3-KOMPRESÖRLER

3.1- Temel Esaslar
3.1.1- Termodinamik Kayıplar:
Aşağıdaki şekilde, izotermik ve adiyabatik sıkıştırmada kompresör işleri aynı
PV diyagramı üzerinde gösterilmiştir. Eğimi daha fazla olan eğri adiyabatik, diğer
eğri ise izotermik sıkıştırmaya aittir. İzotemik sıkıştırmada hava sıcaklığı sabit
kalırken, adiyabatik sıkıştırmada sıcaklık,

k
1 - k
|
|
.
|

\
|
⋅ =
1
2
1 2
p
p
T T
bağıntısı ile hesaplayacağımız şekilde artmaktadır. Aynı hacimsel küçülme
durumunda; hava sıcaklığının da artması nedeniyle basınç, adiyabatik olarak sıkışan
havada, izotermik sıkıştırmaya göre daha fazla artmaktadır. Bu nedenle; herhangi bir
p
2
basınç değerine ulaşıldığında, adiyabatik sıkışmadaki hacım küçülmesi daha az
olmaktadır. Başka bir ifade ile, sıkıştırılan basınçtaki gaz hacmi adiyabatik
sıkıştırmada daha fazla olmaktadır.

Şekil dikkatlice incelenirse; adiyabatik sıkıştırmada mutlak sıkıştırma işinin
izotermik sıkıştırmadaki mutlak sıkıştırma işinden daha küçük olduğu görülür. Buna
rağmen; adiyabatik sıkıştırmada kompresör işi, izotermik sıkıştırmadaki kompresör
işinden daha büyüktür. Bu durum, adiyabatik sıkıştırmada süpürme işinin daha fazla
olmasından kaynaklanır. Çünkü, adiyabatik sıkıştırmada, sıkışmış hava hacmi daha
fazladır.
Adiyabatik olarak sıkışırken ısınan havayı aynı sıcaklıkta kullanmak mümkün
değildir. Ayrıca, hava tüketileceği yere gidene kadar kendiliğinden soğur. Tüketilen
hava sıcaklığı hemen hemen, kompresörün emdiği hava sıcaklığında olmaktadır.
Dolayısıyla; adiyabatik olarak sıkışan hava hacminden ( v
2-ady
) ancak, izotermik
sıkışan hava hacmi (v
2-izo
) kadarı daha sonra faydalı olmakta, hacımlar arasındaki
farkın kompresörden süpürülmesi için yapılan iş bir enerji kaybı olarak ortaya
çıkmaktadır. Efektif sıkıştırma işinde izotermik sıkıştırma aleyhine olan fark da göz
önüne alınırsa, adiyabatik sıkıştıran kompresörün tükettiği enerjiden şekildeki taralı
alana karşılık gelen kısmı kaybolmuş olacaktır. İşte bu enerji kaybı basınçlı havayı
pahalı yapan etkenlerden biridir.
Yukarıda belirtilen bu enerji kaybını önlemek için adiyabatik sıkıştırmada
havanın ısınmasını önlemek, yani mümkün olduğunca izotermik eğriye yaklaşmak
gerekir. Havanın sıkıştırılırken soğutulması, yüksek kapasiteli kompresörlerde yeterli
soğutma yüzeyinin bulunmaması nedeniyle mümkün değildir. Bu yola ancak, küçük
kapasiteli kompresörlerde, gömlek soğutması denilen soğutma şekli ile
gidilebilmektedir.

Adiyabatik sıkıştırmada hava sıcaklığındaki artış, basınçlar arasındaki oranla
yakından ilgilidir. Aynı sıkıştırmayı basınç oranlarını küçük tutup kademeli olarak
yapmak da mümkündür. Bu nedenle, yüksek kapasiteli kompresörlerde hava,
kademeli olarak sıkıştırılır ve her kademe arasında kompresör dışına alınarak
soğutulur. Yukarıdaki şekilde iki kademeli bir kompresöre ait PV diyagramı
görülmektedir. Bu şekildeki yatay taralı alanlar kademeli sıkıştırmada önlenemeyen
enerji kayıplarını, düşey taralı alan ise kademeli sıkıştırma ile tasarruf edilen enerjiyi
göstermektedir.
3.1.2- İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Önlemleri
Kademeli sıkıştırma, sadece kompresör enerjisinden tasarruf etmek için değil
ayrıca, iş güvenliği ve işçi sağlığı açısından da zorunlu olmaktadır. Özellikle pistonlu
kompresörlerde piston ile silindir arasındaki sürtünmeyi azaltmak için yağ kullanılır.
Bu yağlar yüksek sıcaklıkta patlayıcı ve zehirli bileşimler oluşturacak şekilde bozulur
ve oluşan gazlar ile yağ artıkları basınçlı hava içine karışır. Böylece oluşacak
tehlikeleri önlemek için sıkışan hava sıcaklığının en fazla, kullanılan yağın tutuşma
sıcaklığının 40 °C altında olması istenmektedir. Kompresörlerde kullanılabilecek
yağın tutuşma sıcaklığının ise en az 200 °C olması öngörülmüştür.
3.1.3- Kademe Basınç Oranı ve İş Hesabı
Aşağıdaki bağıntılar incelenirse, hava sıcaklığı ve kompresörün tükettiği
enerjinin basınçlar arası oranla yakından ilgili olduğu tespit edilir. Basınçtaki mutlak
artış miktarı doğrudan önemli değildir. Örneğin; bir atmosferden üç atmosfere
sıkıştırmanın neden olduğu sıcaklık artışı ve enerji tüketimi, dokuz atmosferden yirmi
yedi atmosfere sıkıştırmanın neden olduğu sıcaklık artışı ve enerji tüketimine eşittir.
Çünkü her iki sıkıştırmada da basınçlar arasındaki oran üçtür. Oysa, birinci
sıkıştırmada mutlak olarak sadece iki atmosferlik sıkıştırma olurken, ikinci
sıkıştırmada on sekiz atmosferlik basınç artışı olmuştur. Herhangi bir basınç değerine
kademeli sıkıştırma ile


(
(
(
(
¸
(

¸


|
|
.
|

\
|
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ =
|
|
.
|

\
|
⋅ =
1 10
1
2
1 1
4
1
2
1 2
k
1 - k
k
1 - k
1 - k
k
p
p
v p W
p
p
T T

ulaşılacak ise seçilecek en akılcı yol, kademe basınç oranlarını sabit tutmaktır.
Böylece; hem kademe sonu sıcaklıklar, hem de her kademedeki kompresör işleri
dolayısıyla motor güçleri en küçük değere sahip olur.
Çok kademeli kompresörlerde kompresör giriş basıncı ( p
ilk
), kompresör çıkış
basıncı ( p
son
) , kademe basınç oranı ( x ) ve kademe sayısı ( n ) arasındaki ilişkiyi
şöyle kurabiliriz:
n
n
n
p
p
x x
p
p
x
p
p
p
p
p
p
p
p
p
p
p
p
p
p
p
p
x
1
1
1
.
|
|
.
|

\
|
= ⇒ =
= ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅
= ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ = = = =
ilk
son
ilk
son
1) - a(n
son
a2
a3
a
a2
ilk
a1
1) - a(n
son
a2
a3
a
a2
ilk
a1



Kademe basınç oranları ve her kademeye giren hava sıcaklıkları birbirine eşit
değil ise, kompresör toplam işini bulmak için her kademedeki kompresör işlerinin ayrı
ayrı toplanması gerekir. Eğer, kademe basınç oranları ve kademelere giren hava
sıcaklıkları birbirine eşit ise bu toplama işini şu şekilde kolayca yapabiliriz.


(
(
(
(
¸
(

¸


|
|
.
|

\
|
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ =
(
(
(
(
¸
(

¸


|
|
.
|

\
|
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ =
(
(
(
(
¸
(

¸


|
|
.
|

\
|
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ =
1 10
1 10
1 10
4
3
4
2
1
1 1
4
1
k
1 - k
a2
a3
a2 a2
k
1 - k
a1
a2
a1 a1
k
1 - k
a1
1 - k
k
1 - k
k
1 - k
k
p
p
v p W
p
p
v p W
p
p
v p W

⋅ ⋅ ⋅ = =
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ = = =
a1 a1
a2 a1
olduğundan
v p v p
T T T
1 1
1
″ ″ ″ ″
+

(
(
(
(
¸
(

¸


|
|
.
|

\
|
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ =

1 10
1
1
2
1 1
4
k
1 - k
1 - k
k
n
p
p
v p n W

3.1.4- Ara Soğutucu:
Havanın sıkıştırılma esnasında soğutulması basınç oranının ve hava
miktarının düşük olması halinde mümkündür. Nihai basıncın 5 at ‘den büyük olması
durumunda çok kademeli sıkıştırma gerekli olur ve hava her kademe arasında ara
soğutucuya alınarak soğutulur.

Ara soğutucular sıcak havayı, yaklaşık olarak kompresörün emdiği hava
sıcaklığına kadar soğutabilmelidir. Bunun sağlanabilmesi için soğutucuda yeterli
soğutma yüzeyinin oluşturulması gerekir. Bir atmosferdeki 1000 m
3
havayı
soğutabilmek için yaklaşık 12 - 15 m
2
‘lik soğutma yüzeyine ihtiyaç vardır.
Soğutucuya giren su, soğutucudan çıkacak olan hava sıcaklığından 10 °C daha
soğuk olmalıdır. Ayrıca, su soğutucuda normal olarak 10 °C ‘den fazla ısınmamalıdır.
Su içindeki kirecin, soğutucu içindeki borularda çökelmemesi için su sıcaklığı 40 °C
‘nin üzerine çıkmamalıdır. Küçük kompresörlerde silindirin doğrudan soğutulması
durumunda 1000 m
3
hava için 3 m
3
suya ihtiyaç vardır. Ara soğutucudan geçecek su
miktarı şöyle hesaplanabilir.

( ) ( )
h2 h1 p h s1 s2 s
t t c m t t c m − ⋅ ⋅ = − ⋅ ⋅

burada, ve c olarak alınırsa; 1 = c 24 . 0 =
p


h
s1 s2
h2 h1
s
m
t t
t t
m ⋅


⋅ = 24 . 0
olur.
3.1.5- Kompresör Gücü Hesabı:
Daha öncede belirtildiği gibi, adiyabatik kompresör işi izotermik kompresör
işinden fazladır. Aradaki enerji farkı soğutucularda veya şebekede ısı enerjisi olarak
dış ortama yayılmaktadır. Politropik sıkıştıran kompresörlerde de bu enerji kaybı
kaçınılmaz olarak karşımıza çıkar. Diğer yanda, kompresörün kendi yapısal
özelliklerinden kaynaklanan enerji kayıplarıda ( sürtünme ve türbülans kayıpları gibi)
vardır. Tüm enerji kayıpları izotermik randımanla göz önüne alınmış ve bu nedenle
kompresörün motor gücü hesabında izotermik kompresör işi esas olarak alınmıştır.

mek izo
η η ⋅ ⋅ ⋅
⋅ ⋅ ⋅ ⋅
=
102 3600
log 10 303 . 2
1
2
1 1
4
p
p
V p
P | kW |
Bu bağıntıdaki η kompresörle motor arasındaki mekanik sistemlerin randımanıdır.
mek
3.2- Kompresörlerin Yapısal Özellikleri
Kompresörler basınçlı hava üretmek amacıyla kullanılan makinelerdir.
Madencilikte genel olarak açık hava basıncında emilen hava 6-7 atmosfere
sıkıştırılarak kullanılır. Ayrıca, basınçlı hava lokomotifleri için 180-200 atmosfere
basan kompresörlere de uygulamada rastlanmaktadır. Çok uzun şebekelerde, düşen
hava basıncını tekrar artırmak amacıyla 4 atmosferden 6-8 atmosfere hava basan
ara kompresörleri de seyrekte olsa görmek mümkündür.
Kompresörleri, pistonlu veya türbo kompresörler olmak üzere iki ana grupta
toplamak mümkündür. Pistonlu kompresörlerin basınçları yüksek(250 at gibi), debileri
düşüktür. Debileri 100 m
3
/h 'ten 20-25000 m
3
/h 'e kadar değişebilir. Turbo
kompresörler ise en fazla 20-30 atmosfere kadar basılabilir buna karşın, kapasiteleri
yüksektir. Minimum kapasiteleri 15000-20000 m
3
/h ’in altına inemez. Maden
ocaklarında sıkça tüketilen 30000-120000 m
3
/h seviyelerindeki basınçlı hava bu tür
kompresörlerle üretilir.
3.2.1- Pistonlu Kompresörler
Pistonlu kompresörler kendi aralarında üç gruba ayrılır.
• Aksiyal Pistonlu Kompresör
• Lamelli Kompresör
• Vidalı Kompresör
3.2.1.1- Aksiyal Pistonlu Kompresörler
Aksiyal pistonlu kompresörler, bir silindir ve bu silindir içinde doğrusal hareket
yapan pistondan oluşur. Piston tek yüzeyi ile sıkıştırma yapabileceği gibi, dönüşümlü
olarak iki yüzeyi ile de sıkıştırma yapabilir. İki yüzeyi ile sıkıştırma yapan pistonların
her iki yüzeyinin de eşit büyüklükte olması gerekmez. Şekillerde örneği verilen
pistonlu kompresörlerde olduğu gibi, piston yüzeyleri sıkıştırılan havanın hacmi ile
orantılı olarak farklı büyüklüklerde olabilir.
Düşük basınçlarda (7-8 at kadar)
çalışan kompresörler genellikle
pistonunun tek yüzeyi ile sıkıştırma
yapan, iki kademeli ve ara soğutmalı
kompresörlerdir. Kademe basınç oranı
2.5 -3.5 arasında değişir. Kapasiteleri
nispeten yüksektir.
Aksiyal pistonlu kompresörler
buhar gücü veya elektrik enerjisi ile
tahrik edilirler. Buhar gücünden
yararlanmak hem ekonomik olmakta
hem de kompresörün çalıştırılması
açısından kolaylıklar sağlamaktadır.
Yüksek kapasiteli kompresörlerde
genellikle buhar gücünden yararlanılır
Küçük kapasiteli pistonlu kompresörler
ise sadece elektrik motorları ile tahrik
edilirler
Aşağıdaki şekilde maden ocakları için basınçlı hava üreten, iki kademeli, ara
soğutmalı aksiyal pistonlu kompresör görülmektedir. Her kademe ayrı bir buhar
motoru ile çalıştırılmakta ve bir krank mili ile motorlar arası uyum sağlanmaktadır.
Motorlara verilen buhar miktarını vanalar ile kolayca ayarlamak ve böylece
kompresörün çalışma hızını, buna bağlı olarak kapasitesini değiştirmek mümkündür.

Basınçlı hava lokomotifleri için 220 at'e kadar varan yüksek basınçlı hava
gereklidir. Yüksek basınçlı hava basan kompresörler kademeli pistona sahiptirler.
Kademe sayısı 3, 4 veya 5 olabilir. Aşağıdaki şekilde beş kademeli yüksek basınç
kompresörü görülmektedir. Düşük basınç kademeleri arasındaki ara soğutucular iki
kademeli kompresörlerde olduğu gibidir. Yani, ara soğutucuda soğuk su borular
içinde akar ve boruların çevresinde hava dolaşır. Yüksek basınç kademelerinde ise;
hava borular içinde hareket eder, boruların çevresinde soğutucu su dolaşır.
Aşağıdaki şekilde 7-8 atmosfere kadar basan pistonlu kompresörlerin
izotermik randımanları verilmiştir. Görüleceği gibi, izotermik randıman kompresör
kapasitesi ile yakından ilgili dir. 12000 m
3
/h kapasiteli kompresörün randımanı %70
mertebesine ulaşırken, 800 m
3
/h kapasiteli kompresörün randımanı %59 olmaktadır.
50
52
54
56
58
60
62
64
0 400 800 1200 1600 2000 2400
Kapasite [ Nm
3
/h ]
İ
z
o
t
e
r
m
i
k

R
a
n
d
ı
m
a
n




[

%

]

60
62
64
66
68
70
72
0 4000 8000 12000 16000 20000 24000
Kapasite [ Nm
3
/h ]
İ
z
o
t
e
r
m
i
k

R
a
n
d
ı
m
a
n

[

%

]

3.2.1.2- Lamelli Kompresörler
Yandaki şekilde Lamelli
kompresör şematik olarak gösterilmiştir.
Kendi ekseni etrafında dönen piston
üzerinde ince kanallar ve bu kanallar
içinde serbestçe hareket edebilen
lameller mevcuttur. Piston dönmeye
başladığında lameller merkezkaç
kuvvetinin etkisi altında dışarı doğru
çıkar ve silindir iç yüzeyine bastırırlar.
Lameller arasında oluşan odacıklara
hapsedilen hava, odacık hacmi
küçüldükçe sıkıştırılmış olur. Şekildeki I
No'lu odacıkta emilen hava bulunur. Bu
odacığın hacmi odacık adedi ile
çarpılırsa bir devirde emilen hava hacmi
hesaplanır. I No'lu odacık, dönerek II
No'lu odacık konumuna gelince, sıkışma sona ermiş olur. Kompresör dışındaki supap
ise kompresör durduğunda şebeke havasının kompresöre geri dönmesini önler.
Çalışma prensibi basit olan bu kompresörün pratik uygulaması o kadar kolay
olmamaktadır. Yüksek kapasitelere ulaşabilmek, kaçakları minimuma indirebilmek
için pistonun yüksek devirle dönmesi gerekir. Diğer tarafta yüksek dönme hızı,
lamellerin silindir iç yüzeyine daha fazla bastırılmasına ve dolayısıyla aşınmaların
artmasına neden olur. Aşınmaları azaltacak önlemler üzerinde titizlikle durmak
gerekecektir.
Bu tür kompresörlerde gömlek soğutması yapılarak tek kademede 4 atmosfere
ulaşılmaktadır. Basınç değerini 7-8 atmosfere çıkarabilmek için, aksiyal pistonlu
kompresörlerde olduğu gibi, ara soğutmalı birbiri ile seri olarak çalışan iki kompresör
gereklidir.
Kapasiteleri 6000 m
3
/h 'e kadar çıkabilmektedir. Çoğunlukla elektrik motoru ile
tahrik edilirler. Boyutları, aksiyal pistonlu kompresörün boyutlarından küçüktür.
2.1.3- Vidalı Kompresörler
Yandaki şekil bir vidalı kompresörü
şematik olarak gösterilmiştir. Şekilde
görüldüğü gibi, vida dişleri yarım daire
şeklindedir. Kompresör dişleri şekilde
görüldüğü gibi döndüğünde; E'den giren
hava, dişler ile silindir iç yüzeyi arasında
hapsedilerek basınç bölmesine götürülür
ve burada basınçlı ortama (A)
sıkıştırılarak itilir. Bu kompresörün iki mili
vardır. C milini motor tahrik eder. Bu milin
hareketi d ve e dişlileri üzerinde f miline
iletilir. Vidalar hareket ederken ne kendi
aralarında nede silindir iç yüzeyine
sürtünürler. Bu nedenle aşınma hiç
yoktur. Vidalar yağlanmadığı için
sıkıştırılan gaza yağ artıklarının da
karışma tehlikesi yoktur. Basınç odası ile
hava emiş odası kesin sınırlarla
ayrılmamış olmasına rağmen genede
hava kaçakları çok azdır. Yüksek devirli
kompresörlerdir. Küçük basınç değerleri
tek kademede, 7-8 atmosferlik basınçlar
ise ara soğutmalı olarak iki kademede
elde edilir. Kapasiteleri 200-15000 m
3
/h
arasında değişir.
3.2.2- Turbo Kopresörler
3.2.2.1- Yapısal Özellikler
Turbo kompresörler esas olarak santrifüj tulumbalar gibi akım makineleridir.
Konularımızla ilgili olarak; tulumbalardaki akışkan su iken, turbo kompresörlerde
akışkan havadır. Her iki makine de üzerinde kanatlar bulunan bir dizi çark (fan) dan
oluşur. Akışkan çarka aks doğrultusunda girer ve onu radyal, yani aksa dik olarak
terk eder. Akışkanı aksa dik yönde hareket ettiren kuvvet, kanatların sağladığı dönme
hareketi sırasında kazanılan merkezkaç kuvvetidir. Bu tür makine isimlerinin bir
kısmında kullanılan santrifüj sıfatını bu gerçeğe dayanmaktadır. Kanatlar sahip
oldukları mekanik enerjiyi akışkana kısmen hız, kısmen de basınç enerjisi olarak
havaya yüklerler. Akışkan hava olunca hava molekülleri bir yandan hızlanırken bir
yandan da sıkışırlar. Asıl sıkışma işlemi diffüzörde meydana gelir. Diffüzör
kompresörün gövdesinde yer alır ve hareketsizdir. Kanadı terk eden hava diffüzöre
girer ve burada hızından kaybeder. Böylece moleküllerinin kinetik enerjisi potansiyel
yani basınç enerjisine dönüşmüş olur. Basıncın iki değişik yoldan üretilmiş olması
turbo kompresörlerde randımanın düşük olmasına neden olur. Diffüzörden çıkan
hava makine gövdesinde yer alan ve sabit olan toplama kanalı ile bir sonraki çarka
sevk edilir.
Turbo kompresörde kanatların alt kısmı daima havayı kesecek şekilde
şekillendirilir. Kanatın üst kısmı ise dönme eksenine dik, iç bükey veya dış bükey
şekilde olabilir

Üst kısmı iç bükey olan kanatlarda hava, diğer kanat türlerine göre, kanadı daha
yüksek hızla terk eder. Bu nedenle kanat tarafından uygulanan mekenik enerjinin
büyük bir kısmı hız enerjisine, daha küçük kısmı ise basınç enerjisine dönüşür. Dış
bükey kanatlarda durum tersinedir. Turbo kompresörlerde üst kısmı dış bükey
kıvrımlı olan kanatlar kullanılır. Böylece mekanik enerji, daha büyük bir oran ile
doğrudan basınç enerjisine dönüştürülür ve randıman nispeten yükselmiş olur.
Pratikte, kanatlarının üst kısmı dönme eksenine dik olan bir çarkın oluşturduğu
basınç farkı " v " bağıntısı ile hesaplanır. Bu bağıntı, birimi metre akışkan sütunu
olmak üzere, hem santrifüj tulumba hem de turbo kompresör için geçerlidir.
Bağıntıdaki “ v “ akışkanın kanadı terk ederken sahip olduğu hızın bir bileşeni olan
çevresel hızı göstermektedir. Çevresel hız “ v “ kanata etki eden tepki kuvvetlerini de
belirleyen önemli bir faktördür. Pratik uygulamada çarkın dönme hızına bir sınır
koymak gerekir. Kanatlardaki aşınmalar nedeniyle santrifüj tulumbalarda uygulanan
çevresel hızlar 35-55 m/s arasında kalırken, malzeme mukavemeti nedeniyle turbo
kompresörlerde 250-300 m/s nin üzerine çıkılmamaktadır.
18 /
2
Basınç birimini atmosfere dönüştürebilmek için aşağıdaki formülü kullanmak

10000 18
2
δ
⋅ = ∆
v
p
gerekir. Bu formüle göre türbo kompresörlerde; kanatların 120 m/s 'lik çevresel hızla
dönmesi halinde, 1 at 'deki hava ancak 1,1 at 'e sıkıştırılabilir. Basıncın 1,2 at 'e
yükselebilmesi için kanat çevresel hızının 165 m/s olması gerekir. Çevresel hızın
250-300 m/s olması halinde ise bir atmosferde emilen havanın basıncı en fazla 1,65
at 'e çıkabilir. Maden ocaklarında kullanılan yaklaşık 7 at basıncındaki havayı
üretecek kompresörün çok sayıda çarkı olması gerekir.
Malzeme mukavemeti açısından çevresel hızın 165 m/s değerinde olması
tavsiye edilmektedir. Bu hızla elde edilen basınç oranı yaklaşık 1,2 dir. Çok kademeli
sıkıştırmada kademe basınç oranı 1,2 alındığında 7 at 'lik havayı basabilmek için 11
kademeye, yani çarka gereksinme vardır.

1
2
p
p
x =
n
⇒ 11
2 . 1 log
1
7
log
log
1
2
≈ =
x
p
p
log
= n
Çevresel hız ile devirsel hız arasındaki ilişkiyi şeklinde ifade
edersek kompresör imalatında edinilen tecrübeleri anlamak daha kolay olacaktır.
Çark çapı, yani kanat yüksekliği ile devir sayısı bir çarkın oluşturduğu basınç farkını
belirleyen önemli iki büyüklüktür. Aynı basınç farkını elde edebilmek için devir sayısı
küçük ise kanat yüksekliğinin büyük; devir sayısı büyük ise kanat yüksekliğinin küçük
tutulması mümkündür. Kanat genişliği ise kapasite üzerinde etkili olan bir
büyüklüktür. Kapasite büyük ise kanat genişliği büyük, kapasite küçük ise kanat
genişliği küçük tutulmalıdır. Yüksekliklerine göre genişliği küçük olan kanatların
randımanları büyük oranda düşer. Yeterli bir randımanın tutturulabilmesi için kanatın
genişliği ile yüksekliği arasındaki oranın belli bir sınır değerin altına inmemesi gerekir.
n d v ⋅ ⋅ = π
Çok kademeli kompresörlerde tüm çarkları aynı mil üzerine dizmek akla gelen
ilk yöntemdir. Böylece her çark aynı devirsel hızla hareket eder. Diğer yanda,

kademe basınç oranlarının aynı tutulabilmesi için çark çaplarının, yani kanat
yüksekliklerinin de birbirine eşit olması ilk bakışta uygun olur. Ancak, sıkışan havanın
hacmi küçülecektir. Havanın geçtiği kademe sayısı arttıkça kanatların süpürdüğü
hava hacmi azalacak, dolayısıyla kanat genişliklerinin ilerleyen kademelerde
küçülmesi gerekecektir. Bu durum, sabit kalan kanat yükseklikleri yanında kanat
genişliklerinin azalmasına ve dolayısıyla randımanın gittikçe düşmesine neden olur.
Randımanlardaki bu düşüşü kabul edilebilir sınırlar içinde tutabilmek için kademe
basınç oranlarının eşit tutulması şeklindeki istemden vazgeçilmiş, kanat yükseklikleri
kademe sırası arttıkça bir miktar azaltılmıştır. Bu yapı tarzını aşağıdaki şekilde
görülen türbo kompresörde izlemek mümkündür. Son çarkın da randımanlı sıkıştırma
yapmasına imkan veren hava miktarı oldukça yüksektir ve bu durum türbo
kompresörlerin neden yaklaşık 250000 m
3
/h ‚lik kapasitenin altında ekonomik olarak
çalıştırılamadıklarını açıklar.
Tek mil üzerine sıralanan çarklar ile oluşan türbo kompresörler ancak
kapasitenin yüksek olması durumunda randımanlı olmaktadır. Düşük kapasiteli
kompresörlerde ise
son kademelerdeki
randıman düşüşü
kabul edilemeyecek
derecede büyüktür.
Türbo kompresörün
sağladığı avantaj-
lardan daha küçük
kapasitelerde de
yararlanmak amacıyla
başka bir yapı tarzı
daha geliştirilmiştir. Bu
ikinci yapı tarzında
bütün çarkları aynı mil
üzerine bağlama
fikrinden vazgeçilmiştir.
Mil sayısı ikiye
çıkarılmış, böylece çarkların devirsel hızlarını iki grup halinde de olsa değiştirmek
mümkün olmuştur. Ayrıca çark sayısı dörde indirilmiş, buna rağmen istenilen basınca
ulaşabilmek için 250 m/s ‘lik çevresel hızlarla çalışılmıştır. Yukarıdaki şekilde bu tür
bir kompresör şematik olarak verilmiştir. Elektrik motorunca döndürülen dişli çark (a),
diş sayıları farklı olan (b) ve (c) dişli çarklarını döndürmektedir. Üzerinde (1) ve (2)
No'lu ilk kademe çarklarını bulunan mil daha düşük devirsel hızla dönerken (3) ve (4)
No'lu son kademe çarkları yüksek hızla dönmektedir. Bu yöntemle; kapasiteleri 8000-
18000 m
3
/h, izotermik randımanları % 62-66 olan ve 5-6 atü 'ye hava basan
kompresörler üretilmiştir
Türbo kompresörlerde soğutma, ara soğutucu veya gömlek soğutması ile
gerçekleştirilir. Ara soğutucu kullanılırken, her üç kademe ile bir grup oluşturulmuş,
her grup arasına bir soğutucu yerleştirilmiştir. Böylece 11 kademeli kompresörde üç
ara soğutucu bulunur. Gömlek soğutmada soğutucular çarklar arasında bulunur.
Türbo kompresörler buhar türbini veya elektrik motoru ile tahrik edilir. Buharla
tahrik edilen sistemlerde buhar debisini ayarlayarak kompresör devrini ayarlamak
kolayca mümkündür. Elektrik motorlarında ise motorun minimum devir sayısı altına
inmek ancak dişli mekanizma kullanmakla mümkündür.

Türbo kompresörlere ait izotermik randıman eğrisi yukarıdaki şekilde
verilmiştir. Görüldüğü gibi, izotermik randıman bu tür kompresörlerde de kompresör
kapasitesi ile yakından ilgilidir. Türbo kompresör randımanı ile pistonlu kompresör
randımanı karşılaştırıldığında türbo kompresör randımanının düşük olduğu tespit
edilir. Mekanik randımanlar açısından türbo kompresörler daha iyi durumda
olmalarına rağmen, türbülans kayıpları ve hava sürtünmeleri nedeniyle türbo
kompresör izotermik randımanı düşük olmaktadır.
3.2.2.2- Geri Tepme Olayı
Aşağıdaki şekil 'de türbo kompresör Kapasite-Basınç diyagramı verilmiştir.
Görüleceği gibi eğrinin şekli santrifüj tulumba eğrisine çok benzer. Çeşitli motor
devrilerinde elde edilen eğrilerin pik noktalarını birleştiren eğriye “Geri Tepme Sınırı”
denmektedir. Bunun nedenini şöyle açıklayabiliriz: Bu eğrinin sağındaki alanda
kompresör ile basınçlı hava şebekesi uyum içinde çalışır. Örneğin, ocakta hava
tüketimi artıp şebekeden çekilen hava kompresörün ürettiğinden fazla olursa şebeke
basıncı düşer. Şebeke basıncının düştüğünü gören kompresör kendi karakteristiğine
uygun olarak daha fazla hava basmaya başlar ve böylece ocakta artmış olan hava
ihtiyacını karşılar. Bu durumun tersi olup ocaktaki hava tüketimi azalırsa, şebeke
basıncı artar. Yükselen şebeke basıncı karşısında kompresörde ürettiği hava
miktarını azaltmaya ve dolayısıyla ocaktaki hava tüketimine ayak uydurmaya başlar.

Kompresör ile şebeke arasındaki bu uyumu geri tepme sınırının sol tarafındaki
alanda görmek mümkün değildir. Ocaktaki hava tüketimi azaldığında şebeke basıncı
artarken, kompresör ürettiği hava miktarını azaltacak olursa bastığı havanın basıncı
düşecektir. Bu durumda şebeke basıncı, kompresördeki basınçtan fazla olduğu için
şebekedeki hava kompresöre hücum edecektir. Geri tepme olarak isimlendireceğimiz
bu olay kompresör çıkışındaki supabın devreye girip şebeke ile kompresörün ilişkisini
kesmesine kadar devam eder. Supabın devreye girmesi ile şebekeye hava gitmediği
için şebeke basıncı düşmeye başlar. Şebeke basıncı, kompresörün hava üretmeden
sağladığı basınç değerinin altına düşmesi halinde supap devreden çıkar ve
kompresör şebekeye tekrar hava basmaya başlar. Bu anda kompresörün çalışma
noktası, geri tepme sınırının sağ tarafında aynı basınç değerine karşılık gelen
kapasite noktasına sıçrar. Bu durumda üretilen hava miktarı tüketilen hava
miktarından gene fazladır, kompresörün çalışma noktası hızla geri tepme sınırının sol
tarafına kayar ve geri tepme olayı yeniden başlar.
Tehlikeli olan bu olayın önlenmesi gerekir. Bu konuda akla gelen ilk yol hava
tüketimini yapay olarak artırmaktır. Ocaktaki hava tüketiminin geri tepme sınırının
altına düşmesi halinde bir vana açılarak basınçlı hava dış ortama verilir. Bu işlem elle
yapılacağı gibi otomatik olarak da gerçekleşebilir. Hava tüketiminin yapay olarak
artırılması ekonomik olmayan bir yöntemdir ve ancak geri tepme olayı ile pek sık
karşılaşmayan ocaklarda uygulanabilir. Zararı bir miktar azaltmak için basınçlı hava
serbest ortama değil de bir türbine verilerek kompresöre yardımcı olunabilir. Geri
tepme olayının sıkça görüldüğü işletmelerde kullanılabilecek bir diğer yöntem ise
kompresör ile şebeke bağlantısını kesmek ve kompresörü şebeke basıncı düşene
kadar boşta çalıştırmaktır. Bu yöntemin uygulanabilmesi için şebekenin de çok büyük
olması gerekir. Şebeke böylece bir hava deposu gibi görev yapar. Boşta çalışan
kompresörde ısınmalar hızla artar, bunu önlemek için dışarıya bir miktar hava vermek
gerekir. Bu yöntem gene de birinci yöntemden daha ekonomiktir.
Turbo kompresörün normal kapasitesi, izotermik randımanın en yüksek olduğu
noktada emilen hava miktarı olarak belirlenir. Basılan hava miktarı bunun altına veya
üstüne çıkacak olur ise izotermik randıman düşecek, yani enerji maliyeti artacak
demektir. Geri tepmeye neden olacak kapasite normal kapasitenin çok altındadır,
buna bağlı olarak izotermik randıman düşük, enerji maliyetide yüksek olur. Bu durum
geri tepme olayının bir diğer olumsuz yanını oluşturur.
Yukarıdaki şekil 'de verilen kompresörün normal kapasitesi 4000 dev/dak için
30000 m
3
/h olup,bu devirde geri tepme kapasitesi 18000 m
3
/h 'dir. Ocağın ortalama
hava tüketimi de 30000 m
3
/h ise bu kompresörün seçimi uygun olur ve çeşitli
nedenlerle ocaktaki hava tüketimi % 40 oranında azalsa bile, geri tepme olmadan,
kompresörde bu tüketime ayak uydurabilir. Ocağın ortalama hava tüketimi kompresör
normal kapasitesinin altında ise, % 40'lık uyum payı daha da azalacak ve kompresör,
hava tüketimindeki dalgalanmalara bağlı olarak çok sık geri tepmeye başlayacaktır.
Bu nedenle kompresör seçerken, ocağın ortalama hava tüketimini mümkün
olduğunca iyi saptamak ve uyum aralığı geniş olan kompresörleri seçmek gerekir.
Kompresör yapımındaki gelişmeler sayesinde, kompresör kapasitesini geri tepme
olmadan normal kapasitesinin % 60 'na kadar indirmek mümkündür.
Basınçlı hava makinelerinin randımanlı bir şekilde çalışabilmesi için hava
basıncının sabit tutulması gerekir. Hava tüketimi değiştikçe kompresör bunu nasıl
karşılayacaktır? Basınç sabit kalacak şekilde hava miktarını değiştirebilmenin ilk yolu,
motor devrini değiştirmektir. Şekil 'deki örnekte motor 4000 dev/dak hızla çalışırken
kompresör 5.5 atü'de 30000 m
3
/h hava basmaktadır. Motor devri 4160 dev/dak'ya
yükseltilirse, basınç sabit kalmak şartı ile 39000 m3/h hava basılabilir. Benzer
şekilde, motor hızı 3925 dev/dak'ya düşürülürse basılan hava miktarıda 17000 m
3
/h e
düşer. Demek ki, örnek olarak verilen kompresörle basınç 5.5 atü olmak üzere hava
miktarını 17000 m
3
/h ile 39000 m
3
/h arasında değiştirmek mümkündür. Bunun için
yapılacak tek şey motor devrini değiştirmektir. Sabit basınçta hava miktarı ayarı bu
yöntemle en kolay ve ekonomik şekilde gerçekleşmiş olur.
Motor hızını ayarlamak yeterli olmaz ise emilen veya basılan havayı boğmak
gerekir. Bu yöntemde enerji kayıpları kaçınılmaz olur. Ancak, elektrik motorları ile
tahrik edilen kompresörlerde motor devrini istenildiği gibi değiştirmek mümkün
olmadığından emilen havayı boğma yönteminden vazgeçilemez.
3.2.3- Pistonlu ve Turbo Kompresör Karşılaştırması
•Turbo kompresörlerde hava akımı süreklidir ve havada yağ kalıntıları yoktur.
• Turbo kompresörlerin kurulması için gereken alan aynı güçteki pistonlu
kompresöre gereken alanın 1/5 kadardır. Aynı şekilde temel yapısıda
turbo kompresörde küçük ve hafiftir.
• Turbo kompresörde pistonlu kompresörde bulunan subaplar bulunmadığı için
daha az arıza yapar.
•Turbo kompresör yağ tüketimi azdır.
• Satınalma maliyeti turbo kompresörde daha azdır. Bakım ve onarım
maliyetleri de benzer şekilde azdır.
•Enerji maliyetlerinde durum tam tersinedir. Özellikle küçük kapasiteli turbo
kompresörlerin izotermik randımanı çok küçüktür.
•Ekonomik açıdan, 15-20000 m
3
/h 'in altında pistonlu, üstünde ise turbo
kompresörler avantajlıdır.
•Bu sınır sürekli kullanılmayan kompresörlerde 8000 m
3
/h düşer.
•Yüksek basınçlar için pistonlu kompresörlerden vazgeçilemez.
•Hız ayarı çok kolay olduğu için buhar kuvvetinden yararlanmak daima
avantajlıdır.

yüksek kapasiteli kompresörlerde hava. Bu yola ancak. Özellikle pistonlu kompresörlerde piston ile silindir arasındaki sürtünmeyi azaltmak için yağ kullanılır. Adiyabatik sıkıştırmada hava sıcaklığındaki artış.İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Önlemleri Kademeli sıkıştırma. Bu yağlar yüksek sıcaklıkta patlayıcı ve zehirli bileşimler oluşturacak şekilde bozulur ve oluşan gazlar ile yağ artıkları basınçlı hava içine karışır. Yukarıda belirtilen bu enerji kaybını önlemek için adiyabatik sıkıştırmada havanın ısınmasını önlemek. İşte bu enerji kaybı basınçlı havayı pahalı yapan etkenlerden biridir. iş güvenliği ve işçi sağlığı açısından da zorunlu olmaktadır. hacımlar arasındaki farkın kompresörden süpürülmesi için yapılan iş bir enerji kaybı olarak ortaya çıkmaktadır. Yukarıdaki şekilde iki kademeli bir kompresöre ait PV diyagramı görülmektedir. Aynı sıkıştırmayı basınç oranlarını küçük tutup kademeli olarak yapmak da mümkündür. basınçlar arasındaki oranla yakından ilgilidir. adiyabatik sıkıştıran kompresörün tükettiği enerjiden şekildeki taralı alana karşılık gelen kısmı kaybolmuş olacaktır. Böylece oluşacak .1.Dolayısıyla.2. Bu şekildeki yatay taralı alanlar kademeli sıkıştırmada önlenemeyen enerji kayıplarını. yüksek kapasiteli kompresörlerde yeterli soğutma yüzeyinin bulunmaması nedeniyle mümkün değildir. Havanın sıkıştırılırken soğutulması. kademeli olarak sıkıştırılır ve her kademe arasında kompresör dışına alınarak soğutulur. küçük kapasiteli kompresörlerde. gömlek soğutması denilen soğutma şekli ile gidilebilmektedir. Bu nedenle. Efektif sıkıştırma işinde izotermik sıkıştırma aleyhine olan fark da göz önüne alınırsa. izotermik sıkışan hava hacmi (v2-izo) kadarı daha sonra faydalı olmakta. sadece kompresör enerjisinden tasarruf etmek için değil ayrıca. düşey taralı alan ise kademeli sıkıştırma ile tasarruf edilen enerjiyi göstermektedir. adiyabatik olarak sıkışan hava hacminden ( v2-ady ) ancak. yani mümkün olduğunca izotermik eğriye yaklaşmak gerekir. 3.

kademe basınç oranı ( x ) ve kademe sayısı ( n ) arasındaki ilişkiyi şöyle kurabiliriz: p p p p x = a1 = a2 = a3 = ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ = son p p p p ilk a1 a2 a(n -1) p p a1 ⋅ p a2 a1 ilk p ⋅ p p a3 a2 . kompresör çıkış basıncı ( pson) . ikinci sıkıştırmada on sekiz atmosferlik basınç artışı olmuştur.tehlikeleri önlemek için sıkışan hava sıcaklığının en fazla. Basınçtaki mutlak artış miktarı doğrudan önemli değildir. Herhangi bir basınç değerine kademeli sıkıştırma ile p  T = T ⋅ 2  2 1  p   1 k -1 k k -1   p  k  2   k 4 − 1 ⋅ 10 ⋅ p ⋅ v ⋅  W =   1 1 k -1   p1       ulaşılacak ise seçilecek en akılcı yol.Kademe Basınç Oranı ve İş Hesabı Aşağıdaki bağıntılar incelenirse. Böylece. Kompresörlerde kullanılabilecek yağın tutuşma sıcaklığının ise en az 200 °C olması öngörülmüştür. Oysa.1. hava sıcaklığı ve kompresörün tükettiği enerjinin basınçlar arası oranla yakından ilgili olduğu tespit edilir. 3. kullanılan yağın tutuşma sıcaklığının 40 °C altında olması istenmektedir. Çünkü her iki sıkıştırmada da basınçlar arasındaki oran üçtür. hem de her kademedeki kompresör işleri dolayısıyla motor güçleri en küçük değere sahip olur. kademe basınç oranları ve kademelere giren hava sıcaklıkları birbirine eşit ise bu toplama işini şu şekilde kolayca yapabiliriz. kademe basınç oranlarını sabit tutmaktır. dokuz atmosferden yirmi yedi atmosfere sıkıştırmanın neden olduğu sıcaklık artışı ve enerji tüketimine eşittir. Çok kademeli kompresörlerde kompresör giriş basıncı ( pilk). birinci sıkıştırmada mutlak olarak sadece iki atmosferlik sıkıştırma olurken. bir atmosferden üç atmosfere sıkıştırmanın neden olduğu sıcaklık artışı ve enerji tüketimi. Örneğin. . Eğer. hem kademe sonu sıcaklıklar. kompresör toplam işini bulmak için her kademedeki kompresör işlerinin ayrı ayrı toplanması gerekir.⋅⋅⋅⋅⋅⋅⋅⋅⋅⋅ p p son =x n a(n -1) p son ilk p =x n ⇒ p x =  son  p  ilk n    1 Kademe basınç oranları ve her kademeye giren hava sıcaklıkları birbirine eşit değil ise.3.

Nihai basıncın 5 at ‘den büyük olması durumunda çok kademeli sıkıştırma gerekli olur ve hava her kademe arasında ara soğutucuya alınarak soğutulur.4.Ara Soğutucu: Havanın sıkıştırılma esnasında soğutulması basınç oranının ve hava miktarının düşük olması halinde mümkündür. Bunun sağlanabilmesi için soğutucuda yeterli soğutma yüzeyinin oluşturulması gerekir. Ara soğutucular sıcak havayı.  p k 4 ⋅ 10 ⋅ p ⋅ v ⋅   a1 W =  1 1 1 k -1   p1   W = 2     k -1 k   − 1      − 1      − 1    k 4 ⋅ 10 ⋅ p ⋅ v a1 a1 k -1   p ⋅   a2    p a1     p ⋅   a3    p a2   k -1  k T = T = T = ⋅⋅⋅⋅ 1 a1 a2    olduğundan p v = p v = ⋅⋅⋅ 1 1 a1 a1 W = 3 k 4 ⋅ 10 ⋅ p ⋅ v a2 a2 k -1     k -1 k ″ ″ k ⋅ 10 k -1 ″ ″ + W = n⋅ 4 1 k -1   ⋅   p 2  n k   ⋅ p ⋅v ⋅ − 1   1 1    p1      3.1. Bir atmosferdeki 1000 m3 havayı . yaklaşık olarak kompresörün emdiği hava sıcaklığına kadar soğutabilmelidir.

soğutucudan çıkacak olan hava sıcaklığından 10 °C daha soğuk olmalıdır. Küçük kompresörlerde silindirin doğrudan soğutulması durumunda 1000 m3 hava için 3 m3 suya ihtiyaç vardır.2. pistonlu veya türbo kompresörler olmak üzere iki ana grupta toplamak mümkündür. debileri .24 olarak alınırsa. Kompresörleri.Kompresör Gücü Hesabı: Daha öncede belirtildiği gibi.5. c = 1 ve c = 0. Ara soğutucudan geçecek su miktarı şöyle hesaplanabilir. Politropik sıkıştıran kompresörlerde de bu enerji kaybı kaçınılmaz olarak karşımıza çıkar. Ayrıca. Ayrıca. soğutucu içindeki borularda çökelmemesi için su sıcaklığı 40 °C ‘nin üzerine çıkmamalıdır.24 ⋅ s t −t h1 s2 t −t h2 s1 ⋅m h olur. Soğutucuya giren su. m ⋅c⋅ t −t s s2 ( s1 ) = m ⋅ c ⋅ (t h p h1 −t h2 ) burada. Tüm enerji kayıpları izotermik randımanla göz önüne alınmış ve bu nedenle kompresörün motor gücü hesabında izotermik kompresör işi esas olarak alınmıştır. 3.1. 3. Pistonlu kompresörlerin basınçları yüksek(250 at gibi). Diğer yanda. basınçlı hava lokomotifleri için 180-200 atmosfere basan kompresörlere de uygulamada rastlanmaktadır. su soğutucuda normal olarak 10 °C ‘den fazla ısınmamalıdır.303 ⋅10 ⋅ p ⋅ V ⋅ log P= Bu bağıntıdaki η 1 1 4 p 2 p 3600 ⋅102 ⋅η izo ⋅η 1 [ kW ] mek mek kompresörle motor arasındaki mekanik sistemlerin randımanıdır. Çok uzun şebekelerde.soğutabilmek için yaklaşık 12 . Aradaki enerji farkı soğutucularda veya şebekede ısı enerjisi olarak dış ortama yayılmaktadır.Kompresörlerin Yapısal Özellikleri Kompresörler basınçlı hava üretmek amacıyla kullanılan makinelerdir. kompresörün kendi yapısal özelliklerinden kaynaklanan enerji kayıplarıda ( sürtünme ve türbülans kayıpları gibi) vardır. Su içindeki kirecin.15 m2 ‘lik soğutma yüzeyine ihtiyaç vardır. adiyabatik kompresör işi izotermik kompresör işinden fazladır. Madencilikte genel olarak açık hava basıncında emilen hava 6-7 atmosfere sıkıştırılarak kullanılır. p m = 0. 2. düşen hava basıncını tekrar artırmak amacıyla 4 atmosferden 6-8 atmosfere hava basan ara kompresörleri de seyrekte olsa görmek mümkündür.

Pistonlu Kompresörler Pistonlu kompresörler kendi aralarında üç gruba ayrılır. Minimum kapasiteleri 15000-20000 m3/h ’in altına inemez. Kapasiteleri nispeten yüksektir. Piston tek yüzeyi ile sıkıştırma yapabileceği gibi.1.5 arasında değişir. dönüşümlü olarak iki yüzeyi ile de sıkıştırma yapabilir. bir silindir ve bu silindir içinde doğrusal hareket yapan pistondan oluşur. 3. Düşük basınçlarda (7-8 at kadar) çalışan kompresörler genellikle pistonunun tek yüzeyi ile sıkıştırma yapan. İki yüzeyi ile sıkıştırma yapan pistonların her iki yüzeyinin de eşit büyüklükte olması gerekmez.5 -3. kapasiteleri yüksektir. • Aksiyal Pistonlu Kompresör • Lamelli Kompresör • Vidalı Kompresör 3. Yüksek kapasiteli kompresörlerde genellikle buhar gücünden yararlanılır Küçük kapasiteli pistonlu kompresörler ise sadece elektrik motorları ile tahrik edilirler Aşağıdaki şekilde maden ocakları için basınçlı hava üreten.2. iki kademeli ve ara soğutmalı kompresörlerdir. Şekillerde örneği verilen pistonlu kompresörlerde olduğu gibi. Aksiyal pistonlu kompresörler buhar gücü veya elektrik enerjisi ile tahrik edilirler. Turbo kompresörler ise en fazla 20-30 atmosfere kadar basılabilir buna karşın.düşüktür. Kademe basınç oranı 2. Buhar gücünden yararlanmak hem ekonomik olmakta hem de kompresörün çalıştırılması açısından kolaylıklar sağlamaktadır.1. Her kademe ayrı bir buhar . Debileri 100 m3/h 'ten 20-25000 m3/h 'e kadar değişebilir. ara soğutmalı aksiyal pistonlu kompresör görülmektedir.2. Maden ocaklarında sıkça tüketilen 30000-120000 m3/h seviyelerindeki basınçlı hava bu tür kompresörlerle üretilir.1.Aksiyal Pistonlu Kompresörler Aksiyal pistonlu kompresörler. iki kademeli. piston yüzeyleri sıkıştırılan havanın hacmi ile orantılı olarak farklı büyüklüklerde olabilir.

boruların çevresinde soğutucu su dolaşır. .motoru ile çalıştırılmakta ve bir krank mili ile motorlar arası uyum sağlanmaktadır. 4 veya 5 olabilir. Aşağıdaki şekilde 7-8 atmosfere kadar basan pistonlu kompresörlerin izotermik randımanları verilmiştir. Yüksek basınç kademelerinde ise. Kademe sayısı 3. 12000 m3/h kapasiteli kompresörün randımanı %70 mertebesine ulaşırken. ara soğutucuda soğuk su borular içinde akar ve boruların çevresinde hava dolaşır. izotermik randıman kompresör kapasitesi ile yakından ilgili dir. Basınçlı hava lokomotifleri için 220 at'e kadar varan yüksek basınçlı hava gereklidir. Yani. Motorlara verilen buhar miktarını vanalar ile kolayca ayarlamak ve böylece kompresörün çalışma hızını. hava borular içinde hareket eder. Aşağıdaki şekilde beş kademeli yüksek basınç kompresörü görülmektedir. Yüksek basınçlı hava basan kompresörler kademeli pistona sahiptirler. buna bağlı olarak kapasitesini değiştirmek mümkündür. 800 m3/h kapasiteli kompresörün randımanı %59 olmaktadır. Görüleceği gibi. Düşük basınç kademeleri arasındaki ara soğutucular iki kademeli kompresörlerde olduğu gibidir.

2. Kompresör dışındaki supap ise kompresör durduğunda şebeke havasının kompresöre geri dönmesini önler. . sıkışma sona ermiş olur. Piston dönmeye başladığında lameller merkezkaç kuvvetinin etkisi altında dışarı doğru çıkar ve silindir iç yüzeyine bastırırlar. Şekildeki I No'lu odacıkta emilen hava bulunur.[%] İzotermik Randıman 64 62 60 58 56 54 52 50 0 400 800 1200 3 1600 2000 2400 Kapasite [ Nm /h ] 72 İzotermik Randıman [ % ] 70 68 66 64 62 60 0 4000 8000 Kapasite 12000 3 16000 20000 24000 [ Nm /h ] 3. Lameller arasında oluşan odacıklara hapsedilen hava. Kendi ekseni etrafında dönen piston üzerinde ince kanallar ve bu kanallar içinde serbestçe hareket edebilen lameller mevcuttur.2. I No'lu odacık. Bu odacığın hacmi odacık adedi ile çarpılırsa bir devirde emilen hava hacmi hesaplanır.1.Lamelli Kompresörler Yandaki şekilde Lamelli kompresör şematik olarak gösterilmiştir. dönerek II No'lu odacık konumuna gelince. odacık hacmi küçüldükçe sıkıştırılmış olur.

2. Kapasiteleri 200-15000 m3/h arasında değişir.Çalışma prensibi basit olan bu kompresörün pratik uygulaması o kadar kolay olmamaktadır. Basınç odası ile hava emiş odası kesin sınırlarla ayrılmamış olmasına rağmen genede hava kaçakları çok azdır. aksiyal pistonlu kompresörlerde olduğu gibi. Diğer tarafta yüksek dönme hızı. Bu nedenle aşınma hiç yoktur.3. Bu milin hareketi d ve e dişlileri üzerinde f miline iletilir. dişler ile silindir iç yüzeyi arasında hapsedilerek basınç bölmesine götürülür ve burada basınçlı ortama (A) sıkıştırılarak itilir. Vidalar yağlanmadığı için sıkıştırılan gaza yağ artıklarının da karışma tehlikesi yoktur.1. Yüksek devirli kompresörlerdir. lamellerin silindir iç yüzeyine daha fazla bastırılmasına ve dolayısıyla aşınmaların artmasına neden olur. Vidalar hareket ederken ne kendi aralarında nede silindir iç yüzeyine sürtünürler. aksiyal pistonlu kompresörün boyutlarından küçüktür. ara soğutmalı birbiri ile seri olarak çalışan iki kompresör gereklidir. Aşınmaları azaltacak önlemler üzerinde titizlikle durmak gerekecektir. Şekilde görüldüğü gibi. Küçük basınç değerleri tek kademede. Yüksek kapasitelere ulaşabilmek. Kapasiteleri 6000 m3/h 'e kadar çıkabilmektedir. Boyutları. Kompresör dişleri şekilde görüldüğü gibi döndüğünde. E'den giren hava. Çoğunlukla elektrik motoru ile tahrik edilirler. vida dişleri yarım daire şeklindedir. C milini motor tahrik eder. .Vidalı Kompresörler Yandaki şekil bir vidalı kompresörü şematik olarak gösterilmiştir. Bu kompresörün iki mili vardır. Basınç değerini 7-8 atmosfere çıkarabilmek için. 7-8 atmosferlik basınçlar ise ara soğutmalı olarak iki kademede elde edilir. kaçakları minimuma indirebilmek için pistonun yüksek devirle dönmesi gerekir. Bu tür kompresörlerde gömlek soğutması yapılarak tek kademede 4 atmosfere ulaşılmaktadır.

kanatların sağladığı dönme hareketi sırasında kazanılan merkezkaç kuvvetidir. kısmen de basınç enerjisi olarak havaya yüklerler. Her iki makine de üzerinde kanatlar bulunan bir dizi çark (fan) dan oluşur. Turbo kompresörde kanatların alt kısmı daima havayı kesecek şekilde şekillendirilir.2.2. Bu nedenle kanat tarafından uygulanan mekenik enerjinin büyük bir kısmı hız enerjisine. iç bükey veya dış bükey şekilde olabilir Üst kısmı iç bükey olan kanatlarda hava. Basıncın iki değişik yoldan üretilmiş olması turbo kompresörlerde randımanın düşük olmasına neden olur. Böylece mekanik enerji. Akışkan hava olunca hava molekülleri bir yandan hızlanırken bir yandan da sıkışırlar. Akışkanı aksa dik yönde hareket ettiren kuvvet. .2. Böylece moleküllerinin kinetik enerjisi potansiyel yani basınç enerjisine dönüşmüş olur. Konularımızla ilgili olarak. daha küçük kısmı ise basınç enerjisine dönüşür.3. Kanadı terk eden hava diffüzöre girer ve burada hızından kaybeder.Yapısal Özellikler Turbo kompresörler esas olarak santrifüj tulumbalar gibi akım makineleridir.1. kanadı daha yüksek hızla terk eder. turbo kompresörlerde akışkan havadır. Kanatlar sahip oldukları mekanik enerjiyi akışkana kısmen hız. Bu tür makine isimlerinin bir kısmında kullanılan santrifüj sıfatını bu gerçeğe dayanmaktadır. Diffüzörden çıkan hava makine gövdesinde yer alan ve sabit olan toplama kanalı ile bir sonraki çarka sevk edilir. tulumbalardaki akışkan su iken. Turbo kompresörlerde üst kısmı dış bükey kıvrımlı olan kanatlar kullanılır. yani aksa dik olarak terk eder. Diffüzör kompresörün gövdesinde yer alır ve hareketsizdir. Kanatın üst kısmı ise dönme eksenine dik.Turbo Kopresörler 3. diğer kanat türlerine göre. Dış bükey kanatlarda durum tersinedir.2. Akışkan çarka aks doğrultusunda girer ve onu radyal. Asıl sıkışma işlemi diffüzörde meydana gelir. daha büyük bir oran ile doğrudan basınç enerjisine dönüştürülür ve randıman nispeten yükselmiş olur.

2 dir. Çevresel hızın 250-300 m/s olması halinde ise bir atmosferde emilen havanın basıncı en fazla 1. Böylece her çark aynı devirsel hızla hareket eder. Yüksekliklerine göre genişliği küçük olan kanatların randımanları büyük oranda düşer. yani kanat yüksekliği ile devir sayısı bir çarkın oluşturduğu basınç farkını belirleyen önemli iki büyüklüktür. Basıncın 1. Bu hızla elde edilen basınç oranı yaklaşık 1. Bu bağıntı. Yeterli bir randımanın tutturulabilmesi için kanatın genişliği ile yüksekliği arasındaki oranın belli bir sınır değerin altına inmemesi gerekir.1 at 'e sıkıştırılabilir.2 alındığında 7 at 'lik havayı basabilmek için 11 kademeye. Kanat genişliği ise kapasite üzerinde etkili olan bir büyüklüktür.65 at 'e çıkabilir. malzeme mukavemeti nedeniyle turbo kompresörlerde 250-300 m/s nin üzerine çıkılmamaktadır. kapasite küçük ise kanat genişliği küçük tutulmalıdır. Çevresel hız “ v “ kanata etki eden tepki kuvvetlerini de belirleyen önemli bir faktördür. Kapasite büyük ise kanat genişliği büyük. Maden ocaklarında kullanılan yaklaşık 7 at basıncındaki havayı üretecek kompresörün çok sayıda çarkı olması gerekir. Çok kademeli sıkıştırmada kademe basınç oranı 1.Pratikte.2 at 'e yükselebilmesi için kanat çevresel hızının 165 m/s olması gerekir. Diğer yanda. Bağıntıdaki “ v “ akışkanın kanadı terk ederken sahip olduğu hızın bir bileşeni olan çevresel hızı göstermektedir. kanatlarının üst kısmı dönme eksenine dik olan bir çarkın oluşturduğu basınç farkı " v / 18 " bağıntısı ile hesaplanır. Malzeme mukavemeti açısından çevresel hızın 165 m/s değerinde olması tavsiye edilmektedir. birimi metre akışkan sütunu olmak üzere. devir sayısı büyük ise kanat yüksekliğinin küçük tutulması mümkündür. hem santrifüj tulumba hem de turbo kompresör için geçerlidir. kanatların 120 m/s 'lik çevresel hızla dönmesi halinde. 1 at 'deki hava ancak 1. Pratik uygulamada çarkın dönme hızına bir sınır koymak gerekir. Çok kademeli kompresörlerde tüm çarkları aynı mil üzerine dizmek akla gelen ilk yöntemdir. Aynı basınç farkını elde edebilmek için devir sayısı küçük ise kanat yüksekliğinin büyük. Bu formüle göre türbo kompresörlerde. Çark çapı. Kanatlardaki aşınmalar nedeniyle santrifüj tulumbalarda uygulanan çevresel hızlar 35-55 m/s arasında kalırken. . 2 x = n p 2 p ⇒ 1 7 1 ≈ 11 1 n= = log x log1.2 log p log p 2 Çevresel hız ile devirsel hız arasındaki ilişkiyi v = π ⋅ d ⋅ n şeklinde ifade edersek kompresör imalatında edinilen tecrübeleri anlamak daha kolay olacaktır. yani çarka gereksinme vardır. Basınç birimini atmosfere dönüştürebilmek için aşağıdaki formülü kullanmak 2 v δ ∆p = ⋅ 18 10000 gerekir.

Mil sayısı ikiye . Bu yapı tarzını aşağıdaki şekilde görülen türbo kompresörde izlemek mümkündür. kanat yükseklikleri kademe sırası arttıkça bir miktar azaltılmıştır. Bu ikinci yapı tarzında bütün çarkları aynı mil üzerine bağlama fikrinden vazgeçilmiştir. Tek mil üzerine sıralanan çarklar ile oluşan türbo kompresörler ancak kapasitenin yüksek olması durumunda randımanlı olmaktadır. Bu durum. Randımanlardaki bu düşüşü kabul edilebilir sınırlar içinde tutabilmek için kademe basınç oranlarının eşit tutulması şeklindeki istemden vazgeçilmiş. sabit kalan kanat yükseklikleri yanında kanat genişliklerinin azalmasına ve dolayısıyla randımanın gittikçe düşmesine neden olur. dolayısıyla kanat genişliklerinin ilerleyen kademelerde küçülmesi gerekecektir. Ancak. Son çarkın da randımanlı sıkıştırma yapmasına imkan veren hava miktarı oldukça yüksektir ve bu durum türbo kompresörlerin neden yaklaşık 250000 m3/h ‚lik kapasitenin altında ekonomik olarak çalıştırılamadıklarını açıklar. Havanın geçtiği kademe sayısı arttıkça kanatların süpürdüğü hava hacmi azalacak. Düşük kapasiteli kompresörlerde ise son kademelerdeki randıman düşüşü kabul edilemeyecek derecede büyüktür. yani kanat yüksekliklerinin de birbirine eşit olması ilk bakışta uygun olur.kademe basınç oranlarının aynı tutulabilmesi için çark çaplarının. Türbo kompresörün sağladığı avantajlardan daha küçük kapasitelerde de yararlanmak amacıyla başka bir yapı tarzı daha geliştirilmiştir. sıkışan havanın hacmi küçülecektir.

2. Elektrik motorlarında ise motorun minimum devir sayısı altına inmek ancak dişli mekanizma kullanmakla mümkündür.2.2. Bu yöntemle. her grup arasına bir soğutucu yerleştirilmiştir. her üç kademe ile bir grup oluşturulmuş. Elektrik motorunca döndürülen dişli çark (a). Ayrıca çark sayısı dörde indirilmiş. Görüldüğü gibi. kapasiteleri 800018000 m3/h. ara soğutucu veya gömlek soğutması ile gerçekleştirilir.Geri Tepme Olayı Aşağıdaki şekil 'de türbo kompresör Kapasite-Basınç diyagramı verilmiştir. Üzerinde (1) ve (2) No'lu ilk kademe çarklarını bulunan mil daha düşük devirsel hızla dönerken (3) ve (4) No'lu son kademe çarkları yüksek hızla dönmektedir. böylece çarkların devirsel hızlarını iki grup halinde de olsa değiştirmek mümkün olmuştur. buna rağmen istenilen basınca ulaşabilmek için 250 m/s ‘lik çevresel hızlarla çalışılmıştır. Yukarıdaki şekilde bu tür bir kompresör şematik olarak verilmiştir. izotermik randıman bu tür kompresörlerde de kompresör kapasitesi ile yakından ilgilidir. Böylece 11 kademeli kompresörde üç ara soğutucu bulunur. Görüleceği gibi eğrinin şekli santrifüj tulumba eğrisine çok benzer. diş sayıları farklı olan (b) ve (c) dişli çarklarını döndürmektedir. Türbo kompresörler buhar türbini veya elektrik motoru ile tahrik edilir. Buharla tahrik edilen sistemlerde buhar debisini ayarlayarak kompresör devrini ayarlamak kolayca mümkündür.çıkarılmış. Türbo kompresör randımanı ile pistonlu kompresör randımanı karşılaştırıldığında türbo kompresör randımanının düşük olduğu tespit edilir. Türbo kompresörlere ait izotermik randıman eğrisi yukarıdaki şekilde verilmiştir. Mekanik randımanlar açısından türbo kompresörler daha iyi durumda olmalarına rağmen. türbülans kayıpları ve hava sürtünmeleri nedeniyle türbo kompresör izotermik randımanı düşük olmaktadır. Ara soğutucu kullanılırken. Çeşitli motor devrilerinde elde edilen eğrilerin pik noktalarını birleştiren eğriye “Geri Tepme Sınırı” . 3. izotermik randımanları % 62-66 olan ve 5-6 atü 'ye hava basan kompresörler üretilmiştir Türbo kompresörlerde soğutma. Gömlek soğutmada soğutucular çarklar arasında bulunur.

kompresörün çalışma noktası hızla geri tepme sınırının sol tarafına kayar ve geri tepme olayı yeniden başlar. Hava tüketiminin yapay olarak . Kompresör ile şebeke arasındaki bu uyumu geri tepme sınırının sol tarafındaki alanda görmek mümkün değildir. Bunun nedenini şöyle açıklayabiliriz: Bu eğrinin sağındaki alanda kompresör ile basınçlı hava şebekesi uyum içinde çalışır. Bu durumun tersi olup ocaktaki hava tüketimi azalırsa. Supabın devreye girmesi ile şebekeye hava gitmediği için şebeke basıncı düşmeye başlar. Tehlikeli olan bu olayın önlenmesi gerekir. Ocaktaki hava tüketimi azaldığında şebeke basıncı artarken. Geri tepme olarak isimlendireceğimiz bu olay kompresör çıkışındaki supabın devreye girip şebeke ile kompresörün ilişkisini kesmesine kadar devam eder. Bu anda kompresörün çalışma noktası. Ocaktaki hava tüketiminin geri tepme sınırının altına düşmesi halinde bir vana açılarak basınçlı hava dış ortama verilir. kompresör ürettiği hava miktarını azaltacak olursa bastığı havanın basıncı düşecektir. Bu durumda şebeke basıncı. ocakta hava tüketimi artıp şebekeden çekilen hava kompresörün ürettiğinden fazla olursa şebeke basıncı düşer. Yükselen şebeke basıncı karşısında kompresörde ürettiği hava miktarını azaltmaya ve dolayısıyla ocaktaki hava tüketimine ayak uydurmaya başlar. Örneğin. Şebeke basıncının düştüğünü gören kompresör kendi karakteristiğine uygun olarak daha fazla hava basmaya başlar ve böylece ocakta artmış olan hava ihtiyacını karşılar. Bu işlem elle yapılacağı gibi otomatik olarak da gerçekleşebilir. kompresörün hava üretmeden sağladığı basınç değerinin altına düşmesi halinde supap devreden çıkar ve kompresör şebekeye tekrar hava basmaya başlar. Şebeke basıncı. Bu durumda üretilen hava miktarı tüketilen hava miktarından gene fazladır.denmektedir. Bu konuda akla gelen ilk yol hava tüketimini yapay olarak artırmaktır. geri tepme sınırının sağ tarafında aynı basınç değerine karşılık gelen kapasite noktasına sıçrar. kompresördeki basınçtan fazla olduğu için şebekedeki hava kompresöre hücum edecektir. şebeke basıncı artar.

motor devrini değiştirmektir. Bu nedenle kompresör seçerken. Geri tepmeye neden olacak kapasite normal kapasitenin çok altındadır.Pistonlu ve Turbo Kompresör Karşılaştırması •Turbo kompresörlerde hava akımı süreklidir ve havada yağ kalıntıları yoktur. Ancak.5 atü'de 30000 m3/h hava basmaktadır. izotermik randımanın en yüksek olduğu noktada emilen hava miktarı olarak belirlenir.2. Bu durum geri tepme olayının bir diğer olumsuz yanını oluşturur. Ocağın ortalama hava tüketimi de 30000 m3/h ise bu kompresörün seçimi uygun olur ve çeşitli nedenlerle ocaktaki hava tüketimi % 40 oranında azalsa bile.3.bu devirde geri tepme kapasitesi 18000 m3/h 'dir. Ocağın ortalama hava tüketimi kompresör normal kapasitesinin altında ise. Yukarıdaki şekil 'de verilen kompresörün normal kapasitesi 4000 dev/dak için 30000 m3/h olup. Sabit basınçta hava miktarı ayarı bu yöntemle en kolay ve ekonomik şekilde gerçekleşmiş olur. . yani enerji maliyeti artacak demektir. buna bağlı olarak izotermik randıman düşük. Geri tepme olayının sıkça görüldüğü işletmelerde kullanılabilecek bir diğer yöntem ise kompresör ile şebeke bağlantısını kesmek ve kompresörü şebeke basıncı düşene kadar boşta çalıştırmaktır. Aynı şekilde temel yapısıda turbo kompresörde küçük ve hafiftir. kompresörde bu tüketime ayak uydurabilir. bunu önlemek için dışarıya bir miktar hava vermek gerekir. Basınçlı hava makinelerinin randımanlı bir şekilde çalışabilmesi için hava basıncının sabit tutulması gerekir. basınç sabit kalmak şartı ile 39000 m3/h hava basılabilir. elektrik motorları ile tahrik edilen kompresörlerde motor devrini istenildiği gibi değiştirmek mümkün olmadığından emilen havayı boğma yönteminden vazgeçilemez. Basılan hava miktarı bunun altına veya üstüne çıkacak olur ise izotermik randıman düşecek. enerji maliyetide yüksek olur. Boşta çalışan kompresörde ısınmalar hızla artar. Bu yöntemde enerji kayıpları kaçınılmaz olur. motor hızı 3925 dev/dak'ya düşürülürse basılan hava miktarıda 17000 m3/h e düşer. Benzer şekilde. ocağın ortalama hava tüketimini mümkün olduğunca iyi saptamak ve uyum aralığı geniş olan kompresörleri seçmek gerekir. % 40'lık uyum payı daha da azalacak ve kompresör.5 atü olmak üzere hava miktarını 17000 m3/h ile 39000 m3/h arasında değiştirmek mümkündür. Kompresör yapımındaki gelişmeler sayesinde. hava tüketimindeki dalgalanmalara bağlı olarak çok sık geri tepmeye başlayacaktır. Bunun için yapılacak tek şey motor devrini değiştirmektir. Bu yöntemin uygulanabilmesi için şebekenin de çok büyük olması gerekir. geri tepme olmadan. Bu yöntem gene de birinci yöntemden daha ekonomiktir. 3. • Turbo kompresörlerin kurulması için gereken alan aynı güçteki pistonlu kompresöre gereken alanın 1/5 kadardır. Demek ki.artırılması ekonomik olmayan bir yöntemdir ve ancak geri tepme olayı ile pek sık karşılaşmayan ocaklarda uygulanabilir. Motor hızını ayarlamak yeterli olmaz ise emilen veya basılan havayı boğmak gerekir. Motor devri 4160 dev/dak'ya yükseltilirse. Zararı bir miktar azaltmak için basınçlı hava serbest ortama değil de bir türbine verilerek kompresöre yardımcı olunabilir. Şekil 'deki örnekte motor 4000 dev/dak hızla çalışırken kompresör 5. Turbo kompresörün normal kapasitesi. Hava tüketimi değiştikçe kompresör bunu nasıl karşılayacaktır? Basınç sabit kalacak şekilde hava miktarını değiştirebilmenin ilk yolu. örnek olarak verilen kompresörle basınç 5. Şebeke böylece bir hava deposu gibi görev yapar. kompresör kapasitesini geri tepme olmadan normal kapasitesinin % 60 'na kadar indirmek mümkündür.

. Bakım ve onarım maliyetleri de benzer şekilde azdır. •Yüksek basınçlar için pistonlu kompresörlerden vazgeçilemez. •Hız ayarı çok kolay olduğu için buhar kuvvetinden yararlanmak daima avantajlıdır. •Turbo kompresör yağ tüketimi azdır.• Turbo kompresörde pistonlu kompresörde bulunan subaplar bulunmadığı için daha az arıza yapar. •Ekonomik açıdan. 15-20000 m3/h 'in altında pistonlu. Özellikle küçük kapasiteli turbo kompresörlerin izotermik randımanı çok küçüktür. •Enerji maliyetlerinde durum tam tersinedir. üstünde ise turbo kompresörler avantajlıdır. • Satınalma maliyeti turbo kompresörde daha azdır. •Bu sınır sürekli kullanılmayan kompresörlerde 8000 m3/h düşer.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful