.

2 2007

Ïîåìàòà „Ñòîÿí è Ðàäà“ îò Íàéäåí Ãåðî⠗
ðàçäåëåíèåòî íà êóëòóðíèòå åçèöè
Àííà Àëåêñèåâà
Ëèòåðàòóðíàòà èñòîðèÿ ñèòóèðà ôèãóðàòà íà Íàéäåí Ãåðîâ ñðåä áúëãàðñêèòå âúçðîæäåíöè îò ò.íàð. îäåñêè êðúã, êîéòî, âúïðåêè íååäíîðîäíîñòòà ñè, ñå ÿâÿâà ïúðâîòî çíà÷èòåëíî îáåäèíåíèå ñ îáùîêóëòóðíî çíà÷åíèå, ÷èèòî ïðåäñòàâèòåëè (Ä. ×èíòóëîâ, Èâ. Áîãîðîâ, Í. Êàñàïñêè,
Ä. Ìóòåâ, Å. Ìóòåâà, Ê. Ïåòêîâè÷, Õð. Ê. Äàñêàëîâ, ìèòðîïîëèò Íàòàíàèë, Ç. Êíÿæåñêè è äð.) èìàò ñàìî÷óâñòâèåòî íà ïúðâîîñíîâàòåëè è
íîâàòîðè â ðåäèöà îáëàñòè íà êóëòóðíèÿ íè æèâîò — ïåðèîäè÷åí ïå÷àò,
ôîëêëîðèñòèêà, ïðåâîäà÷åñêà äåéíîñò, êîÿòî íå ñå îãðàíè÷àâà åäèíñòâåíî ñ ðóñêàòà ëèòåðàòóðà.1 Íåîáõîäèìî å äà áúäàò ñïîìåíàòè è ìíîãîáðîéíèòå ïîëåìèêè, êîèòî îäåñêèòå âúçïèòàíèöè âîäÿò ïî îòíîøåíèå íà åçèêîâè è ëèòåðàòóðíè âúïðîñè, êàêòî è êóëòóðíî-èñòîðè÷åñêîòî
ïðîòèâîïîñòàâÿíå „ìëàäè — ñòàðè“ (ïðîñëîâóòàòà ïîëåìèêà ìåæäó
Í. Ãåðîâ è Â. Àïðèëîâ), ÷èèòî íà÷àëà, êàêòî ñå âèæäà, ñà ïîñòàâåíè
äàëå÷ ïðåäè êóëòóðíàòà ïðîãðàìà íà êðúãà „Ìèñúë“.
Íàé-çíà÷èòåëíèÿò ïðèíîñ íà îäåñêèÿ êðúã â îáëàñòòà íà ëèòåðàòóðàòà ñà ïîåòè÷åñêèòå îïèòè íà íåãîâèòå ïðåäñòàâèòåëè: òå ñúçäàâàò ìîäåëà íà áúëãàðñêàòà îðèãèíàëíà ïîåçèÿ, âúâåæäàò íîâè ñòèõîòâîðíè æàíðîâå, êàêòî è íîâî ñòèõîñëîæåíèå — ñèëàáîòîíè÷åñêîòî. È òúé êàòî ñïîìåíàòèòå ïîåòè÷åñêè îïèòè ñà ìèñëåíè îò ñâîèòå ñúçäàòåëè êàòî íîâàòîðñêè, òå íåìèíóåìî ïðèäîáèâàò åêñïåðèìåíòàëåí õàðàêòåð, çàùîòî
èçïðîáâàò ãðàíèöèòå è âúçìîæíîñòèòå íà åçèêà, óìåíèåòî äà ñå áîðàâè
ñ ïîåòè÷åñêèòå ìó ðåñóðñè.
Ïúðâàòà áúëãàðñêà ïîåìà „Ñòîÿí è Ðàäà“ (1845) èìà ïîä÷åðòàíî
äåìîíñòðàöèîíåí õàðàêòåð. Òÿ ñå îïèòâà äà îïðîâåðãàå òåçàòà íà
Þðèé Âåíåëèí, ÷å íîâîáúëãàðñêèÿò åçèê å íåñïîñîáåí äà ãåíåðèðà
ïúëíîöåííè ïîåòè÷åñêè òåêñòîâå, òúé êàòî ÷ëåííèòå ìó ôîðìè ñòåñíÿâàò

1
Çà Îäåñà êàòî êóëòóðíî ñðåäèùå âæ. Ëåêîâ, Ä. Ëèòåðàòóðà — îáùåñòâî — êóëòóðà. Ñ., 1982;
Ëåêîâ, Ä. Áúëãàðñêè âúçðîæäåíñêè ëèòåðàòóðíè è êóëòóðíè ñðåäèùà â ÷óæáèíà. Ñ., 1999. Àðåòîâ, Í. Áúëãàðñêîòî âúçðàæäàíå è Åâðîïà. Ñ., 1995; Äàìÿíîâà, Ð. Ðóñêàòà åïèñòîëàðíà è ïîåòè÷åñêà òðàäèöèÿ è Îäåñêèÿò ëèòåðàòóðåí êðúæåö. — Ëèòåðàòóðíà ìèñúë, 1983, ¹ 5.

19

âúçìîæíîñòèòå íà ðèìàòà.2  Òàêà ïîåìàòà íà Í. Ãåðîâ ïðèåìà ïðåäèçâèêàòåëñòâîòî äà áúäå àêî íå åäèíñòâåíîòî, òî ïîíå ïúðâîòî óñïåøíî ðåàëèçèðàíî äîêàçàòåëñòâî (êàòî ñå èìà ïðåäâèä òðîãàòåëíî íåëåïèÿò îïèò
íà Ñò. Èçâîðñêè), ÷å âñå ïàê „ñòàâàò ñòèõîâå íà áúëãàðñêè åçèê“. Îò äðóãà
ñòðàíà, âêëþ÷âàéêè ñå â òîçè ïîëåìè÷åí äèñêóðñ íà åïîõàòà, òåêñòúò íà
Ãåðîâ íà ñâîé ðåä ïðåäèçâèêâà ïîëåìèêè.  „Ìèñëè çà ñåãàøíîòî áúëãàðñêî ó÷åíèå“ (1847) Â. Àïðèëîâ, âåðîÿòíî íå ñúâñåì îáåêòèâíî, íàìèðà,
÷å ñòèõîâåòå ñà „ìú÷íè“, „áåç ñÿêàêâà ñëàäîñò“3, à ðóñêèÿò ñëàâèñò Ñðåçíåâñêè, â åäèí î÷åðê çà ñúñòîÿíèåòî íà áúëãàðñêàòà êíèæíèíà, èçòúêâà,
÷å å ïî-äîáðå áúëãàðèòå äà èçäèðâàò íàðîäíè ïåñíè, îòêîëêîòî äà ïèøàò
„êðàéíî èçêóñòâåíè ñòèõîâå“ êàòî Í. Ãåðîâ, „çà êîèòî ñ âðåìå ó áúëãàðèòå ùå ñå íàìåðÿò è äàðîâèòè ïîåòè.“4  Çíà÷èòåëíî ïî-êúñíî íÿêîè èçñëåäîâàòåëè íà âúçðîæäåíñêàòà ëèòåðàòóðà ñúùî ùå äåìîíñòðèðàò àìáèâàëåíòíî îòíîøåíèå êúì òåêñòà.5  Ìàêàð äà ïðèçíàâà, ÷å ïîñâåùåíèåòî êúì
2
Òîçè âúçãëåä å èçêàçàí îò Þ. Âåíåëèí â êíèãàòà ìó „Î çàðîäûøå íîâîé áîëãàðñêîé ëèòåðàòóðû“ (1838). Ñïîðåä ïðåâîäà íà Ì. Êèôàëîâ òîé çâó÷è òàêà: „Êàêâî ùå ïðèäîáèÿò ïîêðîâèòåëè
ñåãà: àò, òà, òî èëè î? Íèùî äðóãî, ñàìî òîâà, ÷å Áîëãàðå íå ùà äà ìîæàò äà ïèøàò ñòèõîâå ñîñ
ðèòìè, àêî ñè÷êèÿ ñóùåñòâèòåëíè èìåíà è âñè÷êèè ïàäåæè ùà èìàò òîêî òðè (!!!) îêîí÷àíèÿ: àò,
òà, òî! Àêî å äîøëî âðåìÿ íàðîäó äà ñÿ ôàíå çà íàóêà, àêî ñÿ å ðàçöåïèë íåãîâèé ÿçèê íà íÿêîëêî
ðå÷åíèÿ, àêî å ïîòðåáíî äà ñÿ èçáåðå åäíî îò íèõ çà ñëîâåñíîñò, òîãàçè íèêîé îò òèèçè ïîêðîâèòåëè íåìà ïðàâíèíà äà íàòîâàðÿ äðóãàãî ñîñ ñâîå ðàçâàëåíî ðå÷åíèå.“ Âæ. Âåíåëèí, Þ. Çàðàäè
âîçðîæäåíèå íîâîé áîëãàðñêîé ñëîâåñíîñòè èëè íàóêè. Ïðåâ. Ì. Êèôàëîâ. Áóêóðåù, 1842.
3
 êíèãàòà ñè Â. Àïðèëîâ îòáåëÿçâà: „Äðóãèé ó÷åíèê íà Îäåñêèÿò ëèöåé (ïðåäè òîâà å
ãîâîðèë çà Ã. Áóñèëèí — À.À.), ã. Í. Ãåðîâ, âîçèìå æåëàíèå äà ïîäàðè ñîó÷åíèöèòå ñè ðóñè ñ íåùî
áúëãàðñêî è òàêà èçìèñëè äà ïðåïðàâè åäíà áúëãàðñêà ïåñíÿ íà áúëãàðñêè ðèòìè. Ðåâíîñòòà ìó
ãîëÿìà, íî îïèòíîñòòà ìó ìëàäà. Ñòèõîâåòå ìó, êàòî íåðàâíè, ñòàíàõà ìú÷íè, áåç ñÿêàêâà ñëàäîñò. Çà äà ãè óëåñíè, ïðèäóìà íîâî ïðîèçíèøåíèå íà ÿ-òà è h-úò. Àêî ñåêè ñòèõîñëîæåö
ïîñëåäóâà íåãîâ ïðèìåð, ïðîùàâàéòå ñÿ ñ àçáóêàòà.“ Âæ. Àïðèëîâ, Â. Ñú÷èíåíèÿ. Ñ., 1968, ñ. 193.
4
Öèò. ïî: Àðíàóäîâ, Ì. Ïîåòè è ãåðîè íà Áúëãàðñêîòî âúçðàæäàíå. Ñ., 1965, ñ. 75.
5
Ñïîðåä Ãåîðãè Ãðóäåâ, íàïðèìåð, âúïðåêè „âíåñåíèòå íîâè åëåìåíòè“, „Í. Ãåðîâîòî
ñòèõîòâîðåíèå íå èçäúðæà êðèòèêà. Ëèðè÷íèÿò õàðàêòåð íà íàðîäíàòà íè ïåñåí òóê å çàìåíåí
ñ ðàçëÿíà ïîâåñòâîâàòåëíîñò. Ñãúñòåíîñòòà è ïðîñòîòàòà íà èçðàçà â íàðîäíàòà íè ïåñåí ñà
çàìåíåíè ñ ïðîâëå÷åíîñò è èçîáèëèå îò åïèòåòè — â öåëè 210 ñòèõà. Öåëè äåñåòîñòèøèÿ ñà
ïåðèôðàçà íà ïðåäèøíè òàêèâà. Âñè÷êî õóáàâî îò ìîòèâà íà íàðîäíèÿ ãåíèé å çàäóøåíî ñ
èçîáèëèå îò äóìè (...) Ðèìàòà å íåâúçìîæíà — áåäíà è èçêóñòâåíà (...) Ñ òîâà, ÷å Í. Ãåðîâ å ñúçäàë
îðèãèíàë — 10-ñòèøíà êîìáèíàöèÿ íà 7, 8 è 9-ñðè÷íè ñòèõà, òîé íå å èçëÿçúë ñ ïëþñ, òúé êàòî
òå ñà íååñòåñòâåíî ñúçäàäåíè è áåçäóøíè (...) Í. Ãåðîâ íå å âëîæèë èíäèâèäóàëíîñò â îáðàáîòêàòà íà íàðîäíèÿ ìîòèâ. Êàòî å çàïàçèë âúíøíîòî ñõîäñòâî ñ íåãî, íå ìó å âäúõíàë äóøà è
çàòîâà êðàÿò íà ñòèõîòâîðåíèåòî, ìàêàð è äà å êàòî â íàðîäíèòå ïåñíè, íî äîêàòî â òÿõ
÷óâñòâàìå ñáëèæåíèå íà äóøè, çà êîèòî æåëàíèåòî äà óìðàò å ñòèõèåí ñòðåìåæ äà æèâåÿò, îò Í.
Ãåðîâîòî ñòèõîòâîðåíèå âåå õðèñòèÿíñêèÿò ìîðàë, ÷å ñòðàæäóùèòå ùå æèâåÿò â áëàæåíñòâî íà
îíÿ ñâÿò. Í. Ãåðîâ êàòî íå å ñìîãíàë äà äàäå èíäèâèäóàëåí îòåíúê íà íàðîäíèÿ ìîòèâ, íå å
óñïÿë è äà ñå äîáëèæè äî õóáîñòèòå ìó, êàòî ãî å ðàçëÿë â åäíî áåçêðàéíî ìîðå îò äóìè, áåç äà
äàäå íóæíàòà íàñîêà íà òå÷åíèåòî.“ Âæ. Ãðóäåâ, Ã. Ëþáîâ è ñìúðò — íåðàçäåëíè (íàðîäåí
ìîòèâ â ëèðèêàòà íè) — Íàöèîíàëíà ëèòåðàòóðà. Ñ., 1918, ñ. 143.
Çíà÷èòåëíî ïî-áëàãîñêëîííà å îöåíêàòà íà Ì. Àðíàóäîâ çà òåêñòà, ñïîðåä êîãîòî „èçîáùî
âçåòî, ïîåìàòà èçäàâà äîñòà òåõíè÷åñêè ãðåøêè è èìà ìíîãî ñëàáè ìåñòà, êîéòî ñà âïðî÷åì äîáðå
îáÿñíèìè èç ïðåäïîñòàâêèòå íà ëèòåðàòóðàòà íè â òîâà âðåìå. Ãåðîâ íå å ìîãúë äà ñå ïîëçâà îò
íèêàêâè äîìàøíè îáðàçöè, è êîìàé âñè÷êî å íåãîâ ñîáñòâåí òðóä, íåãîâî ñîáñòâåíî äîñåùàíå çà
ïîåòèêà è ñòèëèñòèêà íà áúëãàðñêè åçèê. À òîâà òðÿáâà äà íè íàêàðà äà îöåíèì âèñîêî çàñëóãàòà
ìó, ùîì íèêîé äðóã íå å äðúçâàë äà èçëåçå ñ òàêúâ îáìèñëåí îïèò.“ Âæ. Àðíàóäîâ, Ì. Íàéäåí
Ãåðîâ è íà÷åíêèòå íà áúëãàðñêà ïîåçèÿ â XIX â. — Ó÷èëèùåí ïðåãëåä, 1923, ¹ 10.

20

ïîåìàòà å „ïúðâîòî îðèãèíàëíî áúëãàðñêî ñòèõîòâîðåíèå, êîåòî å èçäúðæàíî äî èçâåñòíà ñòåïåí âúâ ôîðìàëíî îòíîøåíèå è íå å ëèøåíî îò ïîåòè÷íîñò“6, Á. Ïåíåâ íàìèðà, ÷å â îñòàíàëàòà ñè ÷àñò „ïîåòè÷åñêèÿò òåêñò
ñå ðàçãðúùà â îïàñíà áëèçîñò äî ôîëêëîðíèÿ“7, êîåòî äèñêðåäèòèðà ïðåòåíöèÿòà ìó çà åìàíöèïèðàíîñò ñïðÿìî íàðîäíîïåñåííèÿ ìîòèâ çà „íåðàçäåëíèòå âëþáåíè“. Ïîäîáåí âúçãëåä âåðîÿòíî å èíñïèðèðàí è îò èçêàçâàíå íà ñàìèÿ Ãåðîâ ïðåä Èâ. Øèøìàíîâ, ÷å ïðè íàïèñâàíåòî íà òåêñòà å èìàë ïðåäâèä êîíêðåòåí íàðîäíîïîåòè÷åñêè îáðàçåö.
Àëà ïîåìàòà „Ñòîÿí è Ðàäà“, êàêòî ùå âèäèì, íå å ñâîäèìà äî èìèòàöèÿ íà ôîëêëîðåí ïúðâîèçòî÷íèê.  ñòðóêòóðíî îòíîøåíèå òÿ ñå ñúñòîè îò äâå íåñúîòâåòíè ïî îáåì, îòíîñèòåëíî ñàìîñòîÿòåëíè ÷àñòè, êîèòî, îñâåí ÷å çàÿâÿâàò ìåæäóòåêñòîâà àêòèâíîñò, ïðåáèâàâàò è â ñèòóàöèÿ íà êîíôëèêòíî ñúæèòåëñòâî. Ïúðâàòà, ïîâëèÿíà îò ìîäíèÿ çà âðåìåòî æàíð íà ïîñâåùåíèåòî (êîåòî, îò ñâîÿ ñòðàíà, ïðåäèçâèêâà àñîöèàöèè ñ ïîåìèòå íà Ïóøêèí è Ëåðìîíòîâ), åêñïëèöèðà âïèñàíîñòòà ñè â
îïðåäåëåíà êóëòóðíà ìàòðèöà, êîÿòî îòïðàùà êúì ãàëàíòíàòà èçòúí÷åíîñò íà ñàëîííàòà àòìîñôåðà:
Íå ñúì óâèë àç êèòêà öâåòå
äà äàì íà Òâîÿ õóáîñò äàð,
òà äà Òè âëÿçà ó ñúðäöåòî
ñ íàðîäåí íàø îáè÷àé ñòàð;
à âäîõíîâåí ñ ëþáîâ àç æèâà,
â äóøà ñè âäèãíàõ Òåáå òðîí,
è íà îò ñðúäöå, áåç ïðîòèâà,
òåá æàëíà ïåñåí çà ïîêëîí.
Ìåòíè Òè ìåíå î÷è ÿñíè,
êúì ìåí ñè ñðúäöå îáúðíè,
òà äà çàïååì ïåñíè êðàñíè
íà âåñåëè ÷åñòèòè äíè!8 
Öèòèðàíèÿò ëèðè÷åñêè òåêñò çàïî÷âà ñ äåìîíñòðàòèâíî çàãúðáâàíå íà òðàäèöèÿòà, ïðèïîçíàòà ⠄êèòêàòà öâåòå“, êîÿòî òðÿáâà äà áúäå
çàìåíåíà îò „æàëíà ïåñåí çà ïîêëîí“. Òîâà îçíà÷àâà çàìÿíà íà îáè÷àéíàòà îáðåäíîñò ñ íîâà ðèòóàëíîñò, êîÿòî îòïðàùà êúì ñôåðàòà íà
èçêóñòâîòî, ñõâàùàíî ïî-ñêîðî â èçêîííèÿ ìó ñìèñúë íà òåõíå, ò.å.

Ïåíåâ, Á. Èñòîðèÿ íà íîâàòà áúëãàðñêà ëèòåðàòóðà. Ò. 2. Ñ., 1977, ñ. 272.
Ðàäåâ, Èâ. Èñòîðèÿ íà áúëãàðñêàòà ëèòåðàòóðà ïðåç Âúçðàæäàíåòî. Âåëèêî Òúðíîâî,
1997, ñ. 210.
8
Ãåðîâ, Í. Ñòîÿí è Ðàäà. Ñòèõîòâîðåíèå íà Íàéäåíà Ãåðîâ. Ïå÷àòàíî â òèïîãðàôèè
À. Áðàóíà. Îäåñà, 1845.
6
7

21

èçêóñíîñò, ìàéñòîðñòâî; ïîåòè÷åñêî óìåíèå äà ñå ñú÷èíÿâàò èñòîðèè.
Òàêà, âìåñòî òðàäèöèîííàòà ïðåäìåòíîñò (êàêâàòî å öâåòåòî, âúïðåêè
âñè÷êè ðîìàíòè÷íè êîíîòàöèè, êîèòî ãî îáãðàæäàò), ãàëàíòíèÿò ëþáîâíèê, êîéòî å ñóáåêòúò íà ëèðè÷åñêèÿ èçêàç â òàçè ÷àñò íà ïîåìàòà,
ïîäàðÿâà íà âúçëþáåíàòà ñè íåùî òîëêîâà íåìàòåðèàëíî è åôèìåðíî,
êàêâîòî å ñòèõúò, íàðå÷åí ïî îïðåäåëåíè ïðè÷èíè „ïåñåí“. Ñòàâà ÿñíî, ÷å ðàçãëåæäàíèÿò òåêñò ñå âïèñâà â ñèòóàöèÿ, â êîÿòî „ïèñàíåòî íà
ñòèõîâå ðåïðåçåíòèðà ñàìîòî ñåáå ñè“, „ïîïàäà â ñïèñúêà íà òåìèòå íà
íîâîáúëãàðñêàòà ïîåçèÿ.“9 Ñïîðåä Í. Ãåîðãèåâ òàçè ñèòóàöèÿ å îáè÷àéíà
çà âúçðîæäåíñêàòà ëèòåðàòóðà, êîÿòî ïî ïðàâèëî ñå îòëè÷àâà ñ ìåòàòåêñòîâè, ñàìîíàáëþäàòåëíè ïëàñòîâå.10 Â äèàõðîíåí ïëàí ïðîöåñúò âåðîÿòíî çàïî÷âà ñ åäèíñòâåíîòî èçâåñòíî çàñåãà áúëãàðñêî ñòèõîòâîðåíèå îò
XVII â. — òåêñòúò íà Ñòåôàí Ëîâåøêè „Àêî Áîã ïîìàãà“ (1655), ïîìåñòåí
â ïðåïèñ íà „Ãðàììàòèêà ñëàâåíñêèÿ ïðàâèëíîå ñèíòàãìà“ (1619) íà óêðàèíñêèÿ ôèëîëîã Ìåëåòèé Ñìîòðèöêè.  ñòèõîòâîðåíèåòî íà Ñò. Ëîâåøêè „òâîð÷åñêèÿò àêò îñúçíàòî å íàçîâàí „ñòèõè ñëàãàòè“11 („Äàíèèë íàñ
ñòèõè ñëàãàòè íàêàçóåò“12) è òîâà òåðìèíîëîãè÷íî ñëîâîñú÷åòàíèå çà
îçíà÷àâàíå íà íåêàíîíè÷íè ñòèõîòâîðíî îðãàíèçèðàíè òåêñòîâå å ïðåäïî÷åòåíî ïðåä ïî-ïîïóëÿðíèòå çà ïúðâàòà ïîëîâèíà íà XVII â. íàçâàíèÿ
êàòî „äâîåñòðî÷èå“, „äâîåñòðî÷íèå êðàåñîãëàñèÿ“, âçàèìñòâàíîòî „âèðøè“; „ãðàíåñà“, „ïðåä÷èííîå ãðàíåñèñëîâèå“, „êðàåãðàíåñèå“ è ò.í. Ìîæå äà ñå äîïóñíå, ÷å äâà âåêà ñëåä òåêñòà íà Ñò. Ëîâåøêè, èçïîëçâàíèÿò
îò íåãî òåðìèí âå÷å å íàëîæåí óñòîé÷èâî â ëèòåðàòóðíîòî íè ïðîñòðàíñòâî, ïðè òîâà ñ êîíîòàöèèòå íà íîâàòîðñòâî è ïðåñòèæíîñò. Íàçâàíèåòî
ïåñåí, ìàêàð è ïîïóëÿðíî, à ïîíÿêîãà è äîïúëâàùî òåðìèíà „ñòèõîòâîðåíèå“ (íàïð. â êíèãàòà íà Ï. Îäæàêî⠄Íàóêà çà ïåñíîòâîðñòâî è ñòèõîòâîðñòâî“ — 1871; èëè â ñáèðêàòà „Ïåñíè è ñòèõîòâîðåíèÿ îò Áîòéîâà è
Ñòàìáîëîâà“ — 1875), âñå ïîâå÷å ñå ìèñëè êàòî òðàäèöèîííî ïîíÿòèå, îòïðàùàùî êúì ôîëêëîðíàòà êóëòóðà.
Âúïðîñúò, êîéòî ñëåäâà äà áúäå çàäàäåí, å çàùî â òîâà ïîñâåùåíèå
Í. Ãåðîâ å ïðåäïî÷åë òðàäèöèîííîòî „ïåñåí“ („æàëíà ïåñåí çà ïîêëîí“),
ñëåä êàòî àìáèöèîçíàòà ïðîãðàìà íà òåêñòà âêëþ÷âà äåìîíñòðàöèÿ íà
ñòèõîòâîðíè óìåíèÿ, ñú÷èíÿâàíåòî íà ñòèõîâå, ïðè òîâà ñèëàáîòîíè÷åñêè (çà òîâà ñâèäåòåëñòâà è çàãëàâèåòî íà òâîðáàòà: „Ñòîÿí è Ðàäà.
Ñòèõîòâîðåíèå (ê.ì.-À.À.) íà Íàéäåíà Ãåðîâ“). Îòãîâîðúò íà âúïðîñà
îòïðàùà êúì ñòàòóòà íà ãîâîðåíåòî íà ëèðè÷åñêèÿ ñóáåêò. Èçãëåæäà

Ñòàíåâà, Ê. Ãëàñîâå íà Âúçðàæäàíåòî. Ñ., 27.
Âæ. ïî òîçè âúïðîñ Ãåîðãèåâ, Í. Îò „Ùå ñè âèêíà ïåñåíòà“ êúì „Èñêàì äà íàïèøà
äíåñ ïîåìà“ — Ñòî è äâàäåñåò ëèòåðàòóðíè ãîäèíè. Ñ., 1992. Êàêòî è: Ãåîðãèåâ, Í. Òåçèñè ïî
èñòîðèÿòà íà íîâàòà áúëãàðñêà ëèòåðàòóðà — Ëèòåðàòóðíà èñòîðèÿ, 1987, êí. 16. 
11
Ìèë÷àêîâ, ß. Ðèìàòà â áúëãàðñêàòà âúçðîæäåíñêà ïîåçèÿ. Ðàçâîé è òèïîëîãèÿ. (Äèñåðòàöèÿ, 1988).
12
Âæ. ïóáëèêàöèÿòà íà ñòèõîòâîðåíèåòî íà Ñò. Ëîâåøêè â: Äèëåâñêè, Í. Íåèçâåñòíî
ñòèõîòâîðåíèå íà öúðêîâíîñëàâÿíñêè åçèê â áúëãàðñêè ðúêîïèñ îò 1666 ã. — Èçâ. íà Èíñòèòóòà çà áúëãàðñêè åçèê, 1962, êí. 8.
9

10

22

åçèêîâîòî ìó ïîâåäåíèå ñå îïðåäåëÿ îò îñîáåí êóëòóðåí êîä (êîéòî ùå
íàðåêà êóðòîàçíî-ðèòóàëåí13, ïðè âñå ÷å íÿêîè èçñëåäîâàòåëè ïðåäïî÷èòàò îïðåäåëåíèåòî ñàíòèìåíòàëåí), âêëþ÷âàù óïîòðåáàòà íà äóìè
è ñëîâîñú÷åòàíèÿ êàòî: „âäîõíîâåí ñ ëþáîâ“, „òðîí“, „ïîêëîí“ è ò.í.
Ìîæå äà ñå ïðåäïîëîæè, ÷å ëåêñåìàòà „ïåñåí“ ïîïàäà â ñúùèÿ ñåìàíòè÷åí ðåä íà ãàëàíòíî-èçâèñåíèòå äóìè, êîèòî çàïî÷âàò äà ñå ñõâàùàò
êàòî ïîåòèçìè íà âðåìåòî.14 Åçèêîâîòî ïîâåäåíèå íà êóðòîàçíèÿ ëþáîâíèê íàñî÷âà êúì èäåÿòà çà îôîðìÿíåòî íà åäèí êîíñòàíòåí ñòèëîâ
ïëàñò, êîéòî äåñåòèëåòèÿ íàðåä ùå áúäå èçïîëçâàí çà èçðàçÿâàíå íà ëþáîâíàòà ñèòóàöèÿ. Òîçè ñòèëîâ ðåãèñòúð âêëþ÷âà ëåêñèêà, ìèñëåíà êàòî
Âúâåæäàéêè òîâà ïîíÿòèå, õàðàêòåðèçèðàùî îïðåäåëåí òèï êóëòóðíî ïîâåäåíèå â çàïàäíîòî ñðåäíîâåêîâíî îáùåñòâî, íÿìàì çà öåë äà îáâúðçâàì áúëãàðñêîòî ëèòåðàòóðíî ðàçâèòèå ñ
÷óæäè çà íåãîâàòà ñïåöèôèêà ìîäåëè. ßñíî å, ÷å áúëãàðñêàòà ñîöèîêóëòóðíà ñèòóàöèÿ íå ïîçíàâà íèòî ðèöàðñêî-èçèñêàíàòà ìàíèåðíîñò íà äâîðöîâîòî îáùåñòâî, íèòî ìîæå äà áúäå ïðèîáùåíà êúì èäåîëîãèÿòà íà òîâà ÷óæäî, è êàòî òîïè÷íîñò, è êàòî õðîíîëîãèÿ, êóëòóðíî ÿâëåíèå.
Óïîòðåáàòà íà ïîíÿòèåòî „êóðòîàçåí“ â ñëó÷àÿ å ìåòàôîðè÷íà è îçíà÷àâà îïðåäåëåí ïîâåäåí÷åñêè ñòàíäàðò, îòïðàùàù êúì èçòúí÷åíîòî îáîæàíèå íà ëþáèìàòà, êúì ñòðàòåãèèòå íà ôëèðòà è ñïåöèôè÷íàòà ðèòóàëíîñò íà ëþáîâíàòà êîìóíèêàöèÿ. Îáèêíîâåíî ñå ñìÿòà, ÷å òîçè ïîâåäåí÷åñêè ìîäåë å èíñïèðèðàí îò ñàíòèìåíòàëíèÿ òèï ðåôëåêñèÿ, ïðåäïîëàãàùà êóëò êúì ÷óâñòâàòà è ÷óâñòâèòåëíîñòòà, êúì ñåòèâíèòå óñåùàíèÿ íà Àçà.  ïî-øèðîê ïëàí îáà÷å ïîâåäåíèåòî
íà ãàëàíòíèÿ ëþáîâíèê ìîæå äà áúäå îáâúðçàíî è ñ àêòóàëíèòå çà âúçðîæäåíñêàòà êóëòóðíà
ñðåäà ïðåñòèæíè ìîäåëè íà ñîöèàëíà àêòèâíîñò, íàìåðèëè èçðàç â ðàçïðîñòðàíåíèòå ïðåç
ïåðèîäà òåêñòîâå, ñúäúðæàùè ðåãèñòúð îò ïðàâèëà è ñúâåòè íà ò.íàð. bon ton, íà èçèñêàíîòî è
äåëèêàòíî ïîâåäåíèå â îáùåñòâîòî (ïîïóëÿðíîòî ñú÷èíåíèå „Õðèñòîèòèÿ“ íà À. Âèçàíäèîñ, êúì
êîåòî ñå íàñî÷âàò Ð. Ïîïîâè÷, Ê. Ôîòèíîâ è Õð. Ïàâëîâè÷; èëè òåêñòà „Ïúðâîíà÷àëíà íàóêà çà
äëúæíîñòèòå íà ÷îâåêà“ îò Ôð. Ñîàâå, ÷àñòè îò êîåòî ñà ïðåâåäåíè îò Í. Áîçâåëè è Åì. Âàñêèäîâè÷, îò Ñ. Ðàäóëîâ, Ò. Øèøêîâ, Ï. Ð. Ñëàâåéêîâ è äð.) Ðúêîâîäñòâàòà ïî ïðàêòè÷åñêà åòèêà,
ðàçïðîñòðàíåíè íå ñàìî â Áúëãàðèÿ, íî è â îñòàíàëèòå áàëêàíñêè ñòðàíè, âúçäåéñòâàò âúðõó
ôîðìèðàíåòî íà íîâè ñòåðåîòèïè è âêóñ êúì ìàíèåðíîòî, èçïúëíåíî ñ ðèòóàëíè óñëîâíîñòè
îáùóâàíå, êîåòî íàëàãà îòïå÷àòúê è âúðõó ÷àñò îò ëþáîâíèòå òåêñòîâå îò ïåðèîäà.  äèàõðîíåí
ïëàí, ñ ìàëêî ïîâå÷å ñìåëîñò, áèõìå ìîãëè äà ïðåäïîëîæèì, ÷å åäíà ñúùåñòâåíà îñîáåíîñò â
ïîâåäåíèåòî íà êóðòîàçíèÿ âëþáåí — îáîæàíèåòî è èçìîëâàíåòî íà ìèëîñò îò ëþáèìàòà — ñÿêàø
çíàå è „ïîìíè“ îòäàëå÷åíè âúâ âðåìåòî, àðõåòèïíè òåêñòîâå, êîèòî, áåç äà ñà ëþáîâíè, çàäàâàò
ìîäåëà íà ïëàòîíè÷íàòà êîïíåæíîñò. Ñòàâà äóìà çà îïðåäåëåíè ìàðèàíèñòêè òåíäåíöèè, êîèòî
â ïðàâîñëàâíàòà òðàäèöèÿ, ñ èçâåñòíà óñëîâíîñò, áèõà ìîãëè äà áúäàò îòêðèòè â ïðîèçâåäåíèåòî
íà Ä. Êàíòàêóçèí „Ìîëèòâà êúì Áîãîðîäèöà“, à ïî-êúñíî, â êàòîëè÷åñêèÿ êóëòóðåí ìîäåë, è â
ëèðè÷åñêèòå ïåñíè íà áúëãàðñêèòå ïàâëèêÿíè. (Âæ. ïî âúïðîñà: Ñòàí÷åâ, Êð. Ïîåçèÿòà íà áúëãàðñêèòå ïàâëèêÿíè. — Ëèòåðàòóðíà ìèñúë, 1975, êí. 1.
14
Òóê å ìÿñòîòî äà ñå ïðèïîìíè, ÷å âúçâèøåíèÿò îðåîë îêîëî äóìàòà „ïåñåí“ ñå çàïàçâà è â
ñëåäâàùèòå äåñåòèëåòèÿ. Çà æàíðîâîòî ñúçíàíèå íà êðúãà „Ìèñúë“ ñ ïîíÿòèåòî ñå âèçèðàò íå
ñàìî ëèðè÷åñêè ñòèõîòâîðåíèÿ, íî è ïðîçàè÷åñêè è äðàìàòóðãè÷åñêè òåêñòîâå, ÿâíî, çà äà ñå
îöåííîñòÿò ïî-âèñîêî â ëèòåðàòóðíàòà éåðàðõèÿ. Ñïîðåä òàçè ëîãèêà ä-ð Êðúñòåâ íàðè÷à „Äî
×èêàãî è íàçàä“ „ïåñåí, êîÿòî ñ ïúðâèòå àêîðäè çàâëàäÿâà ÷èòàòåëÿ è ãî äúðæè äîêðàé âúâ
âëàñòòà íà ñâîèòå îìàè è íå ìó äàâà äà ïîåìå äúõ“(Êðúñòåâ, Êð. Ñú÷èíåíèÿ. Ò. 1, Ñ., 1996, ñ. 82.);
Çà Ï. Ï. Ñëàâåéêîâ äðàìàòà íà Ï. Þ. Òîäîðî⠄Ãþðãà Ñàìîäèâà“ å „ïåñåí íà âúòðåøíàòà
ñâîáîäà“, êîÿòî „ñå ñúçäàâà ñàìî âåäíúæ, è òî íà ìëàäîñò“ (Ñëàâåéêîâ, Ï. Ñúáðàíè ñú÷èíåíèÿ
â îñåì òîìà. Ñ., 1958—1959, Ò.V, ñ. 204.); Çà ßâîðî⠄Ñàìîäèâà å ïåñåíòà íà âñè÷êè äîñåãàøíè
Òîäîðîâè ïåñíè“ (ßâîðîâ, Ï. Ê. Ñúáðàíè ñú÷èíåíèÿ â ïåò òîìà. Ñ., 1977—1979, Ò. IV, ñ. 25.)
Âæ. ïîâå÷å çà „ñâðúõöåííîñòíîòî“ æàíðîâî íàçâàíèå „ïåñåí“ â: Òèõàíîâ, Ã. Æàíðîâîòî
ñúçíàíèå íà êðúãà „Ìèñúë“. Êúì êóëòóðíàòà áèîãðàôèÿ íà áúëãàðñêèÿ ìîäåðíèçúì. Ñ.,
1998, ñ. 126—143.
13

23

„âèñîêà“, îòäàëå÷åíà îò áèòîâîòî ãîâîðåíå, êîÿòî îáèêíîâåíî îçíà÷àâà ðåàëèè, òðàäèöèîííî âúçïðèåìàíè êàòî „ïîåòè÷íè“:
ëóííà íîù, çâåçäè:
...Êàêâà êðàñíà ìåñå÷èíêà, / êàêâè íîùè ëþáîâíè15; ...Êàòî
èçãðÿ ìåñÿ÷èíêà / ñ ëèáåòî ñè äâàìèíêà /...âëÿçîõìå íà çàáàâà
/ â åäíà ìàëêà äúáðàâà16; ... À èç êëåïà÷è ëúùÿò ãëåäà÷è / êàê
íîù çâåçäè / è ìè ñúðöåòî êàê ñëúíöå â ëåòî / ãîðÿò ñ çàðè17;
...Èçãðåÿ íîùíàòà ëàìáàäà / ñðåáðè äúëáîêèòå äîë÷èíè ñâåòëèíà18; ... Íà çàïàä ïðèõîæäà çëàòíàòà ëóíà, / âå÷å îñëàáåëà,
ñ áëåäíà ñâåòëèíà19...
ïòèöè, ñëàâåé, ïåñåí:
...Îò ÿñíî íåáå êàê çîðíèöà, / òè ìåí ëúñíà è ìÿ îãðÿ./ È
àç, ëþáåçíà õóáàâèöå, / òåá ïåñåí îò ëþáîâ èçïÿõ20; ...Ñòîÿí
ñâèðè Ïåíêà ïåå. / Ñëàâåé âåäíî ñ íåéíèé ãëàñ / îò ãíåçäîòî
èì ïðèãëàñÿ21;...Ïåé, ïòèöå ëþáåçíà! / Íà ìîéòà äóøèöà /
ïðåñëàäêèÿò òâîé ãëàñ ìíîãî £ å ìèë. / Ñ òâîéòà ìåëîäèÿ
ïúëíè òàç’ ãîðèöà, / ãäåòî ñè ñå â íåÿ, ìèëèé, âúäâîðèë22 
ïðîëåò, ðîçè, ìàé:
... åäíà öâåòíà, â åäíà ðîñíà, / â åäíà õëàäíè÷êà ãðàäèíêà, / åäèí äåí íà ìàÿ ìåñåö / íàéäîõ ñè åäíà äðóæèíêà 23;
...Ñâåòëà ïðîëåò âúçñèÿ, / âñè÷êî âåñåë âèä ïðèÿ24; ...Ðîçà, ìèëà õóáàâèöå, / óïëåòè è ìåí âåíåö! / ...óêðàñè è ìîéòå ñòúïêè, / óäîñòîé ìå çà ïåâåö, / îòáåðè ìè ðîçè ñ ïúïêè / è îáâèé ñ
àëåí êîí÷åö25 ... è ò.í.

Ïèøóðêà, Êð. Ïåñåí. — Öàðèãðàäñêè âåñòíèê, 1849, 15 îêò., áð. 69.
Çàôèðîâ, Ñ. Åäíà âå÷åð ïðîõëàäíà. — Áëúãàðñêà ãúñëà. Öàðèãðàä, 1857.
17
Êàòðàíîâ, Í. Èç òâîè î÷è ñúëçà ñÿ òî÷è. — Öàðèãðàäñêè âåñòíèê, 1853, 30 ìàé, áð. 123.
18
Ñëàâåéêîâ, Ï. Ð. Ñòàðà ïëàíèíà. — Ñìåñíà êèòêà, Áóêóðåù, 1852.
19
Ëàçàðîâ, Ì. Çîðà. — Ðàçíà ëþáîâíà ïåñíîïåâêà, Áåëãðàä, 1858.
20
Ãðóåâ, É. Óâåðÿâàíèå. — Ãóñëèöà èëè íîâè ïåñíè. Áåëãðàä, 1858.
Ñëàâåéêîâ, Ï. Ð. Åëåãèÿ. — Öàðèãðàäñêè âåñòíèê, 1849, 06 àâã., áð.59. Ïóáëèêóâàíî è â
21
„Ðàçíà ëþáîâíà ïåñíîïåâêà“ íà Ì. Ëàçàðîâ (1858).
22
Ëàçàðîâ, Ì. Ñëàâåé è ïúòíèê. — Ðàçíà ëþáîâíà ïåñíîïåâêà, Áåëãðàä, 1858.
23
Çàôèðîâ, Ñ. Â åäíà öâåòíà...- Áúëãàðñêà ãúñëà. Öàðèãðàä, 1857.
24
Ëàçàðîâ, Ì. Ïðîëåò. — Ðàçíà ëþáîâíà ïåñíîïåâêà, Áåëãðàä, 1858.
25
Äðÿíîâåö, ß. Ðîçà. — Ïàê òàì.
15
16

24

 ðàçãëåæäàíèòå òåêñòîâå ñå âèæäà, ÷å ëþáîâíàòà ëèðèêà îò ïåðèîäà
âå÷å å êîíñòðóèðàëà ñâîé ñîáñòâåí åçèê, ñïîñîáåí äà îçíà÷è ðåàëèè, êîèòî ñå îòãðàíè÷àâàò îò âñåêèäíåâíîòî è äîðè îò íàöèîíàëíî-îçíà÷àâàùîòî ãîâîðåíå (äîêîëêîòî äóìè êàòî „òðîí“, „ïîêëîí“, àäðåñèðàíè äî ëþáèìàòà, íÿêàê òðóäíî ñå âïèñâàò â ïàòðèàðõàëíàòà áúëãàðñêà ìåíòàëíîñò).
Íåùî ïîâå÷å, òåçè ðåàëèè ÷åñòî ïúòè ñèãíàëèçèðàò ñâîÿòà ôèêöèîíàëíîñò è óñëîâíîñò, êîåòî å íåìèñëèìî çà ãîëÿìà ÷àñò îò âúçðîæäåíñêàòà
ïîåòè÷åñêà òåêñòîâîñò, îñîáåíî çà ò.íàð. äàñêàëñêà ïîåçèÿ, êîÿòî å „ïîåçèÿ ïî ïîâîä“, íàñî÷åíà êúì ðåàëíè ñîöèàëíî çíà÷èìè ñúáèòèÿ.
 ëèðè÷åñêîòî âñòúïëåíèå íà „Ñòîÿí è Ðàäà“ ãîâîðåùèÿò ñóáåêò íåäâóñìèñëåíî çàÿâÿâà ôèêöèîíàëíîñòòà íà ïîñëåäâàëèÿ òåêñò, íåãîâàòà ëèòåðàòóðíà íàïðàâà, äàðÿâàéêè íà âúçëþáåíàòà ñè „æàëíà ïåñåí“, êîÿòî ñ
íèùî íå ñèãíàëèçèðà, ÷å å äîñòîâåðíî ñúîáùåíèå çà ðåàëíî ñëó÷èëè ñå
ñúáèòèÿ. Âñúùíîñò, ñúáèòèÿòà, ïðåäñòàâåíè âúâ âòîðàòà ÷àñò íà ïîåìàòà,
èçãëåæäàò âúçìîæíè, íî ñàìî çà åäíà ìàêñèìàëíî îòäàëå÷åíà îò âðåìåòî
íà ñóáåêòà ñèòóàöèÿ, êîÿòî å ïàòðèàðõàëíà è ðåïðåñèâíà, è â òîçè ñìèñúë
÷óæäà íà êóðòîàçíî-ðàôèíèðàíèÿ ìó âêóñ. Òàçè ñèòóàöèÿ îòïðàùà êúì ìèíàëîòî, êúì ôîëêëîðíî-ïàòðèàðõàëíàòà êóëòóðà, ïðåäñòàâåíà ÷ðåç îáðåäíè è ðèòóàëíè äåéñòâèÿ (âçåìàíå íà êèòêàòà, ïîäãîòîâêà íà ãîäåæíè äàðîâå, ñâàòáà, ïîãðåáàëíî øåñòâèå è ò.í.), ÷ðåç ñþæåòíàòà ñòðóêòóðà íà
òåêñòà, èçãðàäåí ïîñðåäñòâîì ïîäáîð íà íàðîäíè ìîòèâè26 (ñðåùà íà âëþáåíèòå ïðè ÷åøìàòà, íåæåëàíî îæåíâàíå, áàëàäè÷åí çàâúðøåê „íåðàçäåëíè ñëåä ñìúðòòà“), à ñúùî òàêà ÷ðåç õàðàêòåðíè çà ôîëêëîðà ñòèëèñòè÷íè
êîíñòðóêòè è åïèòåòè („äåâîéêà ãèçäàâà è ìëàäà“, „ñòàðà ìàéêà“, „áåëè
ìåíöè“, „áèñåð áåë“, „òúíêà øèÿ“, „÷åðíè î÷è“, „÷åðíà çåìÿ“ è ò.í.). Ïðåäñòàâàòà çà òðàäèöèîííîòî ïàòðèàðõàëíî æèâååíå å âíóøåíà è ÷ðåç åêñïëèêàöèÿòà íà îïðåäåëåí êóëòóðíî-ïîâåäåí÷åñêè ìîäåë, ôèêñèðàí âúðõó ñëåäâàíåòî è íåîòêëîíåíèåòî îò ïðèåòèòå íîðìè è åòè÷åñêè ñòàíäàðòè, âúðõó
çà÷èòàíåòî íà ðîäèòåëñêèÿ àâòîðèòåò (â ñëó÷àÿ — âîëÿòà íà ìàéêàòà) è ïîòèñêàíåòî íà ñóáåêòèâíèòå ïîòðåáíîñòè è æåëàíèÿ. Ìîæå äà ñå äîïóñíå,
÷å ïîâåäåíèåòî íà ãåðîèòå (Ñòîÿí è Ðàäà) îò âòîðàòà ÷àñò íà òåêñòà
å êîíñòðóèðàíî êàòî àíòèòåòè÷åí ìîäåë íà ïîâåäåí÷åñêàòà ñòðàòåãèÿ, èçïîâÿäâàíà îò ãîâîðåùèÿ ñóáåêò â ïúðâàòà ÷àñò, êîéòî, îòäàäåí
íà ñëîâåñåí ôëèðò è ãàëàíòíè æåñòîâå, èçãëåæäà ìàëêî çàèíòåðåñîâàí îò
îáùåñòâåíèòå ñàíêöèè è òðàäèöèîííè àâòîðèòåòè. Ïîåìàòà íà Ãåðîâ, ñëåäîâàòåëíî, ïðåäñòàâÿ äâà òèïà ñóáåêòíîñò, äâå ðàçíîâèäíîñòè íà ëþáîâíî
ïîâåäåíèå — êóðòîàçíî-ðèòóàëíî è òðàäèöèîííî-ïàòðèàðõàëíî. Ïúðâèÿò ïîâåäåí÷åñêè ìîäåë, èçïîâÿäâàí îò ñóáåêòà â ïîñâåùåíèåòî, ñúùî å îáóñëîâåí îò íîðìè è èìïåðàòèâè, íî òå ñà îò äðóã, ñâåòñêè ïîðÿäúê, àêöåíòèðàù
âúðõó ðàçêðåïîñòåíîñòòà, êîìóíèêàòèâíàòà ãúâêàâîñò è èçèñêàíèòå ìàíèåÇà âúçäåéñòâèåòî íà ôîëêëîðíèòå ìîòèâè âúðõó òåêñòà íà Ãåðîâ âæ. Íèêîëîâà, Þ.
Íàðîäíîòî ïîåòè÷åñêî òâîð÷åñòâî è íîâîáúëãàðñêàòà ïîåçèÿ. — Âúçðîæäåíñêè óðîöè. Ïëîâäèâ, 1993, ñ. 57—58.
Êàêòî è: Íèêîëîâà, Þ. Òâîð÷åñòâîòî íà Íàéäåí Ãåðîâ è íà÷àëîòî íà ìîäåðíàòà ëèòåðàòóðà. — Ëèòåðàòóðà è Âúçðàæäàíå. Ïëîâäèâ, 1994, ñ. 239—243.
26

25

ðè.  òàçè ÷àñò íà òåêñòà ñóáåêòúò äåìîíñòðèðà ñâîÿòà àêòèâíà ïîçèöèÿ,
èçðàçÿâàùà ñå â íåäâóñìèñëåíîñòòà íà îïèòà ìó äà çàâëàäåå ëþáèìàòà, â
óäîâîëñòâåíîòî èçðè÷àíå íà êîïíåæè è æåëàíèÿ, êîèòî ñà îáãúðíàòè ñ åðîòè÷íà æåñòîâîñò. Òîé ìå÷òàå çà äóõîâíà è òåëåñíà áëèçîñò, çà ñïîäåëÿíå íà
„âåñåëè, ÷åñòèòè äíè“, êîèòî íå å çàäúëæèòåëíî äà áúäàò èçæèâÿíè â áðà÷íà îáâúðçàíîñò. Âòîðèÿò òèï ïîâåäåíèå, ÷èéòî íîñèòåëè ñà Ñòîÿí è Ðàäà,
ñå õàðàêòåðèçèðà ñ ÷óâñòâèòåëíîñò ñïðÿìî îáùåñòâåíèòå ñàíêöèè è òðàíñöåíäåíòíèÿ àâòîðèòåò. Åòî çàùî ëþáîâíèöèòå îò âòîðàòà ÷àñò íà òåêñòà
âÿðâàò â ñâåòîñòòà íà áðàêà è ìå÷òàÿò íà ëåãèòèìèðàò ëþáîâòà ñè ïðåä
õîðàòà è ïðåä Áîãà:
...Åäíî è äâàìàòà îò ìàëè
è äî ãîëåìè ñà æåëàëè:
äà äîéäå òîÿ ÷àñ ïî-ñêîðî
çà ðúêà äà ñÿ ïîâåäàò,
ïðåä Áîãà â öåðêâà è ïðåä õîðà
ñòîïàíå äà ñÿ íàðåêàò
Ïðàâè âïå÷àòëåíèå, ÷å òðàãè÷íàòà íåîñúùåñòâèìîñò íà òîâà æåëàíèå íå èíñïèðèðà àêòèâíîñò îò ñòðàíà íà ãåðîèòå. Ïàñèâíî-ïðèìèðåí÷åñêàòà ïîçèöèÿ, êîÿòî îïðåäåëÿ ñëåäâàíèÿ îò òÿõ ïîâåäåí÷åñêè ìîäåë,
áèâà èçîñòàâåíà åäâà â êðàÿ íà òåêñòà, êîãàòî Ñòîÿí, „çàáðàâèë ñðàì,
ïðèëèêà“, çà ïúðâè ïúò ñå ïðîòèâîïîñòàâÿ íà ðîäèòåëñêàòà âîëÿ, çà ïúðâè ïúò ïðîãîâàðÿ îòêðèòî, íî ãîâîðåíåòî ìó îòíîâî åêñïëèöèðà ðÿçêî
îòêàçàíà àêòèâíîñò, çàùîòî ãåðîÿò ïîæåëàâà íå äðóãî, à ñìúðòòà; òîé
ïðîãîâàðÿ, êîëêîòî äà çàÿâè æåëàíèåòî ñè çà óìèðàíå27:
Ñòîÿí çàáðàâèë ñðàì, ïðèëèêà,
èçâàäèë ïðúñòåí îò ðúêà,
ôúðëèë ãî ìàéöè è èçâèêà:
— Äà òè å áóëêàòà äðàãà,
òåá äà âåí÷àÿò ñ íåÿ, ìàëå,
÷å òè ñàìà ñè ÿ èçáðàëà,
òà Ðàäà, ìîéòà ïðúâíèíà
çàðîâè â ÷åðíàòà çåìÿ.
Óáèé è ìåí, åãà äâàìèíà
íà îíÿ ñâÿò ùåì îæèâÿ (...),
÷å ìåí áåç Ðàäà å òóê òåñíî,
à ñ íåÿ å è â ãðîá äîáðå (...)

Òàì, êúäåòî àç ñúçèðàì ïàñèâíîñò è ïðîëèâàíå íà ñúëçè, Ì. Êðúñòåâà, îáðàòíî,
ðàç÷èòà „êàòåãîðè÷íî çàÿâåí áóíò“ îò ñòðàíà íà ãåðîÿ; „íîâ ñþæåòåí äåòàéë ⠄Ñòîÿí è
Ðàäà“, äåòàéë, îòñúñòâàù èçöÿëî âúâ ôîëêëîðíèòå áàëàäè“, ìàðêèðàí îò „íåïîêîðñòâîòî íà
ñèíà“. Âæ. Êðúñòåâà, Ì. Îò ðàçïÿòèåòî äî ìðàêà. Êúì ñþæåòà íà áúëãàðñêèòå âúçðîæäåíñêè èäåíòè÷íîñòè. Ïëîâäèâ, 2001, ñ. 123.
27

26

Ñ òåç äóìè òîé ïàäíàë íà Ðàäà,
Ñúñ ñúëçè ãîðêè ÿ îáëÿë;
îò íåÿ áåç äà ñÿ îòâàäè,
òîé íà íîñèëîòî óìðÿë.
Àêî ëþáîâíèêúò îò ïúðâàòà ÷àñò íà ïîåìàòà çàÿâÿâà åðîòè÷íîòî ñè
æåëàíèå áåç èçëèøíè ïðåäðàçñúäúöè è æåñòîâå íà ïðèêðèòîñò, âúâ âòîðàòà
÷àñò íà òåêñòà ëþáîâòà íà ãåðîèòå å àñåêñóàëèçèðàíà è ñÿêàø îñâîáîäåíà
îò íþàíñà íà ôèçè÷åñêîòî âëå÷åíèå, çàùîòî å ñúîáðàçåíà ñ ïàòðèàðõàëíèÿ
åòè÷åí ðåãèñòúð, êîéòî ïåéîðàòèâíî èçîëèðà ñåêñóàëíîñòòà îò îñòàíàëèòå
ïðåæèâÿâàíèÿ êàòî „ñôåðà íà öèíè÷íîòî, íà ôèçèîëîãè÷åñêè íåïðèñòîéíîòî.“28 Çàáåëÿçâà ñå äîðè òåíäåíöèÿ êúì èçâåñòíî ñïèðèòóàëèçèðàíå íà
òåëåñíîòî, êúì äîáðîâîëíà àñêåçà â èìåòî íà ëþáîâòà,29 êîÿòî àêóìóëèðà
ìîòèâà çà ãàñíåùîòî, ñàìîïîãóáâàùî ñå òÿëî. Òîçè ìîòèâ å çàÿâåí â
íàòðàï÷èâîòî ïðåä÷óâñòâèå çà ñìúðò, êîåòî èçïèòâà Ñòîÿí („è ùàò äà ãî
çàðîâÿò ìëàä“, „ñúðäöå ìó ñÿ ïóêíà“, „çà÷òî ìó å âå÷ äà æèâåå“, „äà ñúõíà
â òîç ëúæîâåí ñâÿò“), êàêòî è â áîëåçíåíîòî çàëèíÿâàíå íà Ðàäà:
Îñìÿíà Ðàäà íå÷åñòèòà,
ìîëèëà ñÿ íîùÿ, äåíå
äà £ ñÿ ñêúñàò ñêîðî äíèòå,
äà ÿ ïîêðèå ÷åðíàòà çåìÿ,
äà íå äî÷àêà ëèáå ìèëî
äà èäå ñ äðóãà ïîä âåí÷èëî.
Èçñúõíàëî £ ëèöå áÿëî,
çàãóáèëà ñè õóáîñòòà,
î÷è £ ÷åðíè ïîòúìíÿëè,
çàìðåëè ñëàäêè £ óñòà
Òåíäåíöèÿòà êúì òðàíñöåíäèðàíå íà òåëåñíîòî äîñòèãà ñâîÿòà êóëìèíàöèÿ â áàëàäè÷íèÿ çàâúðøåê íà òåêñòà, â êîéòî òåëàòà íà ãåðîèòå
ïðåòúðïÿâàò ìåòàìîðôîçà è áèâàò âïèñàíè â åäíà íåàíòðîïîìîðôíà, íî
çà òîâà ïúê ïðèðîäíà îáåêòíîñò, êàêâàòî ñà äúðâåòàòà:
...íà îíÿ ñâÿò Ñòîÿí è Ðàäà
åäèí íà äðóã áèëè îòðàäà;
íà òîç ñâÿò íèì èç ãðîáîâåòå
èçíèêíàëè îò Áîãà äâå
âèñîêè êè÷åñòè äðúâåòà
è ñè ñÿ ñïëåëè âðúõîâå
Ïðîäàíîâ, Â. Ñåêñóàëíî ïîâåäåíèå è ñîöèàëíè íîðìè. — Ôèëîñîôñêà ìèñúë, 1981, ¹ 2, 3.
Ñïîðåä Ð. Áàðò àñêåòè÷íîòî ïîâåäåíèå å òèïè÷íî çà âëþáåíèÿ ñóáåêò â îïèòà ìó äà
âïå÷àòëè, äà èíñïèðèðà óñåùàíå çà âèíà, äà íàêàæå äðóãèÿ çà íåçàèíòåðåñîâàíîñòòà ìó. Â
òîçè ñìèñúë àñêåçàòà, ïðåäñòàâÿíåòî íà ñîáñòâåíîòî òåëåñíî èçëèíÿâàíå, å âèä øàíòàæ
ñïðÿìî îáè÷àíîòî ñúùåñòâî. Âæ. Áàðò, Ð. Ôðàãìåíòè íà ëþáîâíèÿ äèñêóðñ. Ñ., 1997.
28

29

27

Ìîòèâúò çà ïðåâðúùàíåòî íà õîðàòà â äúðâåòà âíóøàâà èäåÿòà çà
ïðîòèâîïîñòàâåíîñò ìåæäó ïðèðîäàòà (êàòî ïðîñòðàíñòâî íà ñëó÷èëàòà ñå ëþáîâ, íà åñòåñòâåíèòå êîíòàêòè) è êóëòóðàòà (êîÿòî áèâà ïðîâèäÿíà êàòî íåóþòíà, ðåïðåñèâíà ñïðÿìî ÷îâåøêîòî, ñôåðà íà íåïîñòèãíàòàòà ëþáîâ). Îíîâà, êîåòî ïàòðèàðõàëíàòà êóëòóðà ïðåäîõðàíÿâà,
ñàíêöèîíèðà è, â êðàéíà ñìåòêà, ïîãóáâà, áèâà ïîñòèãíàòî â ïðèðîäíàòà
èäèëè÷íîñò íà ñïëèòàùèòå êëîíèòå ñè äúðâåòà. Îò äðóãà ñòðàíà, ìåòàìîðôîçíèòå ïðîìåíè, íà êîèòî ñà ïîäëîæåíè ãåðîèòå, îòêëþ÷âàò èäåÿòà çà íàòóðôèëîñîôñêà áëèçîñò ìåæäó æèâîòà è ñìúðòòà, çà ïîâòîðíîòî
ðàæäàíå ÷ðåç ñìúðòòà, õàðàêòåðíî çà ìèòîëîãè÷íèÿ äèñêóðñ30. Àêòóàëèçàöèÿòà íà îïðåäåëåíè ìèòîëîãè÷íè ñòðóêòóðè îùå âåäíúæ ïîä÷åðòàâà àíòèòåòè÷íàòà ìîäåëíîñò íà äâåòå ÷àñòè íà òåêñòà. Ïðîòèâîïîñòàâÿíåòî å îòêðîèìî è â òåìïîðàëåí ïëàí — àêî ëþáîâíèêúò îò ïúðâàòà
÷àñò íà ïîåìàòà ïðåáèâàâà â åäíà ñúâðåìåííà çà íåãî ñèòóàöèÿ, êîÿòî
ïðåòåíäèðà çà ïðàâäîïîäîáíîñò, çà ïðåäñòàâÿíå íà ðåàëíî ñëó÷âàùè ñå
ñúáèòèÿ (îïèòà íà ñóáåêòà äà ïîñòèãíå ëþáîâíî åäèíåíèå ñ âúçëþáåíàòà), òî â ðàçêàçàíàòà îò íåãî èñòîðèÿ (âòîðàòà ÷àñò íà òåêñòà) å ìîäåëèðàíà ìèòîëîãè÷íàòà âèçèÿ çà åäíî öèêëè÷íî âðåìå, â êîåòî ñìúðòòà å
êîìïåíñèðàíà îò ïîâòîðíîòî ðàæäàíå ïîä íÿêàêâà íîâà (è íå çàäúëæèòåëíî ÷îâåøêà) ôîðìà.
Àêî ñå ñëåäâà ëîãèêàòà íà Þ. Ëîòìàí, ìîæå äà ñå äîïóñíå, ÷å âòîðàòà ÷àñò íà ïîåìàòà èìà õàðàêòåðà íà òåêñò â òåêñòà31, äîêîëêîòî â
íåÿ ñå çàäåéñòâà èãðîâîòî ïðîòèâîïîñòàâÿíå ìåæäó ôèêöèÿ è ðåàëíîñò.
Àêî ëèðè÷åñêîòî âñòúïëåíèå å òâîðåíèå íà àâòîðà, òî âòîðàòà ÷àñò
íà òåêñòà å ñúçäàäåíà îò ëèðè÷åñêèÿ ñóáåêò êàòî äàð êúì íåãîâàòà ëþáèìà. Ïîâèøåíàòà óñëîâíîñò, íåðåàëíîñòòà íà òàçè ÷àñò, å ïîä÷åðòàíà è îò îáñòîÿòåëñòâîòî, ÷å ÿ ïðåäõîæäà ìåòàòåêñòîâà çàÿâêà êàê
äà áúäå ïðåäñòàâåíà (êàòî „æàëíà ïåñåí“ â ÷åñò íà îáè÷àíàòà æåíà).
Ñëåäîâàòåëíî, àíòèòåòè÷íàòà ñòðóêòóðà íà ïîåìàòà, èçãðàäåíà ïîñðåäñòâîì îïîçèöèèòå: àêòèâíîñò — ïàñèâíîñò (íà ñóáåêòíàòà ïîçèöèÿ), ìîäåðíîñò — ïàòðèàðõàëíîñò (ñïðÿìî òèïà ìåíòàëíîñò), åðîòèçèðàíà æåñòîâîñò — àñåêñóàëíîñò (ñïîðåä òèïà ìîðàëíà íîðìàòèâíîñò), ñúâðåìåííîñò — ìèòîëîãè÷íî âðåìå (ïî îòíîøåíèå íà òåìïîðàëíàòà ïîëîæåíîñò);
ìîæå äà áúäå äîïúëíåíà îò îïîçèöèÿòà ôèêöèÿ — ðåàëíîñò, êîÿòî ìîäåëèðà ñïåöèôè÷íàòà ðèòîðè÷íà êîíñòðóêöèÿ „òåêñò â òåêñòà“, èçïîëçâàíà çà ïúðâè ïúò â ïîåçèÿòà íè èìåííî â ðàçãëåæäàíàòà ïîåìà.
Ïðåïëèòàíåòî íà äâàòà òåêñòà â òâîðáàòà íå ïðåäïîëàãà îáà÷å åäèíñòâåíî àíòèòåòè÷íî ðàçãëåæäàíå. Ñïîìåíàòèÿò âå÷å ñòèëèñòè÷åí ïëàñò,
âêëþ÷âàù èçèñêàíàòà ëåêñèêà íà ñàëîííèÿ êàíîí (ñúðöå, òðîí, ïîêëîí,
30
 àíòè÷íèÿ ìó âàðèàíò îáà÷å (ñðâ. íàïðèìåð ìèòà çà Àïîëîí è Äàôíà — Îâèäèé, Ìåòàìîðôîçè. Ñ., 1974, ñ. 33—36.) ïðåâðúùåíèåòî, ïðåäõîæäàíî îò ëþáîâíà íåñïîäåëåíîñò, ñå
îêàçâà åäèíñòâåíà âúçìîæíîñò çà ñïàñåíèå, çà íåäîñåãàåìîñò îò íàòðàïåíèòå ÷óâñòâà.  „Ñòîÿí è Ðàäà“, îáðàòíî, òî „ñëó÷âà“ ëþáîâòà, áëîêèðàíèÿ ïî-ðàíî êîíòàêò ìåæäó âëþáåíèòå.
31
Ïî âúïðîñà çà òàçè ðåòîðè÷íà êîíñòðóêöèÿ âæ. Ëîòìàí, Þ. Êóëòóðà è èíôîðìàöèÿ.
Ñ., 1992, ñ. 189—206; êàêòî è Ëîòìàí, Þ. Êóëòóðà è âçðèâ. Ñ., 1998, ñ. 77—90.

28

ñúëçè, ïåñåí, ëþáîâ....) îáåäèíÿâà è ñïîÿâà òåêñòîâèòå ñòðóêòóðè. È òúé
êàòî âòîðàòà ÷àñò íà ïîåìàòà ôóíêöèîíèðà êàòî ñëîâî, ðàçêàçàíî îò
ëèðè÷åñêèÿ ñóáåêò, òÿ íåìèíóåìî íîñè áåëåçèòå íà íåãîâîòî ïðåöèîçíî,
âúçâèøåíî ãîâîðåíå. Ìîæå äà ñå êàæå, ÷å åçèêîâîòî ïîâåäåíèå íà ëèðè÷åñêèÿ ñóáåêò å ðúêîâîäåíî îò ïðèíöèïà çà ðåäóöèðàíå íà ôîëêëîðíàòà
îáðàçíîñò è ñòèëèñòèêà, îò èäåÿòà çà åäèí êðèòè÷åí, ïðåîáðúùàù ïðî÷èò íà ïàòðèàðõàëíàòà òðàäèöèÿ, ñïðÿìî êîÿòî ñóáåêòúò å äèñòàíöèðàí
è îñòðàíåí. Íåãîâîòî ñëîâî ñå âìúêâà âúâ ôîëêëîðíàòà òúêàí íà òåêñòà è
â ðåçóëòàò íà òîâà âìåøàòåëñòâî òÿ áèâà ëèøåíà îò ñîáñòâåíàòà ñè çíàêîâîñò è ðèòóàëíîñò, íî çàòîâà ïúê ñíàáäåíà ñ ìîäåðíî, îáùî÷îâåøêî
çâó÷åíå (êîåòî àêòèâèçèðà åâðîïîöåíòðèñòêè ïîðèâè) è ñ ïñèõîëîãè÷åñêà
óïëúòíåíîñò íà îáðàçèòå (êîåòî êîìïåíñèðà ëåêîâàòàòà åäíîïëàíîâîñò
è ïðåäåëíà ÿñíîòà íà ôîëêëîðíèÿ ìîòèâ). Â ðåçóëòàò íà òåçè ïðîöåäóðè
ôîëêëîðíèÿò åçèê çàçâó÷àâà êàòî ÷óæäî ñëîâî, êàòî åëåìåíò îò äåêîðà,
íî íå è êàòî ñúùíîñòíà õàðàêòåðèñòèêà íà òåêñòà.
Ðàçáèðà ñå, íå áèâà äà ñå î÷àêâà, ÷å äèñêóðñèâíàòà íàìåñà íà ñóáåêòà âúâ ôîëêëîðíàòà ìàòðèöà ïðîòè÷à ãëàäêî è áåçïðåïÿòñòâåíî. Åïèçîäúò ñ òðúãâàíåòî íà Ðàäà êúì ÷åøìàòà ñâèäåòåëñòâà çà ñëîæíîòî è êîíôëèêòíî ñúæèòåëñòâî íà ìîäåðíè è ôîëêëîðíî ìàðêèðàíè åçèöè.  íà÷àëîòî íà åïèçîäà àêöåíòúò å ïîñòàâåí âúðõó âúòðåøíèòå ïðîòèâîðå÷èÿ, âúðõó ñòðàäàíèåòî, êîåòî ãåðîèíÿòà èçïèòâà ïðè âåñòòà çà ãîäåæà
íà ëþáèìèÿ £, ñëåä êîåòî, ãëåäíàòà òî÷êà ñå îòìåñòâà îò ïîëåòî íà
ñóáåêòíîñòòà è èíäèâèäóàëíîòî ïðåæèâÿâàíå, çà äà ñå âïèøå â àðõåòèïíàòà, ôîëêëîðíà ïðåäñòàâà çà îòèâàíåòî íà äåâîéêà íà èçâîð (÷åøìà):
Ñúñ ïëà÷ å ÷óëà Ðàäà ìèëà,
÷å òîé çà äðóãà å ãîäåí,
è ìíîãî ñúëçè èçðîíèëà;
à íàäâå÷åð â òîé ëþòèé äåí
ñòåãíàëà ñÿ è ñÿ íàåëà,
òà êàì ÷åøìà ñúñ ìåíöè áåëè
òðúãíàëà âåñåëà, çàñìÿíà,
åãà Ñòîÿíà ñðåùíå òàì,
òà êèòêàòà ñè îò Ñòîÿíà
äà çåìå, äà íå ÿ å ñðàì
Íåçàâèñèìî îò ñëîæíîòî ñãîâàðÿíå íà äâàòà òèïà åçèêîâîñò îáà÷å, â
ïîåìàòà íà Í. Ãåðîâ ôîëêëîðíîòî ñëîâî çà ïúðâè ïúò å ëèøåíî îò ñâîåòî äîìèíàíòíî ïðèñúñòâèå è å ïîñòàâåíî â ÷óæäà è íåóþòíà çà íåãîâàòà ñïåöèôèêà äèñêóðñèâíà ñðåäà. Èëè, êàçàíî ñ äóìèòå íà Ã. Ãà÷åâ, êàòî
ïðîèçâåäåíèå íà èíäèâèäóàëíîòî òâîð÷åñòâî, ïîåìàòà „Ñòîÿí è Ðàäà“
„âñìóêâà ôîëêëîðíàòà òðàäèöèÿ è ÿ ïðåâúçìîãâà îòâúòðå.“32 

32

Ãà÷åâ, Ã. Óñêîðåíî ðàçâèòèå íà êóëòóðàòà. Ñ., 1979, ñ. 329.

29

Ñòàâà ÿñíî, ÷å ïîåìàòà íà Í. Ãåðîâ å àìáèöèîçíî íàïèñàí òåêñò,
÷èÿòî ïðîãðàìà âêëþ÷âà ïðåîáðúùàíåòî íà îïðåäåëåíè óñòîé÷èâè êóëòóðíè ðåäîâå (ïàòðèàðõàëíàòà òðàäèöèÿ), ÷ðåç âïëèòàíåòî íà íîâè, ñèíõðîííè íà åâðîïåéñêîòî, îáðàçöè è åçèöè. Åêñïëèêàöèÿ íà òàçè òåíäåíöèÿ å âòîðàòà ÷àñò íà òåêñòà, êúäåòî ôîëêëîðíàòà òúêàí å ïîäëîæåíà íà
ñúùåñòâåíè òðàíñôîðìàöèè è ïîäìåíè, çà äà áúäå ñúçâó÷íà ñ íîâèÿ,
ìîäåðåí òèï ðèòóàëíîñò, çàëîæåíà â ïúðâàòà ÷àñò íà ïîåìàòà, ÷èéòî
íîñèòåë â íàé-ãîëÿìà ñòåïåí å ëèðè÷åñêèÿò ñóáåêò, èäåíòèôèöèðàù ñå
ñ ðîëÿòà íà êóðòîàçíèÿ ëþáîâíèê-ïðåëúñòèòåë, êîéòî ñ ïîåòè÷åñêîòî
ñè ìàéñòîðñòâî ñå îïèòâà äà âïå÷àòëè ëþáèìàòà. Âúïðîñúò, êîéòî ñëåäâà äà áúäå çàäàäåí, å çàùî òîé ðàçêàçâà èìåííî òàçè èñòîðèÿ è êàêâî
îáùî èìà òÿ ñúñ ñèòóàöèÿòà íà óõàæâàíå. Âåðîÿòíî ñàìèÿò ïîåòè÷åí
íàðàòèâ ñúäúðæà ïîäàòêè çà î÷àêâàíàòà ðåàêöèÿ íà àäðåñàòà (èçèñêàíàòà äàìà, çà êîÿòî å ïðåäíàçíà÷åíà èñòîðèÿòà) è îñúçíàâà âúçìîæíîñòòà
ñè çà êîíòðîë íà âúçïðèåìàòåëñêîòî ïîâåäåíèå.33 Ðàçêàçàíàòà èñòîðèÿ å
ïðåäñòàâåíà êàòî „äàð“ êúì ëþáèìàòà, à òîçè ïåðôîðìàòèâ, êàêòî çíàåì, ñúâñåì íå å áåçêîðèñòåí è íåâèíåí æåñò, òîé å „ñîöèàëíà ñòðàòåãèÿ,
àìáèâàëåíòíà, êàêòî âñÿêî ìåæäó÷îâåøêî îòíîøåíèå“34. Îñâåí ôîðìà
íà ñîëèäàðíîñò, äàðúò îçíà÷àâà îáâúðçâàíå, çàäúëæåíîñò êúì äàðóâàùèÿ. Ñ àêòà íà äàðóâàíåòî ëèðè÷åñêèÿò ñóáåêò ïîåìà ðîëÿòà íà ñúáëàçíèòåë, êîéòî âïëèòà åäíà ñòàðà è òúæíà èñòîðèÿ (ïîåòè÷åñêèÿ ðàçêàç çà
Ñòîÿí è Ðàäà) â èíà÷å íåïðèíóäåíèÿ äèñêóðñ íà ñàëîííîòî îáùóâàíå è
î÷àêâà äà ïîñòèãíå ëþáîâíî åäèíåíèå ÷ðåç íàðàòèâíèÿ £ ïîòåíöèàë (èíòåðåñúò, êîéòî ïðîâîêèðà ñàìàòà èñòîðèÿ), êàêòî è ÷ðåç íà÷èíà, ïî
êîéòî å òÿ ïðåäñòàâåíà. Ñúùíîñòíà õàðàêòåðèñòèêà íà òàçè èñòîðèÿ å
íàéíàòà òðàãè÷íîñò. Òÿ ðàçêàçâà çà ðàçáèòè ñúðöà, çà æåñòîêî ïðå÷óïåíè ëè÷íè ñúäáè è, âúïðåêè ìèòîëîãè÷íèòå ïîäàòêè çà ïðå-ðàæäàíåòî íà
ãåðîèòå â íÿêàêâè îòâúä÷îâåøêè ôîðìè, òàçè èñòîðèÿ å òúæíà, çàùîòî
çàâúðøâà ñúñ ñìúðò. Àêî ïðèåìåì òåçàòà íà Èâ. Äè÷åâ, ÷å ⠄îñíîâàòà
íà ÷îâåøêîòî ëåæè íåîáõîäèìîñòòà îò èäåíòèôèêàöèÿ ñ äðóãèÿ — áèëî
â óäîâîëñòâèåòî(...), áèëî â ñòðàäàíèåòî35 “, ìîæåì äà ïðåäïîëîæèì, ÷å
òðàãè÷íîñòòà íà ðàçêàçà áè ñëåäâàëî äà îòêëþ÷è ðåàêòèâíîñòòà íà ñú÷óâñòâèå ó âúçïðèåìàòåëÿ (ñâåòñêàòà äàìà, êîÿòî ñëóøà èñòîðèÿòà), íà
ñúïðè÷àñòíîñò êúì íåëåïàòà ñúäáà íà âëþáåíèòå ãåðîè. Ñïîðåä êëàñèôèêàöèÿòà íà Õ. Ð. ßóñ ñúñòðàäàíèåòî è ñú÷óâñòâèåòî ñà îñíîâíèòå ðåöåïòèâíè íàãëàñè, êîèòî ïðîâîêèðà ó âúçïðèåìàòåëÿ âñåêè òåêñò, ïðåä-

Ñïîðåä Â. Èçåð, çà äà áúäå óñïåøíà êîìóíèêàöèÿòà ìåæäó òåêñòà è ÷èòàòåëÿ / âúçïðèåìàòåëÿ, äåéíîñòòà íà ïîñëåäíèÿ òðÿáâà äà áúäå êîíòðîëèðàíà è îò òåêñòà. Âæ. Iser, W. Interaction
between Òext and Reader — The Reader in the Text, Princeton University Press, 1980, p. 110.
34
Äè÷åâ, Èâ. Äàðúò â åïîõàòà íà íåãîâàòà òåõíè÷åñêà âúçïðîèçâîäèìîñò. Ñ., 1999, ñ. 12.
Âæ. ñúùî òàêà òåîðåòè÷åñêàòà êîíöåïöèÿ çà äàðà íà Ìîñ, Ì. Äàðúò (ôîðìà è îñíîâàíèå çà
îáìåíà â àðõàè÷íèòå îáùåñòâà). Ñ., 2001.
35
Äè÷åâ, Èâ. Ïàê òàì, ñ. 11.
33

30

ñòàâÿù ïåðèïåòèèòå, ïðåç êîèòî ìèíàâàò äåëíè÷íèòå, íåñúâúðøåíè ãåðîè, êàêâèòî âñúùíîñò ñà Ñòîÿí è Ðàäà.36 Âúçäåéñòâèåòî íà òîçè ìîäåë
íà âúçïðèåìàòåëñêà íàãëàñà å ïîäñèëåíî îò åçèêîâîòî ïîâåäåíèå íà ñóáåêòà-ñúáëàçíèòåë, â ÷èÿòî ñòðàòåãèÿ òðàíñôîðìèðàíåòî íà ïàòðèàðõàëíèÿ êóëòóðåí êîä â íîâ òèï èçèñêàíà, êóðòîàçíà ñòèëèñòèêà ñïîìàãà
çà ïðèáëèæàâàíåòî íà òåêñòà êúì ñèòóàöèÿòà è ïîòðåáèòå íà íåãîâèÿ
àäðåñàò. Ðàçêàçâàùèÿò ñóáåêò â ïîåìàòà íà Ãåðîâ å íàÿñíî, ÷å íÿìà íèùî ïî-ñïëîòÿâàùî, íèùî ïî-ïðîâîêèðàùî áëèçîñò îò åäíà âúçäåéñòâåíà, òúæíî-ñàíòèìåíòàëíà èñòîðèÿ, àêòèâèçèðàùà èäåíòèôèêàöèîííè è
ñúñòðàäàòåëíè ïîðèâè.  íåãîâîòî èçèñêàíî, ãàëàíòíî ãîâîðåíå å çàëîæåíà óòîïè÷íàòà ïðåäñòàâà çà íåíàêúðíèìîñòòà è âñåñèëèåòî íà ñëîâîòî, ñïîñîáíî äà ìîäåëèðà âñÿêàêâè íàãëàñè, ñèòóàöèè è ÷óâñòâà, âêëþ÷èòåëíî è ëþáîâ.
Èäåÿ, ñúçâó÷íà ñ ðàçáèðàíèÿòà è íà ñàìèÿ Ãåðîâ, â ÷èÿòî òâîðáà
âÿðàòà âúâ âúçìîæíîñòèòå íà ïîåòè÷åñêèÿ åçèê, óäîâîëñòâèåòî îò àðòåôàêòíàòà ìó çíà÷èìîñò íàääåëÿâà íàä óñúìíåíîñòòà â ñïîñîáíîñòòà ìó
äà îçíà÷è ñâåòà. Óñúìíåíîñò, êîÿòî çàïî÷âà äà ñå ïðîêðàäâà â íÿêîè ïîêúñíè âúçðîæäåíñêè òåêñòîâå („Íå ïåé ìè ñå“ íà Ï. Ð. Ñëàâåéêîâ, íÿêîè
ñòèõîòâîðåíèÿ íà Õàð. Àíãåëîâ), çà äà ñå ïðåâúðíå â îñíîâåí ìîòèâ çà
ïîåçèÿòà íà ìîäåðíèçìà, â êîÿòî ðàçðèâúò ìåæäó äóìèòå è íåùàòà ñå
îñúçíàâà êàòî íåèçáåæåí.37 

36
Jauss, H. R. Levels of identification of Hero and Audience — New Literary History 5, 1974,
283—317.
37
Âæ. Ôóêî, Ì. Äóìèòå è íåùàòà. Ñ., 1992. Êàêòî è Steiner, G. Language and Silence. Essays
on Language, Literature and Inhuman. New York, 1967.

31

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful