmak@elk. verilen rapor kitapçıklarına yazılacaktır. Deney öncesinde. Deney gözetmeni gelmeden deney düzeneği kesinlikle çalıĢtırılmayacak.ELEKTRĠK MAKĠNELERĠ ANA BĠLĠM DALINA AĠT LABORATUVARLARDA UYULMASI GEREKEN KURALLAR 1. Bu nedenle. 3. 2011 Güz . 4. Laboratuvardaki öğretim elemanlarıyla ancak belirtilen görüĢme saatleri içinde görüĢme yapılabilir.edu. 2. enerji verilmeyecektir. Öğrencilerin deney sırasında laboratuvarda dolaĢmaları ve diğer laboratuvar ekipmanlarını karıĢtırmaları yasaktır. Anabilim Dalı tarafından belirtilen özel bir telafi deneyi gününde ya da deneyi yapması gereken tarihte hasta olduğunu kanıtlayan bir doktor raporu getirdiği takdirde baĢka bir günde girebilir. 11. 5. Deney raporları her öğrencinin kendisi tarafından. Makinelerin dönen kısımlarından uzak durulacaktır. Bir öğrenci yapmadığı bir deneye ancak. esnasında ve sonrasında elektriksel olarak tehlike arzeden kısımlara dokunulmayacak. 8. uzantıları olan giysilerle ve toplanmamıĢ uzun saçlarla girilmeyeektir.

14 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Elektrik Makinelerinde Isınmanın Direnç ArtıĢı Yöntemi Ġle Belirlenmesi 8. Senkron Motorlara Yolverme Yöntemleri ve Senkron Motorun “ V Eğrilerinin” Çıkarılması 7. Doğru Akım Motorunun Özeğrilerinin Çıkarılması 9. Üç Fazlı Kafesli Asenkron Makinenin EĢdeğer Devre Parametrelerinin ve Eylemsizlik Momentinin Belirlenmesi 6. Üç Fazlı Kafesli Asenkron Motorun Yüklenmesi. Bir Fazlı Transformatörün DeğiĢken Frekanslarda B-H Eğrilerinin Çıkarılması .ELEKTRĠK MAKĠNELERĠ LABORATUVARI DENEYLERĠ 1. 2011 Güz . Bir Fazlı Transformatörde EĢdeğer Devre Parametrelerinin Belirlenmesi 2. Bir Fazlı Asenkron Motorun Yüklenmesi ve EĢdeğer Devre Parametrelerinin Belirlenmesi 3. Bilezikli Asenkron Motorun Yüklenmesi ve Frenlenmesi 4. Kendi BaĢına ÇalıĢan Senkron Generatörün Özeğrilerinin Çıkarılması ve ġebeke ile Paralel ÇalıĢmanın Ġncelenmesi 10. Yıldız-Üçgen Yolverme ve Frenleme Yöntemleri 5.

.15 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 2011 Güz .

3. Transformatörün temel deneyleri. 3.DENEY NO : 1 BĠR FAZLI TRANSFORMATÖRDE EġDEĞER DEVRE PARAMETRELERĠNĠN BELĠRLENMESĠ 1. 2. Transformatörün çalıĢma ilkesi. eĢdeğer devre elemanlarının ve yükte çalıĢma özeğrilerinin çıkarılması amaçlanmaktadır. . Bu cihazlarda hareket olmadığından sürtünme kayıpları yoktur. . Deney Hakkında Genel Bilgi Transformatör hareket etmeyen elektrik makinesinden olup alternatif akımda. 2. Transformatörün eĢdeğer devrelerinin (T. L ve en basit eĢdeğer devre) elde edilmesi. Ayrıca gerilimlerine göre. 2011 Güz . Deneyin Amacı Bu deneyde bir fazlı transformatörün çalıĢma ilkesi açıklanarak. 4.16 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular 1. Bu nedenle verimleri çok yüksektir. Belirli güçte küçük alternatif gerilimin yükseltilmesi veya büyük alternatif gerilimin küçültülmesi için kullanılır. çalıĢma koĢullarının incelenmesi. Transformatörün yapısı. gerilimi küçük olan sargıya alçak gerilim sargısı. boĢta ve kısadevre deneylerinin yapılması. 5. Beslenen sargıya birincil (primer). Transformatörün fazör diyagramları. diğer sargıya ikincil (sekonder) sargı denir. aynı güçte belirli bir gerilimdeki elektrik enerjisini baĢka gerilime çevirmeye yarar. Bir ve üç fazlı olarak imal edilirler. gerilimi büyük olan sargıya yüksek gerilim sargısı denir. Hangi amaçla kullanılırsa kullanılsın birbirine ve toprağa karĢı yalıtılmıĢ iki sargı ile bu sargıları taĢıyan çekirdekten oluĢur.

üst gerilim sargısı bir alternatif akım kaynağından beslendiği deneye boĢta çalıĢma deneyi denir.1.17 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. . ÇalıĢma Ġlkesi Transformatörün çalıĢma ilkesi ortak bir akı ile halkalanan iki sargı arasındaki karĢılıklı endüklemeye dayanır. Transformatörün boĢta çalıĢma deneyinden boĢta çalıĢma akımı. BoĢta çalıĢma akımının çok küçük olması nedeniyle birincil sargılarda oluĢan bakır kayıpları ihmal edilebilecek kadar küçüktür. Sargıların N1 ve N2 sarım sayılarını uygun seçerek giriĢ gerilimi aynı frekansta daha büyük veya daha küçük bir çıkıĢ gerilimine dönüĢtürülür. 2011 Güz .3.Yükte çalıĢma deneyi 3. Böylece giriĢ sargısının Ģebekeden aldığı güç çıkıĢ sargısına ve sekonder sargıya bağlı Ģebekeye geçer. çevirme oranı ve boĢtaki kayıplar bulunur. transformatörün toplam demir kayıbı Pfe ‟yi karĢıladığı kabul edilebilir. BoĢta Deney Transformatörün alçak gerilim sargısı yüklenmemiĢ durumdayken. Transformatörün Ģebekeye bağlı giriĢ sargısı alternatif gerilimle beslendiğinde bu sargıdan bir alternatif akım geçer ve manyetik devrede bir alternatif akı oluĢur. ÇıkıĢ sargısı endüklenen gerilimle baĢka bir Ģebekeyi veya tüketicileri besler. Bu durumda boĢta çalıĢmada ölçülen kayıpların.2. Transformatörün boĢta çalıĢmaya iliĢkin eĢdeğer devresi ġekil 1‟de gösterilmiĢtir. P0. Kısadevre deneyi 3. Akı her iki sargıda birer emk endükler. EĢdeğer devre elemanlarının belirlenmesi ve transformatörün iĢletme davranıĢlarının incelenmesi için üç temel deney yapılır: 1. BoĢta çalıĢma deneyi 2.

Transformatörün boĢta çalıĢmada güç faktörü cos o  Po V1I o (1) Akımın aktif veya demir bileĢeni I Fe  I o cos o Mıknatıslanma bileĢeni (2) I m  I o sin o Bağıl boĢta akım (3) io  Io I1n (4) . 2011 Güz .18 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.I0 I‟2=0 Ife V1 Rfe Im E‟20 Xm Im φ0 Ife V1 I0 ġekil 1. BoĢta deney için eĢdeğer devre.

3. Kısadevre deneyinde uygulanan gerilim anma gerilimine göre çok küçük olduğundan. kısadevre deneyinde isteyerek gerçekleĢtirilir. Ayrıca Transformatörün T ve L eĢdeğer devrelerinin primer ve sekonder sargı parametrelerinin hesaplanmasında kullanılır.19 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Yapılan kısadevre deneyinden transformatörün bakır kayıpları. Kısadevre Deneyi Transformatörün çıkıĢ sargı uçlarının empedansı ihmal edilebilen bir iletkenle birleĢtirildiğinde. Bu koĢula göre yapılacak kısadevre deneyinin transformatöre bir zararı olmaz.Transformatörün paralel kol parametreleri aĢağıdaki gibi hesaplanabilir. bu durumda demir kayıpları ihmal edilebilir. 2011 Güz . Transformatörün birincil sargısından anma akımı geçecek Ģekilde sekonder sargısı kısa devre edildiğinde. R Fe  V12 P0 (5) I Fe  V1 R Fe (6) I m  I 0 2  I Fe2 (7) Xm  V1 Im (8) BoĢta ölçülen kayıplar transformatörün verim ve ısınma hesaplarında da kullanılır. ĠĢletmede asla istenmeyen ve ancak kazaen oluĢan bu hal. Fakat besleme gerilimi sargılardan aĢırı akım geçmeyecek Ģekilde küçük tutulur. 3. giriĢ sargısının beslendiği deneye kısadevre deneyi denir. Kısadevre çalıĢma durumuna iliĢkin eĢdeğer devre ġekil 2‟de gösterlmiĢtir. eĢdeğer devre kısadevre elemanları. primer sargısına uygulanan gerilim ayarlanacak olursa bu gerilime transformatörün anma kısadevre gerilimi denir. anma çevirme oranı hesaplanır. . Büyük bir kısadevre kayıp gücü yakınlıkla bakır kayıplarını verir.

primer tarafı sabit anma geriliminde ve frekansında beslenir.5. Yükte ÇalıĢma Deneyi Transformatörün iĢletme davranıĢının incelenmesi için.I1 R1k X1k x1k Z1k φk R1k V1k ġekil 2. Yani en genel halde. Verim Hesabı Transformatörlerde verim diğer elektrik makinelerinde olduğu gibi makineden çekilen gücün makineye verilen güce oranıdır. Rk  Pk Ik 2 (9) Zk  Vk Ik (10) X k  Z k 2  Rk 2 (11) R k  R1  R 2 X k  X1  X 2  (12) 3. % P2 . Kısadevre deneyi için eĢdeğer devre. EĢdeğer devre kısadevre elemanları aĢağıdaki gibi hesaplanabilir.100 P 1 (13) . 3. transformatörün sekonder tarafı omik yükle yüklü iken.4. 2011 Güz .20 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.

Gerilim DeğiĢimi Transformatörde gerilim değiĢimi V  % V1  V2 . yaklaĢık formülü ile aĢağıdaki gibi gösterilebilir.5 2 ( cos   sin  )100 V V V  V  (16) Gerilim değiĢiminin bilinmesiyle tam yük ve boĢta çalıĢma durumları arasındaki gerilim düĢümü hesaplanabilir ve aynı zamanda transformatörün amaca uygun olup olmadığı kolayca anlaĢılabilir. yükte çalıĢma deneyleri yapılacaktır.21 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. transformatörün istenen tarafında yapılabilir. 4. IX IX IR  IR  V  %( cos   sin  )  0. boĢta çalıĢma deneyi.Pcu )100 S cos   PFe  Pcu (14) 3.P1= P2+ Pcu+ PFe olmak üzere herhangi bir yüklemede verim aĢağıdaki gibi ifade edilebilir. kısadevre deneyi.   %(1  PFe  .6.1. 4. Deney. 2011 Güz . Deneyin YapılıĢı EĢdeğer devre elemanlarının belirlenmesi ve transformatörün iĢletme davranıĢlarının incelenmesi için sırasıyla. BoĢta ÇalıĢma Deneyi Transformatörün boĢta deneyinde sargılardan biri açık bırakılır. Beslenen sargı ayarlanabilir gerilimli ise. yani çok uçlu ise.100 V1 (15) denklemiyle hesaplanabilir ve α yükleme oranı olmak üzere. deneyde esas gerilime karĢılık gelen esas uç . diğeri anma gerilim ve frekansında beslenir.

yani primer sargı anma gerilim ve frekansıyla beslenmektedir. alt ve üst gerilim sargı gerilimleri ve boĢta kayıp gücü ölçülür. ġekil 3.1 katına kadar arttırılarak. ġekil 4. ġekil 3. akımın güç bileĢeni ve mıknatıslanma bileĢeni elde edilir. BoĢta deneye iliĢkin bağlama Ģeması. 2011 Güz . Deneyde besleme tarafındaki gerilim V1 bir voltmetreyle.22 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. boĢta kayıplar P0 bir vatmetre ile ve açık taraftaki gerilim V2 ayrı bir voltmetreyle okunmalıdır. Kısadevre deneyine iliĢkin bağlama Ģeması . boĢta akım. Sekonder sargı uçları ise açık bırakılmıĢtır. „deki bağlama Ģeması‟na göre iki sargılı tek fazlı transformatörün deneyi primer tarafta yapılmakta. Her okumada güç faktörü.kullanılır. boĢta akım I0 bir ampermetreyle. Gerilim %20‟lik adımlar halinde anma geriliminin 1.

I2 ölçülür. Yükte çalıĢma deneyine iliĢkin bağlama Ģeması. Her seferinde gerilime göre akım ve güç ölçülür. ġekil 5. Bu esnada primer ve sekonder taraflara iliĢkin kayıplar. besleme tarafındaki kısadevre gerilimi Vk voltmetre. P2. yük akımı I2 en küçük değerden anma akımının 1. Yani. Yük direnci değiĢtirilerek. Transformatöre gerilim uygulamadan önce ototransformatörün sıfırlanmıĢ olmasına dikkat edilmelidir. Bu durumda. 4. besleme tarafındaki gerilim ayarlanırsa kısadevre gerilimi Vk elde edilir.25 katına kadar ayar edilir. . gerilimler V1.2.23 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. diğer sargı anma frekansında düĢük bir gerilim ile beslenir. gerekirse bir akım transformatörü üzerinden kısadevre edilir. Yükte ÇalıĢma Deneyi ġekil 5‟teki bağlama Ģemasına göre transformatörün primer gerilimi anma değerinde sabit tutularak. Kısadevre edilen taraftan geçen akım anma akımını geçmeyecek Ģekilde. Kısadevre Deneyi Kısadevre deneyinde bir tarafın uçları doğrudan veya bir ampermetre. Transformatöre uygulanan gerilim çok küçük bir değere ayarlanır. 2011 Güz .4. Kısadevre deneyinde tehlikeli bir durum meydana gelmemesi için besleme gerilimi sargılardan aĢırı akımlar geçmeyecek Ģekilde küçük tutulur. kısadevre akımı Ik ampermetre ve kayıp gücü Pk vatmetre ile ölçülür.3. %20‟lik adımlar halinde artırılarak sekonder taraftan anma akımı geçinceye kadar değiĢtirilir. sekonder taraf omik yükle yüklenmiĢtir. P1. V2 ve akımlar I1.

V1= Vn. cos k . X2σ  Anma çevirme oranı. E20. Vkn. Pk. Rfe. V1.  Kısadevre güç katsayısı. Xk. BoĢta Deneyde  Ölçülecek büyüklükler. I k  f(Vk ) . P0. i0. VXn. η  Gerilim değiĢimi  . vXn  EĢdeğer devre kısadevre elemenları. P2. 2011 Güz . In Hesaplanacak büyüklükler.     BoĢta güç katsayısı. cos .  Anma iç gerilim düĢümleri. IFe. P1.3. R2. X1σ. vRn. I2 Hesaplanacak büyüklükler. Zk. cos k  f(Vk ) 5. Bağıl boĢta akım ve boĢta akım bileĢenleri . vkn.5.1. Xm Çevirme oranı. ve oranlanmıĢ değerleri. I 0  f(V1 ) .  Güç katsayısı. ü  IK I1 Çizilecek özeğriler: Pk  f(Vk ) . Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi 5. Rk.2. Yükte ÇalıĢma Deneyinde  Ölçülecek büyüklükler. I0 Hesaplanacak büyüklükler. VRn.  Transformatörün verimi. Kısadevre Deneyinde   Ölçülecek büyüklükler. cos 0  f(V1 ) 5. Im EĢdeğer devre boĢta kol elemenları. V2. I1. ü   V1 E 20 Çizilecek özeğriler: P10  f(V1 ) .24 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Vk. R1. cos 0 .

Çizilecek özeğriler: V2  f(P2 ) ,   f(P2 )

6. Deney Raporunun Hazırlanması Deney raporunda deneyin amacı, yapılan ölçümler ve bağlantı Ģeması açıklanmalıdır. Yapılan deney ana hatları ile anlatılmalıdır. Ölçüm sonuçları ve hesaplanan iĢletme büyüklükleri bir tablo halinde verilmelidir. Ölçüm sonuçlarından yararlanılarak 5. bölümde istenen grafikler milimetrik kağıda ayrı ayrı çizilmeli ve gerekli yorumlar yapılmalıdır. AĢağıda verilen sorular yanıtlanmalıdır. 7. Yanıtlanacak Sorular 1. Transformatörün primer tarafa indirgenmiĢ fazör diyagramını çiziniz. 2. Yükleme oranı;  

I olarak tanımlandığına göre yükleme oranına göre demir ve In

bakır kayıplarının değiĢimini çiziniz, yorumlayınız. 3. a) Herhangi bir yükleme oranında transformatörün verim ifadesini çıkartınız ve verimin nelere bağlı olduğunu açıklayınız. Verim neden önemlidir? b)Transformatörün veriminin hesaplamak için boĢta ve kısadevre deneyleri neden önemlidir? c) Transformatör nominal gerilimde 0,8 endüktif ve 0,6 kapasitif güç faktöründe çalıĢtığında verimini hesaplayınız. 4. BoĢta çalıĢmada primerdeki vatmetreden okunan güç hangi kayıpları kapsar? 5. “Anma-yük” teriminin anlamını akım, gerilim ve sıcaklık iliĢkisini düĢünerek açıklayınız? 6. Kısadevre deneyinden hesaplanan ile doğru akımla ölçülen sargı dirençleri arasında fark var mıdır? Neden? 7. 220 V ve 60 Hz‟lik bir transformatör 220 V ve 50 Hz‟lik bir Ģebekeye bağlanırsa, transformatörün mıknatıslanma akımı, endüklenen gerilimleri, bakır ve demir kayıplarında ne gibi değiĢiklikler olur?

- 25 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

8. Kaynaklar [1] Boduroğlu, T., 1982 Elektrik Makinaları Dersleri, Transformatörler, Cilt 1, ĠTÜ Elektrik Fakültesi Ofset Baskı atölyesi. [2] Güzelbeyoğlu, N., 1992. Elektrik Makinaları I, II, ĠTÜ Matbaası, Ġstanbul. [3] Karsai, K., Kerènyi, D., Kiss, L., 1987. Large Power Transformers, Elsevier,. [4] Winders J.J, Power transformers: principles and applications, Marcel Dekker, c2002.

- 26 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

DENEY NO : 2

BĠR FAZLI ASENKRON MOTORUN YÜKLENMESĠ VE EġDEĞER DEVRE PARAMETRELERĠNĠN BELĠRLENMESĠ
1. Deneyin Amacı
Bu deneyde bir fazlı asenkron motorun çalıĢma ilkesi açıklanarak, çeĢitli yolverme düzenlerinin, iĢletme ve kalkıĢ kondansatörlü bir fazlı asenkron motorların iĢletme özelliklerinin öğretilmesi, bu motorların özeğrilerinin çıkarılması ve eĢdeğer devre elemanlarının belirlenmesi amaçlanmaktadır. .

2. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular
1. Bir fazlı ve iki fazlı döner alan kavramı, 2. Bir fazlı asenkron motorun yapısı, 3. Bir fazlı asenkron motorun yarar ve sakıncaları, 4. Bir fazlı asenkron motorun yolverme problemleri, 5. Bir fazlı asenkron motorun yolverme düzenleri, 6. Bir fazlı asenkron motorun iĢletme özeğrileri. 3. Deney Hakkında Genel Bilgi Bir fazlı asenkron motorlar çoğunlukla 1kW gücüne kadar üretilmekte ve çamaĢır makinesi, buzdolabı ve soğutma cihazı gibi ev aletlerinde kullanılmaktadır. Evlerde kullanılan gerilimin bir fazlı olması, bu motorların kullanımını zorunlu hale getirmiĢ ve önemini arttırmıĢtır. Diğer tek fazlı motorlara göre üstünlüğü yapımının basitliği, sağlamlığı ve ucuzluğudur.

Yapısal olarak üç fazlı asenkron motorlardan daha basittir. Stator 0,5 mm lik ince saclardan yapılmıĢtır. Esas sargı (işletme sargısı) ve yardımcı sargı (kalkış sargısı) olmak üzere iki temel sargı vardır. Esas sargı stator oluklarının 2/3‟üne, yardımcı sargı ise

- 27 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

2011 Güz .1/3‟üne yerleĢtirilir. Bu iki döndürme momenti ters yönde eĢit değerde olduklarından bileĢke döndürme momenti . Genlikleri alternatif alan genliğinin yarısına eĢit olan bu döner alanlar. rotor kafesinde endükledikleri rotor akımları ile beraber ters yönlerde etkiyen iki döndürme momenti oluĢtururlar. ġekil 1: Bir fazlı asenkron motorun pozitif ve negatif (fren) moment özeğrileri ve bileĢke moment özeğrisi.1. 3.28 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Euler denklemine göre ifade edilecek olursa. genlik olarak birbirine eĢit. Esas ve yardımcı sargının yerleĢtiği olukların boyutları ve bu iki sargının sarım sayıları birbirinden farklıdır. alternatif bir alan elde edilir. dolayısıyla endükledikleri akımlar ve oluĢturdukları döndürme momentleri eĢit değerdedir. ÇalıĢma Ġlkesi Bir fazlı asenkron motorun tek fazlı stator sargısı alternatif gerilimle beslenirse.  M cos t   M e jt  e  jt  1 2 (1) . fakat ters yönde dönen iki döner alan bileĢeni ile ifade edilebilir (1). Söz konusu alan. Durmada her iki döner alanın rotora göre bağıl hızları.

tek fazlı asenkron makinenin döndürme momentini verir. Gerçek motorun dönme yönündeki yöndeĢ motor motor bölgesinde. . Buna göre tek fazlı asenkron makine yerine aynı mile bağlı ve ters yönlerde dönmeye çalıĢan iki tane üç fazlı makine alınabilir.daima sıfırdır (ġekil 1). diğeri ise “2-s” kaymasında Mfr negatif (frenleme) döndürme momenti üretir. 2011 Güz . Bu eĢdeğer devrelerin birbirine bağlanması ile tek fazlı asenkron motorun eĢdeğer devresi elde edilir. karĢı motor denen diğeri ise fren bölgesinde çalıĢır. Motor herhangi bir Ģekilde bir yöne döndürülecek olursa. döner alana göre hızları ve kaymaları farklıdır. Bunların cebirsel toplamı. aynı yönde “n” devir hızı ile dönerler. ancak o zaman bileĢke moment sıfırdan farklı olacak ve motor döndürülen yönde hareket edecektir. Biri “s” kaymasında.29 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Durmada bu motor tek fazlı transformatör davranıĢı gösterecektir. Ancak motorların döner alan yönleri farklı olduğu için. Mp pozitif döndürme momenti. Motorlar ortak milde bağlı oldukları için. Her iki motorun eĢdeğer devresi ġekil 2‟de verilmiĢtir. KalkıĢ momenti bulunmadığından gerçek tek fazlı motor hiç bir zaman kendi kendine kalkıĢ yapamaz. Motorun iĢletme davranıĢını açıklayabilmek için simetrili bileĢenler kuramından yararlanılır.

ġekil 2: a) YöndeĢ motorun. b) KarĢı motorun. KalkıĢ empedansı olarak bir direnç.30 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Bunun içinde uzayda birbirine göre faz farkı yaratılmıĢ en az iki sargının bulunması ve yine en azından geçici bir süre. c) Tek fazlı asenkron motorun eĢdeğer devreleri 3. kalkıĢ sargısı ise genellikle bir kalkıĢ empedansı ile seri bağlandıktan sonra aynı Ģebekeden paralel beslenmektedir. Yolverme Düzenleri Bir fazlı asenkron motorda bir kalkıĢ momentinin oluĢabilmesi için döner alanın varlığı zorunludur. Yardımcı sargı dairesel biçime az veya çok yaklaĢan bir döner alan elde edilmesini sağlar. 2011 Güz . ender hallerde bir bobin veya bir kondansatör yardımcı sargıya seri olarak bağlanır (ġekil 3). farklı fazda alternatif gerilimle beslenmesi gereklidir. Bu sargılardan esas sargı veya iĢletme sargısı doğrudan Ģebekeden. . Bu nedenle tek fazlı motorlar günümüzde yardımcı sargılı yapılmakta ve gerçekte iki fazlı olmaktadır. Gerekli ikinci faz akımını aynı Ģebekeden üretmek için yolverme düzenleri ile faz kaydırılması sağlanır.2.

31 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. . hem kalkıĢ hem de iĢletme kondansatörü kullanılıyorsa çift kondansatörlü motor olarak adlandırılır. sürekli çalıĢmada devrede kalıyorsa. c) Endüktans kullanılması. Yardımcı sargıya seri olarak bağlanan kondansatör. b) Direnç. b) KalkıĢ. kalkıĢtan sonra devreden çıkıyorsa kalkıĢ kondansatörlü motor. 2011 Güz . ġekil 4: Kondansatörlü motorlar a) ĠĢletme. Bir direnç veya bobinle elde edilen faz açıları daha düĢüktür. Genelde ekonomik çözümler direnç veya kondansatör ile sağlanır.ġekil 3: Yardımcı sargı devresinde a) Kondansatör. Bu motorlara iliĢkin yolverme düzenleri ġekil 4‟te verilmiĢtir. iĢletme kondansatörlü motor. Dairesel bir döner alan için en elveriĢli faz kaydırması olan 90o‟ye en çok kondansatör ile yaklaĢılabilir. c) Çift kondansatörlü.

ġekil 5: Asenkron motorda moment özeğrilerinin karĢılaĢtırılması. 1: Üç fazlı 2: Tek sargılı. Seçilen kalkıĢ düzenine göre aynı motor büyüklüğünde moment özeğrisi ve sürekli güç farklı olabilir. Merkezkaç anahtarda motor hızı ile artan merkezkaç kuvvet normal hızın % 75‟inde anahtarı açar.3. ġekil 5‟te değiĢik kalkıĢ düzenleri için tek fazlı asenkron motorların moment özeğrileri verilmiĢtir. 7: Yarık kutuplu. 5: Çift kondansatörlü. Bu motorun zayıf yanı kalkıĢ momentinin .3 Kondansatörlü motorların iĢletme özellikleri KalkıĢ düzenleri ile tek fazlı asenkron motorun yalnız kalkıĢı sağlanmaz. motorun belli bir noktada simetrili çalıĢması sağlanır. aynı zamanda farklı moment özeğrileri ile istenen bir iĢletme davranıĢı sağlanabilir.32 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 2011 Güz . KalkıĢ kondansatörlü motorlarda yardımcı sargıyı devreden çıkarmak için bir merkezkaç anahtarı. ĠĢletme kondansatörlü motorda kondansatör değeri uygun seçilerek. 6: Dirençli. elektromanyetik akım rölesi veya termistörlü ve elektronik yolverme rölesi kullanılır. 3: KalkıĢ kondansatörlü. 4: ĠĢletme kondansatörlü.

Salınım momenti yok denecek kadar azdır. 2011 Güz . KalkıĢ Kondansatörlü Motorda Kondansatör Sığasının Hesaplanması Kondansatörün sığası C.   2f1 (2) ifadesi ile hesaplanır.4.33 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. salınım momenti büyüktür. uçlarındaki gerilim Vc olmak üzere. kondansatörün uçlarındaki gerilimin ve kondansatör gücünün ifadesi ise aĢağıda verilmiĢtir. KalkıĢ kondansatörlü motorlarda kalkıĢ moment oranı (M/Mn) 2.5 kadardır. 3. kondansatörün reaktif gücü Qc  CVc 2 .5…3. Yardımcı sargı akımı Iy nin. Iy  V 1   R 2   L   C   1  C 2 (3) Vc  I y 1 2 1  C  2 R   L   C   V (4) . KalkıĢ moment oranının büyük olması istendiğinde kalkıĢ kondansatörlü motor kullanılmalıdır. En pahalı tek fazlı motordur. güç düĢer.5…4. Ancak bu motor yardımcı sargı devreden çıktıktan sonra gerçek tek fazlı makine olarak çalıĢtığından. anma çalıĢmasında simetrileme yapılamaz. anma kayması % 4…6 ve kalkıĢ akım oranı (I/In) 3. Anma iĢletmesinde simetrileme yapılmadığından.küçüklüğüdür. Çift kondansatörlü motor ile en iyi kalkıĢ ve iĢletme değerlerinin elde edilmesi sağlanır.

EĢdeğer Devre ElemanlarınınBelirlenmesi Tek fazlı asenkron motorun eĢdeğer devresi ġekil 2‟de verilmiĢtir. motorun Ģebekeden çektiği güç “Pel”. motor. besleme gerilimi “V”. 4. 3. 4. devir sayısı “n” ve dengeleme kütlesi “m” ölçülür.8 A Yükleme deneyi kalkıĢ ve iĢletme kondansatörlü bir fazlı asenkron motorlarda yapılacaktır.55 kW.8 A Dinamo fren (Doğru Akım Generatörü): 110 V. Deneyin YapılıĢı Bir fazlı asenkron motor 0.CVc 2  1 1  C  R 2   L   C   2 V2 (5) Bu denklemlerde R yardımcı sargı direncini. 380 V.34 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 2011 Güz .1. Bundan sonra. Deney sırasında besleme gerilimi bir ototransformatör ile sabit tutulur. Hesaplamalar pek çok . ortak milde bağlı olan dinamofren ile anma gücüne kadar değiĢik değerlerde yüklenir. Tek fazlı asenkron motora yolverildikten sonra önce boĢta çalıĢma durumunda Ģebeke akımı “I1”. Her yükleme için ölçümler tekrarlanır. Buna karĢın tam ve yeterli hesaplama yöntemi geliĢtirilememiĢtir. L indüktansını V ise yardımcı sargıya uygulanan gerilimi göstermektedir. 9. Literatürde tek fazlı motorların eĢdeğer devre elemanlarının belirlenmesi için önerilen pek çok yöntem vardır.

Mıknatıslanma reaktansının bulunması için. Bu durumda motor tek fazlı olduğu için dönmeyecektir. Pk  I1N R1  R2 ' . Motorun Ģebekeden aldığı akım ölçülür. fakat öğrenci deneyi olarak öğretici niteliktedir. Elle bir yönde tahrik edilerek dönmesi sağlanır. stator sargılarında ve demir kayıp direncinde harcanacaktır (7). X m  X1  V1 I V1  VN (6) Bu çalıĢmada Ģebekeden alınan aktif güç. AĢağıda verilen denklemle stator sargı reaktansı ile mıknatıslanma reaktansının toplamı hesaplanır. Bu deneyde yardımcı sargı devreye alınır. Motorun dönmesi engellenir. Qk  I1N Xk 2 2 (8) (9) R1  R2 '  Rk 2 Xk 2 . 2011 Güz .35 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. P0  I 0 r1  I 0 rfe 2 2 V1  VN (7) Daha sonra kısadevre deneyi yapılarak motorun seri kol elemanları hesaplanır. yardımcı sargı devreden çıkarılır. anma akımı akacak biçimde düĢük bir gerilimle beslenir. Motor. . X 1  X ' 2  (10) Pg  k I kV k p (1 ) kp  VN I N m (11) k I : Akım trafosu çevirme oranı. Burada kullanılacak yöntem oldukça basit. kV : Gerilim trafosu çevirme oranı. Ana sargı nominal gerilim ile beslenir. AĢağıda verilen denklemler yardımıyla eĢdeğer devrenin seri kol elemanları hesaplanır.basitleĢtirme içerir.

güç katsayısı. Her yükleme durumu için ölçülen ve hesaplanan değerler sonuç tabloları üzerinde gösterilir (Tablo 1 ve 2). kayma ve verim hesaplanır.81 m/s2 l : Uzunluk (m) Pmek  M . cosφ n [min-1] M [Nm] η [%] V [V] I [A] Pel [W] . mil momenti. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi Deney sırasında her değiĢik yükleme için ölçülen değerler kullanılarak aĢağıda verilen denklemler yardımıyla Ģebekeden alınan güç. 2011 Güz .  2n 60 (14)  Pmek Pg (15) 5. Tablo 1: Deney sonuç tablosu (KalkıĢ kondansatörlü bir fazlı asenkron makine).k p : Vatmetre sabiti. cos   Pg VI (12) (13) M  mgl m : Dengeleme kütlesi (kg) g = 9. mekanik güç. Hesaplamalar kalkıĢ kondansatörlü ve iĢletme kondansatörlü motorlar için tekrarlanır.36 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.

Motorun döndürme momentine frekans ve gerilimin etkilerini inceleyiniz. Yarık kutuplu asenkron motorun çalıĢma ilkesini ve kullanım alanlarını anlatınız. Deney Raporunun Hazırlanması Deney raporunda deneyin amacı.) Pel = f(Pmek) I = f(Pmek) η = f(Pmek) cosφ= f(Pmek) n = f(Pmek) 7. Ölçüm sonuçlarından yararlanılarak aĢağıda belirtilen grafikler milimetrik kağıda ayrı ayrı çizilmeli ve gerekli yorumlar yapılmalıdır. AĢağıda verilen sorular yanıtlanmalıdır.37 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Ölçüm sonuçları ve hesaplanan iĢletme büyüklükleri bir tablo halinde verilmelidir. Elektronik yolverme rölesinin ilkesel bağlama Ģemasını çiziniz ve çalıĢma ilkesini anlatınız. 2011 Güz . . 4. Bir fazlı asenkron motorun dönüĢ yönü nasıl değiĢtirilir? 2. Md = f(Pmek. yapılan ölçümler ve bağlantı Ģeması açıklanmalıdır. Yanıtlanacak Sorular 1. Yapılan deney ana hatları ile anlatılmalıdır. cosφ n [min-1] M [Nm] η [%] V [V] I [A] Pel [W] 6. 3.Tablo 2: Deney sonuç tablosu (ĠĢletme kondansatörlü bir fazlı asenkron makine).

Kaynaklar [1] SCHUISKY W.Ü..5.. ”Elektrik Makineleri 1-2”.. ÇETIN Ġ. Ġstanbul 1987. 8. 1998..Ü. Ġ.. Fatih Yayınevi Matbaası. 2011 Güz .38 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. [5] ÇETĠN Ġ. [4] BBC Motor Handbook.Ü.. [2] GÜZELBEYOĞLU N. 1983. “Elektrik Makinaları Deneyleri”. Kısım”. ”Elektrik Motörleri 1.T.. 1998 ġekil 6: Deney bağlama Ģeması .. Yolverme düzenlerinde kullanılan anahtarlama elemenlarının birbirine göre üstünlük ve sakıncalarını anlatınız. [3] BODUROĞLU T. Ġ.T. Ġ.T. ‟‟Asenkron Makina Problemleri‟‟.

Bilezikli asenkron motorun endüstride kullanıldığı yerler.DENEY NO: 3 BĠLEZĠKLĠ ASENKRON MOTORUN YÜKLENMESĠ VE FRENLENMESĠ 1. 5. 2. Deneyin Amacı Deneyde. 2. rotor direnç değeri değiĢtirilerek. matematiksel bağıntılar. ikinci grup ise bilezikli asenkron makinelerdir. Bilezikli asenkron motorun eĢdeğer devresi. Bilezikli asenkron motorun yapısı. bilezikli asenkron motorun yapısal farklılıklarına değinilerek. Hava aralığında simetrili bir döner alan oluĢturmak için. 6. elektrik enerjisini mekanik enerjiye çevirmede en yaygın doğru akım makineleri ve asenkron makineler kullanılır. 8. Asenkron makineler yapısal olarak iki temel gruba ayrılır: Birinci grup kısadevre rotorlu (sincap kafesli). bilezikli asenkron motorun frenlenmesi de incelenecektir. Deneyde. Bilezikli asenkron motorda güç dağılımı. 3. rotor devresine eklenen dirençlerin makinenin iĢletme davranıĢı üzerine etkilerinin incelenmesi ve farklı rotor direnç değerlerinde motorun iĢletme özeğrilerinin çıkarılması amaçlanmaktadır. Döner alanın oluĢturulması. yolverme koĢulları. 4. kaymanın tanımı. Deney Hakkında Genel Bilgi Endüstride. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular 1. Bilezikli asenkron motorun hız ayarı için gerekli güç elektroniği devrelerinin devre Ģemaları ve çalıĢma ilkeleri. 3. 7. 2011 Güz . kaymayı etkileyen ve kaymanın etkilendiği büyüklükler. çalıĢma ilkesi. DeğiĢen rotor direnci ile moment-devir sayısı özeğri ailesinin incelenmesi. .39 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. yolverme direnci hesabı. Kafesli asenkron motor ile yapısal ve iĢletme bakımından farklılıkları. Her iki tür motorun stator sargıları aynıdır.

Temel farklılık motorların rotor yapılarındadır. 2011 Güz . Bu nedenle kafesli asenkron motorun rotor devresi yapımsal olarak kapalıdır. Rotordaki kayıp güç dıĢarıya aktarıldığı için ısınma sorunu yoktur. rotorunun sargılı olmasıdır. Kayma s harfı ile gösterilir. Makinenin rotor devresine dıĢarıdan kademeli dirençler bağlanarak. Kafesli asenkron motorun rotorunda alüminyum veya bakır çubuklar bulunur. kalkıĢ momenti ve iĢletme momenti. Stator sargılarının 120˚ faz farkı olan simetrili üç fazlı gerilim ile beslenmesi gereklidir. Rotorun faz sayısı çubuk sayısına eĢittir. Rotordaki elektriksel güç geri kazanılamaz. bilezikli motorların fiyatı. motorun iĢletme özelliklerini belirler. Ayrıca rotordaki elektriksel güç. durmada rotor gerilimi veya transformatör gerilimi denir. Bu gerilime. Bu tür düzenler birkaç MW gücündeki motorlarda ekonomiktir. Üç fazlı statorun sargı eksenleri arasında 120˚ faz farkı olması. her iki taraftan kısadevre bilezikleri ile kısadevre edilir. kafesli motorlara göre daha yüksektir. Motorun çalıĢması için bu uçların dıĢarıdan kısadevre edilmesi gerekir. Rotorda bulunan iletken çubuklar. .1. devrilme kayması gibi büyüklükleri değiĢtirilebilir.1. 3. Bilezikli Asenkron Motorun ĠĢletme Büyüklükleri ve Özellikleri ĠĢletmede rotor devresi kısadevre edilmeyen bilezikli asenkron motor aynı bir transformatör gibi davranır. Böylelikle motorun çalıĢması sağlanır. Ayrıca stator ve rotor sargılarının faz ve kutup sayıları birbirine eĢittir. Rotorda kullanılan iletken malzeme. Sargılarda oluĢan ampersarımların eĢit olması. dıĢarıdan herhangi bir elektriksel müdahale yapılamaz. güç elektroniği düzenleri ile geri kazanılarak Ģebeye verilebilir. Rotor akımı büyük ve küçük kayma değerlerinde aĢağıdaki denklemlerle hesaplanabilir. 3. 2.40 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. kafesli asenkron motordan temel farklılığı. Bu gerilimin ölçülebilmesi. Bilezikli aseenkron motorun kafesli asenkron motora göre üstünlüğü rotor devresine dıĢarıdan devre elemanı bağlanabilmesidir. Hız ayarı ve frenleme yapılabilir. Bilezikli asenkron motorun. motorun rotor iĢletme büyüklüklerinin hesaplanmasını sağlar. Rotor sargılarında stator frekansında bir gerilim endükler. Bu üstün özelliklerine karĢın. Rotor sargı uçları bilezik-fırça düzeneği ile makine dıĢına çıkarılır.

I2  dir. yeterince büyük olması için.41 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. KalkıĢ momentinin değeri ise. transformatörlere göre çok daha büyüktür. . devrilme momentinin büyük olması gerekir. Asenkron motorların iĢletme özelliklerini akım ve moment oranları belirler. Daha iyi iĢletme özelliklerinin sağlanması için. sE20 R2 (2) Rotor devresindeki endüklemenin. güç elektroniği düzenlerinden yararlanılır. Buna rağmen asenkron motorların boĢta çalıĢma akımı. Bilezikli asenkron motolarda ise. Ayrıca motorun yükleme aralığının geniĢ olması için. Motorun kalkıĢ akımının Ģebeke etkileri bakımından küçük olması istenir. 2011 Güz . gerilim ve devre parametrelerine bağlıdır. hava aralığı olabildiğince küçük yapılır. malzemelerine bağlıdır. Moment-hız özeğrilerinin rotor devresine eklenen dirençlerle değiĢimi. Motorun gücü arttıkça boĢta akımın anma akımına oranı küçülür.s‟in büyük değerleri için I2  sE20 R2  s 2 X  2 2 2 (1) s‟in küçük değerleri için. Kafesli bütün bu özellikler tasarım büyüklüklerine ve yapım asenkon motorda ġekil 1. rotor devresine dıĢarıdan uygun direnç değerleri bağlanarak istenen iĢletme özellikleri sağlanır.

rotor direncine ve reaktansına bağlıdır (2). Artan direnç değerlerinde motorun hızı küçülür. Doğrusal bölge uzar. s kayma değerinden.Asenkron motorun devrilme kayması.T eĢdeğer devresinden hesaplanan rotor akımı eĢitliğinde s2 ihmal edilirse. Bilezikli Asenkron Motorun Frenlenmesi Rotor devresine dıĢarıdan direnç bağlanarak üstün yol verme ve hız ayarı özellikleri sağlandığı gibi.42 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. s΄ kayma değerine geçmek için gereken direnç değeri aĢağıdaki denklemle hesaplanır. Rotor direnci arttıkça. kalkıĢ momenti büyür. Motora. Buna karĢın motorun devrilme momenti değiĢmez. devrilme momenti veya herhangi bir devrilme kaymasına karĢı gelen moment değeri ile yol verilebilmesi için gereken yol verme direnci hesabı aĢağıda verilmiĢtir. R2  sE2o I 2N (3) s  R2ek   d  1 R2 s   N  s  R2ek   x  1 R2 s   N  (4) (5) Rotor devresine eklenen direnç değerleri değiĢtirilerek hız ayarıda yapılabilir. . 2011 Güz . (4) ve (5) de verilmiĢtir. kalkıĢ akımı küçülür (3).  s'  R2ek    1 R2 s  (6) 4. Devir hızı ile moment değeri değiĢmeyen bir iĢ makinesini tahrik eden motorda. Uygun yolverme direnci değerlerinde motor devrilme momentine eĢit değerde bir momentle kalkıĢ yapabilir. bu yol verme dirençleri sayesinde frenleme de yapılabilir. ısınma sorunları çıkar. Ancak motorun havalanması azalacağından. Bu nedenle bilezikli asenkron motorlar. kalkıĢ momentleri küçük olacak biçimde tasarlanır. rotor direncinin alacağı değer (3). devrilme momentleri büyük. motorun devrilme kayması büyür ve moment-devir hızı özeğrisi moment eksenine doğru yatıklaĢır (ġekil 1).

R2ek  X  2  R2 (7) sd  R2  R2ek X 2 (8) ġekil 2. ġekil 2 de görüldüğü gibi motor moment öz eğrisinin yük momenti ile. moment ekseni üzerinde kesiĢmesi sağlanarak motor frenlenir. Bilezikli asenkron motorun frenlenmesi. . 2011 Güz .Motor anma özeğrisinde çalıĢırken rotora dıĢarıdan büyük değerde bir ek direnç bağlandığında moment özeğrisi yatıklaĢır.43 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.

devir sayısı n ve dengeleme kütlesi m ölçülür.5. besleme gerilimi V. Her yükleme durumu için ölçülen ve hesaplanan değerler tek bir sonuç tablosu üzerinde gösterilir (Tablo1). 7A 1400d/d Dinamofren 1. Deneyde kullanılacak olan elektrik motorlarının plaka değerleri aĢağıda verilmiĢtir.5A uyarma: 130V. 8. motora yol verilir. Bundan sonra. GiriĢ gücü Pg  k I kV k p (1   2 ) (9) . 220V 1. mil momenti. 2011 Güz . 0. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi Deney sırasında her değiĢik yükleme için ölçülen değerler kullanılarak aĢağıda verilen denklemler yardımıyla Ģebekeden çekilen güç.5kW. Bilezikli asenkron motor 3 ~. Hesaplamalar farklı rotor direnç değerleri için tekrarlanır. Her yükleme için ölçümler tekrarlanır. Ayrıca.5A 6. mekanik güç. doğrusal çalıĢma bölgesinde çıkarılır. 50Hz. Moment özeğrileri yalnız. motor. motor nominal devir hızında çalıĢırken. kayma ve verim hesaplanır. Önce boĢta çalıĢma durumunda motor akımı I1. Deney yol verme dirençlerinin %50 ve %100 değeri için tekrarlanır. Yani motor devrilme momentinden daha büyük bir moment ile yüklenmez.5kW. ortak milde bağlı olan dinamofren ile nominal gücüne kadar değiĢik değerlerde yüklenir. watmetre sapmaları. 1400d/d 220V. rotor direnci değiĢtirilerek frenlenir.44 - ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Deneyin YapılıĢı Deneyde ġekil 3 de verilen bağlama Ģemasına göre rotor devresine bağlı olan dirençler kademeli olarak azaltılarak. güç katsayısı.

kp  VN I N m olduğundan k I : Akım trafosu çevirme oranı. M  mgl m : Dengeleme kütlesi (kg) g = 9.  m : Maksimum sapma cos   Pg 3V fa I fa (10) olarak hesaplanır. kV : Gerilim trafosu çevirme oranı. 2011 Güz .45 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. .81 m/s2 l : Uzunluk (m) (11)  2n 60 olduğundan Pmek  M (12)  Pmek Pg (13) bulunur. k p : Vatmetre sabiti.

Fatih Yayınevi Matbaası. 4. Yanıtlanacak Sorular 1.1987. Bilezikli asenkron motor ile kafesli asenkron motor arasındaki yapısal farklılıkları açıklayınız. ÇeĢitli yolverme yöntemlerine iliĢkin genel bir bilgi vererek. birbirleriyle karĢılaĢtırınız. AĢağıda verilen sorular yanıtlanmalıdır..7. 7. transformatörünkine göre neden büyüktür. 5. ÇETIN Ġ. 6. 2. Yapılan deney ana hatları ile anlatılmalıdır. Kısım”. Ölçüm sonuçlarından yararlanılarak aĢağıda belirtilen grafikler milimetrik kağıda ayrı ayrı çizilmeli ve gerekli yorumlar yapılmalıdır. Bilezikli asenkron motora dirençle yolverme nasıl yapılır. % 100 değerleri için hesaplanan iĢletme büyüklükleri bir tablo halinde verilmelidir (boĢta ölçümler dahil). Rotor uçları açık bir asenkron motor Ģebekeden beslenirse çalıĢır mı. Rotor devresinde harcanan iç elektriksel gücün makine dıĢına çıkartılarak Ģebekeye verecek. 2011 Güz . 3. 9. ”Elektrik Motörleri 1. yapılan ölçümler ve bağlantı Ģeması açıklanmalıdır. Ġstanbul. n=f(M) cos=f(M) I1=f(M) =f(M) s=f(M) P1=f(M) 8. Ölçüm sonuçları ve rotor direncinin % 0.. güç elektroniği devrelerinin devre Ģemalarını çizerek açıklayınız. .. anlatınız. Kaynaklar [1] SCHUISKY W.. Bilezikli asenkron motora devrilme momentinde kalkıĢ yapılabilmesi için rotor devresine ilave edilmesi gereken direnci teorik olarak hesaplayınız.46 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Asenkron makinenin mıknatıslanma (boĢta) akımı. % 50. açıklayınız. Deney Raporunun Hazırlanması Deney raporunda deneyin amacı. açıklayınız. Bilezikli asenkron motorun endüstride hangi uygulamalarda kullanıldığını açıklayınız.

“Elektrik Makinaları Deneyleri”. ”Elektrik Makinaları 1-2”.T. 2011 Güz . [4] BBC Motor Handbook. 1983. Ġ.[2] GÜZELBEYOĞLU N.T.. 1998.Ü.. Tablo 1: Deney sonuç tablosu. Ġ. M n I1 V If P1 (Nm) (d/dak) (Amper) (Volt) (Amper) (Vat)  s cos R %100R %50 R %0R . [3] BODUROĞLU T..47 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı..Ü.

R S T V + V A W A W R f A A 3 B G H G I K V Ry DİNAMOFREN Rek1 Rek2 Rek3 ġekil 3.48 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. . 2011 Güz . Deney bağlantı Ģeması.

kalkıĢ büyüklüklüklerinin motora etkilerinin incelenmesi. Asenkron motorda frenleme yöntemleri. güç elektroniği ve mikroiĢlemci uygulamalarının artması ile. yol verme yöntemlerinden yıldız üçgen yol vermenin anlatılması ve yıldız ve üçgen üçgen iĢletme durumları için motorun yükleme özeğrilerinin çıkarılması amaçlanmaktadır. 4. Asenkron motorun iĢletme özeğrileri. YILDIZ . Deney Hakkında Genel bilgi 3.ÜÇGEN YOLVERME VE FRENLEME YÖNTEMLERĠ 1. güvenilirliği ve ucuz olmasıdır. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular 1. Üç fazlı asenkron makineler stator yapısı aynı kalmakla birlikte. 5. Asenkron motorda yol verme yöntemleri. 2. ÇalıĢma Ġlkesi Sanayide kullanılan elektrik motorlarının endüstriyel uygulamaları bakımından asenkron motorlar en büyük paya sahiptir. 3. Kafesli ve bilezikli asenkron motorun yapısı. . Ayrıca. 2. 3. kalkıĢ ve iĢletme davranıĢının. Ġkisininde çalıĢma ilkesi aynıdır. rotoru kafesli ve sargılı olmak üzere iki ayrı biçimde yapılır.DENEY NO : 4 ÜÇ FAZLI KAFESLĠ ASENKRON MOTORUN YÜKLENMESĠ. Rotor yapısına göre sincap kafesli (kafes rotorlu) veya bilezikli (rotoru sargılı) asenkron motor olarak adlandırılır.1. Bunun temel nedeni yapısının basitliği. asenkron motorda frenleme yöntemlerine değinilerek. .49 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 2011 Güz . Döner alan kavramı. Diğer bir etken de. farklı yükleme değerleri için ters akımla frenleme deneysel olarak yapılacaktır. motorun hız ve moment kontrolünün daha etkin biçimde yapılabilmesidir. Deneyin Amacı Bu deneyde üç fazlı kafesli asenkron motorların yapımsal özelliklerinin.

50 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. f1 p (2) Hava aralığı döner alanı. F = B. Motor hızı senkron hıza çıkamaz. fren iĢletmesinde ise karĢı yönde döner. I2  V2 R2 rotor iletkenlerine kuvvet etkir (5).e  jt 2 (1) ns  60. rotorda bulunan iletkenleri senkron hız ile keserek. döner alan hızı ile motor hızı . Kayma. Rotor. oluĢur.l.i2 (5) Asenkron makinenin dönüĢ yönü Lenz Yasasına göre belirlenir. Bunun sonucu. hava aralığında senkron hız ile hareket eden bir döner alan F  3 N . her zaman rotorda oluĢan endüklemeyi azaltacak yönde döner. (4) Biot-Savart yaasasına göre I2 rotor iletkenlerinin taĢıdığı akım.Statorda bulunan simetrili üç fazlı sargı. e  N d dt . Asenkron makine için bir diğer önemli büyüklük kaymadır.v (3) Kafesli makinede rotor çubukları kısadevre bilezikleri ile kısadevre edilmiĢtir. E = B. Bunların bileĢkesi alındığında. genlikleri ve faz farkları eĢit üç fazlı gerilimle beslendiğinde. Faraday Yasasına göre bir gerilim endükler (3).I . Burada. rotor sargısından veya çubuklardan Ohm Yasasına göre bir akım akar (4). l iletken uzunluğu .l. Motor iĢletmesinde döner alan ile aynı yönde. Ampére Yasasına göre her bir faz sargısında ampersarım oluĢur (1). Bileziklide ise rotor sargıları bilezik-fırça düzeneği üzerinden dıĢarıda kısadevre edilmiĢtir. B ise manyetik akı yoğunluğudur. 2011 Güz .

Bu nedenle pek çok yol verme yöntemi kullanılabilir. W R J 2 n (1  1 ) ' 2 R2 (6) Yol vermede diğer bir önemli nokta da motor momenti ile motorun tahrik ettiği iĢ makinesi arasındaki moment uyumudur. Aynı zamanda büyük kalkıĢ akımı. moment ve akım değerleridir.8 katı değerindir. Bütün .ise moment farkının büyük olması istenir. Makinenin çalıĢma biçimini ve yük değerini belirtir. 2011 Güz . Bu durumda asenkron motor kısadevre çalıĢan transformatöre benzer. yalıtımının zarar görmesine ve kafes arızalarına neden olabilir. darbeli tahriklerde – taĢ kırıcı vb. Her iki moment arasındaki farkın büyüklüğü.arasındaki farkın. Genellikle yüzde cinsinden verilir. rotor oluklarının yapımsal biçimine ve rotorda kullanılan iletkenin türüne bağlıdır. bağıl değeridir. kalkıĢ momentinin ise küçük olması en büyük sakıncasıdır.51 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.. iĢ makinesine göre belirlenir. Bu nedenle motor beslendiği anda Ģebekeden yüksek bir akım çeker. 3. çift kafesli veya derin oluklu motorlar kullanılır.2. kalkıĢ akımının yüksek.. Motor nominal çalıĢma noktası için tasarlanır. Motorun moment özeğrisi. nominal hızına ulaĢmasına yol verme veya kalkıĢ denir. Eğer motorun beslendiği Ģebeke yeterince güçlü değilse. Bu gerilim düĢümü aynı Ģebekeye bağlı diğer sistemleri doğrudan etkiler. motorun aĢırı ısınmasına. Anma akımının 4. KalkıĢ momentini yükseltmek için. motorun kalkıĢ momentinin yükün kalkıĢ momentinden daha büyük olması gerekir. Kafesli Asenkron Motorlara Yol Verme Asenkron motorların en önemli iĢletme büyüklüğü. Bu akıma yol verme veya kalkıĢ akımı Iyv denir. Bu motorlarda kalkıĢ momenti yüksek. Bu nedenle yükleme aralığı dardır. yani yol vermenin yumuĢak. BoĢta kalkıĢta stator ve rotor sargılarında oluĢan toplam ısı enerjisi aĢağıdaki formülle hesaplanır. ancak devrilme momenti küçüktür. Motor dururken kayma birdir. Bir elektrik motorunun durmadan. Motorun kalkıĢ yapabilmesi için. Hassas yüklerin tahriğinde bu farkın küçük. bu akım büyük gerilim düĢümlerine neden olur. Ancak.

Bu biçimde motorun faz gerilimi. Motor kararlı çalıĢma noktasına ulaĢtıktan sonra. Bu yöntemin kullanılabilmesi için. motorun kalkıĢ akımını küçültmek ve motorun ve iĢ makinesinin kalkıĢ momentleri arasında uyum sağlamaktır. öncelikle doğrudan yol verme yeğlenmelidir. Motorun stator sargıları sürekli iĢletmede üçgen bağlıdır (ġekil 1). üçgen iĢletmeye geçilirken oluĢan akım ve moment darbeleri belli değerleri aĢmamalıdır. 2011 Güz . motorun stator sargılarının üçgen bağlı olması ve yıldız iĢletmedeki kalkıĢ momentinin. motorun yalıtım sorunu yoksa ve en önemlisi motorun kalkıĢ momenti iĢ makinesi ile uyumlu ise. Motora yıldız bağlı durumda yol verilir. Ayrıca yıldız iĢletmeden.3 Yıldız Üçgen Yol Verme Doğrudan yol verme koĢullarının sağlanamadığı durumlarda. Eğer motorun bağlı olduğu Ģebeke yeterince güçlüyse.52 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. stator sargıları üçgen bağlanır. üçgen duruma göre 1/ 3 oranında. Ģebeke akımı ise 1/3 Asenkron makinenin döndürme momenti oranında değiĢir. küçük ve orta güçteki kafesli motorlar için çoğunlukla yıldız üçgen yolverme kullanılır. Bu yöntemde nominal (anma) iĢletmesinde üçgen bağlı olarak çalıĢan motorun stator sargıları basit bir değiĢiklikle yıldız olarak bağlanır. 3. iĢ makinesininkinden daha büyük olması gerekir. .yöntemlerin ortak amacı.

2011 Güz . yıldız bağlamada moment. M Y  VY  1    V  M    3 2 (7) MY 1  M 3 (8) IY 1  I 3 (9) Kararlı iĢletmede yıldız bağlı olarak çalıĢan motor. gerilim ile karesel orantılı olduğundan. üçgen bağlamaya geçerken. (b) ġekil 1.53 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. üçgen bağlamaya göre 1/3 oranında azalır.(a) a) YaklaĢık anma hızında yoldız-üçgen geçiĢi. motor fazları ile Ģebeke arasındaki gerilim farkından ve aynı fazların çakıĢmamasından . Yıldız üçgen yol vermeye iliĢkin moment ve akım özeğrileri. b) DüĢük hızda yıldız-üçgen geçiĢi.

Motor momenti yıldız çalıĢmada azalır. yıldız bağlı motorun kalkıĢ momentinden büyük olabilir. motorun anma momentinin %15…%20 sinden büyük olan yüklerin tahriğinde ve eylemsizliği büyük olan sistemlerin tahriğinde yıldız üçgen yol verme sakıncalıdır.4.54 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 3. sistemin eylemsizlik momentine eĢittir (10). ikincisi ise elektriksel frenlemedir. motor Ģebekeden ayrıldıktan sonra bir balata düzeneği ile sistemin hareket enerjisi ısı enerjisine dönüĢtürülür ve sistem frenlenir. Frenleme . Ortalama bir yavaĢlatma momenti ile iĢletme devir sayısından durma konumuna kadar geçen süreye. Frenlemede motor momenti M m ile yük momenti (frenleme momenti) Mfr nin toplamı. Birincisi mekanik frenleme.Asenkron Motorun Frenlenmesi Bir iĢ makinesini tahrik eden asenkron motorun temelde iki iĢlevi vardır. Frenleme. Denklemdeki J sistemde dönen kütlelerin eylemsizliğidir. ÇeĢitli uygulamalarda yük momenti. Yükü istenilen moment değerinde tahrik etmek ve sistemi istendiği anda frenleyerek ve durdurmaktır.1. Bu durumda motor yükte kalkıĢ yapamaz. Büyük güçlü motorlarda bu darbe akımını azaltmak için yıldız bağlamadan üçgen bağlamaya basamaklı biçimde geçilebilir [4]. 2011 Güz . 3. Yıldız üçgen yol vermenin temel amacı motorun kalkıĢ akımını küçültmektir. Özellikle indirme ve kaldırma sistemlerinde bu tür uygulamalar sık biçimde kullanılır. Mekanik Frenleme Bu tür frenlemede.4. tfr frenleme zamanı denir.dolayı bir darbe akımı oluĢur. motoru durdurmak veya motor hızının belli bir değere indirmek için yapılır. M m  M fr  J d dt (10) t fr    (M 2 0 m J d  M fr ) (11) Frenlemede temel olarak iki yöntem vardır. Ayrıca momenti.

Generatör frenleme vinçlerde ve asansörlerde kullanılır. bobin gerilimsiz kalarak. 2011 Güz .grubu donatılmıĢ motorlara fren motoru denir. Böylece milinden aldığı mekanik enerjiyi Ģebekeye elektrik enerjisi olarak geri verir. 3. 3. Generatör iĢletmesinde kayma 0 > s > . Bu n edenle makine generatör iĢletmesinde frenlenmiĢ olur. Doğru akımla frenleme. Generatör frenlemede makine dıĢarıdan tahrik edildiğinden kayma makineden Ģebekeye doğrudur. rotorun dönüĢ yönü ile ters ise ve rotora bağlı yük momenti motor momentinden büyük ise motor fren bölgesinde çalıĢır. . 3.55 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.∞. Generatör Frenleme Bir asenkron makine senkron devir sayısının üstünde dıĢardan tahrik edildiğinde generatör olarak çalıĢır. Senkron üstü (generatör) frenleme. dolayısı ile enerjinin akıĢ yönü l < s < +∞ değerleri arasındadır. Motorun beslemesi kesildiğinde ise. yük tarafından devir hızı senkron devir hızının üzerine çıkarıldığında motor halinden generatör haline geçerek fren etkisi yapar. balata düzeneğinin bir yay yardımıyla frenleme diskine basarak sistemin frenlenmesi sağlanır. fren bölgesinde çalıĢmada ise negatiftir. Yük momenti ile makine momenti arasındaki fark sisteme kazandırılır.2. Bu durumun iĢletme özellikleri kaldırma ve indirme olarak değiĢmektedir.4.4.1. Motor olarak çalıĢan asenkron makine. 2.2. Ters akımla frenleme. Elektriksel Frenleme Elektriksel frenleme yöntemleri Ģunlardır: 1. Bu durum fren etkisi yapar. Bununla birlikte döner alanın yönü. Motorun yüke bağlanmayan kısmına yerleĢtirilir. Makine iniĢ yönünde çalıĢırken devir sayısı döner alan ile aynı yönde fakat döner alanın hızından daha büyüktür. Motor çalıĢırken bir bobinin yarattığı elektromekanik kuvvet sayesinde fren çözülür. Makine Ģebekeden sadece mıknatıslanması için gerekli olan mıknatıslanma akımını çeker.

Makineyi tamamen durdurma olanağı yoktur. bir an için durur ve ters tarafa hızlanmaya baĢlar.I YV (12) Böylelece motorda duran bir manyetik alan oluĢur. Stator sargısının kutup sayısı değiĢtirilerek. Bu frenleme kafesli motorlarda sıkça kullanılır. hareket eden rotor iletkenlerinde. stator sargıları düĢük değerde bir doğru gerilimle beslenir. Bu frenlemede makinenin hızı belirli bir değere getirilir. rotor sargılarına dıĢarıdan direnç bağlanarak frenleme yapılır.. Motorun hareket enerjisi. Ġki fazın yeri değiĢtirildiğinde motor önce yavaĢlar.2. Ters Akımla Frenleme Bu frenlemede motorun besleme fazlarından iki tanesi bir çift yönlü anahtarla değiĢtirilir. Bu nedenle kullanma sıklığı motorun yalıtım sınıfına göre belirlenmelidir. ısı enerjisine dönüĢtürülerek motorun durması sağlanır.0. 2011 Güz .4. Bu manyetik alan.5 arasında bir katsayıdır.Metro sistemlerinde vagon aĢağı iniĢe geçtiğinde üzerinde biriktirdiği potansiyel enerji. Burada motor üç fazlı Ģebekeden ayrıldıktan sonra. .3. Bilezikli makinede ise. Doğru Akımla Frenleme Doğru akımla frenleme kafesli veya bilezikli asenkron motorlarda uygulanır.225. Böylece motorun döner alan yönü değiĢir.56 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.6.2.. Uygulanması gereken gerilimin yaklaĢık hesabı aĢağıda verilmiĢtir (12). Motor tam durduğu anda Ģebekeden ayrılmalıdır. Yük altında yapılan frenlemelerde bu ısı daha da artar. Stator sargılarında motorun anma akımını aĢmayacak biçimde bir doğru akım geçer. doğru akımla frenleme sırasında stator sargılarının bağlanıĢ Ģekline göre belirlenen 1. doğru akım motorunda olduğu gibi bir gerilim endükler. düĢük hız değerlerinde makinenin senkron üstü hızda çalıĢması sağlanır. Bu formülde K.2. ancak motorun dönüĢ yönü hemen değiĢmez. 3. V fr  K .2. 3. Döner alan yönü ile motorun dönüĢ yönünün farklı olduğu bu çalıĢmaya fren iĢl etme denir.4. Ters akımla frenlemede rotor devresinde kalkıĢın dört katı büyüklüğünde bir ısı enerjisi oluĢur. Endüklenen gerilim rotor iletkenlerinde bir akım akmasına neden olur. kinetik enerjiye dönüĢür ve makine generatör iĢletmesine geçer.

Deneyde motor ters akım ve stator sargılarına doğru gerilim uygulanarak frenlenecektir. GiriĢ gücü Pg  k I kV k p (1   2 ) (13) kp  VN I N m olduğundan . Bu değerler aĢağıda verilen tablolara iĢlenir. iki stator besleme fazının yeri değiĢtirilir. Doğru gerilimle frenlemede ise. motor akımı. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi Deneyde yıldız ve üçgen çalıĢmada her yükleme durumu için ölçülen değerler kullanılarak. önce boĢta. Yükleme deneyi önce üçgen sonra yıldız bağlı durum için tekrarlanır. Durduğu anda motorun Ģebeke bağlantısı kesilir. ardından dinomofren ile ayarlanan değiĢik yük değerlerinde ölçümler tekrarlanır. 2011 Güz .4. Deneyin YapılıĢı Deneyde bir otomatik kumanda düzeneği ile motora yıldız-üçgen yol verilir. vatmetre sapmaları. Bundan sonra. Deney boĢta ve yükte çalıĢma için tekrarlanır. Ters akımla frenleme yükte ve boĢta durumu için tekrarlanır. motorun Ģebeke bağlantısı kesilerek. Her yükleme için ölçümler tekrarlanır. Motor yıldız bağlı durumda boĢta çalıĢırken besleme gerilimi.57 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. devir sayısı ve dengeleme kütlesi ölçülür. Her iki frenleme deneyinde de frenleme süreleri ölçülür. stator sargılarına doğru gerilim uygulanır. Ardından motor stator sargıları yıldız bağlı duruma geçilerek. aĢağıda verilen denklemler yardımıyla motorun iĢletme büyüklükleri hesaplanır. 5. Motor belli bir hız değerinde çalıĢırken. Motor önce yavaĢlar sonra kısa bir an durur. motor. ortak milde bağlı olan dinamofren ile nominal gücüne kadar değiĢik değerlerde yüklenir.

k p : Vatmetre sabiti.81 m/s2 l : Uzunluk (m) (15)  2n 60 olduğundan Pmek  M (16)  Pmek Pg (17) bulunur.  m : Maksimum sapma cos   Pg 3V fa I fa (14) olarak hesaplanır. . 2011 Güz . M  mgl m : Dengeleme kütlesi (kg) g = 9. kV : Gerilim trafosu çevirme oranı.k I : Akım trafosu çevirme oranı.58 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.

2011 Güz . η (%) cosφ Md (Nm) N (d/dak) I (A) V (V) P (W) s (%) 6.59 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Ölçüm sonuçları kullanılarak aĢağıda belirtilen grafikler milimetrik kağıda ayrı ayrı çizilmeli ve gerekli yorumlar yapılmalıdır. n = f(Md) I = f(Md) η = f(Md) cosφ = f(Md) s = f(Md) . Yıldız iĢletme için deney sonuç tablosu. Ölçüm sonuçları ve hesaplanan iĢletme büyüklükleri tablo halinde verilmelidir. Deney Raporunun Hazırlanması Deney raporunda deneyin amacı. η (%) cosφ Md (Nm) N (d/dak) I (A) V (V) P (W) s (%) Tablo 2. Üçgen iĢletme için deney sonuç tablosu. AĢağıda verilen sorular yanıtlanmalıdır. deneyin bağlantı Ģeması ve deneyin yapılıĢı açıklanmalıdır.Tablo 1. yapılan ölçümler.

Fatih Yayınevi Matbaası. 3. [2] GÜZELBEYOĞLU N.. [3] BODUROĞLU T. [4] BBC Motor Handbook. “ Grundlagen der elektrischen Antriebstechnik mit Berechnungsbeispielen “. ‟‟Asenkron Makina Problemleri‟‟. Ġ. Kaynaklar [1] SCHUISKY W.Ü.7.. Yanıtlanacak Sorular 1. Ġ. J.T... 1998 [6] VOGEL. ÇETIN Ġ.Ü. . 6.60 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Asenkron motorlarda frenleme yöntemlerini kısaca açıklayınız. 4. Kafesli aenkron motorda kalkıĢ akımını sınırlamak ve döndürme momentini artırmak için alınan yapısal önlemleri kısaca açıklayınız. 1998. 5. 1983. Kısım”. Ġ. ”Elektrik Makinaları 1-2”. „ Elektrischen Antriebctechnik „ Springer Verlag... ÇalıĢmasını açıklayınız. [5] ÇETĠN Ġ. M. Dr Alfred Hüthig Verlag.. Ters akımla frenleme neden tehlikelidir? 8. Yıldız üçgen yol verme hangi tür yükler için uygundur? Açıklayınız. ”Elektrik Motörleri 1.T. [7] Meyer. 2011 Güz . Kafesli motorlara yıldız üçgen yol verme koĢulları nelerdir? Pratikte yıldız üçgen yol verme neden alçak gerilim motorlarına daha uygundur? 2. Ġstanbul 1987.T.. Yıldız üçgen yol verme için bir otomatik kumanda devresi çiziniz. Kafesli asenkron motora yol verme yöntemlerini kısaca açıklayınız. 1987.Ü. “Elektrik Makinaları Deneyleri”. 1977.

R S T V + V Frenleme Anahtarı A W W A Rf Ry A u v w A  3 ~ B G G V I K G x y z H ġekil 2. 2011 Güz .61 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. . Deney bağlama Ģeması.

.62 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 2011 Güz .

generatörler.63 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. anma eĢdeğer devreler. Deneyin Amacı Bu deneyde. L eĢdeğer devresi ve basitleĢtirilmiĢ Aktif. 2. elektrik mühendisliğinde de.anma kısadevre gerilimi. uygulamada büyük öneme sahip temel deneyler incelenmektedir. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular 1. anma akımı . önemi. BoĢta akım ve bileĢenleri. gerçek sistemle eĢ davranıĢlı modeller tarafından temsil edilirler. kısadevre akımı. Deney Hakkında Genel Bilgi 3. 2011 Güz . 4. üç fazlı dengeli sistemlerde güç Asenkron motorun kayıpları. asenkron motorun T eĢdeğer devre parametreleri ve eylemsizliğinin yanısıra. 6.1. iĢ makineleri. güç dağılımı ve verim. boĢta çalıĢmada güçkatsayısı.DENEY NO: 5 ÜÇ FAZLI KAFESLĠ ASENKRON MAKĠNENĠN EġDEĞER DEVRE PARAMETRELERĠNĠN VE EYLEMSĠZLĠK MOMENTĠNĠN BELĠRLENMESĠ 1. bakır kayıp gücü (kısadevre kayıp gücü). boĢta kayıp gücü. boĢta akım. Ģebekeler vb). Dönme hareketinin temel denklemi ve eylemsizliğin tahrik dinamiği açısından 3. anma kısadevre gerilimi ve kısadevre güç katsayısının bulunması için yapılması gereken. reaktif ve görünür güç kavramları ile. 2. 3.Asenkron Motorun EĢdeğer Devre Parametreleri ve Temel Deneyler Bütün bilim dallarında olduğu gibi. Takometrenin yapısı ve çalıĢma ilkesi. ölçümü. Asenkron motorun T eĢdeğer devresi. inceleme konusu olan sistemler (motorlar. 5. Bir eĢdeğer devre ait olduğu sistemin sadece belirli .

Dolayısıyla asenkron motor için birden fazla eĢdeğer devre söz konusudur. 2011 Güz . Asenkron motorun T eĢdeğer devresi. I1 R1 X1 a I0 X ‟  R’2 /s I‟2 V1 IFe Im RFe Xm b ġekil 1. . R1 R‟2 Rfe : stator sargı direnci indirgenmiĢ rotor direnci X1σ : stator kaçak reaktansı : statora X‟2σ : statora indirgenmiĢ rotor kaçak reaktansı : demir kayıp direnci Xm : mıknatıslanma reaktansı X‟  R‟ /s 2 I1 R X 1 I‟ 2 I Fe V1 RFe V1 Im Xm ġekil 2. Bu devre rotor büyüklüklerinin statora indirgenmiĢ durumunu göstermektedir ve sürekli iĢletme koĢullarında geçerlidir.64 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Asenkron makinenin yaygın olarak kullanılan T eĢdeğer devresi ġekil 1 de verilmiĢtir. Asenkron motorun L eĢdeğer devresi.olaylardaki davranıĢını temsil eden bir modeldir.

T eĢdeğer devrede boĢta akım kolunun devrenin giriĢ uçlarına taĢınması ile L eĢdeğer devre elde edilir. Bu iĢlem, statorda endüklenen gerilimin, (a-b uçları arasında endüklenen gerilimin) stator giriĢ gerilimine eĢit kabul edilmesi anlamına gelir (ġekil 2). Rotorun kısa devre edilmesi durumunda, demir kayıp direncinin değeri mıknatıslanma reaktansına göre çok büyük olduğu için IFe akımı ihmal edilebilir. Bu ihmal devreye iliĢin hesaplamaları kolaylaĢtıracaktır. Daha da basit edilmiĢ olur.Burada Rk= R1 +R‟2 Xk= X1σ + X‟2σ yazılmıĢtır. Bu eĢdeğer devre ġekil 3. de görülmektedir Asenkron motorun parametreleri tasarım aĢamasında hesap yoluyla belirlenir. Ġmali bitmiĢ bir makinede, hesap yoluyla bulunan sonuçların deneysel yoldan doğrulanması gerekir. Doğrulama iĢlemi üç temel deneyle yapılır. 1. Sargı Dirençlerinin Ölçülmesi: Sürekli rejim sıcaklığına ulaĢmıĢ stator sargısı doğru akımla beslenerek, akım-gerilim yöntemi ya da köprü yöntemleri kullanılarak direnç ölçümü yapılır. 2. BoĢta Deney: Asenkron makinenin miline yük bağlı değiĢken, giriĢ gerilimi motorun anma gerilimine kadar arttırılarak boĢta güç P0 ve boĢta akım I0 ölçülür. BoĢta çalıĢan makinede kayma sıfıra çok yakın olduğu için rotor direnci sonsuz kabul edilebilir. BoĢta akımın stator omik direnci ve reaktansı üzerinde oluĢturacağı gerilim düĢümü ihmal edilirse ġekil. 4. deki eĢdeğer devre elde edilir. (1) (2) bir hesaplama için boĢta akım kolu tamamen kaldırılabilir. Bu durumda asenkron motorun en basit eĢdeğer devresi elde

- 65 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

I1

RK

XK

V1

ġekil 3. Asenkron motorun kısa devre eĢdeğer devresi.
I0

V1

IFe

Im

RFe

Xm

ġekil 4. Asenkron motorun boĢta çalıĢma durumu için eĢdeğer devresi. Statora indirgenmiĢ demir kayıp direnci ve mıknatıslanma reaktansı aĢağıdaki gibi hesaplanır (3...5).

PFe  3V1 I 0 cos  0

(3) (4)

RFe 

V1 I 0 cos  0 V1 I 0 sin  0

Xm 

(5)

- 66 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

3.Kısadevre Deneyi: Asenkron motorun mili sabitlenerek (dönmesi engellenerek) bu durumda statordan anma akımını akıtacak düĢük değerli bir Vk gerilimi uygulanır ve kısadevre gücü Pkn ölçülür. Bu çalıĢma Ģekli için kayma 1 değerindedir.BoĢta akım anma akımının yanında ihmal edilirse , asenkron motorun en basit eĢdeğer devresi elde edilir. Bu devreden hareketle stator ve rotor dirençleri ile kaçak reaktanslarının hesabı, aĢağıda.6...11 denklemleri ile verilmiĢtir.

Pkn  3Vk I n cos  k

(6) (7) (8) (9) (10)

Zk 

Vk In

Rk  Z k cos  k X k  Z k sin  k
' R1  R2 

Rk 2

Xk (11) 2 Bu Ģekilde elde edilen parametreler gerçekte motorun L eĢdeğer devre parametreleri
' X 1  X 2  

olmakla beraber , hata payı olduğu unutulmamak kaydıyla, T eĢdeğer devre parametreleri olarak da kullanılabilir. 3.2.Asenkron Motorun Eylemsizliği Bir tahrik sisteminde kalkıĢ ve frenleme süreleri, sistemin hız değiĢimine cevabı, sistemin kütlesinin dönme eksenine olan r uzaklığının karesiyle çarpımına eĢittir ve bu büyüklük, kütlenin dönme hareketine olan direncinin bir ölçüsüdür. Tanımdan anlaĢılacağı üzere eylemsizlik ancak belirli bir dönme ekseni için anlamlıdır ve dönme eksenine olan uzaklık kütleden daha belirleyicidir. Buna göre bir noktasal kütle dönme eksenine yaklaĢtıkça eylemsizliği azalır, uzaklaĢtıkça eylemsizliği artar.

- 67 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

12 ile bulunur. ġekil 5 de yavaĢlama deneyi sonucu bulunan hız eğrisi gösterilmektedir. Rotorun karmaĢık yapısı nedeniyle eylemsizlik hesap yoluyla ancak yaklaĢık olarak bulunabilir. çapı ve yoğunluğu sabit olan basit silindirik parçalar olarak ele alınır ve her bir parçanın eylemsizlik momenti ayrı ayrı hesaplanarak toplanır. Bu amaçla rotor.yavaĢlama eğrisine baĢlangıç noktasından çizilen teğetin belirlediği hayali bir yavaĢlama süresidir. rotor ve mili oluĢturan noktasal kütle bileĢenlerinin mil eksenine göre eylemsizliklerinin toplamıdır.  0 YavaĢlama Eğrisi ( t) YavaĢlama Momenti My( ) 1 My(1)  d dt 1 to My t ġekil 5. . Frenleme momentinin baĢlangıç değerinde [ Mfr (0) ] sabit kalması durumunda motorun t0 süresi sonunda duracağı farzedilir.Bir asenkron motorda eylemsizlik. Ġmali tamamlanmıĢ ya da yapısı ve boyutları ayrıntılı olarak bilinemeyen bir makine için eylemsizlik yavaĢlama yöntemiyle belirlenir. YavaĢlama deneyinde makine sürtünme momentinin etkisiyle yavaĢlamaya bırakılır ve makinenin yavaĢlama eğrisi elde edilir. YavaĢlama eğrisi.68 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Bu yönteme alternatif olarak eylemsizlik deneysel yöntemlerle de belirlenebilir. Bu Ģekilde t0 . motorun anma momenti ve kayması ile. Mfr(0) değeri. 2011 Güz . boĢta kayması kullanılarak denklem.

BoĢta ÇalıĢma Deneyi ġekil 6 da verilen düzenek kurularak statora uygulanan gerilim sıfırdan baĢlayarak anma değerine kadar kademeli olarak arttırılacaktır.1. Deneyin YapılıĢı 4.Statora uygulanan gerilim ototrafo ile sıfırdan baĢlayarak anma kısadevre gerilimi değerine kadar yavaĢ yavaĢ arttırılacaktır.M fr (0)  M n . 4. J  M fr (0) to 2 . . Gerilim bu değere ulaĢtığında motorun Ģebekeden çektiği güç ve voltmetreden okunan gerilim değerleri not edilecektir. Her bir gerilim değeri için motorun Ģebekeden çektiği güç ve akım ölçülecektir.69 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.no 60 (13) 4.Kısadevre Deneyi ġekil 6 da verilen düzenek kurularak motor milinin dönmesi engellenecektir.Bu sırada motorun akımı ampermetreden dikkatlice takip edilmelidir. so sn (12) Dönme hareketinin temel denkleminden hareketle makinenin eylemsizliği aĢağıdaki formülden hesaplanır (13).2. Stator akımının anma değerini aldığı gerilim anma kısadevre gerilimidir. 2011 Güz .

Ölçüm sonuçlarından yararlanılarak aĢağıda belirtilen grafikler milimetrik kağıda ayrı ayrı çizilmeli ve gerekli yorumlar yapılmalıdır. Bölüm 7 de verilen sorular yanıtlanacaktır. Po = f(V1) cosφ0 = f (V1) Io = f(V1) .4. EĢdeğer devre parametreler ve eylemsizlik momentine iliĢkin hesaplamalar deney raporuna eklenecektir. Deney Raporunun Hazırlanması Deney raporunda deneyin amacı. Motorun boĢta akımı ve hızı kaydedilir. anma kısadevre akımı ve eylemsizlik momenti hesaplanacaktır. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi Deneyde ölçülen sonuçlardan yararlanılarak asenkron motorun T eĢdeğer devre parametreleri.70 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. K1 anahtarı açılarak motor yavaĢlamaya bırakılır. Hız ölçümü takogeneratörle yapılmaktadır. yapılan ölçümler ve bağlama Ģeması açıklanmalıdır. 5.YavaĢlama Deneyi ġekil 7 deki bağlama Ģeması kurularak motor anma gerilimde yüksüz olarak çalıĢtırılır. Yapılan deney ana hatları ile anlatılmalıdır. Motorun yavaĢlama eğrisi ve durma zamanı osiloskoptan gözlemlenerek kaydedilir.3. anma kısadevre gerilimi. BoĢta çalıĢma deneyine iliĢkin veriler kullanılarak Tablo 1 6. 2011 Güz . doldurulacaktır.

T. 4.. ”Elektrik Motörleri 1.7. V1 (Volt ) Io (Amper) Po (Vat) coso 8.. Ġ. Ġstanbul 1987. 1998. BoĢta deney sonuçlarından yararlanılarak asenkron makineye iliĢkin sürtünme kayıplarının nasıl belirleneceğini araĢtırınız. Kısım”.... “Elektrik Makinaları Deneyleri”. Fatih Yayınevi Matbaası.71 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. hangi makinelerin eylemsizlik mometinin büyük. . Tablo 1.örneklerle açıklayınız. Eylemsizliği değiĢken tahrik sistemlerine örnek vererek açıklayınız. 1983. ÇETIN Ġ. Ölçüm sonucu bulunan akım ve gerilim değerleri ile hesapladığınız parametreleri kullanarak deneyde kullanılan asenkron motorun %2 lik bir kaymayla çalıĢması durumunda Ģebekeden çekeceği akımı hesaplayınız.. Yanıtlanacak Sorular 1. Kaynaklar [1] SCHUISKY W.Ü. 3. Ġ. ”Elektrik Makinaları 1-2”. Eylemsizlik. elektrik makinelerinin tasarımını nasıl etkiler. [2] GÜZELBEYOĞLU N. 2011 Güz . 2. Deney sonuç tablosu.T. [3] BODUROĞLU T.. hangilerinin küçük olması istenir.Ü..

Parametre deneyi için bağlama Ģeması. V W K1 A R S ASM G Osiloskop T Takogeneratör N ġekil 7.V W R A S ASM T N ġekil 6.72 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 2011 Güz . YavaĢlama deneyi için bağlama Ģeması. .

2011 Güz . Burada herhangi bir matemetiksel inceleme yapılmaksızın. Senkron makinenin akım diyagramı. 2. . 3. etkin ve tepkin güç ayarı. Deneyin Amacı Bu deneyde senkron motora yol verme yöntemlerinin kısaca açıklanması. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular 1. 5. Diğer yol verme yöntemleri bu üç temel yol verme biçiminin özel uygulamalarıdır. güç elektroniği düzenleri açık veya kapalı kontrol çevrimleri yapılarak kullanılabilir. Bunlar.1. kalkıĢ motoru ile yol verme. bu yöntemler tanıtılacaktır. 2. 3. Deney Hakkında Genel Bilgi 3. Döner alan kavramı. KalkıĢ motoru ile yol verme dıĢındaki yöntemler. . 4. Senkron Motorlara Yol Verme Yöntemleri Senkron motorlar için üç temel yol verme biçiminden söz edilebilir. Senkron makinenin gerilim diyagramı.73 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. senkron motorda tepkin güç ayarının incelenmesi ve V-eğrilerinin çıkarılarak yorumlanması amaçlanmaktadır. Senkron makinede yükleme biçimleri. senkron yol verme ve asenkron yol vermedir. özellikle asenkron yol vermede makinenin iĢletme özelliklerinin incelenmesi. Senkron makinenin çalıĢma ilkesi.DENEY NO : 6 SENKRON MOTORLARA YOL VERME YÖNTEMLERĠ VE SENKRON MOTORUN “V EĞRĠLERĠNĠN” ÇIKARILMASI 1.

Bu nedenle uyarma sargısı olası en büyük akım değeri ile uyarılarak ve motor yeterli bir gerilim değeri ile beslenerek. uyarma sargısı uyarılmıĢ olduğu için senkronlayıcı momentin etkisi ile senkronlanır. senkron motorun olası en büyük momenti üretmesi sağlanır. 2011 Güz .1. Senkron Yol Verme DüĢük frekansla yol verme olarak da adlandırılan senkron yol verme yöntemi. Besleme frekansına karĢı gelen senkron hızda çalıĢır. 3. anma frekansının %1 ine eĢit frekansta düĢük bir gerilim ile beslenir.1. çoğunlukla rotoru sac paketli ve söndürüm sargısı bulunmayan senkron motorlarda ve yumuĢak (darbesiz) kalkıĢ istenen uygulamarda kullanılır. 1950 li yıllara kadar yaygın biçimde kullanılan bu yöntem. motorun tüm sistemin eylemsizliğine karĢın ivmelenmesini sağlamaktır.2. senkron motoun uyarma ve söndürüm devrelerinin daha iyi incelenmesi ve güç elektroniği düzenlerindeki geliĢmeler nedeniyle önemini yitirmiĢtir. senkron motorun endüvi ve uyarma sargıları aynı anda beslenerek senkronlanması sağlanır. Motorun besleme gerilimi ve frekansı düzenli olarak arttırıldığında. Motor. doğrudan veya ara devreli frekans dönüĢtürücüler kullanılabilir.3. rotoru sac paketinden yapılmıĢ senkron motorlarda kullanılır. Daha sonra. senkron devir hızı ve döndürme momenti artar.1. . Bu yöntemde ilk önce senkron motorun uyarma sargısı doğru akımla uyarılır ve motorun endüvi sargısı. Böylece motorun senkronluktan çıkmadan anma devir hızına kadar ivmelenmesi sağlanır. Motor bir kalkıĢ motoru yardımıyla senkron hız yakınlarına kadar hızlandırılır. Motorun besleme gerilimi ve uyarma akımı değerleri makine büyüklüklerine bağlı olarak hesaplanabilir [1]. DeğiĢken frekanslı gerilim kaynağı olarak tahrik edilen iĢ makinesinin özelliklerine göre.74 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Motor senkron moment ile ivmelenir. Bununla birlikte tahrik edilen iĢ makinesinin yük ve eylemsizlik momentine bağlı olmak üzere oldukça ucuz ve kullanıĢlı bir yöntemdir. Senkron kalkıĢta en önemli sorun. KalkıĢ Motoru ile Yol Verme Bu yöntem amortisör (söndürüm) sargısı olmayan.

Saç paketinden yapılan kutuplarda iletken sarımlardan yapılmıĢ söndürüm sargısı kullanılabileceği gibi.3. motoru tek baĢına ivmelendirmek için yeterli olamaz. asenkron makine için de geçerlidir. güç sisteminde ani değiĢimler ve üst titreĢimler görülmez. Çıkık kutuplu senkron motorlarda kalkıĢ sırasında kütlesel kutup yüzeylerinden akan Fuko (girdap) akımlarının yarattığı asenkron momentten de yararlanılır. Bu nedenle yolverme iyiliği asenkron yol vermeye göre daha üstündür. kısadevre bilezikleri ile birbirine bağlanir. iletken kutup yüzeyleri söndürüm etkisini sağlar. Bu nedenle senkron makine için kalkıĢ boyunca yapılan matematiksel inceleme. Buna rağmen kalkıĢ momentini arttırmak için. Bu yöntemde motor. genellikle kutup yüzeylerine yerleĢtirilmiĢ kafes yapıdaki kısadevre iletken çubuklar kullanılır. Sonuç olarak asenkron kalkıĢ için önemli olan. Motor yalnız asenkron kalkıĢ momentinin etkisi ile ivmelenir. Ancak Fuko akımlarının yarattığı moment. uyarma sargısı uyarılmaksızın doğrudan Ģebekeye bağlanır ve aynı asenkron motorda olduğu gibi kısadevre söndürüm sargıları üzerinden yolalır. 2011 Güz .1. Senkronlanıncaya kadar belli bir kayma değerinde asenkron motor olarak çalıĢır (ġekil 1).Senkron yol vermede motor kalkıĢ için doğrudan beslenmediği ve senkron hız yakınlarına geldiği zaman uyarma sargısı aniden uyarılmadığı için. Böylelikle toplam kalkıĢ momenti arttırılabilir veya motorda yalnız bu momentle kalkıĢ yaptırılabilir.75 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. . Söndürüm etkisi rotor kutuplarının yapım biçimine göre çeĢitli biçimlerde yaratılabilir. Amortisör (söndürüm) sargılı ve/veya yuvarlak kutuplu senkron motorlarda kullanılır. kutup yüzeylerine yerleĢtirilen iletken çubuklar. Asenkron Yol Verme Asenkron yol verme diğer kalkıĢ yöntemlerine göre daha basittir ve günümüzde en yaygın kullanılan yol verme yöntemidir. rotorda söndürüm etkisinin yaratılabilmesidir. 3. Kütlesel kutuplu senkron motorlarda ise.

KalkıĢ momentinin değerine etkiyen diğer bir büyüklük de durmadaki güç katsayısıdır.Amortisör (söndürüm) sargıları genellikle bakırdan yapılır. Bu direncin değeri uygulamada genellikle 9Rf olarak alınır. Asenkron motorlarda kullanılan yol verme yöntemleri senkron motorun asenkron kalkıĢında da kullanılabilir. uyarma sargısı bir direnç üzerinden kısadevre edilmiĢ bütün senkron makinelerde.10 kat. uyarma sargısının tek fazlı oluĢu.76 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.. Bu sorunu önlemek icin uyarma sargısı kalkıĢ süresince uyarma sargısı direncinin 5. Bu yöntemler içerisinde en uygun olanı. KalkıĢ momentini arttırmak için. pirinç veya tunç gibi daha büyük dirençli alaĢımlar kullanılabilir. 2011 Güz . asenkron iĢletmede.. Bu nedenle asenkron kalkıĢ sırasında bu sargıda büyük değerde bir gerilim endüklenir ve bu gerilim sargıya zarar verebilir. Çıkık kutuplu senkron makinelerde manyetik simetrisizlik nedeniyle. değerinde bir dirençle kısadevre edilir. Senkron makinenin uyarma sargısı çok sarımlıdır. döndürme momentinde ise 2s frekansında salınan üst titreĢimler vardır [3]. düĢük kalkıĢ akımı ile yüksek kalkıĢ momentinin elde edildiği transformatörle yolvermedir. . Asenkron kalkıĢta en önemli sorun uyarma sargısının kalkıĢ süresince zarar görmesini önlemektir. Ayrıca. asenkron iĢletmede endüvi akımının genliği maksimum ve minimum değerler arasında salınır. Literatürde kutupların yapım biçiminin ve uyarma sargısı kısadevre direncinin ve değerinin asenkron yol alma momentine etkilerini inceleyen yayınlar vardır [2]. yani elektriksel simetrisizliği nedeniyle stator elektriksel büyüklüklerinde (1-2s).

normal yapıdaki asenkron motora göre çok farklıdır. senkron makinenin asenkron kalkıĢına iliĢkin asenkron moment özeğrisinde. Görges Olayı Stator ve rotor sargısı üç fazlı. rotor devresindeki yol verme dirençlerinin değerine bağli olmak üzere kalkıĢta senkron hızın yarısına kadar ivmelenir ve bu hızda kararlı olarak çalıĢır. a) Asenkron. Görges olayına iliĢkin matematiksel inceleme aĢağıdaki biçimde yapılır: Bir fazlı rotor sargısından ani değeri oluĢan manyetik akı yoğunluğu i  I M cos s1t olan bir alternatif akım geçtiğinde B(t )  BM . 3.1. Motor.1. asenkron yol vermede. Senkron motorun moment-hız özeğrileri.M a b My 1 0 s s ġekil 1. yapılan inceleme literatürde "Görges Olayı" olarak adlandırılır. 2011 Güz (1) . b) Senkron özeğriler. Rotoru simetrisiz asenkron motorun iĢletme özellikleri. Görges olayı. Bu nedenle.77 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. rotor sargılarından biri devre dıĢı kaldığında oluĢan bir fazlı rotor sargısı elektriksel simetrisizliğe sahiptir. elektriksel ve manyetik simetriye sahip bilezikli bir asenkron motorun. yarı senkron hız bölgesinde semer biçiminde görülür. ilk kez Hans Görges tarafindan 1896 yılında incelenmiĢtir. Bu yapıdaki motor. cos  s t . rotor devresinin elektriksel simetrisizliği nedeniyle senkron makinelerde de oluĢur.3. Bu.

Yukarıdaki denk1emde B(t) manyetik akı yoğunluğu zamanın bir fonksiyonudur ve genlikleri BM/2 değerinde olan. Rotordaki elektriksel simetrisizliğin oluĢturduğu pozitif ve negatif döner alan hızları s. Bu matematiksel incelemeden elde edilen sonuçlar Ģunlardır: 1. 2 M a  Re V1 I   R1 I p  p   R1 2 In 1  2s (5) .s olan pozitif döner alan bileĢeni ile rotor hızının toplamına eĢittir.dükleme nedeniyle asenkron moment denklemine yeni bir terim eklenir (5).denklemiyle ifade edilir. s endüvi döner alanının senkron açısal hızı. s kayma ve (l-s) s rotor hızıdır.s hızında döner.e 2 2 (2) biçiminde yazılabilir.s dir ve yönleri birbirlerine göre terstir. pr  p    s s  (1  s)s  s (3) Negatif rotor döner alan bileĢeni. Bütün hız1ar kaymanın fonksiyonu olarak alındığında. 2. endüvi sargısında (1-2s) frekansında bir gerilim endükler. n r  n     s s  (1  s)s  (1  2s). Euler bağıntısına göre (1) denklemi B(t )  BM jsst BM  jsst . Pozitif rotor döner alan bileĢeni. hızı -s. Burada.s olan negatif döner alan bileĢeni ile rotor hızının toplamına eĢittir.s ve -s. hızı s.78 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.s (4) (3) ve (4) eĢitliklerinde görüldüğü gibi pozitif rotor döner alan bileĢeni senkron hızda. Negatif rotor döner alanının endüvi sargısında (1-2s) frekansında yaptığı en. negatif döner alan bileĢeni ise (1-2s). negatif ve pozitif yönde dönen iki döner alandan oluĢur. birbirine göre ters.e  . pozitif ve negatif rotor döner alan hız1arı da kaymanın bir fonksiyonu olarak bulunabilir. 2011 Güz . Uyarma sargısının bir fazlı olması nedeniyle oluĢan negatif rotor döner alanı.

çekme kuvvetinin etkisiyle stator döner alanı rotor döner alanını sürükler ve her iki alan senkron hızda kenetlenir. Ip bu akımın pozitif bileĢenidir. rotor sargısı mıknatıslanır. Moment denkleminde görüldüğü gibi. Eğer bu anda stator ve rotor döner alanlarının karĢıt kutupları karĢı karĢıya gelirse.e j . I Xa X R1 Ef E V1 If Vf ġekil 2. OluĢan bu semer ivmelenmekte olan motorun önüne bir engel olarak çıktığından.3.2. Daha önce de belirtildiği gibi senkron motor. . negatif (fren) rotor döner alanının endüvi sargısında oluĢturduğu negatif bileĢen. In. motorun asenkron iĢletme noktasından senkron iĢletme noktasına geçiĢine senkronlama denir. asenkron anma noktasında çalıĢır (ġekil 1). Motor senkron hız yakınlarında küçük kayma değerinde çalıĢırken uyarma sargısı uyarıldığında. Senkron motorun eĢdeğer devresi. Senkronlama Senkron motorun uyarma sargısına doğru gerilim uygulanmasıyla. eklenen yeni terim nedeni ile yarı senkron hız bölgesinde asenkron moment artar ve moment özeğrisinde bir semer oluĢur.1. giderilmesi için çeĢitli önlemler alınır [3]. kutuplar oluĢur. endüvi akımının. 3.(12 s )st (6) (7) I p  I p . kısadevre edilmiĢ amortisör (söndürüm) sargıları üzerinden veya Fuko (girdap) akımlarının etkisiyle asenkron olarak kalkıĢ yapar ve uyarma sargısı doğru gerilimle uyarılıncaya kadar.I n  I n .st Yukarıdaki denklemde R1 endüvi sargı direncidir.79 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Böylelikle motor senkron iĢletme özeğrisine geçer (ġekil 1).e j . 2011 Güz .

cosφ=1 durumuna göre. yük momentinin yani motorun Ģebekeden aldığı P1 aktif gücünün sabit olduğu varsayılır.3. ġebekeden çekilen aktif gücün yanında kapasitif güç de çeker.80 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Reaktif güç ayarını incelemek için. Senkron motorun endüvi akımı aĢağıdaki gibi ifade edilir. fakat Ģebekeye endüktif güç verir. Uyarma akımı. 1. . gerilim diyagramında. Uyarma akımı. ġebekeden çekilen aktif gücün yanında. Ģebeke ile arasındaki reaktif güç alıĢveriĢi ayarlanabilir. Birim yüklemede Ģebekeden yalnız aktif güç alır. endüvi akımının aktif bileĢeninin sabit olduğu bir doğru ile gösterilir (ġekil 3 AA‟ doğrusu).2. Makinenin bu özelliği uygulamada tercih nedenidir ve dinamik kompanzasyon amacıyla kullanılır. büyük ise motor kapasitif yüklenmiĢtir. Ģebeke ile arasında reaktif güç alıĢveriĢi yoktur. endüktif güç çeker. Ģebekeye kapasitif güç verir. 2. cosφ=1 durumuna göre. 3. Senkron Makinenin ĠĢletme Biçimleri ve Reaktif Güç Ayarı Senkron makinede uyarma akımı değiĢtirilerek. 2011 Güz . küçük ise motor endüktif yüklenmiĢtir. Bu. Senkron makine motor olarak çalıĢırken.

boĢta çalıĢma akımı Io ile kısadevre akımı Ik nın vektörel toplamına eĢittir.81 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. uyarma akımı arasındaki doğrusal iliĢki dikkate alınırsa. Senkron motorun akım diyagramı ve reaktif güç ayarı. kısa devre akımı uyarma akımının statora indirgenmiĢ değeri If ile ifade edilebilir.ġekil 3. E f  V  jX s I (8) I j  Ef V j Xs Xs (9) I I I  o k (10) Bu denklemde endüvi akımı I. . Kısa devre akımı ile. 2011 Güz .

160 I / IN(%) 120 Kararlılık sınırı ind.82 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Böylelikle uyarma akımı azaltılıp. ġekil 3‟de verilen yer eğrisinde görüldüğü gibi. endüvi ve uyarma akımının anma değeri ile sınırlıdır. endüvi akımının değiĢim eğrisine V. cos =1 kap. sonra motor birim güç katsayısında çalıĢır. uyarma akımının büyüklüğüne bağlı olarak motor çalıĢma bölgesinde herhangi bir yerde bulunabilir. çoğaltılarak. Senkron makinede reaktif güç ayarı uyarma akımı ile yapılır.3. M/MN 5/4 4/4 3/4 2/4 1/4 0 80 40 0 40 80 120 160 200 If / IfN (%) ġekil 4. verebileceği reaktif güç ise. endüvi akımının geometrik yeri. Motorun Ģebekeden alabileceği aktif güç. Senkron Motorda V-Eğrileri Senkron motorda uyarma akımı ile. yani endüvi akımının reaktif bileĢeninin büyüklüğü değiĢtirilerek. Azalan uyarma akımı değerlerinde önce Ģebekeye verdiği reaktif güç azalır. motor endüktif yüklenerek Ģebekeden reaktif güç alır. 3. Eğer uyarma akımı azaltılmaya devam edilirse. 2011 Güz .eğrileri denir (ġekil 4 ). Büyük uyarma akımı değerlerinde motor kapasitif yüklenir ve Ģebekeye reaktif güç verir. kararlı çalıĢma yük açısı sınır değeri /2 ile. akımın aktif bileĢeni sabit tutulmak koĢuluyla. Bu eğri ailesi ile tepki gücün akıĢ yönü ve motorun yükleme biçimi . Senkron motorda değiĢik yük momentleri için elde edilen V-eğrileri. motorun Ģebekeden aldığı veya Ģebekeye verdiği reaktif gücün büyüklüğü değiĢtirilebilir.

cos = 0. 2.3 kW. endüvi akımının herhengi bir değeri.6 A. 4.8 2 kW. 220 V. Daha sonra motor ortak milde bağlı olan doğru akım generatörü ile yüklenir. 2011 Güz . 1500 d/dak Uyarma generatörü: 0. endüvi akımının en küçük değeri. yük momenti sabit tutularak deney tekrarlanır. 14 A. besleme gerilimi ve vatmetre sapmaları olçülür.incelenebilir. hem de küçük değerinde elde edilir. uyarma akımının hem büyük. Motor boĢta çalıĢırken uyarma akımı ayarlanarak. 1500 d/dak.83 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Yük momentinin tam ve yarım değerlerinde. Deneyin YapılıĢı Deneyde senkron motora. Bu nokta motorun birim güç katsayısı ile çalıĢma biçimine karĢı gelir. ġekil 4 de görüldüğü gibi yük momentinin sabit olması koĢulu ile. uyarma akımının yalnız bir değeri ile elde dilir. ÇeĢitli yük momenti değerleri için elde edilen V eğrilerinin minimum noktaları sınır alınırsa.6 kVA. V-eğrilerinin minimum değerinde ise. aynı endüvi akımının büyük uyarma akım değerlerinde elde edildiği bölge kapasitif yükleme. 1500 d/dak . küçük uyarma akım değerlerinde elde edildiği bölge ise endüktif yükleme bölgesidir.1 A. Deneyde kullanılan elektrik makinelerinin plaka değerleri aĢağıda verilmiĢtir: Senkron motor: Doğru akım makinesi 4. 115 V. 9. 190 V. uyarma devresi yüksek değerde bir direnç ile kısadevre edilerek asenkron olarak yol verilir. uyarma akımının çeĢitli değerleri için endüvi akımı. 3 kW.

kV : Gerilim trafosu çevirme oranı.5. Ölçüm sonuçları ve hesaplanan iĢletme . Bu değerler aĢağıda verilen tablolara iĢlenir. 2011 Güz .84 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. GiriĢ gücü Pg  k I kV k p (1   2 ) (11) kp  VN I N m olduğundan k I : Akım trafosu çevirme oranı. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi Deneyde her yükleme durumu için ölçülen değerler kullanılarak. yapılan ölçümler. k p : Vatmetre sabiti. deneyin bağlantı Ģeması ve deneyin yapılıĢı açıklanmalıdır. aĢağıda verilen denklemler yardımıyla motorun iĢletme büyüklükleri hesaplanır. 6. Deney Raporunun Hazırlanması Deney raporunda deneyin amacı.  m : Maksimum sapma cos   Pg 3V fa I fa (12) Qg  Pg  tan  (13) olarak hesaplanır.

Ölçüm sonuçları kullanılarak her yükleme durumu için aĢağıda belirtilen grafikler milimetrik kağıda ayrı ayrı çizilmeli ve gerekli yorumlar yapılmalıdır. 2011 Güz . Deney sonuç tablosu.Tablo 1. I = f(If) cosφ = f(If) sinφ = f(If) Pg = f(If) Qg = f(If) I = f(cosφ) . AĢağıda verilen sorular yanıtlanmalıdır.85 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. V (V) I (A) Pg (W) Qg (W) If (A) cosφ sinφ BoĢta Yarı Yükte Tam Yükte büyüklükleri tablo halinde verilmelidir.

ÇETIN Ġ. Proc. deney düzeneğindeki senkron motor.T.. Electric Motors. [2] CANAY.44. H. Pitman. 4. FOURMARĠER. 1966.G. Pitman. 1972. 119. M.. Yanıtlanacak Sorular 1. The Pulling into step a Salient-Pole Synchronous Motor.. Brown Boveri Rev. [5] RENTZSCH.. Senkron motorda asenkron kalkıĢ momenti nasıl arttırılır? 5. Performance and Design of AC Machines. Fatih Yayınevi Matbaası. Asynchronous Starting of Synchronous Machines with or without Rectifiers in the Circuit..E. London. [7] SAY. 50. New York. senkron motorda reaktif güç ayarını anlatınız. Kısım”. Deneyde doğru akım motorunun verimi %93 olduğuna göre. Kaynaklar [1] CANAY.. Vol. doğru akım makinesi ile nominal değerinde yüklenir mi? Açıklayınız. Turgi.. No:2. 1959. [3] CANAY. Advenced Electrical Power and Machines. [4] SCHUISKY W. 1954.. Arc. ”Elektrik Motörleri 1. Senkron motora asenkron yol verilirken uyarma sargısı neden bir dirençle kısadevre edilir? 3. No:4. M. M. 2011 Güz . G..J. Der Frequenzanlaufvan Synchronmaschinen. 1958. Iee. 54. 8. 1992.S. 618-629. Ġstanbul 1987.Elect. . ABB Manual. HAYDEN. P. London. Senkron motora asenkron yol vermeyi anlatınız. M. [8] BROSAN. Alternating Current Machines.für. 2.7. Methoda of Srarting Synchronous Machines. 251-271.. [6] EDGERTOR.86 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Akım diyagramını veya gerilim diyaagramını kullanarak. 1931.CONRAD. John-Wiley. Senkron motor nasıl reaktif güç kompanzasyonu yapar? 6. H. [9] PUCHTEĠN. 1967. LOYD..

Deney bağlama Ģeması.M.R S T + - V V A W W A R f A S L A A C D B G S. 2011 Güz . I K G V Ry I A K B G H K Rp DİNAMOFREN ġekil 5. .87 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.

2011 Güz ..88 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.

elektrik makinelerinde ısınmanın oluĢumu. ĠĢletmede makinenin sıcaklığı. Deney Hakkında Genel Bilgi Her enerji dönüĢümünde kaçınılmaz olarak oluĢan güç kayıpları. 2. sargılardaki sıcaklık artıĢının direnç artıĢı yöntemiyle bulunması. 4. Makine ve çevre arasındaki ısı alıĢ veriĢi esnasında kayıp güç ısısının bir bölümü makinede birikir ve onun sıcaklığını arttırır. ölçülen değerlerden ısınma eğrisinin çizilmesi. Yalıtkan malzemeler ve yalıtım sınıfları.89 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.DENEY NO:7 ELEKTRĠK MAKĠNELERĠNDE ISINMANIN DĠRENÇ ARTIġI YÖNTEMĠ ĠLE BELĠRLENMESĠ 1. 5. elektrik makinelerinin ısınma nedenidir. Elektrik makinelerinde ömür. güç kaybı sonucu oluĢan ısı enerjisi ile çevreye iletilen ısı enerjisi arasında denge kuruluncaya kadar yükselir. Isınma eğrisi. 2011 Güz . ölçülen değerlere eğri uydurarak en büyük sıcaklığın bulunması konularında bilgi sahibi olmaları amaçlanmaktadır. Elektriksel direncin sıcaklıkla değiĢimi . . 3. ısınmanın elektrik makinesine etkileri. Elektrik makinelerinde ısınma. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular 1. 2. 3. Deneyin Amacı Öğrencilerin bu deneyde. sargılarda oluĢabilecek en büyük sıcaklığın çizimle saptanması.

elektriksel veya mekanik zorlanmalar. sargıda meydana gelen kayıp (I 2 R) ile iliĢkilidir. sıcaklık. Dolayısıyla makine ömrünü tamamlamıĢ denilebilir. Makinenin koĢullarına büyük önem vermek gerekir. makinenin izin verilen en yüksek sıcaklık değerinin 10 0C üzerinde çalıĢması durumunda ömrünün yarıya ineceği kabul edilir. pratikte sargı yalıtımı belirler. Dolayısıyla makinenin sıcaklığını sargı sıcaklığı belirler. Elektrik makinelerinde sargı yalıtımının ısınması. denetim ve gözden geçirme iĢlemlerinin zamanında yapılması gerekir. zararlı atmosfer etkileri gibi nedenlerle değiĢir.1. Montsinger ' in bulup kendi adını verdiği yasaya göre yalıtkan ömrü sıcaklıkla ters yönde üstel olarak değiĢir: yüklenmesi arttıkça sargı akımı artacağından ısınmanın artacağı açıktır. Pratikte en önemli etken ısınmadır. Elektrik makinelerinin sargı yalıtımında kullanılan yalıtkan malzemenin ömrü. Çünkü sargı yalıtımı bozulmuĢ bir makinede yalıtımın değiĢtirilmesi hem pahalı hem de zordur.90 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.Makinede ısınmaya neden olan kayıpları baĢlıca üç grupta toplayabiliriz: a) Bakır kayıpları b) Demir kayıpları c) Sürtünme ve vantilasyon kayıpları Normal iĢletme koĢullarında bakır kayıplarının oluĢturduğu ısınma diğerlerine göre daha önemli boyuttadır. 3. Bu nedenle ısınmayı etkileyen iĢletme L  L 0 2 (0 ) /  (1) YaklaĢık bir kural olarak. titreĢimler. Gerekli bakımları yapılan bir elektrik makinesinin ömrünü.Elektrik Makinesinin Ömrü ve Isınmanın Makine Ömrüne Etkisi Bir makinenin beklenen ömürde olabilmesi için doğru kurulması. . bakım. 2011 Güz .

F bazen H. Standartlarda. Tablo 1. 2011 Güz . Uygulamada seçimi kolaylaĢtırmak için. Küçük makinelerin veya alçak gerilim makinelerinin sargılarında çoğunlukla B.2.Bir elektrik makinesi tasarlanırken. B. büyük makinelerin veya yüksek gerilim makinelerinin sargılarında genelde B sınıfı yalıtkan malzeme kullanılır. makinenin o bölümünün belirli zaman aralığında ölçülen iki sıcaklığı arasındaki farktır. H sınıflarıdır. normal iĢletme koĢullarında ulaĢabileceği maksimum sıcaklık değerine dayanabilecek yalıtım malzemesi seçilir. BaĢlıca yalıtım sınıflarında izin verilen en yüksek sı caklıklar ve ısınmalar(VDE0530). Sıcaklık artıĢları genelde aĢağıdaki iki yöntemden biriyle belirlenir: a) Direnç yöntemi b) Termometre yöntemi . yalıtkanlar dayandıkları sıcaklık ve gerilimlere göre sınıflandırılırlar. Bunlar Y. Yalıtkanların yeterli bir ömür süresi olabilmesi için Tablo l' deki değerler geçilmemelidir.Sıcaklık ArtıĢını Ölçme Yöntemleri Makinenin herhangi bir bölümündeki sıcaklık artıĢı. Ġzin verilen En Yalıtım Sınıfı en A E B F H yüksek çevre (° sıcaklığı 40 (°C) 40 40 40 40 sıcaklık 105 C) 120 130 155 180 yüksek Güvenlik Payı (K) 5 5 10 15 15 Ġzin verilen en yüksek ısınım (K) 60 75 80 100 125 3. A. elektrik makinelerinde kullanılan yalıtkan maddeler dayandıkları sıcaklıklara göre altı sınıfa ayrılmıĢtır. F.91 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. E.

Termometre yöntemi. sıcaklık artıĢının direnç yöntemi ile belirlenmesinin elveriĢli olmadığı durumlarda kullanılır.  2  1  R 2  R1 (235  1 )  1   a R1 (3) Sargının sıcaklık artıĢı direnç yöntemi ile belirlendiğinde sargının deneyden önce termometre ile ölçülen sıcaklığı yaklaĢık olarak ortam sıcaklığına eĢit alınabilir. direnç oranları kullanılarak aĢağıdaki eĢitlikten hesaplanır. sargı direnç değerlerinin artmasından saptanmaktadır. Termometre yöntemiyle sargı sıcaklığı ölçümü zordur. Direnç değerlerinin artıĢına bağlı olarak bakır sargıların sıcaklık artıĢı. R 2  2  235  R 1 1  235 2 : Sargının deney sonunda sıcaklığı 1 : Sargının deney baĢında sıcaklığı R2: Deney sonunda ölçülen sargı direnci R1 : Deney baĢında ölçülen sargı direnci (2) 235 değeri bakır sargı iletkeni içindir. 3. Isınma fonksiyonu. Direnç Yöntemi Bu yöntemde sargılardaki sıcaklık yükselmesi. yapımı tamamlanmıĢ makinenin eriĢilebilen yüzeylerine yerleĢtirilen termometrelerle belirlenmelidir. Pratikte aĢağıdaki formülün kullanılması daha uygun olur. Çünkü makinede sargılara ulaĢmak kolay değildir.Sargı sıcaklıkları çoğunlukla direnç yöntemiyle belirlenir.3.    max (1  e  t / T ) .92 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Termometre yönteminde sıcaklık. Manyetik alanların kuvvetli olarak değiĢtiği yerlerde cıvalı termometreler yerine alkollü termometreler kullanılmalıdır. 2011 Güz (4) .

5 saat alır. Çizimin minimum hata içermesi için. Sargı uçlarındaki gerilim ve sargıdan geçen akım okunur. Ortam sıcaklığı ise bir termometre yardımıyla belirlenir. Çizimle en büyük ısınmanın bulunması 0 1 2 3 4 t(s) Bu durum yatay ‟ ların dikeylerinin 5 katı alınması ile olur. Bu suretle elde olunacak noktalar bir doğru üzerinde bulunacağından bu doğrunun  eksenini kestiği noktada  sıfırdır ki bu da max' a eĢit eğri asimtotunun zaman eksenini kestiği noktadır. 4. doğrunun  eksenini kestiği açının 45 olması önemlidir (ġekil 1). Isıl dengenin kurulması makine gücüne bağlı olarak 2. Deneyin YapılıĢı Transformatör veya döner elektrik makinesinde ısınması ölçülecek sargı. Makine anma yükünde yüklenir.. t zaman aralıklarında meydana gelen  ısınmaları  ekseninin sol tarafına ve belirli bir ölçekle taĢınır.93 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Isınma deneyi yapılacak makinenin özelliğine göre saptanacak olan t sürelerinde makine .Ģeklinde bir fonksiyondur. Deneyin baĢındaki sargı sıcaklığı ortam sıcaklığına eĢit alınabilir.  (C)  max a   3 a   2  3  2 1 a  1 ġekil 1. Böyle bir eğrinin bir kısmı bilinirse çizimle en büyük ısınmayı tespit etmek mümkündür.. 2011 Güz . deneye baĢlamadan önce sabit bir doğru gerilim kaynağı ile (örneğin akü) beslenerek üzerinden doğru akım geçirilir.

Motorun gücüne bağlı olmak üzere ilk 45 dakikada sık aralıklarla.94 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Hatayı küçük tutmak için. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi Deneyde ölçülen akım ve gerilim değerlerinden. Sürekli olarak yüklenen bir makinede sıcaklık artıĢı saatte l °C' den az ise. akımın ve gerilimin okunup makinenin tekrar anma akımında yüklenmesi esnasında mümkün olduğunca hızlı olunmalıdır. Deneye ait bağlantı Ģeması ġekil 2‟ de verilmiĢtir. Tablo 2. Deney sonuç tablosu. 2011 Güz . R1  V1 I1 (5) (2) ifadesi kullanılarak çalıĢma anındaki sıcaklık değerleri bulunacaktır. daha sonra ise yarım saatte bir ölçüm yapılır. elektrik makinesinin devreden ayrılması. t (dakika) I (A) V (V) R (Ώ)  (o C) . 5. makinenin maksimum sıcaklığa eriĢmiĢ olduğu kabul edilebilir. Ölçüm hatalarından korunmak için zamana bağlı lineer yaklaĢım yöntemi de uygulanabilir. sargının baĢlangıçtaki ve çalıĢma anındaki direnci bulunacaktır.devreden ayrılarak doğru gerilim kaynağından beslenir.

2. Makinenin sargılarında oluĢacak en büyük sıcaklık değeri çizim yoluyla saptanacaktır.. deneyde elde ettiğiniz değerlere üstel fonksiyon uydurarak bulunuz ve çizim yoluyla elde ettiğiniz değerle karĢılaĢtırınız.. 2011 Güz . Marcel Dekker. makinenin ısınma eğrisi ölçekli olarak çizilecektir. Fatih Yayınevi. Handbook of Electric Motors. 1983 [3] Engelmann R. Deneyde ölçülen akım ve gerilim değerleri ile sargının o anki direnç değerleri bir tablo halinde verilecektir. H. T.. Middendorf W. 380 V luk Ģebekeye. Elektrik makinelerinin sargı yalıtımında kullanılan maddeleri. Çetin Ġ. 4. Tablo haline getirilen değerler yardımıyla. Deney Raporun Hazırlanması 1.6. Elektrik makinelerinde izolasyonun izin verdiği sıcaklık değerinin aĢılmaması için alınan önlemler nelerdir? 5.. 2. 3. biri yıldız bağlı diğeri üçgen bağlı iki özdeĢ asenkron motor bağlandığında hangisinin daha çok ısınacağını açıklayınız. sıcaklık artıĢının baĢka hangi yöntemlerle saptanabildiğini 8. Elektrik Motorları. yalıtım sınıflarına göre sınıflandırınız. 3. 7. Yanıtlanacak Sorular 1. Elektrik Makinaları Deneyleri.95 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Elektrik makinelerinde açıklayınız. H. ĠTÜ Elektrik – Elektronik Matbası. Makinenin sargılarında oluĢacak en büyük sıcaklığı. 1987 [2] Boduroğlu. Kaynaklar [1] Schuisky W. 1995 .

96 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.R + - S T V V A A V A Rf A A 3 ~ B G G C D V RRy y G H ġekil 2: Deney bağlama Ģeması . 2011 Güz .

DENEY NO: 8 DOĞRU AKIM MOTORUNUN ÖZEĞRĠLERĠNĠN ÇIKARILMASI 1. Doğru akım motorunun yapısı. 2. Deney Hakkında Genel Bilgi Bir motorun özeğrilerinin çıkartılması o motorun farklı çalıĢma koĢullarında davranıĢının kestirilebilmesi veya gerçekleĢtirilmiĢ bir motorun tasarım esnasında öngörülen değerlerine ne kadar yaklaĢtığının belirlenmesi için gereklidir. farklı uyarma Ģekillerinin irdelenmesi ve temel özeğrilerin çıkartılması. ĠĢletme açısından doğru akım motorunun. kolay yol verilebilmesi. hızının kolay ayarlanabilmesi ve yüksek momentler üretebilmesi olarak sayılır.97 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 2. 4. Deneyin Amacı Doğru akım makinesinin çalıĢma ilkesinin anlatılması. Doğru akım motorunun uyarma Ģekilleri. Deneye Gelmeden Önce Bilinmesi Gereken Kavram ve Konular 1. Yararları. diğer elektrik motorlarına karĢı bazı yarar ve sakıncaları vardır. 2011 Güz . Doğru akım motorunun özeğrileri. Motorun ebatlarının büyük buna bağlı olarak kullanma katsayısı K f ‟nin (güç/ağırlık oranı) küçük olması ve fırça-kollektör düzeneğinin bakım gerektirmesi ile sık arıza yapması sakıncaları arasındadır. 3. Doğru akım motorunun çalıĢma ilkesi. . . 3. Doğru akım motorunun diğer makinelere göre avantaj ve dezavantajları 5.

3. Boyu l kadar olan bir iletken. orta parmak da iletkenin içinde bulunduğu manyetik alanın yönünü gösterdiği kabul edilir. endüklenen e. iĢaret ve orta parmakları yardımıyla kolayca bulunur. manyetik alan ile ilgili Oersted‟in buluĢlarından yararlanarak 1822 yıllarında içinden akım geçen bir iletkenin manyetik alan tarafından itildiğini bulmuĢtur.k. F  B i l (2) .‟nın yönü iĢaret parmağı doğrultusunda olur. Doğru Akım Motorunun ÇalıĢma Ġlkesi Doğru akım makinelerinin temel ilkelerini ilk kez Faraday ortaya koymuĢtur. elektrik enerjisini mekanik enerjiye dönüĢtüren ilk makineyi 1824 yılında yapmıĢtır. bu iletkenin uçlarında endüklenen e. birim zamanda kesilen veya katedilen kuvvet çizgisi sayısı ile orantılıdır.m.‟nın yönü ise sağ elin birbirine dik tutulan baĢ. elektromanyetik endükleme ile ilgili temel bilgileri ortaya atmıĢ. v hızı ile manyetik alan çizgilerine dik bir yönde hareket ediyorsa. e  B v l (1) olur.‟ın değeri. homojen bir manyetik alan B içerisindeyken. 1831 yılında Faraday. Doğru akım motorunun çalıĢma ilkesi temel olarak endüklemeye bağlıdır. 2011 Güz . bu ilkeler 1833 ve 1847 yıllarında Lenz ve Jakoby tarafından formüle edilmiĢtir.m. Faraday. homojen bir manyetik alan B içerisinde.1.k.m. Bu ilkelerden yararlanan Gramme 1873 yılında endüstride kullanılabilir ilk doğru akım dinamosunu imal etmiĢtir. Biot-Savart yasası ise Ģu Ģekilde ifade edilir. BaĢ parmak iletkenden akan akımı. bu iletkene Biot-Savart yasasına göre bir F kuvveti etki eder. Manyetik alan içerisinde hareket eden bir iletkende endüklenen elektro-motor kuvvetin (e. Boyu l kadar olan bir iletken.k.k. Endüklenen e.m.) değeri. Bu buluĢtan yararlanan Barlov. Burada  vektörel çarpımı iĢaret etmektedir. içerisinden i akımı akıyorsa.98 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.

şönt. 3.m. endükleme olayını gerçekleĢtirecek olan sargı olması dolayısıyla bu sargıya uyarma sargısı denir. Doğru Akım Motorlarında Uyarma ġekilleri Doğru akım motoru.3. Örneğin.k. Manyetik alanı oluĢturan. 3. Ters kompund bağlı bir motorda ise devir sayısı artan yük akımıyla artar. OluĢan bu kuvvetin yönü yine sağ el kuralı ile Ģu Ģekilde bulunur. uyarma ve endüvi sargılarının birbirlerine bağlanma Ģekillerine temel olarak 4 farklı Ģekilde uyarılabilir. Ģönt ve serbest uyarmalı doğru akım motorlarının hızı endüvi gerilimi değiĢtirilerek kolaylıkla ayarlanabilir. BaĢ parmak iletkenden akan akımı. Uyarma sargısı makinenin hareket etmeyen.Bu kuvvet doğru akım makinesinde döndürme momentini oluĢturan temel kuvvettir. Seri uyarmalı doğru akım motorlarında ise moment endüvi akımının karesi ile orantılıdır. 2011 Güz . iĢaret parmağının iletkenin içinde bulunduğu manyetik alanın yönünü gösterdiği kabul edilirse oluĢan F kuvvetinin yönü orta parmağın iĢaret ettiği yönde olacaktır. farklı uyarma Ģekillerinde farklı karakteristikler gösterir. Doğru akım makinelerinde temel olarak iki çeĢit sargı bulunmaktadır. n (3) . Bu sargılardan birincisi manyetik alanı oluĢturan sargıdır. seri ve kompund uyarmadır. Bunlar serbest. Ancak motor yüklendikçe hız süratle düĢer. . Doğru akım motoru. endüvi sargısı ise makinenin dönen kısmında bulunmaktadır. E  k e . Doğru Akım Motoruna Yol Verilmesi Doğru akım motorunun eĢdeğer devresi incelendiğinde motorun içinde endüklenen zıt e..2. Üzerinde endükleme gerçekleĢen sargıya da yine isminden dolayı endüvi sargısı denir. Bu tip uyarmalı doğru akım makinelerinde motorun hızı artan yükle doğrusal olarak azalır.99 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.

ilk kalkıĢ anı için endüvi akımı. I a istenilen kalkıĢ akımı olmak üzere. verecebileceği momentin. 2011 Güz . I a  Va Ra (4) değerini alır. Motor yol almaya baĢladıktan sonra yol verme direnci kademeli olarak devreden çıkartılır. Ia  Va Ra  R yv (6) formülünden hesaplanır. Bu durumda yol alma anında endüvi akımı sınırlanmalıdır.ile ifade edilir. 220V. Bunu sağlamak için ya kalkıĢ anında uygulanan gerilim azaltılmalı. doğru akım kaynağına bağlanan makinenin eĢdeğer devresi bir RL devresi olarak davranır. ani akım değiĢimi Ģebekede ( L  di dt ) gerilim sıçramalarına neden olur.5 ise. Elektriksel zaman sabitinin mekanik zaman sabitine oranla çok küçük olduğu gözönüne alınırsa. kalkıĢ anında motorun çekeceği akım 440A olarak hesaplanır. 5. ya da endüvi sargısına bir ek direnç bağlanmalıdır. aĢırı akım koruma düzenlerini harekete geçirebileceği gibi. Örnek olarak. aĢırı akımın mekanik sistemi zorlayabilecek derecede yüksek momentler üreteceği açıktır. Deneyde doğru akım makinesi kalkıĢ yaptırılırken kullanılan yöntem endüviye seri direnç bağlanmasıdır.5kW‟lık bir doğru akım motorunun endüvi direnci 0. 30A. Bu değer ilk kalkıĢ anında sıfır olacağından. . I a (5) olduğu da gözönüne alınırsa.100 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. . Doğru akım motorunun M  k e . Bağlanacak direncin değeri R yv . Bu büyük akım.

Bu denklemden görüleceği gibi hız ayarı makine üzerinde sadece iki değere etki ederek yapılabilmektedir.Ra ve 2Vb ihmal edilirse (3) numaralı denklem de kullanılarak motorun rotor hızı. Uyarma akımı ayarı bir reosta veya doğru akım kıyıcısı kullanarak yapılabilir. Seri motorda If =Ia‟dir ve uyarma sargısından çok küçük bir akım akmaktadır. Doğru Akım Motorunda Hız Ayarı Doğru akım motorunun endüvi gerilimi denklemi. Ancak motor bu hızlara ulaĢmadan yatakları bozulur. 3. motorun derhal şebekenden ayrılmasıdır. Va  E  2Vb  I a . Doğru Akım Motorunun Kaçması Denklem (8) gözönüne alınırsa.5. ancak bu hız ayarının sadece makinenin anma hızlarının üstündeki değerlerde olabileceği açıktır. n V ke   (8) biçiminde ifade edilir. uyarma akımının If „nin kesilmesi ve dolayısıyla  „nin sıfır olması halinde rotor hızının sonsuz olacağı açıktır. Kaba bir yaklaĢıklık ile Ia. Serbest ve Ģönt uyarma halinde uyarma devresinin kopması veya kazayla açılması sebebiyle uyarma akımının kesilmesi akının sıfır olması demektir. Dolayısıyla akı küçük değerlerde hız büyük değerlerde olacaktır. Seri uyarma halinde ise yüksüz çalıĢma durumu aynı etkiyi yapmaktadır. Bu uyarma halinde Ģönt ve seri uyarma sargılarının akılarının eĢit olması ( şönt= seri) halinde de motor kaçacaktır. Endüvi gerilimi Va‟nın değiĢtirilmesi çeĢitli yöntemler kullanılarak gerçekleĢtirilebilir.101 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Yüksüz haldeki seri uyarmalı doğru akım motorun döndürme momenti sıfır olacaktır. Bu durumlardan herhangi biri ortaya çıktığında yapılması gereken şey. . Denklemden uyarma akısı  „nin değiĢtirilmesi ile de hız ayarı yapılabileceği. Ters kompund uyarma halinde akı  = (şönt -seri)‟dir.4. Bunlar arasında oldukça kayıplı olan endüviye seri direnç bağlama yöntemidir.3.Ra (7) olarak yazılır. 2011 Güz .

BoĢta Özeğri Deneyde n  f M d  özeğrisini If = sbt.102 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Böylece yük özeğrisini n  f I a  Ģeklinde kolay bir Ģekilde çıkartmak mümkündür. Deneyin YapılıĢı Deneyde motor serbest uyarmalı olarak uyarılacak ve endüvi gerilimi sabit tutularak. serbest uyarmalı doğru akım makinesinin özeğrilerinin elde edilmesini ve bu özeğrilerin ne manaya geldiğinin açıklanmasıdır. DıĢ Özeğri Deneyin son kısmını oluĢturan ayar özeğrisi ise motor yüklenirken düĢen devir hızının (8) numaralı formül uyarınca uyarma akımı değiĢtirilerek sabit tutulmasından ibarettir. (5) numaralı denklemden moment ile endüvi akımının orantılı olduğu bulunur. her farklı deney için doldurulmalı ve her bir tablo deney raporunda bulunmalıdır. I f  f I a  n  n N  sbt. n  f M d    I f  k '  sbt. Ayrıca doğru akım makinelerinin yarar ve sakıncalarının irdelenmesidir. . AĢağıda verilen tablolar. olduğu gözönüne alınarak. 2011 Güz . Ayar Özeğrisi 5. uyarma akımının değiĢtirilmesi sonucu makine hızındaki değiĢimler gözlemlenecektir. Bu özeğrinin çıkartılması esnasında da motorun uyarma sargısından geçen akım sabit tutulmalı ve doğru akım makinesi yüklenerek hız değiĢimleri gözlemlenmelidir. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi Ölçülen sonuçların yorumları.4. n  f I f  Va  VaN  sbt.

DıĢ özeğri   I f  k '  sbt. Ayar özeğrisi n  n N  sbt.Tablo 1. n [min-1] I f [A] Tablo 2. 2011 Güz . n [min-1] M d [Nm] Tablo 3. I f [A] I a [A] . BoĢta özeğri Va  VaN  sbt.103 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.

Motor kaçmasına karĢı bir yöntem öneriniz. 3. 5. 8. kullanılan ölçü aletlerinin seçiminde ve bağlantıların yapılmasında. Düz ve ters kompund bağlama nedir? Açıklayınız. Tam yüklü olarak çalıĢmakta olan bir doğru kompund doğru akım motorunun Ģönt uyarma sargısının kopması durumunda endüvi akımı ve devir sayısı ne Ģeklide değiĢir? Açıklayınız. 6. diğer uyarma çeĢitlerine göre üstün ve varsa sakıncalı yönlerini tartıĢınız. Kompund çalıĢmanın. 2. akım motorlarının uyarma çeĢitlerine göre uygulama alanlarını . Bir elektrikli tramvayı ne çeĢit bir doğru akım motoru ile hareket ettirirsiniz. Doğru araĢtırınız. Metin kısmındaki 5.104 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.6. Yanıtlanacak Sorular 1. 4.5kW‟lık motora nominal akımı ile yolverebilmek için gerekli yolverme direncini hesaplayınız. yapılan ölçümler ve bu amaçla kullanılan montaj Ģeması açıklanmalı. alınan ölçüm sonuçları tablolar halinde verilmelidir. Ölçüm sonuçları milimetrik kağıda çizilerek gerekli yorumlar yapılmalıdır. Seri motor ile doğru kompund motoru karĢılaĢtırınız. yüklenmesi ve hız ayarı esnasında yapılanlar ve dikkat edilmesi gereken noktalar açıklanmalı. 7. Grafikler sayısal analiz yöntemleri ve metotları dikkate alınarak çizilmelidir. neden? 7. Deneyde kaydedilen ölçüm sonuçlarının grafiklerini çiziniz. 2011 Güz . Deney Raporunun Hazırlanması Deney raporunda deneyin amacı. doğru akım motorunun yol verilmesi.

105 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 2011 Güz .ġekil 1. Serbest uyarmalı doğru akım motorunun deney bağlantı Ģeması. .

2011 Güz .106 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı..

10. 8. 5. ġebeke ile paralel bağlı generatörün yüklenmesi (Aktif-Reaktif Güç Ayarı). . 2011 Güz . Senkronizasyon ve senkronizasyon koĢulları. Ģebeke ile senkronlanma koĢullarının irdelenmesi. 9. Senkron generatörün eĢdeğer devresi. Döner alan ve oluĢturulması. senkron generatörün Ģebeke ile paralel çalıĢırken yüklenmesinin gözlenmesi. Fazör diyagramları. 2. Senkron generatörde endüklenen gerilim ifadesi.DENEY NO: 9 KENDĠ BAġINA ÇALIġAN SENKRON GENERATÖRÜN ÖZEĞRĠLERĠNĠN ÇIKARILMASI VE ġEBEKE ĠLE PARALEL ÇALIġMANIN ĠNCELENMESĠ 1. Deneye Gelmeden Önce Öğrenilmesi Gereken Kavram ve Konular 1.107 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. endüvi reaksiyonunun etkilerinin yeniden gözden geçirilmesidir Bütün bunların ıĢığında makinenin boĢta ve yükte davranıĢlarının analiz edilmesi için özeğrilerinin Ģekilsel anlamları dıĢında iĢlevsel anlamlarının pekiĢtirilmesi. 2. yorumlanması ve elde edilmesi. Senkron generatör özeğrileri. 4. Senkron generatörde endüvi reaksiyonu. 6. 7. Senkron generatörün çalıĢma ilkesi. Senkron generatörün yapısı. tek baĢına ve Ģebeke ile paralel çalıĢma durumlarının karĢılaĢtırılması bu deneyin kapsamındadır. 3. Deneyin Amacı Senkron generatörün çalıĢma ilkesi gözden geçirilerek endüklenen gerilim ifadesinin yorumlanması.

Bir tahrik makinesi ile milinden tahrik edilen senkron generatörde rotor döndükçe bu uyarma ampersarımı da döner. f1: Hz (1) Yukarıdaki bağıntıdan da anlaĢılacağı üzere. kwa: Stator sargısı sargı faktörü Na: Stator sargısı faz baĢına sarım sayısı fm: f uyarma akısının maksimum değeri (2) Burada f uyarma akısı doğal olarak uyarma akımı If‟ ye bağlıdır. f1 . Endüklenen gerilim frekansı rotorun döndürüldüğü hız ns ile orantılıdır.k wa .N a . Diğer parametrelerin kwa ve Na üretilmiĢ bir makine için değiĢtirilemeyeceği düĢünülürse If Vf Xa Ef E X Ra Ia V + ġekil 1.1. ÇalıĢma ilkesi Senkron generatörün rotorunda bulunan Nf sarım sayılı uyarma sargıları doğru akım ile beslendiklerinde.If olan uyarma ampersarımı oluĢturur. 2011 Güz . toplam değeri Ff=Nf.108 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. p 60 ns: d/d. AnlaĢılacağı üzere sabit genlikli ve konumu zamana bağlı değiĢen bu döner alan üç fazlı endüvi sargılarını keser ve bu sargılarda gerilim endüklenir.44. . senkron generatör tahrik hızına bağlı olarak mekanik koĢulların elverdiği ölçüde her frekansta gerilim endükleyebilir ve değiĢken frekanslı kaynak olarak kullanılabilir. f1  ns . Deney Hakkında Genel Bilgi 3. Uyarma alanı Ff‟in statorun her faz sargısında endüklediği kutup tekerleği gerilimi Ef‟nin etkin değeri aĢağıdaki Ģekildedir: E f  4. ġebeke frekansında gerilim endüklemesi için senkron generatörün senkron hızda tahrik edilmesi gerekir.3. Senkron generatörün eĢdeğer devresi. fm . Bu uyarma ampersarımının değeri uyarma akımı değiĢtirilmedikçe sabit kalır.

kaçak reaktans. V. Buradan yola çıkarak endüviye iliĢkin tüm büyüklükler [endüvi ampersarımı Fa. manyetik iletkenliğin en büyük olduğu noktadan geçen eksene “boyuna eksen veya d ekseni” denir. manyetik iletkenliğin en küçük olduğu. kutup tekerleği gerilimini.109 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.( Ra  j. Ef. X a ) X s  X a  X (3) (4) Yuvarlak rotorlu makinelerde hava aralığı sabit olduğu için. sin  ) olduğu düĢünülürse gerilim denklemi Ģu Ģekilde olur. Xσ. manyetik geçirgenlik ve dolayısı ile tüm hava aralığı boyunca Xa sabittir. Senkron generatörün eĢdeğer devresi ve gerilim denklemleri Yukarıdan da görüldüğü üzere. faz gerilimini. Ia ise seçilen yön için endüvi akımını simgeler. Buna karĢı düĢen en büyük reaktans değeri Xad dir. endüvi gerilimi Ea.(cos   j. endüvi reaktansı. endüvi direcinden oluĢur. endüvi akımı Ia] d ve q bileĢenlerine ayrılarak incelenmelidir. X   j. Çıkık kutuplu makinelerde hava aralığının sabit olmamasından manyetik geçirgenlik sabit değildir. If)] . Buna karĢı düĢen en küçük reaktans değeri Xaq dir. Ra. Bunun sonucu olarak doğrudan toplam endüvi reaktansı ile sonuca varılması mümkün değildir. Fa: Fad: Faq: Ea: Endüvi ampersarımı Endüvi ampersarımı boyuna bileĢeni Endüvi ampersarımı enine bileĢeni Endüvi reaksiyonu emk‟i .senkron generatörde endüklenen kutup tekerleği gerilimi If uyarma akımının ve ns tahrik hızının fonksiyonudur [Ef=f(ns. Hava aralığının en büyük olduğu. EĢdeğer devrede I a  I a . noktadan geçen eksene “enine eksen ya da q ekseni” denir. E f  V  I a . Hava aralığının en küçük olduğu. 2011 Güz .2. senkron generatörün eĢdeğer devresi Xa. 3. Bu makinelerde endüvi için tek bir reaktans değerinden bahsedilebilir. Buna senkron reaktans denir ve Xs ile gösterilir.

f1 sabit. cos φ sabit f1. BoĢta özeğri 2. Ia. 1. Herhangi bir özeğri elde edilirken bunlardan üçü mutlaka sabit tutulmalıdır. frekans f1 ve uyarma akımı If „dir. 2011 Güz . endüvi akımı Ia. If. Yük özeğrisi 3.I a  I ad j. DıĢ özeğri Ef=f(If).Ra  j. V. E f  V  I a . X ad  I aq j. sonra da yüklü durum için incelenmelidir. Buna göre makinenin davranıĢı önce yüksüz.3.110 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Ia=0 f1. Senkron Generatör Özeğrileri Bir generatörün yüklü ya da yüksüz olması endüvi sargılarında akım akıp akmamasına bağlıdır. güç faktörü cos. V= f(If). Bunlar uç gerilimi V. cos φ sabit f1. cos φ sabit . X aq (5) ya da endüvi direnci ihmal edilirse ( Xd=Xad+Xσ ve Xq=Xaq+Xσ olmak üzere ). Ayar özeğrisi 4. E f  V1  jI d X d  jI q X q (6) 3. X  . If=f(Ia).Ead: Endüvi reaksiyonu emk‟i boyuna bileĢeni Eaq: Endüvi reaksiyonu emk‟i enine bileĢeni Ia: Iad: Iaq: Endüvi akımı Endüvi akımı boyuna bileĢeni Endüvi akımı enine bileĢeni Çıkık kutuplu senkron generatör için eĢdeğer devre gerilim denklemi Ģu Ģekilde elde edilir. Senkron makine için beĢ değiĢken sözkonusudur. V=f(Ia).

yüklü durumda ölçülmesi mümkün olmayan Ef kutup tekerleği geriliminin değerine ulaĢılmıĢ olur. Genaratörün yüksüz olduğu durum endüvi akımı Ia‟nın sıfır olduğu durumdur. cos φ sabit Yükte özeğriler boĢta özeğriler ile aynı grafiğe çizildiğinde bir anlam taĢır. dolayısı ile If uyarma akımı dıĢında bir değiĢken kalmaz. Ef (V) Ia=0. hangi uyarma akımında ne kadar gerilim endüklendiğini gösterecektir. Ia. f1 sabit. Bu özeğrinin elde edilmesinin amacı boĢta özeğrinin elde edildiği frekansta. EĢitlikteki sabitlerden dolayı endüklenen gerilimin Ģekli akının uyarma akımı ile değiĢim Ģekli ile aynı olacaktır. belirli bir yükleme durumu için (sabit tutulmuĢ akım ve güç faktörü değerlerinde) ayarlanan bir uyarma akımı değerinde boĢta özeğriye göre durumun gözlenerek. her sabit tutulan frekans değeri için ayrı bir özeğri elde edilecektir. f1. Ia=0. Elde edilen grafik.1. Ia=0 Bu eğri elde edilirken makine boĢta çalıĢtırılmalıdır.111 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. BoĢta Özeğri Ef = f( If ). uç gerilimi V1 ile kutup tekerleği gerilimi Ef eĢit olur. uç geriliminin ne kadar değiĢtiğinin .3. f1: sabit If (A) ġekil 2. Frekans sabit tutulduğu takdirde E f  4. gerilim denklemi gereğince.3. sabit frekansta.N a . 3.2. f1 . Bu durumda endüvi akımı sıfır olduğu için.3.k wa . Senkron generatörün boĢta özeğrisi. 2011 Güz .44. f ifadesi gereği f uyarma akısı. Böylece makinenin uçlarında gerilim değeri ölçülerek. Yükte Özeğri V = f( If ). Bağıntıdan da anlaĢılacağı üzere.

cos =0. omik yükteki endüvi reaksiyon etkisinden dolayı akım . Burada her sabit tutulan akım ve güç faktörü çifti için ayrı bir eğri elde edilecektir. Örneğin aynı akım değeri için iki ayrı güç faktörüne iliĢkin eğrileri gözönüne alalım. cos =0 (end) f1: sabit If (A) ġekil 3. uç gerilimi diğerine göre daha fazla yükseleceğinden dolayı. 2011 Güz . endüvi alanının uyarma alanını Ef. Yükte özeğriler boĢta özeğrilerle aynı eksen takımına çizildiği zaman bir anlam kazanır. daha kapasitif olan eğrilerin diğerlerinden daha yukarıdan geçmesi gerekir. V (V) Ia=0 Ia=Ian. destekleyici etkisi artacağından dolayı. Senkron generatörün çeĢitli durumlar için yükte özeğrileri.8 (end) Ia=Ian.3. Burada omik yükleme durumu gözönüne alındığında. 3.3. Yine bu sabit tutulan akım değerinde kapasitiflik arttırılırsa. V.gözlenmesidir. f1. cos φ sabit Ayar Özeğrisini elde etmenin amacı uç gerilimi değiĢtirilmeksizin sabit güç faktöründe yük akımı değiĢirse uyarma akımının ne kadar değiĢtiğini görmektir.112 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Ayar Özeğrisi If = f( Ia ). endüvi alanının uyarma alanını zayıflatıcı etkisi artacağından dolayı. uç gerilimin düĢüĢü de artacak ve iki eğriden daha endüktif olanı daha alttan geçecektir. Endüktiflik arttırılırsa. cos =1 Ia=Ian. Sabit tutulan akım değeri için güç faktörleri değiĢtirilerek eğri aileleri elde edildiği zaman aynı akım değeri için güç faktörü değiĢiminin uç gerilimini nasıl değiĢtirdiği yorumlanabilir.

113 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.arttıkça uç geriliminin düĢmesi beklendiğinden.8 (kap) V=Vn (sabit) ve gerilim düĢümü If (A) f1: sabit cos =0 (kap) Ia (A) ġekil 4. . Bu durumda elde edilecek özeğriler omik durum için elde edilecek eğrilerin daha da üstünden geçecektir. endüvi akımı arttıkça. getirmek için uyarma akımı daha da arttırılır.8 (end) cos =1 (omik) Ifo cos =0. Sonuç olarak daha endüktif olan eğri daha yukarıdan geçecektir. 2011 Güz . makine boĢta iken (Ia=0). Kapasitiflik artıkça bu destekleme daha da artacağından dolayı daha kapasitif olan özeğri daha aĢağıdan geçecektir. uç gerilimini anma değerine eĢit yapan uyarma akımı değeridir. Grafikteki Ifo değeri. uç geriliminin büyümesi doğal sonuçtur. uç gerilimini eski değerine cos =0 (end) cos =0. Endüvi akımı arttıkça. uç gerilimini eski değerine getirmek için uyarma akımının arttırılması gereklidir. Endüktif durumda aynı olay incelenirse. Senkron generatörün çeĢitli yük duruları için ayar özeğrileri. artacak olan uç gerilimi uyarma akımı azaltılarak giderilir. Kapasitif durumda endüvi alanı uyarma alanını destekleyeceğinden dolayı. endüvi reaksiyon etkisi ile bileĢke alanın küçülmesi hızlanacağı artacağından dolayı. Bunun sonucunda elde edilen eğri omik yük durumundaki eğrinin altından geçecektir.

Senkron generatörün çeĢitli yük durumları için dıĢ özeğrileri. Sonuç olarak daha endüktif olan eğri daha aĢağıdan geçecektir. uç geriliminin ne kadar değiĢtiğini görmektir. Burada omik yükleme durumu gözönüne alındığında. . If : sabit cos =0 (end) Ian Ia (A) ġekil 5. DıĢ Özeğri V1 = f( Ia ). Normal bir çalıĢma durumunda yük arttıkça bu düĢüĢ uyarma akımı If arttırılıp kutup tekerleği gerilimi Ef büyütülerek telafi edilir. Kapasitif durumda endüvi alanu uyarma alanını destekleyeceğinden dolayı. omik yükteki endüvi reaksiyon etkisinden dolayı uç geriliminin akım arttıkça düĢmesi beklenir.3. f1. endüvi akımı arttıkça uç geriliminin büyümesi doğal sonuçtur. Fakat burada uyarma akımı sabit olduğu için bu yükselmenin önüne geçilemez.8 için) 3. Kapasitiflik artıkça bu destekleme daha da artacağından dolayı daha kapasitif olan özeğri daha yukarıdan geçecektir.4. bu durumda elde edilecek özeğriler omik durum için elde edilecek eğrilerin daha da altından geçecektir. 2011 Güz .V (V) cos =0 (kap) cos =1 (omik) Vn cos =0.114 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Fakat burada uyarma akımı sabit olduğu için gerilim düĢüĢünün önüne geçilemez. If. cos φ sabit DıĢ özeğrisi elde etmenin amacı uyarma akımı değiĢtirilmeksizin sabit güç faktöründe yük akımı değiĢirse. (cos n=0. Endüktif durumda aynı olay incelenirse.8 (end) f1. endüvi reaksiyon etkisi ile bileĢke alanın küçülmesi hızlanacağı ve gerilim düĢümü artacağından dolayı. Normal Ģartlarda bu durum uyarma akımı If azaltılarak giderilir.

baĢka bir deyiĢle döner alan yönlerinin aynı olması gereklidir. henüz paralel bağlanılmamıĢ durumda Generatör ve ġebeke gerilimlerini temsil ettiği anlaĢılmaktadır. henüz bağlanmamıĢken uç gerilimi Ef‟ ye eĢittir. Bu durumda ilk Ģart ġebeke ile generatörün frekanslarının eĢit olmasıdır. Senkronizasyon ve ġebeke ile Paralel ÇalıĢma Senkron generatörler her zaman tek baĢlarına çalıĢarak yük beslemezler. ġebeke ile generatörü birbirine bağlayacak anahtar kapandığı anda makinenin uç gerilimi Ģebeke gerilimine eĢit olacaktır. Unutulmamalıdır ki her paralel bağlanma senkronlama değildir. Frekansların farklı olduğu bir durumda fazdan ve fazörden bahsedilemeyeceği açıktır. 1. Akım darbesini engellemek için kapanma anından hemen sonra eĢit olması gereken Ef ve V değerlerinin. Senkronizasyon sırasında ortaya çıkabilecek problemler akım ve moment darbeleridir. Bir ya da daha fazla generatör ile paralel çalıĢabilecekleri gibi sonsuz güçlü bir Ģebeke (birarada çalıĢan generatörlerden oluĢan. Bu iki Ģartın karĢı karĢıya gelen her faz için sağlanması gereklidir. Fazör olarak bir eĢitlik ancak frekansların eĢit olması durumu için geçerlidir.3. (fg = fĢ) 2. Yukarıdaki üç Ģart sağlansa bile iki gerilim arasında bir faz farkı varsa yine bir fark gerilimi oluĢacaktır. Senkronlanma. (Vg = VĢ) 3. . 2011 Güz . Darbe akımı akmaması için aynı frekanstaki gerilim genlikleri eĢit olmalıdır. Ġlgili anahtar kapanmadan önce generatörümüz boĢta çalıĢıyor olacağına göre. Generatörleri herhangi bir sorun yaĢamadan birbirleri ile paralel bağlamaya senkronlama denir.4. gerilimi ve frekansı sabit olan Ģebeke) ile de aynı Ģartlar altında çalıĢabilirler. Her iki durumu da önlemek için sağlanması gereken koĢullara Senkronizasyon KoĢulları denir.115 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. gücü makinemizin gücünden fazlası ile büyük. Buradan yola çıkarak Senkronizasyon ġartları elde edilebilir. (RST)g = (RST)Ģ 4. Bu da darbe akımına sebep olacaktır. makineye veya Ģebekeye akım darbesi yapmadan paralel bağlanmaktır. Senkronizasyon sırasında herhangi bir akım darbesi yaĢamamak için doğal olarak makinenin endüklenen kutup tekerleği gerilimi Ef ile uç gerilimi V fazör olarak eĢit olmalıdır. Buradan yola çıkarak faz sıralarının da aynı olması.

5. Senkronoskop‟un içinde frekans eĢitliği için frekansmetre. reaktif gücü ise uyarma akımını değiĢtirilmesi ile sağlayacaktır.Akım darbesinin önlenmesi ile makinede moment darbesi de engelleyeceğinden. dizel generatörlerde daha fazla yaktı giriĢi sağlanması. Moment darbesi için en tehlikeli durum gerilimlerin etkin değerlerinin eĢit olduğu durum için faz farkının 120o derece olduğu durumdur. Lamba düzenlerinden ise lambaların en parlak yandığı anın gözle tespiti fazlası ile zor olduğundan. 3. Sonsuz güçteki bir Ģebeke ile paralel çalıĢırken frekansın veya gerilim değiĢmesi sözkonusu değildir.116 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. . türbine daha fazla su gönderilmesi. gerilim eĢitliği için voltmetre. omik veya kapasitif çalıĢacabilecektir. Tahrik gücünün arttırılması (makinenin daha hızlı döndürülmeye çalıĢılması. Bu durumda makine yükün talep ettiği aktif gücü milinden aldığı tahrik gücü ile. ġebeke ile Paralel ÇalıĢan Senkron Generatör Senkron generatör tek baĢına çalıĢırken tahrik hızı değiĢtiğinde ve uyarma akımı değiĢtirildiğinde endüklenen gerilim ve dolayısı ile uç gerilimi değiĢecektir. lamba düzenleri. vb) yük açısının büyümesine yolaçacaktır. reaktif güç ayar edilmiĢ olacaktır. Yukarıda Ģartlar incelendiğinde görülecektir ki en büyük akım darbesi gerilim farkının en büyük olduğu 180o‟ lik durumda durumda yaĢanır. sıfır voltmetresi. Böyle bir Ģebeke ile senkronlandıktan sonra tahrik hızı arttırılmaya çalıĢılırsa. ancak mil gücünde herhangi bir değiĢiklik yapılmadığı için aktif güç değiĢmeyecek. Sönen lamba düzeneğinin dezavantajı ise akkor telli lambaların kendi anma gerilimlerinin %40‟ı civarında sönmeleridir. Bu Ģartların kontrol edilebilmesi için bir senkronoskop kullanılır. yanan lamba ve dönen lamba düzenekleri tercih edilmemelidir. faz sırasını kontrol edebilmek için çok küçük güçlü kütlesel rotorlu bir asenkron motor bulunur. Bu konu ile görevli olan regülatörler gerilimi ve frekansı sabit tutacaklardır. Makine anma akımı aĢılmamak kaydı ile endüktif. veya uyarma akımı değiĢtirilirse nelerin olacağı irdelenmelidir. 2011 Güz . Bu da makinenin yükünün artmasına yani Ģebekede yüklerin talep ettiği toplam güçten üzerine daha fazla pay alması anlamına gelecektir.. Uyarma akımı değiĢtirildiğinde ise kutup tekerleği gerilimi değiĢecek. yukarıda bahsedilen Ģartlar sağlandığında makine güvenle Ģebekeye bağlanmıĢ olur.

doğru akım motorunun da yükü artar. 2011 Güz . Doğru akım motorları sabit uyarma akımında yüklendikçe çektikleri akım artar ve hızları düĢer. 1500 d/d Uyarma gerilimi: 65 V Uyarma Generatörü: 0. Kullanılacak makinelerin plaka değerleri Ģunlardır: Senkron Generatör: 8. 25.117 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. cos =1. 220 V. Bu direnç yavaĢ yavaĢ azaltılarak motora yolverilir ve sifirlanarak devre dıĢı kalması sağlanır. 39 A. . Deneyde senkron generatörün uyarma devresi için gerekli doğru gerilim. Deney sırasında senkron generatör yüklendikçe ihtiyacı olan gücü mil aracılığı ile doğru akım motorundan alacağından.5 kW.5 A. Hızı arttırmak için doğru akım motorunun uyarma akımı azaltılmalıdır.4. 1500 d/d Tahrik Makinesi (ġönt Uyarmalı Doğru Akım Motoru): 10 PS. Frekansı dolayısı ile tahrik hızını sabit tutabilmek için tahrik hızının her ölçmede kontrol edilmesi ve senkron hıza ayarlanması gerekir. 65 V. 1500 d/d Deneye baĢlarken doğru akım motoruna yolverilir. 190/110 V. Deneyin YapılıĢı Deney sırasında verilen montaj Ģeması kullanılacaktır. Motor her durdurulduğunda yeniden yolverilirken bu direncin en büyük değerinde olduğu kontrol edilmelidir. Bu sırada uyarma sargılarının zarar görmesini engellemek için bu akım kontrol edilmelidir. tahrik makinesi ile aynı milde dönen ve kendi kendini uyarabilen bir doğru akım Ģönt generaötrden sağlanır. 50 Hz.8/44.7 A. Kullanılan uyarma devresi direnci ile bu doğru akım generatörünün çıkıĢ gerilimi kontrol edilir ve senkron generatörün uyarma akımı ayar edilebilir.5 kVA. Yolverme anında DA motorunda endüklenen gerilim sıfır olduğundan kalkıĢ akımını sınırlamak için motorun endüvisine seri bağlı büyük bir yolverme direnci kullanılır. 7.

Endüktanslar devreye alınmadığı zaman cos =1 sabit kalacaktır. Ayar Özeğrisi If = f( Ia ). hız kontrol edilir ve doğru akım generatörünün anma akımı değeri olan 7.2. Deney sırasında her ölçme sırasında hızın senkron hız.8 endüktife ayar edilecektir. yani gerilim frekansının 50 Hz olması sağlanmalıdır. cos φ sabit Yükte eğriler direnç ve endüktif yükler için çıkartılacaktır. Uyarma akımı ve uç gerilim değeri okunur. 2011 Güz . Bu durumda akan uyarma akımı ve gerilim okunarak ölçmelere baĢlanır. Hız senkron hıza ayar edilir. Yükte Özeğri V1 = f( If ).118 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Akım sabit tutulacağı değere eriĢince (Ian. vb. Güç faktörü cos =1 ve 0.8 olması sağlanır. cos φ sabit Ayar özeğrileri direnç ve endüktans yükleri için çıkartılacaktır. Hız senkron hıza ayar edilir. Uyarma akımı 0. Ia.5 A‟e kadar ölçüm yapılır.) bu noktadan itibaren ölçümlere baĢlanır.4.5 A aralıklarla değiĢtirilir. Uyarma akımı 0. Daha sonra endüktanslar devreye alınır. Uyarma akımı arttırılarak uç geriliminin büyümesi ve yük akımının artması sağlanır. Senkron generatörün uyarma akımının ayar edildiği direnç en büyük değerine getirilir ve generatör uyarma devresini besleyecek olan anahtar kapatılır. Doğru akım generatörünün anma akımı değeri olan 7.3. Senkron generatörün uyarma akımının ayar edildiği direnç en büyük değerine getirilir ve generatör uyarma devresini besleyecek olan anahtar kapatılır.Deneye baĢlarken doğru akım motoruna açıklanan koĢullara . Yüke iliĢkin anahtar kapatılmadan önce yük dirençleri en büyük değerine ayarlanır ve bu anahtar kapatılır.5 A aralıklarla değiĢtirilir. Ian/2. f1. Deneye baĢlarken DA motoruna açıklanan koĢullara dikkat edilerek yolverilir. 4. hız ve endüvi akımı kontrol edilir. f1. Elde edilen sonuçlar kaydedilir.1. Elde edilen sonuçlar kaydedilir. f1 sabit. Her ölçüm durumu için cos  = 0. 4. Ia=0 Deneye baĢlarken doğru akım motoruna açıklanan koĢullara dikkat edilerek yolverilir. Yukarıdaki iĢlemler tekrarlanır. Deney sırasında her ölçme sırasında hızın senkron hız yani gerilim frekansının 50 Hz olması sağlanmalıdır.5 A‟e kadar ölçüm yapılır. Öncelikle cos =1 için deney yapılır. V. BoĢta Özeğri Ef = f( If ). ölçümler tekrarlanır. Güç faktörü cos=1 ve 0.8 endüktife ayar edilir.

Daha sonra yük dirençleri en büyük değerlerine ayar edilerek yükü besleyecek olan anahtar kapatılarak akım istenilen değere ayar edilir. Hız senkron hıza ayar edilir. DıĢ Özeğri V = f( Ia ). 4.8‟e ayar edilecektir. Frekasın 50 Hz olduğu teyid edilerek endüvi akımı sıfır iken ilk değer kaydedilir.8 olması sağlanır. Generatörün uç gerilimi anma değerine ayar edilir ve her ölçüm için sabit kalması sağlanır.dikkat edilerek yolverilir. Yukarıdaki iĢlemler tekrarlanır. Öncelikle cos = 1 için deney yapılır. Endüvi akımı anma akımına kadar 2 A aralıklarla arttırılır. cos φ sabit DıĢ özeğriler direnç ve endüktif yükler için çıkartılacaktır. f1.119 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. If . Endüktanslar devreye alınmadığı zaman cos =1 sabit kalacaktır. Daha sonra yük dirençleri en büyük değerlerine ayar edilerek yükü besleyecek olan anahtar kapatılarak akım istenilen değere ayar edilir ve uç gerilimi anma değerine getirilir. Daha sonra endüktanslar devreye alınır. Deneye baĢlarken doğru akım motoruna açıklanan koĢullara dikkat edilerek yolverilir. Endüvi akımı anma akımına kadar 2 A aralıklarla arttırılır. Güç faktörü cos = 1 ve 0. Yukarıdaki iĢlemler tekrarlanır. Frekans kontrol edilerek endüvi akımı ve uyarma akımı okunur. Deney sırasında her ölçme sırasında hızın senkron hız yani gerilim frekansının 50 Hz olması sağlanmalıdır. Senkron generatörün uyarma akımının ayar edildiği direnç en büyük değerine getirilir ve generatör uyarma devresini beslsyecek olan anahtar kapatılır. Deney sırasında her ölçme sırasında hızın senkron hız yani gerilim frekansının 50 Hz olması sağlanmalıdır.4. Generatörün uç gerilimi anma değerinin üzerine ayar edilir ve bu durumdaki uyarma akımının her ölçüm için sabit kalması sağlanır. Frekans kontrol edilerek uç gerilimi ve endüvi akımı okunur.8 olması sağlanır. Frekasın 50 Hz olduğu kontrol edilerek endüvi akımı sıfır iken ilk değer kaydedilir (V=110 V. 2011 Güz . Her ölçüm durumu için cos = 0. Her ölçüm durumu için cos =0. Öncelikle cos = 1 için deney yapılır. Daha sonra endüktanslar devreye alınır. Senkron generatörün uyarma akımının ayar edildiği direnç en büyük değerine getirilir ve generatör uyarma devresini besleyecek olan anahtar kapatılır. Hız senkron hıza ayar edilir. Ia = 0 ve If0). .

120 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Üç Ģart sağlanmasına rağmen arada faz farkı mevcut ise frekans çok az değiĢtirilerek gerilim farkının büyüyüp küçülmesi sağlanır. Bu durumda Ef değeri sadece uyarma akımına bağlı olarak ayar edilebilecektir. 4. darbe akımının olmadığı anlamına gelir. senkron genaratörün endüvi akımının ölçüldüğü ampermetrenin hareket etmemesi. Lamba düzeneklerinden sönen lamba düzeneği kullanılacaktır. . bütün iĢlemler gözlemlenecektir. ġebeke ile Paralel ÇalıĢan Senkron Generatör Makine Ģebekeye senkronlandıktan sonra tahrik gücü ve uyarma akımı değiĢtirilerek aktif ve reaktif gücün değiĢimi gözlenecektir. Frekans eĢitliği f=ns.4. sönük olma süresi birkaç peryot gözlenmeli ve sönük olma süresinin sonunda anahtar kapatılmalıdır. 2011 Güz . Endüklenen kutup tekerleği gerilimi Ef‟ nin uyarma akımına ve frekansa bağlı olduğu düĢünüldüğünde sağlanması gereken ikinci Ģart frekans eĢitliğidir. Uyarma akımı If ile uç gerilimi ayar edilerek üçüncü Ģart gerçeklenir. Daha sonra generatörün üzerindeki yük sıfırlanmalı ve Ģebekeden ayırılarak durdurulmalıdır. Bu deney sırasında herhangi bir ölçüm yapılmayacak. Bu durumda lambalar frekans farkı ile orantılı bir Ģekilde yanıp sönerler. Senkronizasyon Makineyi senkronlamak için öncelikle faz sırası kontrol edilmelidir. Gerilim farkı büyüdükçe lambaların parlaklıkları artacak.6.p/60 eĢitliği gereği tahrik makinesinin hızı ayar edilerek sağlanır. bütün iĢlemler gözlemlenecektir.5. Sabit aktif güçte. Bu düzende lambalar gerilimler eĢit olduğunda sönerler. Bu deney sırasında herhangi bir ölçüm yapılmayacak. omik yükleme anında minimum olduğu ve bu noktadan sonra akımın etkin değerinin tekrar arttığı görülmelidir. küçüldükçe azalacaktır. reaktif güç ayar edilirken uyarma akımı azaltıldıkça akımın etkin değerinin azaldığı. Bu durumda. Lambalar erken sönerse.

2011 Güz . montaj Ģeması çizilmelidir. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi Deneyde elde edilen sonuçlar doğrudan kullanılacağı ( V. (Örn: Frekanslar eĢit. Ia. Deneyde kullanılan çıkık kutuplu senkron generatörde endüklenen gerilimi tam sinüs biçimli değildir.5. endüktif veya kapasitif olması uç gerilimini kutup tekerleği gerilimine göre nasıl değiĢtirir? 4.121 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Senkronizasyon Ģartları için geçerli olan toleransları araĢtırınız. 3. Generatör akımının omik.) ihtiyaç olmadığı için herhangi bir iĢleme veya hesap yolu ile değerlendirmeye gerek yoktur. BoĢta ve yükte çalıĢma özeğrileri aynı eksen takımında olacak Ģekilde. 6. verim. Ayar özeğrisinde uç geriliminin anma akımı ve cos =1 durumunda analizini gerilim fazör diyagramını ve ampersarım durumlarını çizerek açıklayınız. Senkron generatör gerilimi ve frekansı değiĢtirilebilen bir kaynak olarak kullanılabilir mi? Açıklayınız. Bu durum makinenin hangi özelliğinden kaynaklanmaktadır? Gerilim formunu sinüse yaklaĢtırmak için neler yapılmalıdır? 2. vb. 8. 7. ilgili sonuçlar milimetrik kağıda iĢaretlenmeli ve özeğriler elde edilmelidir. Senkronizasyon Ģartlarının her biri için (diğer üç Ģart sağlanmıĢken) sağlanmama koĢulunu irdeleyiniz. Deney Raporunun Hazırlanması Raporda deneyin amacı belirtilmeli. Yanıtlanacak Sorular 1. Deney sırasında yapılan ölçümler tablo halinde verilmelidir. Yanıtlanacak sorular raporda yanıtlanmalıdır. Frekans ayarı için neler yapılmıĢtır? Tahrik motoru asenkron motor seçilebilir mi? Açıklayınız 5. V>Ef durumu senkron generatörde hangi duruma karĢı gelir? Açıklayınız. cos ). 7. f. faz sırası aynı. faz farkı yok. 6. ayar özeğrisi de dahil olmak üzere. fakat gerilimler eĢit değil) . bu büyüklüklerden baĢka büyüklüklere (güç. If.

ĠTÜ Matbaası. 1983.L. ĠTÜ Matbaası. L.8. . Ġstanbul [4] BODUROĞLU T. M.Ü.. Kaynaklar [1] KOSTENKO. 2011 Güz . “Elektrik Makinaları Deneyleri”. Elelctrical Machines in Two Volumes.2. Mir Publishers. 1988.T. John Wiley & Sons Inc.. Vol.. 1992. Elektrik Makinaları Dersleri.. New York [3] GÜZELBEYOĞLU N.122 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. P. Ġstanbul [5] BODUROĞLU T. . Moskova [2] ALGER. Ġ. Senkron Makinalar (Teorik Bilgi). PIOTROVSKY. Elektrik Makinaları I-II. The Nature of Electrical Machines... 1951. 1974.

.I ġekil 5. 2011 Güz . (1 no‟lu çerçeve.123 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. yükleme deneyine. 2 no‟lu çerçeve senkronizasyon deneyine aittir. Deney bağlama Ģemaları.

2011 Güz .124 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı.Tablo 1. . Deney sonuç tablosu.

Deneye Gelmeden Önce Öğrenilmesi Gereken Kavram ve Konular 1. Rasgele yönlenmiĢ olan bu bölgeler. Deney Hakkında Genel Bilgi Manyetik malzemeler. Bir elektrik devresinde. Benzer Ģekilde manyetik malzemelerde de akan akı manyetik . demir kayıplarının histerezis ve girdap akımı kaybı olarak elde edilmesi amaçlanmaktadır.125 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 3. 2. ısı olarak açığa çıkar. akımın aktığı yol üzerindeki direnç nedeniyle kayıp oluĢur. Bu kayıp. elde edilen eğrilerden toplam demir kayıplarının hesaplanması. 2. ferromanyetik malzemenin manyetik alana maruz bırakılmasıyla alan yönünde yönlenmeye çalıĢırlar. Weiss bölgeleri adı verilen ve kendi aralarında paralel alanlar oluĢturan küçük bölgeler mevcuttur (ġekil 1). Histerezis ve girdap akımı kayıpları. Deneyin Amacı Bu deneyde. Manyetik akı yoğunluğu (B). manyetik alan Ģiddeti (H). Manyetik malzemeler içerisinde en çok kullanımı olanlar ferromanyetik malzemelerdir. Böylece manyetik malzeme içerisinde net ve düzgün bir manyetik alan ve sonuç olarak akı oluĢur . elektrik makinelerinde kullanılan saçların B – H eğrilerinin değiĢken frekanslarda çıkartılması.DENEY NO : 10 BĠR FAZLI TRANSFORMATÖRÜN DEĞĠġKEN FREKANSLARDA B – H EĞRĠLERĠNĠN ÇIKARTILMASI 1. 3. güç elektroniği ve elektrik makinelerinin önemli elemanlarından biridirler. Bu tür malzemelerde. 2011 Güz . Manyetik malzemelerde B – H eğrisi.

Girdap akımları kaybı. 2. Demir kaybı. Histerezis kaybı. Manyetik malzemedeki demir kaybı. dirençten dolayı (Rm) kayıp oluĢturur. Bir ferromanyetik malzemedeki Weiss bölgeleri ve alan yönleri. genel olarak ikiye ayrılır: 1. frekans ve akı yoğunluğu ile lineer olmayan artıĢ gösterir. .Uygulanan dıĢ manyetik alanın yönü Blok duvarı Weiss bölgesi (a) (b) ġekil 1. 2011 Güz . (b) bir manyetik alan içinde.126 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. Manyetik malzemedeki toplam kayba demir kaybı denilir. (a) kendi baĢına.

Mıknatıslanma ve Histerezis Eğrisi Manyetik alana maruz kalan bir manyetik malzemede akı oluĢumuna mıknatıslanma denir. Mıknatıslanmayı manyetik geçirgenlik belirler. Manyetik geçirgenliği yüksek olan manyetik malzemeler, düĢük manyetik geçirgenliği olanlara göre daha az kayıpla mıknatıslanırlar. Akı yoğunluğunun manyetik alan Ģiddetine oranı olarak tanımlanan manyetik geçirgenliğin ifadesi



B H

(1)

Ģeklindedir. Bu ifadede  manyetik geçirgenlik (H/m), B akı yoğunluğu (T) ve H ise manyetik alan Ģiddetidir (A/m). Manyetik geçirgenlik, boĢluğun (hava olarak da alınır) manyetik geçirgenliği 0 (0= 4.10-7 H/m) ile malzemenin bağıl manyetik geçirgenliği r‟ nin çarpımıdır.

  0 . r

(2)

Manyetik malzemenin yapısal özelliğinden dolayı, akı yoğunluğu ile manyetik alan Ģiddeti arasında lineer olmayan bir iliĢki vardır. Manyetik malzemelerde görülen bu olaya histerezis denir. Histerezis olayı manyetik malzemelerdeki kaybı belirleyen en önemli faktördür. Sinüzoidal gerilimle beslenen N sarımlı bir manyetik devrede endüklenen gerilim ve akı yoğunluğu da sinüzoidaldir. Çekilen akımın dalga Ģekli ise sinüzoidal değildir. ġekil 2‟ de, akı ve akımın dalga Ģekillerinin doymalı ile doymasız durumda zamana göre değiĢimleri gösterilmiĢtir. N sarımlı manyetik malzemede Faraday endüklenen gerilim yasasının ifadesi,

e( t )   N

d dt

(3)

- 127 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

t (s) ġekil 2. Doymalı ve doymasız durumda akı ve akımın zamanla değiĢimleri Eğer sargı direncindeki gerilim düĢümü yeterince küçükse, endüklenen gerilim besleme gerilimine eĢit alınabilir. Denklemden anlaĢıldığı üzere, akının () değiĢimi endüklenen gerilimin integralinden elde edilebilir. Manyetik devre içindeki akı dağılımı düzgün kabul edilirse akı yoğunluğu,

B

 A

(4)

Ģeklindedir. Burada A akının geçtiği yola dik olan kesittir (m2). Ampersarım yasasından hareketle manyetik alan Ģiddeti için,

H

N .i 

(5)

yazılır. Burada  ortalama manyetik yol (m), N sarım sayısı, i sargıdan geçen akımdır (A). ÇeĢitli çalıĢma noktalarında, akı yoğunluğu ve alan Ģiddeti birbirlerine göre çizdirilirse ġekil 3‟ deki histerezis eğri ailesi elde edilir. Histerezis eğrilerinin uç noktalarının birleĢtirilmesi ile elde edilen eğri mıknatıslanma eğrisidir.

- 128 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

Mıknatıslanma eğrisi

ġekil 3. Histerezis eğri ailesi.

Demir Kaybı ve BileĢenleri Manyetik malzemenin toplam kaybı kapalı histerezis eğrisinin alanı ile orantılıdır.

P e  . f .  H . dB f
Dinamik hyst. eğrisi

(6)

Burada  = .A manyetik malzemenin hacmidir (m3).  ortalama manyetik yol (m) ve A de akının geçtiği yola dik olan faydalı kesit (m2) ve f de besleme geriliminin frekansıdır (Hz). Manyetik malzemelerde toplam demir kaybı, histerezis kaybı ile girdap akımı kaybının toplamına eĢittir.
Pfe  Ph  Pf

(7)

Histerezis etkisi nedeniyle oluĢan güç kaybına histerezis kaybı denir. Histerezis kaybı, statik histerezis eğrisinin alanı ile orantılıdır (ġekil 4 a).

Ph   . A. f

(8)

Burada Ah statik histerezis eğrisinin alanını (m2) göstermektedir. Statik histerezis eğrisinin alanı, maksimum akı yoğunluğu ile üstel olarak değiĢtiği deneysel çalıĢmalarla gösterilmiĢtir. Buna göre (8) ifadesi, - 129 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı, 2011 Güz

130 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. x de 1. sadece histerezis kaybını temsil eden eğridir (ġekil 4 a).x Ph  k h . Girdap akımları kaybı. f (9) olarak yazılabilir. B m . Girdap akımları (a) Girdap akımları kaybının histerezis eğrisine etkisi. . 2011 Güz . iletkenin kesitinin kapalı devre oluĢturmasından dolayı girdap akımları adı verilen akımların akmasına ve manyetik malzemenin elektriksel direncinden dolayı I2. Burada kh manyetik malzemenin yapısal ve geometrik özelliklerine bağlı bir katsayı. akı yoğunluğunun zamana göre değiĢmesinden kaynaklanır. Endüklenen gerilimler.0 arasında değiĢen bir katsayıdır. Bu iki kaybı birbirinden ayırmak mümkündür. m m H ie Statik histerezis Dinamik histerezis  B (b) (a) ġekil 4.5 … 2. Dinamik histerezis eğrisi ise histerezis kaybına ilaveten girdap akımları kaybını temsil eden eğridir. Akının değiĢimi akının geçtiği yola dik olan kesitte gerilim endükler.R kadarlık güç kaybına neden olurlar (ġekil 4 b). (b)Birbirinden elektriksel olarak yalıtılmıĢ saclardan dizilmiĢ bir manyetik malzemede girdap akımları. Statik histerezis eğrisi.

 2f 2 2 B2 m Pf  c 6 (10) Ģeklindedir. cos  =0. 1400 d/d uyarma: 130 V.95 Senkron Generatör: 3 faz. Senkron generatör.5 A Deneye ait bağlantı Ģeması ġekil 5‟ de verilmiĢtir. Deneyin YapılıĢı Deneyde kullanılacak olan elektrik makinelerinin plaka değerleri aĢağıda verilmiĢtir: Transformatör: 5 kVA. 18. Doğru akım motorunun hızı. Manyetik kayıplar.5 kW. Böylece senkron generatörün dönme hızı ve ürettiği gerilimin frekansı kontrol edilecektir.7 A / 45. Gerilim ve frekans büyüklükleri. transformatör boĢta çalıĢtırılacaktır. 220 / 380 V (/Y). Bağlantı Ģemasından görüldüğü üzere trasformatörün beslemesi bir senkron generatör üzerinden gerçekleĢtirilecektir.4 / 10. 4. 300 W lık ayarlı direnç kullanılacaktır. ukn = % 4.6 A. transformatörün 220 V tarafında yapılacaktır. 1500 d/d.5 A. Deney. 0. 8.8 V.131 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 220 V / 110 V.15 A Doğru Akım Motoru : 1. B 2 . 220 V. generatörün uyarma akımı değiĢtirilerek ayarlanacaktır. Burada  sac kalınlığı (m). Bunun için 500 . Pf  k e . Kondansatör uçlarından . ayarlanabilir bir doğru gerilim kaynağı kullanılarak değiĢtirilecektir. 8. Senkron generatörün çıkıĢ gerilimi.8 uyarma: 53. 50 Hz. ölçü aletleri ile sürekli kontrol edilecektir. 50 Hz.5 A. 2011 Güz . 7 kVA. serbest uyarmalı bir doğru akım motoru tarafından döndürülecektir. yüklemeye bağlı olarak değiĢmeyeceğinden. Bm maksimum akı yoğunluğu (T) ve  manyetik malzemenin özgül direnci (m) belirtir. f 2 m (11) Bu ifadede kullanılan ke manyetik malzemenin cinsine ve geometrisine bağlı bir katsayıdır. Manyetik girdap akımı kaybı (11) ifadesindeki gibi yazılabilir.Girdap akımları kaybının genel ifadesi. 22.

2011 Güz (12) . Azalan Akıda Alınacak Değerler Bu bölümde tabloda belirtilen gerilim/frekans değerlerinde transformatör beslenecek. Azalan akıdaki ölçüm noktaları.  R 1 .1.C  Vc N1 . akı ile akım ile orantılı değerler Tablo 2‟ de verilen her bir oran için matlab uzantılı dosya ismiyle bilgisayara kaydedilecektir. R1 >> XC=1/C için seçilecektir. Ölçümler iki kısımda yapılacaktır. akı ve akım ile orantılı değerler Tablo 1‟ de verilen her bir oran için matlab uzantılı dosya ismiyle bilgisayara kaydedilecektir. Bunun için ölçüm yapılacak transformatöre ait ortalama manyetik yol (m) ve geometrik kesit (m2) hesaplanacaktır. Deney Sonuçlarının Değerlendirilmesi Transformatörün B – H eğrilerini çizdirebilmek için kaydedilen değerlerden gerçek B ve H değerlerinin hesaplanması gerekir. V/f 220/50 176/40 132/30 88/20 44/10 4. Sabit Akıda Alınacak Değerler Bu bölümde gerilim/frekans oranı sabit kalacak Ģekilde transformatör beslenecek. Sabit akıdaki ölçüm noktaları.132 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. YaklaĢık olarak 100 kat büyük olması yeterlidir.2. 220/50 220/40 220/30 220/20 220/10 180/50 180/40 180/30 180/20 180/10 140/50 140/40 140/30 140/20 140/10 100/50 100/40 100/30 100/20 100/10 60/50 60/40 60/30 60/20 60/10 20/50 20/40 20/30 20/20 20/10 V/f 5. Tablo 1. Tablo 2. Bu durumda akı hesabı için (12) ifadesi kullanılacaktır. Kondansatöre seri bağlı direnç değeri. Ģönt direnç (RS) uçlarından akımla orantılı iĢaret osiloskopta gözlemlenecektir.akı ile orantılı iĢaret. Ayrıca bu iĢaretler bilgisayar bağlantısı sayesinde bilgisayara kaydedilecektir. 4.

P. Principles of Electrical Machines and Power Electronics.) hakkında bilgi veriniz. Bu ifadedeki faydalı kesit.Ag ). Deney Raporunun Hazırlanması 1. 2011 Güz . C. (A =Fe. Yüksek Lisans Tezi. ĠTÜ... Anma gerilim ve frekansında (220 V. Electrical Machinery and Transformer Technology. Saunders College. 2002 [3] Pearman. 2.. New York. R. C kondansatör (F) ve R1 direnç değeri (). 50 Hz) çalıĢan transformatörün toplam demir kaybını hesaplayınız. F. VC kondansatör üzerindeki gerilim (V) dir. Ģiddetinin bulunması için (13) ifadesi kullanılacaktır. John Wiley and Sons Press. Bir transformatörde veya döner elektrik makinesinde. her bir satır aynı grafik üzerinde olacak Ģekilde bilgisayarda çizdiriniz. Bu durumda histerezis kaybı ne kadardır? 7. maksimum akı yoğunluğu vb.A. geometrik kesit ile dolgu faktörünün çarpımıdır. Manyetik alan H N1  VRs R s . 2.Denklemde. c (13) 6. Tablo 1 ve Tablo 2‟ de verilen ölçüm noktalarına göre B=f(H) eğrilerini. Yanıtlanacak Sorular 1. 1997 [2] Küçük. 1994 . Kaynaklar [1] Sen. Elektrik makinelerinde kullanılan sac tipleri ve özellikleri (manyetik kayıplar.133 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 3. Akı yoğunluğu (4) ifadesi ile hesaplanacaktır. Manyetik Malzemelerde Kayıpların Ölçülmesi ve Modellenmesi. manyetik kayıpları azaltma yöntemleri nelerdir? 8. Anma gerilim ve frekansında yaklaĢık girdap akımı kaybını. (10) ifadesini kullanarak bulunuz.

Deneye ait montaj Ģeması .134 ĠTÜ Elektrik Makineleri Laboratuvarı. 2011 Güz .ġekil 5.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful

Master Your Semester with Scribd & The New York Times

Special offer for students: Only $4.99/month.

Master Your Semester with a Special Offer from Scribd & The New York Times

Cancel anytime.