You are on page 1of 511

.

ltar Mehmed'in kendi halknn ve Bat dnyasnn tarihinde oynad rol 'erlendirirsek deerlendirelim, Ortaa'n en nde gelen figrlerinden biri nkr edilemez bir gerektir. Bir hkmdar vo insan olarak kiilii hakknda, /naklarla Osmanl tarihilerinin yorumlar farkldr. Batllara gre, o zamana daha sonrasna ail ok sayda yazdan anlald kadaryla, II. Mehmed, jyunca bir ykc, kana susams canavar bir hkmdar, Hristiyanlk'n bas , bir Deccal'd. Bat, II. Mehmed'in lm haberiyle birlikte rahat bir nefes Bu en a/imli dmann lmnn ardndan yaplan kutlamalarn sonu cek gibiydi. St. Jean tarikat inin kurnaz ve uzak grl viskanlaryas o Caoursin, Rodos Svalyeleri'nin yapt bir toplantda, II. Mehmed'in aslnda a olmadn, lmnden sonra gereklesen byk depremin nedeninin yerin dibine, cehenneme inmesi olduunu sylemisti. Sonra sultann isledii ularn sralamaya girimiti. te yandan, f'atih gnmzde bile Trkler n sultanlarn en ycesi, dnya tarihinde esssi/ biri olarak grlmekledir, d zerine yazm olan Trkler ondan ne kadar sonra yasamsa, yurttalarna portre o kadar gz kamatrc olmutur. Gnmzde, normalde ok uzak olaylarnn ve. kiilerinin iyice silklemis ve yerlerini imdinin ya da yakin "

TV'de iddete hayr! iddet eleri ieren TV programlarn reklamlaryla destekleyen irketlerin rnlerini satn alma.
TV'de iddete sen de hayr de.

H u

V-

:.

V .

' m y M

II

rRfinapiL^s

"

ys

F a t i h

S u l t a n
\ c V a

H t e h r n e '
FRANZ BABINGER

7 rA IVI A K M n \ L \

FRANZ BABINGER

Osmanl tarihi konusunda almalaryla nl Alman tarihi ve dilci. 1891 ylnda Almanya'da dodu, 1967 ylnda Dra'ta (Arnavutluk) ld. Yksekrenimini Wrzbur ve Mnih'te tarih ve slam sanat konusunda yapt. Hindoloji ve Sami dilleri zerine doktorasn verdikten sonra ayn yl 1914'te gnll olarak stanbul'a gelerek buradaki Alman kararghnda almaya balad. anakkale, Kafksya ve Galiya cephelerinde bulundu. Filistin'de Cevat Paa'nm kurmay heyetinde grev ald. Savan bitiminde Almanya'ya dndkten sonra 1921'de Berlin niversitesi'nde Islami Bilimler doenti, ardndan da profesr_oldu. Naziler dneminde grevinden uzaklatrlnca Almanya'dan ayrlp birka ay konuk profesr olarak Bkre niversitesi'nde alt. 1947'ye kadar Ya'ta Trkoloji Enstits'nde grev yapt. Savatan sonra Almanya'ya dnd. Mnih niversitesi'nde Yakndou tarihi ve Trkoloji profesrl yapt. Babinger'in almalarnn byk blm Trk tarihi ve Trk dili zerinedir. 15.17. yzyllarda stanbul konulu resimler ve ressamlar zerine sanat tarihi kitaplar yazmtr. slam Ansiklopedisinde Trklerle ilgili pek ok maddeyi yine Babinger yazmtr. Babinger baz evrelerce tarafsz olmamak ve somut kantlar sunmamakla sulanmtr. En nl kitab stanbul'un fethinin 500. yl dolaysyla yazd Mehmed der Eborer un seine Zeit (Fatih Sultan Mehmed ve Zaman) bu nedenle epeyce tartmalara yol amtr. Babinger'in balca yaptlar unlardr: Stambuler Buchwesen im 18. J/rhundert (1919; 18. Yzylda stanbul'da Kitaplk), Schejch Bedreddin (1921; eyh Bedrettin), Die Frhosmanischen Jahrbcher des Urudsch (1925; Oru'un Erken Osmanl Dnemi Vakayinameleri), Die Geschichtsschreiber der Osmane' nund ihre Werke (1917; Osmanl Tarih Yazarlar ve Eserleri, Ankara, 1982), Eulija Tschelebi's Reiseuege in Kleinasien (1939; Evliya elebi'nin Kkasya'daki Gezi Yollar), Rumelische streifen (1937; Rumeli Aknlar), Vier Bauvorschlge Lianardo da Vinci's an Sultan Bajezid II (1952; Sultan Bayezid'e Leonardo da Vinci'nin Proje Teklifi). Babinger'in makalelerinden seksen Gneydou Avrupa Dernei tarafndan cilt olarak 1962, 1966 ve 1976 yllarnda baslmtr.

OLAK

BLMSEL

KTAPLAR

Fatih Sultan Mehmed ve Zaman - Mehmed der Eroberer und seine Zeit / Franz Babinger Notlandrlm ve gzden geirilmi ingilizce'sinden eviren: Dost Krpe Stiebner Verlag GmbH, Mnchen Olak Yaynclk ve Reklamclk Ltd. ti., 2002 "nsz" ve "dipnotlar", Princeton University Press'in zel izniyle yaymlanmtr. Bu yaptn btn haklar sakldr. Tantm iin yaplacak ksa alntlarn dnda yaymcnn yazl izni olmakszn hibir yolla oaltlamaz. xKurumsal kimlik danman: Serdar Benli Kapak tasarm: Ula Eryavuz Kapak uygulama:. M. Deniz orbacolu Kapak resmi: "Fatih" Nakka Sinan, Topkap Saray Mzesi. Dizgi dzeni: Goudy, 1 0 , 5 / 1 2 pt. Ofset hazrlk: Olak Yaynlar Bask: Olak Bask Hizmetleri Tel: (0-212) 612 73 05 Olak Yaynclk ve Reklamclk Ltd. ti. Genel ynetim: Senay Haznedarolu Yayn ynetmeni: Rait ava Zambak Sokak 29, Olak Binas, 80080 Beyolu-stanbul Tel: (0-212) 251 71 08-09, Faks: (0-212) 293 65 50 e-posta: oglak@oglak.com Beinci bask: 2003 ISBN 975 - 329 - 417 - 4

OLAK

BLMSEL

KTAPLAR

ve

ZAMANI
rrr

ngilizce basksndan eviren: Dost Krpe

fff

t-Wt".*r-"

i"-'-

NDEKLER
RESIM VE IZIMLERIN LISTESI 11 INGILIZCE BASKY YAYNA HAZRLAYANN NSZ 15 KSALTMALAR 20

MURAD'N TAHTA GETII DNEMDE OSMANL IMPARATORLUU 23 BIR EHZADE DOUYOR 30 BALKAN SEFERLERI - MACARLARN KAR SALDRS 34 VARNA HAL SEFERI 43 OCUK SULTAN 54 YUNANISTAN SEFERI 60 . MURAD'N SON YILLARI 67

Birinci Blm 23

. MEHMED'IN TAHTA SON KEZ DN 73 , BOAZII'NDEKI HISAR 82 KONSTANTINIYYE'NIN D 89 OSMANL IMPARATORLUU BAKENTININ YARATL 102 BAT'DAKI YANKLAR 114 OSMANLLAR EGE'DE ILERLIYOR 124 BELGRAD KUATMAS 131

kinci Blm 73

OSMANLLAR'N ARNAVUTLUK, SRBISTAN VE YUNANISTAN SEFERLERI 143 PAPANN BAT'Y BIRLETIRME ABALAR 157 PALAIOLOGOSLAR'N SONUNCUSU 162 DOU'DAKI MACERALARVETRABZON'UN D 170 PAPA ILE SULTAN 180 KAZKL VOYVODA VLAD 184

nc Blm 143

BOSNA'NN FETHI 195 VENEDIK'LE KAN SAVA 202 PAPANN BIR HAL SEFERI BALATMA ABALAR 209

Drdnc Blm 195

OSMANLLAR ADRIYATIK'TE 223 ANADOLU SEFERLERI 237 ERIBOZ'UN D 245 FATIH CAMII 255

UZUN HASAN BAT'YLA ITTIFAK YAPYOR 263 DOU'DA UZUN HASAN'LA SAVA 268 MAHMUD PAA'NN SONU 282 CENOVA'NN DOU AKDENIZTICARETINE LM DARBESI 294 OSMANL AKNCLAR VENEDIK VE AVUSTURYA KAPLARNDA 299 . MEHMED, EFLAK VE BODAN'DA 302 AKAHISARVE IKODRA KUATMALAR 308

Beinci Blm 263

SONUNDA VENEDIK'LE BAR 327 OSMANLLAR GNEYDOU ITALYA'YA INIYOR 335 RODOS'A YAPLAN BAARSZ SALDR 340 . MEHMED'IN SON SEFERLERI VE LM 345

Altnc Blm 317

FATIH SULTAN MEHMED'IN KIILII VE IMPARATORLUU 351 HKMDAR VE INSAN 351 DEVLETVE TOPLUM 369 SANAT, EDEBIYATVE BILIM 391 iv FATH SULTAN MEHMED VE BATI 4ie

Yedinci Blm 351

Ekler 427
HKMDARLAR VE PAPALAR LISTESI 429 ITALY4NCATERIMLER 431 III FATIH SULTAN MEHMED (1432-1481) VE ZAMAN / HALIL INALCK 433 V DIZIN 453

RESM VE HARTALARIN LSTES

Kapak

Renkli Resim II. Mehmed'in Portresi: Ayn dnemde yaam Sinan'n yapt dnlen-suluboya minyatr. Topkap Saray Mzesi, stanbul. Fotoraf: Nuri Temizsoylu. Mze Mdr Kemal 'n izniyle. Romen rakamlaryla numaralandrlm ve ayrca kitaba eklenmi resimler Edirne ve U erefeli Cami. Fotoraf: Mustafa Niksarl. Profesr Abdullah Kuran'n izniyle. Bursa. Fotoraf: Raymond Lifchez, fotorafnn izniyle. Manisa Camileri. Fotoraf: New York, Trk Turizm ve Enformasyon Brosu'nun izniyle.

1a Ib II

III a Fatih'in ilk kars (1449) Sitti Hatun . Greek Codex, s. 516, Biblioteca Mardana, Venedik. Fotoraf: Fiorenti, Venedik (yazarn koleksiyonundan) III b Sitti Hatun'un kardei Melik Arslan. Resim: Il'yle ayn kaynaktan. IV a Semendire. Fotoraf: Yazarn koleksiyonundan IV b Mistra. Fotoraf: Kevin Andrews,' Castles of the Mora adl kitabndan (Atina'daki American School of Classical Studies, Princeton, 1953), fig: 197, Bay Andrews'm izniyle. Va Amasya. Fotoraf: New York'taki Trk Turizm ve Enformasyon Dairesi'nin izniyle yaymlanmtr Vb VI VII VIII a VIII b Amasra. Fotoraf: Yazarn koleksiyonundan Tuna stndeki Golubac. Fotoraf: Yazarn koleksiyonundan. II. Mehmed'in klc. Topkap Saray Mzesi, stanbul. Fotoraf: Yazarn koleksiyonundan. Anadolu Hisar. A. Gabriel tarafndan yaplm rekonstrksiyon, Chateux turcs du Boshpore'dan (Paris 1943), Resim: A. Rumeli Hisar. A. Gabriel tarafndan yaplm rekonstrksiyon, Resim: B.

10

IX

Rumeli Hisar'nm, 1453 yl sralarnda Venedikli bir casus tarafndan izilmi kabataslak plan. Bkz. Babinger, "Ein Venedischer Lageplan der Feste Rumeli Hisary." La Bibliofilia (Floransa) 57 (1955), 188-195; A & A, II 184189'da yeniden yaymlanmtr. El yazmas, s. 641, Biblioteca Trivulziana, Milano. Fotoraf: Biblioteca Ambrosiana. Hz. Muhammed'e atfedilen hadis. Konstantiniyye'nin kara surlar. Fotoraf: Hirmer Fotoarchiv, Mnih. Fatih Sultan Mehmed'in topu ("anakkale Topu"). Bkz. Charles Aoulkes, "The 'Dardanelles' Gun at the Tower," Antiquaries Journal 10 (1930), 217227. Fotoraf: Londra evre Bilimi.

Xa Xb XI a

XI b "anakkale Topu" stndeki yaz. Fotoraf: Yazarn koleksiyonundan. . XII 16. yzylda stanbul. Bu el yazmasndaki resimler stne yakn zamanda yaplm bir alma iin bkz. Walter B. Denny, "A Sixteenth-century Architectural Plan of istanbul," Ars Orientalia 8 (1970), 49-63. Matrak Nasuh'un el yazmas, 16. yzyl. stanbul niversitesi Ktphanesi. Yazarn koleksiyonundaki (kayna belirsiz) renkli bir reprodksiyondan. Bizansllar'm Konstantiniyye'si (1422). ehrin plan Giuseppe Gerola tarafndan "Le Vedute di Constantinopoli di Cristoforo Boundelmonti"de ele alnmtr, Studi Bizantini e Neoellenici 3 (1931), 247-279. C. Buondelmonti, Liber nsularum Archipelogi, el yazmas, Biblioteca Marciana, Venedik.

XIII

XIV Trklerin Belgrad' kuatmas, 1456. Yazma, 15. yzyl. Topkap Saray Mzesi, istanbul. Fotoraf: A. Deroko, Belgrad. XV a Topkap Saray'nn birinci kaps -Bb- Hmyun-. Kont de Choiseul-Gouffier'in oymas, Voyage pittoresque de la Grece (Paris, 1782-1822). Avery Kv tphanesi, Columbia niversitesi. XV b Eski Osmanl imparatorluk saray olan Topkap Saray. Fotoraf: Tahsin z, Fatih Sultan Mehmed Il.ye ait Eserler (Ankara, 1953), Resim: I. XVI Fatih'in kaftan. Topkap Saray Mzesi, stanbul. Fotoraf: Yazarn koleksiyonundan. XVII Gm avatl Osmanl demir miferi. Metropolitan Sanat Mzesi, New York. XVIII a XVIII b XIX a Fatih Camii'nden bir ini deseni. Tahsin z, Trk Seramikleri, Resim: XX. Fatih klliyesinin bugnk durumu. Fotoraf: Raymond Lifchez, kendisinin izniyle. Fatih Camii. Melchior Lorichs, Knstantinopel un ter Sultan Suleiman dem

12

Grossen (Mnih, 1902), Fotoraf: XIII. Princeton niversitesi Ktphanesi. t XIX b Mahmud Paa'ntn Trbesi. Fotoraf: Godfrey Goodwin. Kendisinin izniyle kopyalanmtr XX XXI inili Kk. Fotoraf: Godfrey Goodwin, kendisinin izniyle kopyalanmtr. Fatih Camii'nin kndekri kap kanatlar.izniyle yaymlanmtr. Fotoraf: Mze Mdr Kemal 'n Topkap Saray Mzesi, stanbul.

XXII Yenieri, Gen kadn. izimlerin Gentile Bellini tarafndan yapld sanlyor. British Museum. XXIII Bellini'nin Fatih portresi. National Gallery, Londra. Fotoraf: Anderson. XXIVII. Mehmed ve ad bilinmeyen bir gen. zel koleksiyon. Fotoraf: Yazarn koleksiyonundan M etin i izim ve Fotoraflar II. Murad'n Tura's 23 ehzade Mehmed'in Tacndaki Mhr 72 sa Bey ibni shak'm Penesi 73 Hamza Bey'in Penesi 143 Gen II: Mehmed'in Nian. Matteo de' Pasti ile Burgonyal bir sanat olan Jean Tricaudet tarafndan yapld sanlyor 185 Mahmud Paa'nn Penesi 195 II. Mehmed'in Turas 263 II. Mehmed'in Turas 317 II. Mehmed'in Bertoldo di Giovanni tarafndan yaplm madalyonu (1480)'331 II. Mehmed'in Costanzo de Ferrara tarafndan yaplm madalyonu (1481) 3 3 3 II. Mehmed'in Turas 3 5 1 Sultan II. Mehmed'in Mhr 426 Haritalar 1. Osmanl mparatorluu, 1481 27 2. Trakya 45 3. stanbul 93 4- Yunanistan 125 5. Balkanlar 146-147 6. Anadolu 239 7. Arnavutluk 289 8. Trk Aknlar, 1476, 1480 343

Elinizdeki kitap, Almanca'dan ngilizce'ye yapt mkemmel evirilerle hakl bir n yapm ve dller kazanm Ralph Manheim'n, Babinger'in orijinal Alman' ca'sndan (Mehmed der Eroberer und seine Zeit - Weltenstiirmer einer Zeitenwende / Fatih Sultan Mehmed ve Zaman - Bir adnm Akncs) yapt ngilizce eviriden Trke'ye aktarlmtr. Kitabn ilk ve ikinci Almanca basklarnda hi dipnot yoktur. Kitabn btn dipnotlan, ngilizce basknn editr olan William C. Hickman tarafndan eklenmitir. Hickman ayrca, ayrntlarn "nsz"de belirttii gibi kitapta ufak kaydrmalar yapm ve birtakm "akademik deerler tamayan" szleri metinden karmtr. Kitapta ilk Almanca metne gre geniletmelere rastlanacak olursa, bunlann Babinger'in gelitirerek talyanca baskya koyduu ya da daha sonra kendisinin yeni bilgilere gre dzenledii blmler olduu ya da evirmenin yazarn salnda Babinger'e sorarak dzeltii ksmlar olabilecei gzden karlmamaldr. (Kitabn bandaki William C. Hickman'n "Onsz" ile gene William C. Hickman'm koyduu dipnotlarn yaynna verdii izin iin Princeton University Press'e teekkr ederiz.) Dipnotlarda ya da metin iinde greceiniz ve William C. Hickman'n koyduu aka belli olmayan [keli] parantezler iindeki bilgiler Trke basky yayna hazrlayanlar tarafndan eklenmitir. Bunlarn bir ksm, William C. Hickman'n ekledii bilgilere birer katkdr ve son yllarda yaplan yeni zgn yaynlara ya da evirilere iaretlemektedir. Metinde rastlanacak *'l dipnotlarn tamam, (evirmenin, terim aklama anlamnda ekledii birka dnda) yayma hazrlayanlar tarafndan konmutur. Dolaysyla elinizdeki evirinin Almanca, gelitirilmi talyanca ve notlandrlm ngilizce basklara gre biraz daha mkemmelletirilmi olduu sylenebilir. Metindeki ve dipnotlardaki btn kitap ve kii adlar olabildii kadar Trke ya da Trkiye'de tannd biimiyle verilmitir. Yazarn kulland ehir adlar ilk getii yerde onun kulland biimiyle verilmi, ileriki sayfalarda ise yannda parantez iinde verilen Trke ya da gnmz adlar kullanlmtr. stanbul'un Fethi'nin 550. ylnda, yazlndan 50 yl sonra Trke'ye nihayet aktarlan bu kitaba, I960 ylnda yazd makalesini nemli bir katk olarak kitaba eklememize izin veren ve eviriyi denetleyen Halil nalck'a da ayrca teekkr borluyuz. -Nuri Akbayar, Rait ava

feSii.

NGLZCE BASKIYI YAYINA HAZIRLAYANIN N S Z

Franz Babinger'in Mehmed der Eroberer und seine Zeit (Mnih, F. Bruckmann) adl kitab, Konstantiniyye'nin Trkler tarafndan fethinin 500. yldnm olan 1953'te yaymlandnda byk ilgi grd. Konstantiniyye fatihi Sultan II. Mehmed'in hayat, ve dnemi, ilk kez byle bir alma iin gerekli olan ve bol miktarda mevcut olmasna karn eriilmesi kolay olmayan kaynak bilgileri deerlendirebilecek kapasitede bir Oryantalist tarafndan geni kapsamda inceleniyordu. Ertesi yl kitap Fransa'da H. E. del Medico'nun evirisi ve Paul Lemerle'nin nszyle, Mahomet II le Conquerant et son temps (Paris, Payot) adyla yaymland. Ksa sre sonra talyanca bir basks yapld: Maometto il Conquistatore e il suo tempo (Torino, G. Einaudi, 1957, ev: Evelina Polacco). 1959'da Almanca basmn ikinci basks, 1967'de ise talyanca basmn gzden geirilmi yeni basks yaymland. Kitap son olarak Tomislav Bekic'in Srpa-Hrvata evirisiyle, Mehmed Osvajac i njegovo doba (Novi Sad, 1968) adyla yaymland. Her ne kadar eletirmenler ve yazar baka evirilerden sz etse de, bunlar yaymlanmamtr. * Kitabn yeni basklar da ilgiyle karlansa da, baz eletirmenler, kitapta, yazarn ilk bata sz vermi olduu dipnotlarn yer almamasn eletirdiler. nk kitapta ne dipnot ne de kaynaka vard. Ancak Babinger vaadini yerine getirecek kadar uzun yaamad. 23 Haziran 1967'de Arnavutluk'ta, yetmi alt yanda, gzden geirilmi talyanca basksnn nszn tamamladktan yalnzca gn sonra ld. 2 Ama bundan ok nce, kitabn tekrar gzden geirilmi ngilizce bir basmnn yaplmas iin gerekli admlar atlmt. ABD'deki Bollingen Vakf, bu projeye girimiti. Bir ngilizce evirinin tasla 1965'te Ralph Manheim tarafndan, Manheim'de tamamlanmt. Ancak yazarn kitab tamamlayacak dipnotlar ve kaynakay vermemesi uzun gecikmelere yol at. Ardndan Babinger'in lmesiyle, proje durduruldu. 1967'de, Bollingen Dizisi'nin sorumluluunu stlenen Princeton University Press, 1972'de benden almay tamamlamam istedi. Osmanl tarihindeki eitli sorunlarla ve zellikle de Balkan lkelerinin fethi ve ynetimiyle ilgilenen Babinger'in ilk nemli eserlerinden biri "Schejch Bedr

1 u sralar [1970'lerin sonu] Lehe bir eviri hazrlanmaktadr. 2 Louis Robert, Comptes rendus des seances (Academie des inscriptions et belles-lettres) adl kitabnda yazarn hayatndan ve eserlerinden ksaca sz eder, 1967, 487-493. Ayrca bkz. H. J. Kissling'in dipnotu, Sdost-Forschungen 26 (1967), 375-379. Babinger'e altmnc doumgnnde, H. S. Kissling ile A. Schmaus tarafndan yaplm bir almalar derlemesi olan Serta Moriacensia (Leiden, 1952) armaan edildi. eitli Avrupa basmlanyla ilgili eletiri yazlarnn neredeyse tamamn ieren listeler, Babinger'in eserlerinin kaynakasnda bulunabilir (bkz. dipnot 3).

1 6

NGLZCE BASKIYI YAYINA HAZIRLAYANIN NSZ

ed-din, der Sohn des Richters von Simaw"dr (Der Islam II [1921], 1-106). (Osmanl tarihinden, 15. yzyln balarnda yaam bu dikkat ekici kii stne yaplm bu alma, bu lim-eyhin bir Trk olarak "hayatn" ele alan Die Vita [Menaqibname] des Schejchs Bedr-ed-din Mahmud. Birinci Blm'n [Leipzig, 1943] yaymlanmasyla sonradan tamamlanmtr. kinci Blm ise II. Dnya Sava'nda, hi yaymlanmadan yok edildi.) Trkiye'ye ve Dou'ya yaplan seyahatlerin anlatlanna byk ilgi duyan Babinger, 1923'te Hans Dernschwam'm gnl olan Hans Demschwams Tagebuch einer Reise nach Konstantinopel und Kleinaisen'i (15531555) (Mnih) yaymlad. ki yl sonra, 15. yzyl Osmanl tarihisi Oru'un vakayinamesi Die frhosmanischen Jahrbcher des Urudsch'u (Hanover [Edirneli Oru Be, Haz: Nihal Atsz, stanbul, ty, 1972]) yaymlad. Trk tarihilerinin anlatlarna duyduu ilgi, yzden fazla Osmanl yazarnn biyografi-bibliyografyalarm ieren nemli bir alma ve katalog olan Die Geschichtsschreiber der Osmanen und ibre Werke'yi (Leipzig, 1927 [Osman Tarih Yazarlar ve Eserleri, ev: Prof. Dr. Cokun ok, Ankara, 1982]) yaymlamasyla erken meyve verdi. GOW (dipnotlarda kullanlan ksaltmasyla) gnmzde hl nemli bir referans kaynadr.^ Babinger daha sonraki yirmi yl boyunca ok farkl konularla ilgilendi. A m a ortak bir tema stne yazd makaleler, ancak 1948'de yaymlanmaya baland. Bu ortak tema, yedinci Osmanl sultan II. Mehmed'in hayatyd. 1953'te yaymlanan geni kapsaml bir biyografik alma olan Mehmed der Eroberer, Babinger'in daha nce yaymlanm aratrma yazlarnn ounun vard sonular zetleyip geniletse de, Babinger'in Fatih'e duyduu ilgide azalma olmad. Biyografik yazlar yazmay srdrd. yle ki, on beinci yzyl Trk tarihinin o balca figrne duyduu ilgi, ilgi alanlar olduka eitli olan Babinger'i en ok megul eden konulardan biri saylmaldr. 4 Babinger, Franszca basma yazd nszde, II. Mehmed hakknda yaplm ilk geni kapsaml almann Guillet de Saint-Georges'un Histoire du regne de Mahomet II adl kitab olduunu ve yazarn lmnden sonra geen iki yz elli yl iinde baka hibir yazarn onunla kyaslanabilecek bir etude d'ensemble yazamadn sylemitir. Her ne kadar Osmanl tarihi stne yaplan almalar 1953' ten beri epey artm olsa da, bunlar genellikle ariv belgelerinin yaymlanmas ve analiz edilmesinde odaklanmtr. Babinger bu alanda nemli katklarda bulunmutur. 5 Yine de, byle resmi belgelerin elde bol miktarda bulunmasna karn,

3 Babinger'in 1910-61 arasndaki yazlarnn geni bir bibliyografisi, editrln H. J. Kissling ile A. Schmaus'un yapt Aufstze und Abhandlungen zur Geschichte Sdosteuropas und der Levante (Mnih, 1962 ve 1966; Sdosteuropa. Schriften der Sdosteuropa-Gesellschaft III ve VIII olarak) adl iki ciltlik toplu eserlerin ilkinde yaymlanmtr. 4 Babinger'in Mehmed zerine yapt almalarn ayrntlar, yukarda sz edilen bibliyografyada bulunabilir. 1962'den sonraki eserleri iin zellikle bkz. J. D. Pearson (ed.), Index Islamicus, Second Supplement 1961-1965 (Cambridge, 1967) ve Third Supplement 1966-1970 (Londra, 1972). Karlatrmal bir okuma iin bkz. H. G. Majer, "Osmanistische Nachtrage zum Index Islamicus (1906-1965," Sdost-Forschungen 27 (1968), 242-291. 5 Babinger'in diplomasi ve paleografik almalar alanndaki katklar, Jan Reychman ile Ananasz Zajaczkowski'nin Handbook of Ottoman Turkish Diplomatics (ev: A. S. Ehrenkreutz, ed: T. Halasi-Kun [ = Columbia University Publications in Near and Middle East Studies, A Dizisi VII; T h e Hague, 1968) adl kitabnda vlmtr. zellikle bkz. 73-75.

17 NGLZCE BASKIYI YAYINA HAZIRLAYANIN NSZ

Osmanl tarihiyle ilgilenenler, geni kapsaml aratrmalar yaymlamaktan kanmay srdrmlerdir. Babinger'in kitab hl, bir sultan zerine Dou ve Bat kaynaklarna dayanlarak yazlm ve ayn zamanda kurumsal organizasyonlarla kltrel faaliyetleri irdeleyen tek geni kapsaml kitap olmay srdrmektedir. ^ vt Kitabn ngilizce basm hakknda sylenecek birka sz daha var. Projeye dahil edildiimde, Ralph Manheim'm eviri tasla (ikinci Almanca basksndan yaplp ikinci talyanca baskyla ve yazann yaymlanmam notlaryla karlatrlarak geniletilmi ve dzeltilmiti) stnde zaten epey editrlk almas yaplmt. zellikle bilgilerin dzenlenmesinde byk deiiklikler yaplm, bu deiikliklerin hepsi yazar tarafndan, lmnden nce onaylanmt. (Kitaptaki pek ok paragrafn yeri deitirildiinden, ngilizce baskyla ve dier basklarla karlatrlmas kolay olmayabilir. Ancak netlik asndan bu .gerekliydi). Daha sonraki editryel alma srasnda, kitabn ierii korunup yalnzca ufak tefek deiiklikler yapld: Yeni basklar yznden geerliliini yitirmi olan ifadeler ve iki yerde de, yazann son derece tarafl olan ve akademik deer tamayan szleri kitaptan karld.^ Editr olarak, yazarn bu kitabn eitli blmlerinde, zellikle de sonuncu blmde belirtmi olduu kiisel fikirlerin ouna katlmadm belirtmek isterim. Dikkatli okuyucular, Babinger'in kitabnn baz yerlerindeki tutarszlklar da fark edecektir. Bunun nedeni, Babinger'in bazen doruluu kesin olmayan kantlara dayanm olmasdr. Bu tutarszlklar olduu gibi brakmay tercih ettim. Editr olarak balca grevim dipnotlar, zellikle de bibliyografik dipnotlar eklemekti. Babinger'in lmnden sonra, Mehmed'in tamamen gzden geirilip dipnotlandrlm bir versiyonunu hazrlamann mmkn olmad konusunda, yaymcyla hemfikirdik. Oysa Bollingen Vakf'nn ngilizce basksn yaymlamaya ilk karar verdiinde hedefi buyduk

6 Babinger'in bu biyografinin son blmnde syledii gibi, Trkler'in Mehmed'e duyduu ilgi giderek artmaktadr. Trkiye'de 1953'te yaymlanan kitaplarn listesi, S. N. zerdim ile M. Mercanlgil tarafndan, Belleten 17, (1953) 413-428'de derlenmitir. Bat'da yaymlanan makalelerin listesi iin en iyi rehber J. D. Pearson'm yazd Index Islamicus 1906-55 (Cambridge, 1958) ve buna sonraki be yl boyunca yaplan eklerdir (bkz. dipnot, 4). 7 Orijinal baskdaki bir Almanca szcn, renegat szcnn evrilmesi ok zor oldu. ngilizce "renegade" (dnme) szc, olduka olumsuz armlar uyandrr. Daha da nemlisi, Babinger bu szc ounlukla Trk kkenli olmayan yksek rtbeli Osmanl askerleri iin kullanmt. Ancak bu grupta hem Osmanllar'a gnll olarak katlm insanlar -"dnme" szc bunlar iin tamamen uygundur- hem de gnlszce katlm olanlar vard ki, bunlarn bir ksm Osmanl sistemine devirme yntemiyle dahil edilmiti. "Dnme" szcn tamamen uygun dt yerlerde korurken, dier yerlerde "zorlanm ya da gnll mhtediler" gibi dolambal ifadeler kullandm. 8 Babinger hayatnn son yllarnda, bu eserin ngilizce basmnn, kaynak alman esas bask olacan umduunu sylemiti. Yazar ngilizce konuulan dnyann kltrne kar byk bir ilgi duymaya balam, bu dilde birka makale yaymlamt. Bu arada Babinger'in zel ktphanesinin ABD'ye gtrldn parantez iinde belirtelim: Trke kitaplarn Washington niversitesi (Seattle), Avrupa dillerindeki kitaplarn ise California niversitesi (Los Angeles) satn ald.

18

NGLZCE BASKIYI YAYINA HAZIRLAYANIN NSZ

Dipnotlarn, Babinger'in yazmaya sz verdii dipnotlar olmadn sylemeye gerek yok elbette. Birincil ve ikincil nemdeki kaynaklar hakknda ek bilgi salamak ya da yazarn genellikle kendi akademik almalarna ekledii trden, on beinci yzyldan yirminci yzyla kadar yazlm ok sayda eserin bibliyografyasn hazrlamak iin giriimde bulunmadm. Dipnotlarn, temelde konuyla ilgili daha fazla okuma yapmak isteyenlere rehber niteliinde olmas gerektiini dnyordum. Dar kapsaml olmalydlar. Yakn zamandaki aratrmalarn ortaya kard yeni gerekler ya da eski gereklerin farkl biimlerde yorumlanmasn gerektiren bulgular okuyucuya sunulmutur. Taraf tutmaktan kandm. Ayn zamanda, baz temel kaynaklar -hem yazarn lmnden nce hem de sonra yaymlanm olanlar- belirtmeyi uygur buldum. Ayrca okuyucuyu mmkn olduu kadar ska, daha ayrntl tartmalara yneltmeye altm. Bu yazlarda gerekli bibliyografik gndermeler yer almaktadr. (Babinger'in okuma frsatn bulduu kitaplarn -ve el yazmalarnn- ou, byk Amerikan niversitelerinin aratrma ktphanelerinde bile yer almamaktadr. Bu yzden onlara dier eserler araclyla, dolayl yoldan gnderme yapmak yerine, dorudan adlarn vermenin gereksiz ve yanltc olduunu dndm.) ngilizce olmayan kitaplar arasnda, Babinger'in kitaplarna ve makalelerine ncelik verdim. Trkiye'de yaymlanm akademik almalar da ayn biimde n planda tuttum. Bu lkede 1953'ten beri II. Mehmed hakknda yazlm yazlarn okluu ve kalitesi, konuyla ciddi olarak ilgilenenlerin Trke bilmesini neredeyse zorunlu klmaktadr. zellikle Halil nalck'm almas, Osmanl tarihinin ilk dneminin gereklerini kavramak isteyen her renci tarafndan mutlaka okunmaldr. Dipnotlarda, nalck'm yapt Trke ve ngilizce aratrmalara sk sk gnderme yaplmtr. Bu kitabn yazar tarafndan braklan hali hakknda son bir sz sylemem yerinde olur. Metin, grnnn aksine, olduka tutarsz blmlerden olumutur: Bir tarafta Babinger'in eitli kaynaklardan yapt kendi geni kapsaml aratrmalarnn meyveleri, dier taraftaysa "kabul edilmi kanlara" yapt kstl katklar yer alr. Birinci durumda, dipnotlarda yazar tarafndan yaymlanm yazlar belirtilmektedir. Daha fazlasn belirtmeye de pek gerek yoktur. kinci durumdaysa, Babinger bazen seleflerinin fikirlerini olduu gibi alarak ya da ok az deitirerek kullanmtr. Bu fikirleri hemen hi deiiklik yapmadan kulland yerlerde, bunlar nereden alntladn belirtmeye altm. Dierlerini de belirtebilirdim ama editr olarak grevim yazarn her admn takip etmek deildi. Okuyucu, zellikle Babinger'in aka ok iyi bildii ve epey yararland standart Osmanl tarihi kitabndan ok az sz edildiini fark edecektir: Bunlar J. von Hammer-Purgstall'm, W. Zinkeisen'in ve N. Iorga'nn kitaplardr. Bu kitap-, larda yazlanlar, Babinger'in kitabmdakilerle aa yukar ayndr. lgilenen okuyucular karlatrmal okuma yapabilir. Kitapta, Trk eserinden de bahsedilmemitir: smail Hakk Uzunarl'nn Osmanl Tarihi I ve II, 2. bask (Ankara, 1961 ve 1964, TTK, XIII. seri, no. 16 a l , 1 6 b l ) ; Selahattin Tansel'in Fatih Sultan Mehmed'in Siyasi ve Askeri Faaliyeti (Ankara, 1953 TTK, XI. seri, no. 4) ve smail Hikmet Ertaylan'n Fatih ve Ftuhat, 2 cilt [I. Cilt, stanbul, 1953, II. Cilt, stanbul, 1966]). Bu eserlerin karlatrmal okumas ve dipnotlarda sz geen almalarn Babinger'in kitabyla karlatrlmas, gelecekte sultann yeni biyografilerini yazacak kiiler tarafndan yaplmaldr. Umarm Fatih Sultan M eh-

19 NGLZCE BASKIYI YAYINA HAZIRLAYANIN NSZ

med ve Zaman adl kitap, byle bir almaya giriecek olanlar iin hem bir meydan okuma hem de bir evk kayna olur. Kitabn yazarnn da aka gsterdii gibi, II. Mehmed dnya medeniyetler tarihindeki balca figrlerden biri olarak, srekli ilgi grmeyi hak etmektedir. Belirttiim gibi, metin zerinde pek ok kii alt. Projenin sonunun belirsiz olduu bir zamanda, Mnih niversitesi'nde Babinger'den sonra Yakn Dou Tarihi ve Medeniyeti ve Trkoloji Krss Bakan olan Profesr Hans J. Kissling, projenin srdrlmesi iin aba gsteren ilk kii oldu. Yine ayn niversitede alan Dr. Hans Georg Majer, bu konuda kendisine yardm etti. Daha nceki bir safhada, Bollingen Dizisi editrler grubundan Wolfgang Sauerlander, kitab imdiki haline getirmek iin yllarca alt. Metnin son halinde kendisinin pay byktr. evirmen Ralph Manheim da, bir evirmen olarak tad sorumluluun tesine geerek, metindeki pek ok ayrnt konusunda yazara dant. Son olarak da, projeyi 1961'de Bollingen Vakf tarafndan tasarlanmasndan beri yneten ve imdi Princeiton University Press'te alan William McGuire, metin stnde daha nceki aamalarda yaplm olan deiikliklerle ba kurmama paha biilmez katklarda bulundu. Ancak, bu kiiler tarafndan pek ok deiiklik yaplm ya da nerilmi olsa da, metnin son halinin sorumluluu, Franz Babinger tarafndan onaylanm olan versiyonla arasndaki farkllklar lsnde, bana aittir elbette. Bu basm resimlendirirken, daha nceki basmlarda kullanlan resim ve haritalar yelemedik. Bazlarn kullansak da, ounu deitirdik. imdi kitapta toplam krk yedi resim ve metin resmi ile zel olarak izilmi sekiz harita bulunuyor (daha nce drt taneydi). Ama resimlerin metinle daha ilgili, daha bilgilendirici ve grafik adan daha kaliteli olmasn salamakt. Resimlerin listesinde, fotoraflarn kaynaklarnn yan sra, yardmc olan kii ve kurumlarn isimleri de yer almaktadr. zellikle Topkap Saray Mzesi Mdr Sayn Kemal 'a yardmlarn esirgemedii iin, stanbul'daki Gzel Sanatlar Akademis i n d e n Nuri Temizsoylu'ya Topkap'daki Fatih portresinin fotorafn ektii iin ve Fanny Davis ile Talat S. Halman'a deerli nerileri iin teekkr etmek istiyoruz. Haritalarn yeniden izilmesi, Adrienne Morgan'n idaresinde yaplmtr. Her blmn banda birer tanesi yer alan, II. Mehmed'in ya da baka insanlarn turalarnn resimleri, bu yeni basmdaki ssleme yeniliklerinden biridir. Berkeley, Kasm 1973/Mart 1977
WILLIAM G HICKMAN

KISALTMALAR A&A BZ DOP EI EI2 GZMBH A ED TTK Aufsatze und Abhandlungen zur Geschichte Sdosteuropas und der Levante (bkz. dipnot 3). Byzantinische Zeitschrift (Mnih). Dumbarton Oaks Papers (Washington, D. C.). The Encyclopedia of Islam, 4 cilt, ed: T. W. Arnold ve dig. (Leiden, 191334) The Encyclopedia of Islam, yeni basm, ed: H. A. R. Gibb ve dig. (Leiden, 1960). Glasnik Zemaliskog Muzeja u Bosni i Hercegovini (Saraybosna). Is/am Ansiklopedisi (stanbul, 1940-); EI'nin yeni yazlar eklenmi, gzden geirilmi Trke basm. stanbul Enstits Dergisi (stanbul). Trk Tarih Kurumu (Ankara).

FATH SULTAN MEHMED VE ZAMANI


V

J -n

rr

'Birinci

'Blm

. MURAD'N TAHTA GETII DNEMDE OSMANL IMPARATORLUU. BIR EHZADE DOUYOR. BALKAN SEFERLERI - MACARLARN KAR SALDRS. VARNA HAL SEFERI. OCUK SULTAN. YUNANISTAN SEFERI. 1 . MURAD'N SON YLLAR. 1

II. Murad Temmuz 1421 banda, Bursa'da Osmanl krall tahtna ktnda on sekizine yeni basmt 1 . Yetenekli bir hkmdar olan babas I. Mehmed, kralla eski gcn kazandrmt. II. Murad'n baa getii dnemde, Venedik Cumhuriyeti, Gneydou Avrupa'daki kmekte olan Yunan ve Frank devletlerini ele geirecek, Macaristan ise gnmz Romanya's ile Konstantiniyye kaplarna kadar uzanan Slav topraklarn fiilen ele geirmese de, idaresine alacak gibi grnyordu. Ancak Venedik Cumhuriyeti, Balkan yarmadasnn ilerinden batya doru amanszca ilerleyen Osmanllar' durdurmak iin, askeri ve diplomatik glerini ciddi bir biimde seferber etmek zorunda kald. mparatorluun yzlerce kilometre uzunluunda olan snr, Dalmaya'daki Zadar'dan (Zara) Ege Denizi'ne kadar uzanyordu. Bu snrn neredeyse btn nemli ksmlarnda kargaa ve isyan vard. Venedikliler, hl denizlerin tartmasz hkimi olmalarna ramen, bu isyanlar bastramyorlard. Dou Akdeniz'deki Venedik gc, byk Do Francesco Foscari'nin (1423-1457) izledii politikayla bir darbe daha almt. Do, Venedik'in eski dmanlar olan Cenova ile Macaristan'la ekimekle yetinmeyip, Viscontiler'in Milano'suna da dman olmutu. Bu yzden dikkatini italya'nn i blgelerine ynelten Venedik zayflad.2

1 Kaynaklar arasndaki uyumazlklar nedeniyle, Osmanl mparatorluu'ndaki pek ok olay gibi ilk dnemlerdeki sultanlarn doum tarihlerini de kesin olarak saptamak gtr. A. D. Alderson'm The Structure of die Ottoman Dynasty (Oxford, 1956 [Osmanl Hanedannn Yaps, ev: efaettin Sevetcat, stanbul, 1998]) adl kitab, bu konuda yararl bir modem almadr. Bunu Gltekin Oransay'n Osmanl Devletinde Kim Kimdi? I. OsmanouEan (Ankara, 1969) adl kitabyla karlatrabilirsiniz. Oransay kitabnda, Mehmed Sreyya'nn son zamanlarda standart Osmanl referans kitab olarak kabul edilen Sicill-i Osmani adl almasn temel almtr. 2 Venedik tarihi ve kltryle ilgili yararl bir aratrma kitab; D. S. Chambers'm The Imperial Age of Venice: 1380-1580 (Londra, 1970) adl almasdr. Daha ayrntl bir kitap ise, Frederic C. Lane'in ekonomik tarihi ve ayrntl biyografileri de ieren almas Venice. A Maritime Republic'dr (Baltimore, 1973).

24

BRNC BLM

Karadeniz kylarndaki ve Konstantiniyye'deki, Rumeli ve Anadolu ticaret merkezlerindeki kurnaz Cenoval tccar ve bankerler, Bizansllar'a ve Osmanllar'a byk tavizler vererek ellerindeki mallar ve mlkleri korumaya alyorlard. Ama Dou'nun ekonomik hayatnda oynadklan parlak roln artk sona erdii akt. Ege Adalar'ndaki ou Cenova kkenli olan hanedanlar kumpaslar, siyasi hesaplar ve kan davalaryla birbirlerinin kuyusunu kazmlard. Yine de, Osmanllarn adalar birer birer ele geirecek etkili bir donanmalar olmad sre-ce, gvende saylrlard. Artk Bizans mparatorluu'ndan geriye kadim bakenti Konstantiniyye ile bunun gerisindeki kk bir blge dnda pek bir ey kalmamt. Her taraftan Osmanl tehdidi altndayd [Resim XIII]. mparatorluun elinde yalnzca Boazii ile Silivri (Selymbria) arasndaki, Marmara ve Terkos'taki blge; Misivri (Messembria) ve Karadeniz'deki Anchialus (imdiki Pomoriye, Trke'de Ahyolu); kutsal Athos Da; Thessaloniki (Salonica, Selanik) ehri ve Ege Denizi'nde birka ada mroz (Imbros, bugn Gkeada) ve Lemnos (Limni) ile Mistra despotluu [Misistire, Misithra]) kalmt. Selanik ksa sre sonra sonsuza kadar yitirilecekti. Palaiologoslar'n kukla hkmdarlnn daha ne kadar srecei tamamen Osmanllar'm keyfine kalmt.^ Batl devlet adamlar kilise iindeki atmalarn, btn taraflarn zararna olan ekimelerin, kiisel garezlerin ve siyasi rekabetlerin Bat'nn askeri gcn intihar edercesine yprattn, bylece 1402'de Ankara (Angora) Sava'nda Tmurlenk karsnda ar bir yenilgi alm olan Osmanl Devleti'nin toparlanp eski gcne ve prestijine tekrar kavuma frsatn bulduunu fark etmekte ok ge kaldlar. Yalnzca civar lkelerdeki deil, daha uzak Hristiyan lkelerdeki son gelimeleri de yakndan (yakn ve uzak yerlerdeki Batl danmanlarnn ve muhtemelen casuslarnn gnderdii raporlar sayesinde) takip eden gen sultan Murad, karsnda yalnzca kendisi gibi gl bir hkmdarn girimeye cesaret edebilecei byk ve cazip iler gryordu. yi bir devlet adamyd. an politik durumunu ok iyi kavramt. Ama kesinlikle sava seven biri deildi. Yalnzca yurttalar, dindalar ve saray tarihileri deil, Bizansl tarihiler de ondan soylu,

lHalil nalck'm The Ottoman Empire: The Classical Age, 1300-1600; ev: N. Itzkowitz ve C. Imber (Londra ve New York, 1973). adl eseri artk ilk dnem Osmanl tarihi zerine yazlm en iyi alma olarak kabul edilmelidir. Osmanllar'm Bat ile ilikilerinin arka plan iin bkz. D. M. Vaughan, Europa and the Turk. A Pattern of Alliances 1350-1700 (Liverpool, .1954; yeni bir basksnn yaplaca aklanmtr). Hl byk nem tayan r ac bir alma, Paul Wittek'in- The Rise of the Ottoman Empire (Royal Asiatic Society Monographs XXIII, Londra 1938; yeni basm 1965) adl kitabdr. Bkz. yine ayn yazara ait olan "De la defaite d'Ankara la prise de Constantinople (Un demisiecle d'historie ottomane)," Revue des itwks islamiques 12 (1938), 1-34 ["Ankara Bozgunundan stanbul'un Zabtna", ev: Halil nalck, Belleten, say 27, 1943, 557-589]. Ksa anlatlar iin bkz. nalck'm Cambridge History of Islam /'deki (Cambridge, 1970) ve Franz Taeschner'in (Yeni) Cambridge Medieval History IV, (Cambridge, 1966) 1. blmdeki yazlar. ok saydaki standart kitaptan biri olan George Ostrogorsky'nin History of the Byzantine State'inin (ev: Joan Hussey; New Brunswick, 1969) son blmnde, Palaiologoslar dnemi ele alnr. Daha ayrntl bir alma iin bkz. Donald M. Nicol, The Last Centuries of Byzantium (New York, 1972 [Bizans'n Son Yzyllar, ev: Bilge Umar, Istanbul, 1999]). Donald E. Pitcher, An Historical Geography of the Ottoman Empire (Leiden, 1972 [Osmanl Imparatorluu'nun Tarihsel Corafyas, ev: Bahar Trnak, stanbul, 1999]) adl kitabnda, en son bulunmu atlaslar ve yeni izilmi haritalar verir.

II. MURAD'IN TAHTA GET DNEMDE OSMANLI MPARATORLUU

25

ak szl ve gvenilir bir adam olarak sz eder.4 Ana hedefi -bunda kiiliinin etkisi bykt phesiz-, lkede hl sregelen dini ve toplumsal huzursuzluu dindirip i dzeni salamak ve 1402 felaketinden sonra yaanan kargaann yaralarn sarmakt. Mistisizme eilimli, son derece dini btn biri olduundan halkna yaklam yardmseverce ve ataerkil bir biimde korumacyd. Sradan giysiler giyip gizlice halkn arasnda dolard. Annesinin yas treninde yle sade giyinmiti ki, oradaki Batllar'dan biri (anlattna gre) Sultan II. Murad', kendisine gsterilinceye kadar tanyamamt. Kibarl, hogrs ve adilliiyle tannrd. yle parlak mimari fikirleri vard ki, bunlar Osmanl tarihinin en grkemli dnemlerinde bile pek az alabilmitir. Halkln ve ihtiam merakn, zellikle eski bakent Bursa [Resim 1 b] ile yeni toparlanm devletin bakenti Edirne'de [Resim 1 a] sergiledi. Her tarafta inaatlar vard: Sokaklar, camiler, hastaneler, hanlar, kprler ve derviler iin tekkeler. lkedeki soylular da, sultann gzne girmek iin bu faaliyetlere katlmakta birbirleriyle yaryordu.5 Murad zellikle ordusuna dknd. 1438'den sonra devlet snrlar iindeki blgelerde, yenieri askerlerine katlmak ve saraylarda grev yapmak zere seme Hristiyan erkek ocuklarnn askere alnmas uygulamasn balatan oydu. Bu devirmeler, Hristiyanlar'n devlet iinde en yksek mevkilere erimesinin yolunu atlar. Dininden dnen bu kiiler neredeyse bir buuk yzyl boyunca Osmanl askeri ve sivil hayatna damgalarn vurdular. Yenieriler ise [Resim XXII a] aslnda "yeni" askerler deillerdi. Bu piyade askerlerinin kkeni Osmanl tarihinin ilk yllarna -gazi ve hlerin Osmanl toplumuna damgalarn vurduklar dneme- dayanyordu. Ama onlara devleti korumalarn ve gerektiinde saldrlarda liderlik etmelerini salayan kat eitimi, askeri disiplini ve sk organizasyonu kazandran kii Murad'd. Dnemin Bizans vakanvislerinden Khalkokondilas, Osmanl askeri tekilatn olduka ayrntl ve. renkli bir dille anlatrken, ordunun organizasyonunu, etkililiini ve disiplinini ve ve bitiremez ve Hristiyan devletlerin sava karsa yzlemek zorunda kalacaklar rakiplerinin olduka net bir tasvirini sunar. 6

4 Dnemin balca vekayinamecisi Khalkokondilas, Dukas ve Frantzes'ti. lk ikisinin seme yazlarnn evirileri iin bkz. 2. blm, dipnot 13 ve 2. Frantes ii bkz. 2. blm, dipnot 12. Bunlar dndaki yazlarnn ou ada dillere evrilmemitir. Metinlere ilikin ksa biyografik notlar ve gndermeler iin bkz. Ostrogorsky, History of the Byzantine State, 467-469 [Bizans Devleti Tarihi, ev: Prof. Dr. Fikret Iltan, Ankara, 1981]. Karlatrmal bir okuma iin bkz. Steven Runciman, The Fall of Constantinople 1453 (Londra, 1965 [Kostantiniyye Dt, ev: Derin Trkmer, stanbul, 1972]), 192-194. Harry J. Magoulias'm Dukas'tan yapt ksaltlm bir eviri de yaymlanmtr: The Historia Turco-Byzantina, Decline and Fall of Byzantium, to the Ottoman Turks (Detroit, 1975 [Bizans Tarihi, ev: Vladimir Mrmrolu, Istanbul, 1956]). 5 Mehmed'in babas ve ondan nceki sultan olan II. Murad'm hayatna ve saltanatna dair bir kitap yazlmamtr. A VIII, 598-615'teki (Trke) "II. Murad" adl madde (H. nalck), onun saltanat dnemindeki belli bal olaylar ve sorunlar, temel kaynaklara dayanarak aynntlaryla verir. Murad'm dnemindeki mimari eserler hakknda bkz. Godfrey Goodwin, A History of Ot' toman Architecture (Baltimore, 1971), 3. blm. Karlatrmal bir okuma iin bkz. E. H. Ayverdi, Osmanl mimarisinde elebi ve II. Sdtan Murad Devri, 806-855 (1403-1451) (stanbul, 1972). 6 Osmanllar'daki askere alnm gayri mslim ocuklar iin bkz. "Devhirme" (V. 1. Menage), Encyclopedia of Islam (2. bask), II, 210-213. Burada Babinger'in dolayl olarak deindii (1438

26

BRNC BLM

"Bu imparatorluun temel enerjisini salayan ve bylece giriimlerinin baarya ulamasna yol aan", imparatorluun koruyucusu olan tecrbeli askerleri srekli yeni fetihlere hazr olmaya tevik eden ey sultann otoritesi, devirme tekilat ve II. Murad'n kusursuzlatrd feodal sistemdi. Yeni fethedilen blgelerin, derebeylik dzeninde ileme yetkisine sahip olunan arazilere blnmesi yllarca srd. Bu arazilerin byklerine zeamet, kklerine tmar deniyordu. Bunlarn sahipleri askeri operasyonlara atl olarak katlmay ve arazilerinin geliri orannda asker ya da denizci vermeyi kabul ediyordu. Osmanllar'm bu askeri vasallk sistemini Bizansllardan aldklar kesin gibidir ama bunun tarihi ancak ilk dnem Osmanl arazi tapular incelenebilecek hale geldiinde ve bylece Rumeli'deki feodal araziler stne alma yapmak mmkn olduunda tamamen ortaya kacaktr. Ancak 14- yzyln sonundan itibaren, byk arazilerin gvenilir u beyleri'ne datld ve onlarn ailelerine miras kald aka ortadadr. Feodal aileler gnmz Srbistan'nn gney blgesine, Makedonya ile Selanik'e, Tuna kylarna yerletiler. Aradan yzyllar gemi olmasna karn, ellerinde hl geni araziler vardr. ? lkedeki en nemli mevkiler, sultann btn hizmetkrlarna akt. zellikle 15. yzylda, eski klelerin en yksek mevkilere ykseldii sk sk grlmtr. mparatorluk mhrn ellerinde tutan sadrazamlarn ou, birka istisna dnda, bunlarn arasndadr. A l m a n ve Venedikli sefirlerin raporlarna gre, Os-

tarihli) belgeye gnderme yaplr. Karlatrmal bir okuma iin bkz. Claude Cahen, "Note sur l'esclavage musulman et la devshirme ottoman, propos de travaux recents," Journal of the Economic and Social History of the Orient 13 (1970), 211-218. B. Papoulia'nn monografik almas Ursprungund Wesen der "Knabenlese" im Osmanischen Reich (Mnih, 1963; Sdosteuropaische Arbeiten adyla, 4a), Menage tarafndan "Some Notes on the Devshirme". Bulletin of the School of Oriented and African Studies (Londra) 29 (1966), 64-78'de ve S. Vryonis tarafndan Balkan Studies 5 (1964), 145-153'te incelenir. Vryonis'in kendi almalar arasnda "Isidore Glabas and the Turkish Devshirme," Speculum 31 (1956), 433-443 ve "Seljuk Gulams and Ottoman Devshirmes," Der Islam 41 (1965), 224-252 yer alr. Yenieri askerleri hakknda bkz. Hamilton A. R. Gibb ve Harold Bowen, Islamic Society arid the West I, 1. blm (Londra, 1950), 39 ve sonras. Gevek organizasyonlu din savalar olan gaziler, irene Melikoff tarafndan "Ghazi." El2 II, 1043-45'te tasvir edilmitir. Anadolu'daki ehir tekilatlar, F. Taeschner tarafndan "Akhi." EI2 I, 321-323'te ele alnmtr. hler ve mkrim faaliyetleri, 14. yzylda yaam gezgin bn Batuta tarafndan, The Travels oflbn BatmtaA. D. 1325-1354 II (ev: H. A. R. Gibb; Hakluyt Society, 2. dizi, CXV11: Cambridge, 1962 [Tuhfet'n-nzzar f Garaibi'l-emsr ve acibi'l-esfar - Seyahatname-i bn Batuta, ev: Mehmed erif Paa, I-Il stanbul, 1917, 1919]) adl kitapta anlatlmaktadr. zellikle bkz. 418'den sonras. 7 Osmanllarn feodal sistemine giri niteliinde bir alma iin bkz. Halil nalck, "Ottoman Methods of Conquest", Studia Islamica 2 (1954 ["Osmanl Fetih Yntemleri", ev: Oktay zel, Stten stanbul'a iinde, ed: Oktay zel-Mehmet z, Ankara, 2000]), 103-129. nalck ayn zamanda 1432'de Arnavutluk'taki arazi sahipliinin ayrntlarn veren en eski Osmanl tapu defterlerinden birini yaymlamtr: Hicri 835 Tarihli Suret-i Defter-i Sancak- Arvanid (Ankara, 1954; TTK: XIV. dizi, no. 1). Bu konu hakknda daha ayrntl bilgi iin bkz. s. 445 ve sonras. Paragrafn bandaki alnt Leopold von Ranke'nin Die Osmanen und die spanisehe Monarehie im 16. und 17. Jahrhundert (Leipzig, 1877) adl kitabmdandr. Karlatrmal bir okuma iin bkz. W. Kelly'nin ngilizce evirisi, The Ottoman and the Spanish Empires in the Sixteenth and Seventeenth Centuries (Philadelphia, 1845; yeni basm New York. 1969), 13-14.

28

BRNC BLM

manii mparatorluu'nun hazinesi, ynetimi, gc -ksacas btn hkimiyet sistemi- 16. yzyla kadar, Hristiyan olarak domu ama sonradan kle edilip Mslman olarak yetitirilmi insanlarn eline teslim edilmitir. Bu durum sefirleri hayrete drmt. II. Murad'm saltanatnda bile, Osmanl siyasi organizasyonu bu kurum tarafndan biimleniyordu ve baz hayati durumlarda imparatorluu kurtaran yalnzca bu gelenek olmutu. "lk ocukluk yllarn, ebeveynlerini ve yuvalarn unutmu", saraya gtrlm bu erkek ocuklar, Osmanl'dan baka vatan, "sultandan baka efendi ve baba, onunkinden baka irade tanmyor, onun gzne girmekten baka umut beslemiyorlard". "Kat bir disiplinden ve kaytsz artsz itaatten baka hayat, sultan iin savamaktan baka ura, saken yamalamaktan ve ldkten sonra islam'n savalara vaat ettii cennete gitmekten baka ama tanmyorlard."^ Yabanclara yksek mevkilerin kaplarn ilk kez, zaferle sonulanan Kosova Sava'ndan sonra 15 Haziran 1389'da ldrlen I. Murad amt. Byk torunu II. Murad'm zamanna gelindiinde, artk devlette yerel, eski Anadolu ailelerinin oullarna verilecek pek az mevki vard. Bunlarn en nde'geleni olan andarl ailesinde, en yksek devlet mevkii olan sadrazamlk bir sreliine babadan oula gemiti. Ancak hkmetteki dier btn mevkilerde (ve ayn ey ordu iin daha da fazla geerliydi) Srbistan'dan, Arnavutluk'tan ve Yunanistan'dan gelmi eski Hristiyanlar vard. Yerli halkn dardan gelen yabanclara kar nefret duymas olduka erken bir dnemde balam gibi grnmektedir. II. Murad'm dneminde bile ciddi huzursuzluklar olduu anlalmaktadr. Yine de Trk olmayanlar, 17. yzyla kadar pek ok yksek mevkiye gelmeyi srdrdler. Gen sultan anslyd, nk Fetret Dnemi'nde (1402-1413) kp imparatorluu sarsan ve babas I. Mehmed'in zamannda da devam eden korkun i savalar, onun tahta getii srada sona ermiti. Ksa sre nce, 1416 yaz ve gznde, byk bir lim ve halk dostu olan, eski ordu yargc eyh Bedreddin, Anadolu ve Rumeli'de ciddi bir ayaklanma balatmt. Amac eski kurumlar, hatta belki de Osmanl tahtn ykmakt. Ama bu ayaklanma bymeden bastrld ve ele geirilen eyh Bedreddin 18 Aralk 1416'da Serez (Serrai/Serres) arsnda asld.^ Bundan birka hafta sonra, ran'dan Anadolu'ya kadar yaylan ve sonradan Bektailikle kurumlaan akmlarla yakn ilikilere giren heterodoks bir mezhep olan Hurufilik'in bir misyoneri olan Seyyid Ali el-l; imparatorlukta evirdii kumpaslardan dolay ve belki de askerler stnde byk nfuz elde etmi olduu iin idam edildi. 1 ^ Din hakkndaki yaygn inanlar kabul eden din

8 Bu alnt v o n Ranke'nin The Ottoman and Spanish Empires adl kitabndan, (ev: Kelly, 12) yaplmtr. 9 eyh Bedreddin'in hayatnn ayrntlar ve ayaklanma stne yorumlar iin bkz. "Badr alD l n b. KADI SAMAWN" (Hans J. Kissling), EP I, 869. Babinger'in "ordu y a r g c n d a n kast "kad asker" ya da basite kazaskerdir. Kazaskerlik, Osmanl devletindeki en yksek yarg mevkiiydi. Dinsel ulemalk kurumu hakknda daha genel bilgiler iin bkz. Gibb ve Bowen I, 2. blm (Londra, 1957), 81-138.) 10 A c e m kkenli olan bu mezhep hakknda bkz. A. Bausani'nin "Hurfiyya" adl makalesi, EI2 III, 600-601. Fikirlerinin Bektai evrelerine szmas iin bkz> J o h n K. Birge, The Bektashi

II. MURAD'IN TAHTA GET DNEMDE OSMANL MPARATORLUU

29

adamlar iin tiksindirici olan byle sapkn ve ykc faaliyetler hakknda elimizde ok az belge vardr. Bunlar da rastlant eseri gnmze kalmtr. II. Murad'm saltanat dneminden kalan ise hemen hi yoktur. Tarikatlar Murad'n zamann-, da usulca bymekle yetinmi gibi grnyor. zellikle dervilerin etkilerine ok ak olan kk Anadolu beyliklerinin, birka dnda dalmas ve Osmanl Devleti'ne katlmasyla, dervilerin Dou Anadolu dndaki etkileri olduka azalmt. Yalnzca, Anadolu'daki bu Trkmen devletlerinin en nemlisi olan Karaman Beylii, hkmdar brahim Bey'in (1423-1464) gtt akll devlet politikas sayesinde, Anadolu Seluklu Devleti'nin knden sonra ayakta kalmay baarmt. brahim'in btn hayat Osmanllar'la ara ara savamakla gemiti. A m a Murad'm kzkardelerinden biriyle evlenmiti. Bu ittifak onu mahvolmaktan birden ok kez kurtarm olabilir. On beinci yzyl talyan kaynaklarnda, Byk Trk (Oran Turco) ile kartrlmamas iin Byk Karaman (Grar Caraman) olarak anlan brahim Bey, Osmanllar'm en byk rakibi olmutu. nk tahta getikten ksa sre sonra kurnazlk ederek Bat lkeleriyle diplomatik temaslarda bulunmu, nefret ettii dmanna kar ortak bir saldr dzenlemelerini, doudan ve batdan ayn anda saldrmalarn teklif etmiti. Projesi byk ilgi uyandrmt. Bundan, daha sonra ayrntlaryla sz edeceiz. mparatorluun i dzeniyse, toplumsal huzursuzluktan ok tahtta hak iddia edenlerin kumpaslar tarafndan tehdit edilmekteydi. Murad her seferinde hzl davranp, asi kardeleriyle yerel valileri acmaszca yok ederek, imparatorluun Arap halifelikleri gibi dalmasn engelledi. Aslanda Murad saltanat boyunca, imparatorlua iki taraftan gelen d basklarla bitip tkenmek bilmez bir enerji ve kurnazlkla mcadele etti. Osmanl Devleti'nin karlaryla komu devletlerinkinin att snr blgesinde (Tuna snrnda, Dalmaya-Arnavutluk'ta ve Greko-Frenk dnyasnda) sava kmas tehlikesi srekli vard. Murad'm saltanatnn ilk on ylnda gerekleen dramatik ama baarsz Konstantiniyye kuatmas (10 Haziran-6 Eyll 1422), rakiplerini yok etmesi ve son olarak da Selanik'i ele geirmesi (29 Mart 1430), Gneybat Avrupa'daki Dukas gibi durumu yakndan takip eden zeki gzlemcilere gelecekte neler olacan aka gstermiti. Bu vakanvis, Venedik Cumhuriyeti'nin Dou'daki ana ticaret merkezi olan Selanik'in dmesini, eyrek yzyldan daha az bir sre iinde gerekleecek olan olaylarn, yani Konstantiniyye'nin dmesi ile Bizans mparatorluu'nun tamamen yklmasnn alameti olarak grmt. Murad'm Gelibolu Anlamas (4 Eyll 1430) ile Venedik'e tand haklar, Venedik Cumhuriyeti'nin btn uyruklarna ve tacirlerine kendi blgesinde serbeste gezinme ve ticaret yapma hakkn veriyordu. Ancak bu haklar, Selanik'in yitiriliini telafi edemezdi. Geri Venedikliler bu ehri 1423'te aldklarnda,

Order of Dervishes (Londra, 1937), 58-62. Hurufi doktrininin iirsel yn Kathleen R. F. Burrill tarafndan, The Quatrains ofNesimi, Fourteenth Century Turkic Hurufi'de (Columbia University, Publications in Near and Middle Eastern Studies, A Dizisi, 14; Den Haag, 1972) ilenmitir. Ayrca bkz. s: 50.

30

BRNC BLM

Trkler'in kar saldrya geecei belliydi. Venedik ayrca her yl sultana hara demeyi kabul etmiti. Bu anlama, Venedik'in bir nceki neslinin Mora'da alelacele ele geirdii topraklar iin yalnzca grnte bir garanti salyordu. Sultan'n bu anlama ile Signoria'ya, hibir adasna ya da kalesine -ksacas San Marco bayrann dalgaland hibir yere- ne karadan ne denizden saldrmayacana sz vermesi, Venedikliler'in Negroponte'yi (Euboea, Evvoia, Eriboz) yitirme korkularn bir sreliine de olsa gidermiti. Ancak Trkler'in, Selanik'ten hemen sonra Epirus'u [Epir] ele geirmesi -sultann komutanlarndan biri olan Sinan Bey'in nderliinde yapld sylenen bu sefer, 1431'de Ioannina (Yannina, Yanya) ve civarnn bir anlamayla Osmanllar'a teslim edilmesiyle sonulandve daha sonra kuzeydeki Arnavutluk'a yaptklar aknlar, Venedikliler'in sultann uzun vadeli planlar konusunda gzlerini amalarn salad. Dnemin vakanvislerine gre, Selanik'in fethinden sonraki yl bar ve huzur iinde geti. Osmanl sultanlar her on ylda bir yeni paralar bastrrd. 1431'de ( = H. 834) bu dete uygun olarak Edirne, Serez ve Novaberde'de (Novar, Novo Brdo) gm ve bakr paralar basld. 11 II. Murad o yaz bakentinin kuzeybatsndaki mtevaz bir yazlkta geirdi. Bu yazln kalntlar hl ke denen da yamacnda bulunmaktadr. Murad buraya ehrin bunaltc scandan kamak iin gelirdi. Grne baklrsa, o yln geri kalan boyunca, dnyevi ilerle pek ilgilenmemitir. Defterdar Ali Bey, sultann emriyle Dubrovnik'e gitti. Bu ehir nceki gz ilk kez, i blgelerdeki arazilerinin tannmasn garantilemek iin Osmanl Devleti'ne bykeliler gndermiti (Eyll 1430). Bykeliler Philippopolis'te (imdiki Plovdiv, Trkesi Filibe) iyi karlanm, oradan Edirne'ye geerek, Srpa yazlm bir ticaret szlemesini elde etmeyi baarmlard (6 Aralk 1430). 1 2 Ertesi yl da (1432) sessiz sedasz geti. Murad'm btn yl bakenti Edirne'de geirdii anlalyor. 1417'de I. Mehmed tarafndan yaptrld sanlan saray, ehrin merkezindeki Kavak Meydan'na sonradan yaplacak olan Selimiye Camii'nin (1568-1574) yerinden ok uzakta deildi. Orada, 30 Mart 1432 Pazar gn afakta, nc olu Mehmed elebi dodu. Murad bu ocuun iki kez tahta kacan ve Ortaa'n en gl kiilerinden biri olacan bilemezdi. oc u u n annesi hl bilinmiyor. Kadnn ad hibir kayda geirilmemi. imdiye kadar bulunmu hibir yazda ad gemiyor. Yalnzca gnmze baz ksmlar kalm olan bir vakfiyede, ondan Hatun binti Abdullah, "Abdullah kz" olarak sz

11 Bu dnemde Amasya, Ayasulu (bugn Seluk) ve Bursa'da, ayrca Babinger'in sz ettii ehirde bastrlan gm akeler; Nuri Pere'nin Osmanllarda Madeni Paralar (stanbul, 1968) adl kitab, 84 ve Resim 5'te tasvir edilmitir.) 12 Dubrovnik'in Ortaa tarihi ve Osmanllar'la ilikilerinin arka plan iin bkz. N. H. Biegman, The Turco-Ragusan Relationship ( D e n Haag, 1967); Francis W. Carter, Dubrovnik (Ragusa), A Classic City State (New York, 1972) ve Barisa Krekic, Dubrovnik in the 14th and I5th Centuries (Norman, Okla., 1972). zellikle bu yazarlardan sonuncusunun Ragusa ve Dubrovnik adlarnn kullanmna dair yazdklar nemlidir (s. 3). Karlatrmal bir okuma iin bkz. "Ragusa" adl makale (F. Babinger), EI III, 1098-1100. 1430 anlamas iin bkz. Ciro Truhelka, "Tursko-slovjenski spomenici dubrovacke arhive," GZMBH 23 (1911), 5-6 (belge 2). B u n u n ksa bir Trke evirisi stanbul Enstit Dergisi, I (1955), 42-43'te verilmitir.)

BR EHZADE DOUYOR

31

ediliyor o kadar. Kendi ad verilmemi. Babasma verilen ad olan Abdullah ise -din deitirenlere daima verilen bir addr-, kadnn gayrimslim kkenli olduunu aka gsteriyor. 13 Belgenin yazld srada kadn Bursa'da yayordu. Orada lm olsa gerek. Orada muhtemelen "Hatun" olarak tannyordu. Mezar ise Hatuniye Trbesi olarak bilinen yerdir byk olaslkla. Sorralar ona, Acem efsanelerindeki cennetkuundan hma'dan yola klarak Hma H a t u n ad verildi. (Kserkses'in annesi da ayn ad tayordu.) Henz ispatlanmam bir iddiaya gre, Stella (Estella) adl bir italyan kadnd. O zamanlar bu ad yalnzca Yahudiler tarafndan kullanldndan ve Acem ad Sitare'nin Esther'in -Stella, "yldz"evirisi olduundan, Mehmed'in annesinin Yahudi olduu dnlebilir. Eski Ahit'te Yahudi Esther'in, Acem kral Ahasuerus'un, yani Kserkses'in kars olduunu belirtmek ilgin olabilir. Her halkrda, ehzadenin annesinin bir "kle" olduu kesindir. Bunu Dukas'm yazdklarndan ve dneme ait dier eitli kaynaklardan anlarz. Ama ne yazk ki daha fazlasn bilmiyoruz. Sultann, kendisine bir vris veren bu karsnn gemiinin niye bir sr perdesinin ardnda gizli olduunu konusunda ancak tahmin yrtebiliriz. On altnc yzyl Osmanl tarihilerinin anlatt bir efsaneye gre, Hma Hatun Fransz bir prensesti. II. Bayezid'in annesinin bir Fransa kralnn kz olduu masal ne kadar doruysa, bu hikye de o kadar dorudur. Bu konuda kesin olarak bilebildiimiz eyler yalnzca unlar: Mehmed'in annesi ne bir Frank ne de Dou prensesi idi ve eer gerekten bir "kle" idiyse, babasnn Trk olmas imknszdr, nk Trk kkenli kle yoktu. Dahas, detlere gre kleler kkenlerini gizlemek zorundayd. II. Mehmed'in annesinin kimliini bilmediimizden, anne tarafndan atalarn da inceleyemiyoruz. Bu olduka byk bir talihsizlik, nk Mehmed'in temel kiilik zelliklerini ana tarafndan ald aktr: Hem Osmanl hem de Bizans kaynaklarna gre, Mehmed'in kiilii hem babasnnkinden hem de dedesi I. Mehmed'inkinden ok farklyd. A m a II. Mehmed'in ana tarafndaki atalar hakknda hibir ey bilmesek de Trk, Slav, Bizans, Frank, Acem ve muhtemelen Arap kan tad, bylece olduka tuhaf ve renkli kaltmsal zelliklere sahip olduu kesindir. Bu zelliklerin genetik unsurlarnysa asla renemeyeceiz. Mehmed elebi'nin hayatnn ilk yllarn, Dou geleneine uygun olarak Edirne sarayndaki haremde geirdii farz edilebilir. 1 ^ Stninesinin, genellikle

13 Babinger daha nce Mehmed'in doum tarihi ve annesinin kimlii meselelerini, farkl makalelerde ayrntlaryla ele almtr: "Mehmeds II., des Eroberers Geburtstag," Oriens 2 (1949), 1-5 ve "Mehmeds II., des Eroberers Mutter," Mnchener Beitrage zur Slavenkunde ( = Festgabe fiir Paul Diels; Mnih, 1953); 3-12. Bu makaleler Franz Babinger tarafndan A&A l, 167-171 ve 158-166'da yeniden yaymlanmtr. slam'a geenlere Abdullah adnn verilmesi konusunda bkz. V. L. Menage'nin "Seven Ottoman Documents from the Reign of Mehemmed II" adl makalesinin ekleri, Documents from Islamic Chanceries iinde, ed: S. M. Stern ve R. Walzer (Oxford, 1965), 112-118. 14 Osmanl Hanedan'ndaki ehzadeler, en azndan 16. yzyln ortalarna dek, adlarnn sonuna konulan elebi unvanyla anlrlard. Ama Mehmed elebi, elebi Mehmed ya da elebi Sultan Mehmed olarak tannan dedesi I. Sultan Mehmed'le kartrlmamaldr. Kkeni belirsiz olan bu elebi terimi iin bkz. "celebi" (W. Barthold ve B. Spuler), El 2 II, 19.)

32

BRNC BLM

Daye Hatun denen Hundi Hatun adl bir Trk kadn olduu sylenir. Bu kadn ileriki yllarda byk bir servet edinmi ve ok sayda cami yaptrmtr. Mehmed'den yllarca daha fazla yaad ve 14 ubat 1486'da istanbul'da lerek, ehzade Mehmed'in ana tarafndaki atalarnn srrn kendisiyle birlikte mezara gtrd. II. Mehmed 1434 yaznda, muhtemelen annesi ve stninesiyle birlikte Anadolu'ya, Amasya'ya [Resim V a] gnderildi. Babas Murad, 1404 ilkbaharnda orada domutu. Gen ehzadenin Amasya'ya geldii srada, yine ayn yerde (1420'de) domu olan vey kardei Ahmed elebi, ehrin valisiydi. Murad'm ikinci olu Alaeddin Ali elebi, Mehmed'in maiyetine verilmiti. O zamanlar (ve daha sonraki yllarda da bazen) sultanlarn oullarn ve muhtemel vrislerini eitilmek zere Anadolu'nun ilerine gndermeleri dettendi. Bu, halk ve asker ayaklanmalar kmas olaslna kar alman bir tedbirdi. Bu kiiler genellikle, yksek rtbeli gvenilir kiilerin gzetimi altnda yerel valilik yapard. Saraydaki husumetleri nleyen bu barl ynteme ilk son veren kii, karde katli yasasn karan (yzlerce yl uygulanacakt) II. Mehmed oldu. 15 Amasya, Yldrm adyla tannan I. Bayezid'in zamanndan beri, bu ehzadelerin gzde meknyd. Aslnda Osmanl Imparatorluu'ndaki, bu amaca uygun birka ehirden biriydi. Helmuth von Moltke 1838'de, "eski Amasya ehrinin" hayatnda grd en tuhaf ve gzel yer olduunu sylemitir. 16 iki byk da nehrinin birlemesiyle oluan kse biimli arazisine ok sayda cami, minare ve ev yaplmtr. Bu masals ehir 27 Aralk 1939'daki depremde ksmen ykld. Ama da nehirleri tarafndan sulanan ve ilerine yzyllar nce krallarn mezarlar oyulmu sarp da yamalaryla evrili ihtiaml baheleri ve dutluklar, gnmzde de varlklarn srdrmektedir. Sol taraftaki sarp bir kayaln tepesinde tuhaf grnl, eski bir kale bulunur. Bu kale kadim zamanlarda ina edilmitir. Ancak Ortaa'da Eretnalar ve air Kad Burhaneddin (l. 1398) gibi Trkmen derebeyleri tarafndan hl kullanlmaktayd. Bu yneticilerin ans, sk sk olan depremlerden kurtulabilmi baz etkileyici kamu binalarnda -camilerde, imaretlerde, okullarda ve trbelerde- hl korunmaktadr. Bayezid'in ehri fethetmesinden sonra buraya yerleen Osmanl valilerinin saray oktandr har a b e halindedir. Saray, Yeilrmak'm sol kysnda, hisarn altndadr. ki muhteem bahede bulunan, bir zamanlarn grkemli yaplar da -selamlk, harem, hizmeti avlusu, iki hamam ve mutfaklar- harabeye dnmtr. . ehzade Ahmed elebi, doduu ehrin sancakbeyi olduunda, kk Mehmed elebi buraya yerleti. O gnlerde ve daha sonralar yllar boyunca, Amasya'ya bir grup zengin ve nfuzlu yerel aile hkmdi. Saray hayatna ise ayn zamanda din limleri ve zel-

15 Bkz. 2. blm, dipnot 3. 16 Bkz. Von Moltke'nin Briefe ber Zustande und Begebenheiten in der Trkei (Berlin,. 1893) adl kitabndaki, ss. 212-226'daki 10 Mart 1838 tarihli mektubu. Bu mektuplarn H. rs tarafndan yaplm Trke evirisi, Trkiye'deki Durum ve Olaylar zerine Mektuplar (Ankara, 1960) adyla yaymlanmtr. ehre dair baka anlatlar ve tarihinin ksa bir zeti iin bkz. "Amasya" (F. Taeschner), EI 2 I, 431-432.

BR EHZADE DOUYOR

33

likle de ranl derviler etki ediyordu. Bu derviler, ehri s olarak kullanp, civar yreleri gezerek vaaz veriyorlard. Amasya'da yaayan ve Rumiye-i Sura'nm (Kk Rum ya da Kk Asya) en st dzey yneticiliini yapan Osmanl ehzadeleri, st snfla srekli toplumsal iliki iindeydiler. Aralarnda sk sk evlilikler yaplyordu. Dnemin en nfuzlu ailelerinden biri adgeldi Ahmed Paa'mn ailesiydi. Kz ehzade Hatun, II. Murad'm babas, Bayezid'in olu Mehmed (sonradan Sultan I. Mehmed olacakt) ile evlenmiti. Paa'nn torunlarndan pek ou, gen Osmanl ehzadelerine badanmanlk yapmtr. 1437'de, ehzade Ahmed elebi-Amasya'da anszn ld. lm nedeni asla netlie kavumad. Bir hikyeye gre, Amasya'daki ehzadeler Trbesi'ne gmld. Bir baka hikyeye greyse Bursa'ya, atalarnn yanna gmld. Sancakbeylii, be yandaki Mehmed elebi'ye geti. Aabeyi Alaeddin Ali ise sancakbeyi olarak zmir'in kuzeydousundaki Manisa'ya (eski Magnesia ad Sipylum) gnderildi. II. Murad, yeni sancakbeyine danman olarak eski azatl klesi Hzr Paa'y, retmen olarak ise saygn bir din limi olan lyas Fakih'in olu olan Hzr elebi'yi atad. adi Bey'in soyundan gelen Burak Bey, Mehmed elebi'nin seraskeri olmutur. Murad uzun sre Amasya sancakbeylii yapmt. Elerinden biri olan Yeni Hatun da, nfuzlu adgeldi Ahmed Paa'nn torunlarndan biriydi. Ayrca Yeni Hatun'un iki kzkardei de nfuzlu Yrg Paa'yla evlenmiti. Yrg Paa'ya kendi adna para bastrma yetkisinin verildii sylenir. Bylece sultan, ehrin soylularyla arasndaki akrabalk sayesinde, orada olup bitenlerden ok iyi haberdard. Deneyimsiz oluna danman seerken, bu bilgilerden yararlanmtr phesiz. nemli kararlar, ocuk yataki Mehmed'den ok danmanlar veriyordu muhtemelen. Haziran 1439'da, Edirne'deki devlet ynetiminde nemli deiiklikler yapld. Muhtemelen Rum kkenli bir mhtedi olan Sadrazam shak Paa, yllarca sultann gzdesi olmuken, anszn grevinden almverdi. O n u n yerine, yeleri imparatorlukta nesillerce st dzey mevkilere gelmi anl bir Trk ailesinden olan andarlolu Halil Paa getirildi. 1 ^ shak Paa ikinci vezir oldu. nc vezirlieyse, bir baka Rum dnmesi olan Zaanos Paa getirildi. Kkl ve soylu Trk aileleri, Trk olmayan bu devlet adamlarna kar honutsuzluk ve phe besliyordu. Bu yeni dzenlemede, soylularn basks etkili olmu olsa gerek. Trk olmayan mhtedilerin (Trk olmay ister kendi rzalaryla, ister zorla kabul etmi olsunlar) en yksek devlet makamlarna, zellikle de ordudaki en yksek mevkilere getirilmelerinin dourduu husumetler, devlet dzenini tehdit ediyor ve sultanlara srekli sknt veriyordu. zellikle II. Murad'm devirmeleri yksek mevkilere getirdii o sralarda (1438), iki grup arasndaki dmanlk iyice artt. Bu dmanlk, Murad'm otuz yllk saltanat boyunca devletin kaderini belirleyen hayati bir etken olacakt. 1439 gznde, ynetimdeki deiiklikten ya hemen nce ya da hemen son-

17 14. ve 15. yzyl Osmanl tarihinde nemli bir yeri olan bu aile hakknda bkz. "Diandarli" (V. L. Menage), EI 2 II, s: 444-445. Pek ok dilde olduu gibi Trke'de de, "oul" szc bir adn sonuna eklenerek yeni bir ad tretilebilir. Bu iyelik ekinin eklenmesi, ortadaki nl harfin dmesiyle sonulanr, tpk "andarlolu"nda olduu gibi.

34

BRNC BLM

ra, Edirne'de iki ehzadenin, Alaeddin Ali ile Mehmed'in snnet trenleri yapld. ki ehzade de Anadolu'daki grev yerlerinden arlmt. Bu olayn uzun enliklerle kutlanmas dettendi. Sonraki yllarda bu enliklere hem Doulu hem de Batl yabanc hkmdarlar davet edilir oldu. Bu enliklerde halk iin trl trl elenceler dzenlenir, saraydaysa limler, airler ve kadlar, her biri kendi yntemleriyle, saraydaki muhteem kutlamalara katkda bulunmaya alrd. Ama bu kez masraflar ksld ve eskisi gibi byk harcamalar yaplmad. II. Murad'm iki olunun snnetini kutlaymdaki sadeliin belki de en iyi gstergesi, Trk tarih kaytlarndaki kk bir ayrntdr: I. Bayezid zamannda Mezopotamya'dan Anadolu'ya gelip Bursa'daki bir tekkede ailesiyle aylkl din adaml yaparak byk paralar kazanan Badatl eyh Seyyid Natta, sultana yemek odalarnda kullanmas iin deri masa rtleri armaan etmiti. Osmanllar daha nce deri masa rts nedir bilmiyordu. eyh soyadn da bu olaydan alm olsa gerek (nat'tan gelen Natt', "deri masa rts" anlamna gelir). Eski ad Hseyin idi. Yine ayn zamanda, Murad'm enitesi ve Kastamonu'nda (Kuzeybat Anadolu'daki Kastamuni) nemsiz bir beylik olan sfendiyarolu brahim Bey'in olu smail Bey'in, Murad'n kzlarndan biriyle evlenmesi de kutland. II. Mehmed, sonradan greceimiz gibi, enitesine pek iyi davranmayacakt. Kutlamalar daha yeni sona ermiti ki, sultan Anadolu'daki sancakbeylerinin yerlerini deitirmeye, Alaeddin Ali'yi Amasya'ya, Mehmed'i ise Manisa'ya [Resim 11] gndermeye karar verdi. Nedenleri ak olmayan bu kararda, sultann siyasi danmanlarnn en azndan ksmen etkili olduu sanlmaktadr. ehzade Ali'nin trajik lm bu kany destekler niteliktedir. Ama imparatorluun kaderini ciddi olarak etkileyecek bu karar, o sralarda pek dikkat ekmemi, Murad'm Edirne'deki aile enliklerinin sona ermesinden ksa sre sonra balatt askeri giriimler tarafndan arka plana itilmiti. Srp despotu George Brankovic, sultann gzne girmek iin kz Mara'y -o srada on alt yalarmdayd- 4 Eyll 1435'te Murad'la evlendirdi. Ama yllar getike George'un hangi fedakrlklar yaparsa yapsn sultan sallanan tahtna kar besledii niyetlerden vazgeiremeyecei ortaya kt. mparator Sigismund'un Znojmo'da (Znaim), Bohemya'dan Macaristan'a dnerken ldrlmesi, bir Srbistan seferi balatlmasna bahane oldu. mparator 9 Aralk 1437'de ldrldnde neredeyse yetmiindeydi. Sultan, imparatorla arada srada bar anlamalar yapard. Bunlardan biri hakknda grmek zere, be soyludan oluma bir eli heyetini Basel'e gndermiti. Basel'de o srada (Kasm 1433'te) meclis toplants vard. mparator konuklarn burada, katedralde karladnda olduka iyi grnyordu. Eliler ona altn paralarla ve altn ilemeli, mcevherlerle bezeli ipek giysilerle dolu on iki altn kadeh vermi, karlnda deerli hediyeler aldktan sonra, kendilerine bar sz verilmi ve yolcu edilmilerdi. Ama 1438 ylbanda, Sigismund'un damad Avusturyal Albert, Szekesfehervr'da (Stuhlweissenburg; eski Alba Regia ehri) yannda karsyla birlikte ta giyip Macar kral olunca Murad, sylenenlere gre maiyetindekilerin etkisiyle, bu hkmdar deiikliini frsat bilip Macaristan ile Srbistan'a srpriz bir saldr dzenlemeye karar vermiti. Muhtemelen bir dikkat datma taktii olarak, Erdel'e bir aknc birlii gn-

BALKAN SEFERLER - MACARLAR'IN KARI SALDIRISI

35

derildi. Bu birliin banda kkl bir feodal ailenin mensubu, Evrenos'un olu Ali Bey vard. Srp despotuna ve Eflak Prensi II. Vlad Dracul'a, sultann vassal olarak sefere katlmalar emredildi. kisi de askerleriyle birlikte geldiler. 1438 gznde Osmanl ordusu Demir Kap'dan geerek Erdel'e dald. Surlarla evrili ibiu (Hermannstadt, Nagyszeben) ehrini bir hafta boyunca bouna kuattktan sonra, Sighiiora (Schssburg) ve Media ehirleri ile Braov'un (Krostadt, daha sonra Oraul Stalin) civarm yakp ykt. lkenin krk be gn boyunca, hi durmadan yaklp ykld sylenir. Yine sylenenlere gre, 70 bin kii kle edilmiti. Bunlarn arasnda olan, Mhlenbachl "Birader George", Trkler'in arasmda yirmi yl tutsak yaadktan sonra, yurduna dnnce anlarn yazmtr. Latince ve Almanca evirileri sk sk yaymlanan bu eser, o dnemdeki Osmanl mparatorluu -detleri, gelenekleri, dini, mezhepleri vb- hakkndaki en nemli bilgi kaynaklarmzdan biridir. Bunlar gzlemlemek iin bol bol frsat bulan Birader George, gzlemlerini anda eine az rastlanr bir ustalkla ve kavray derinliiyle kda dkmtr. 18 Trk askerleri Erdel'i yakp ykarken, baka Trk birlikleri Srbistan'a dalp kalelerle manastrlar yamaladlar. Ama btn bunlar, ertesi yl gerekletirilecek asl saldrya giri niteliindeydi, o kadar. Murad bizzat ordusunun bana geip, despotluun bakenti Smederevo (Semendria, Semendire) surlarnn nne kadar geldi. ehrin dev surlarnn inas yeni tamamlanmt (1430'da). Brankovic'in en byk olu ile enitesi ehri kahramanca savundular ama Bat'dan bekledikleri yardm gelmedi. nk Bat o sralar baka meselelerle meguld. Floransa katedralinde, Roma ve Bizans rahiplerinden oluma bir konsil topland. Toplantya Bizans mparatoru VIII. oannes Palaiologos da katld. Konsil, uzun tartmalardan sonra nihayet (5 Temmuz 1439'da) Bizans ve Roma kiliselerinin birlemesine karar verdi. Ancak sonraki yllarda bagsteren kargaa ve skntlar, ne yazk ki bu kararn uygulanmasn olanaksz hale getirdi. Kral Albert, otoritesini baltalamak iin ellerinden geleni yapan Macar soylularna dmand. Ama sonunda iyi niyet gsterisi olarak despota kk bir askeri birlik gndermeyi kabul etti. 1 ^ Semendire [Resim IV] aylk bir kuatmadan sonra, 18 Austos 1439'da dt. Bylece Osmanllar Srbistan'n neredeyse tamamnn hkimi oldu. Yalnzca gneydeki Novaberde, Trkler'in igalinden bir sreliine kurtulabildi. Burada paha biilmez gm madenleri vard (bu madenlerle alanlar ou Saksonyal madencilerdi, egemen smf, maden sahipleri, kuyumcular ve para yapm ustalar ise Ragusallar'd). Vakanvis Kritovulos, Srp topraklarndan altn ve gmn, pnarlardan fkran sular gibi ktn evkle anlatr. nsan nereyi kazsa zengin maden yataklarna rastlyordu. Bunlar Hindistan'n nl mdenlerinden bile daha zengindi. Her ne kadar bu doal kaynaklar ve Zeta blgesi hl

18 Birader George, el yazmas ve eserinin eitli basmlar hakknda bkz. J. A. B. Palmer, "Fr. Georgius de Hungaria, O. P., and the Trctatus de Moribus Condicionibus et Nequicia Turcorum," Bulletin of the John Rylands Library 34 (1951), ss. 44-68. 19 Konsil toplantsnn ncesi ve sonrasnn ayrntlar iin bkz. Joseph Gill, The Council of Florence (Cambridge, 1959).

-..tto'-'-I- f -r>;

-H -

36

BRNC BLM

despotun elinde olsa da, uzun vadede Osmanllar'm buralar ele geirecei bel' liydi. Ele geirilen blgelerin ilk yneticisi, Evrenos'un dier olu shak Bey oldu. shak Bey daha nce Vardar'daki Skoplje'yi (skp) ynetmiti. 20 Artk Trkler'e Bosna yolu almt. Trk aknclar, civar nceden igal edilmi olan Sarajevo'dan (Bosna, Trke'de Bosna Saray/Saraybosna) Bosna bakenti Jajce (Yaya) yaknlarna kadar, neredeyse hi direnile karlamadan, getikleri yerleri yakp ykarak ilerledi. Macaristan' Osmanl istilasndan koruyan tek ey ise, Belgrad engeli oldu. 1439'da kazand baarlarla cesaretlenen Murad, Srbistan'la ilgili planlarn uygulamay srdrmeye karar verdi. 1439 Kasm'mn sonunda, Kral Albert Viyana'ya dnerken yolda anszn dizanteriden ld. Yerine kimin kral olaca meselesinden kan atmalar, Macaristan'da karmaa yaratt. Papa'nn elisi Kardinal Giuliano Cesarini bile bir zm getiremedi. Sultan hemen bu durumu deerlendi. Bir sonraki hedefi Belgrad'd. Bu gl kale, bir deitoku bedeli olarak Macaristan'a verilmiti. Sava ile Tuna nehirlerinin kesitii yerde bulunduundan, surlarnn yan sra doa tarafndan da korunan bu gl kale, 1440 Nisan'mda Trk gleri tarafndan kara ve denizden kuatld. Trk aknclar bir yandan da Erdel ile Macaristan iinden geip, blgeyi Tsza Nehri'ne kadar yakp yktlar. Bizzat sultan ve gvendii komutan, Evrenos'un olu Ali Bey tarafndan ynetilen karadaki kuatmaclar, Belgrad'm etrafnda bir sur rp bunun tepesinden ehre kayalar frlatmaya baladlar. ehirdekiler ise buna glle ve kaya atarak karlk verdi. Tuna nehrine yzden fazla sava gemisi geldi. Kuatmaclar, kuatlanlarn yiitlii ve zeks sayesinde sonunda, Eyll'de geri ekilmek zorunda kald. Hristiyan dnyasnn snrlarn koruyan bu kale, grevini en azndan imdilik mkemmelen yerine getirmiti. Ama Belgrad garnizonunun kahramanl, despot George Brankovic'in sonunun gelmesini erteleyemedi. George, Macar tahtnn vrislerine sz geirememiti. Litvanyal Jagellon hanedannn temsilcisi olan, on be yandaki Polonya Kral III. Ladislas seimlerden zaferle kmt. Despot'un en kk olu yenilmiti. George'un damad, despotun kk kz Catherine'in kocas (20 Nisan 1434'ten beri) ve bu yzden sultann kars Mara'nn enitesi olan, gl ve son sderece zengin illi Kontu Ulrich (1406-1456), George'a verdii destei kesti. Oysa yal adam bu destee gveniyordu. Gen Ladislas, despotun Buda'daki sarayna ve pek ok malna mlkne el koyup, bunlar.taraftarlarna datt. aresiz kalan yal Srp prensi, illi Kontu Ulrich'in evinden ayrlp gneye doru yola kt. Yannda yalnzca kars rene ve birka yz atl vard. Tpk daha nce Venedik'in yapt gibi, bu kez de Dubrovnik (talyanca'da Ragusa) onu scak karlad. Ama bu dostanelik ksa srd. George'un elinde kalan, i blgedeki Srp topraklarndan gelen haberler giderek ktleiyordu. Saysz maden yataklarna sahip olan Novaberde ("ehirlerin Anas"), bir mhtedi olan Rumeli Beylerbeyi Hadm ihabeddin Paa'ya teslim oldu (27 Haziran 1441). Ama iki olunun bana

20 Kritovulos hakknda bkz. 2. blm, dipnot 23; Novaberde ve madenleri hakknda bkz. s. 126 ve sonras. Srbistan tarihine dair eski standart kitap Constantin Jirecek'in Geschiscthe der Serben adl eseridir (2 cilt; Gotha, 1918).

BALKAN SEFERLER - MACARLAR'IN KARI SALDIRISI

37

gelen korkun eyleri haber almak, George iin daha da ar bir darbe oldu. Semendire'nin Trkler'in eline gemesinden sonra tutsak edilen Gregor ve Edirne'de gz altnda tutulan kardei Stjepan, gizlice babalaryla haberlemekle sulanyordu. Bacanaklar Murad'n emriyle, Paskalya Pazar'nda (16 Nisan 1441) zincire vuruldular. 8 Mays'ta, Orta Anadolu'daki Tokat'ta, eski devlet hapishanesinde (Bedevi arda) gzleri kr edildi. Bu hapishane yllarca politik adan tehlikeli kiilerin tutulduu yer oldu. Hristiyanlk'ta direnmesine karn kocas stnde sz sahibi olan kzkardeleri Mara, mdahale etmekte ok ge kalmt. Baka aresi kalmayan despot, sonunda Macaristan'a geri dnerek gen krala boyun edi ve onunla birleip malna mlkne el koyanlardan intikam alma planlar yapmaya balad. George Brankovic, yaad o aalanmay lene kadar unutmad. Marur, bamszla tutkun Ragusallar, Osmanllar'n Srbistan' igalinin etkilerini ksa srede hissetmeye balayacaklard. Kvarner (Quarnero) ile Durres (Durazzo, Dra) arasndaki btn blge, 1205-1358 arasnda Venedikliler'in hkimiyetindeyken, Zara Antlamas (18 ubat 1358) ile Macaristan'n eline gemiti. Ksa sre sonra (27 Mays'ta) Dubrovnik, Macar kral Byk Lajos ile imzalad bir anlamayla, Macar tahtna sadk olduunu belirtti. A m a Macar kralnn Dubrovnik'te daimi bir temsilcisi yoktu. Dubrovnik, italyan ehir-devletleri tarznda, bamsz bir oligariye dnmt. Olduka becerikli meclisi sayesinde, bamszln korumay srdrebiliyordu. En refahl dnemi on beinci yzyln ilk yars oldu. Gnmzde hl bunu kantlayan pek ok kilise ve saray ayakta durmaktadr. Civar blgelerdeki kargaalar ve Osmanllar'n Bat Balkanlardaki fetihleri, Dubrovnik'in kara ticaretinin giderek kesilmesine yol at. Ama gemileri, yerel endstrisi ve her eyden te siyasetilerinin becerisi sayesinde ehir, Bat Balkanlar'n rnleri ve talya dokumalar, iin nemli bir pazar merkezi olma niteliini uzun sre korudu. Ayrca bir siyasi kumpaslar yata olmay ve Venedik'in siyasi planlarnda nemli rol oynamay da srdrd. Ragusallar'm yalnzca Bosna, Herzegovina (Hersek), Srbistan ve Arnavutluk'ta deil, ayn zamanda Sofya, Turnovo (Trnovo, Trnova), Prvadiya (Pravadi), Filibe, Edirne ve Konstantiniyye'de de bulunan ticari yerleim merkezleri, ehrin ileri gelenlerini sultann siyasi emellerine giderek daha fazla dikkat etmeye ve Osmanl mparatorluu'na giderek daha fazla ba vermeye yneltti. Eyll 1440'ta, Murad'm hazinedarlarndan biri Dubrovnik'e gidip efendisine yllk vergi vermesini balanmasn efendisi adna emretti. Senatonun bu talebi reddetmesi zerine, yalnzca Trk topraklarndaki deil, Srbistan'daki ve sultana bal olan Stjepan Vukcic'in (Stephen Koaca, St. Sava Dk) idaresindeki Bosna topraklarndaki btn Ragusal tacirler hemen tutukland. Balkanlar'daki zengin ticaret merkezlerini yitirmekten korkan Ragusallar hemen pes ettiler. Osmanl mparatorluu ve ona bal devletlerde serbeste ticaret yapma haklarn korumay, ancak sultana her yl bin duka altn deerinde gm levha vermeyi kabul ederek baarbildiler. Buna ramen yine de tehditten kurtulmu saylmazlard. 21

21 1442 ahidnamesinin ayrntlar ve kaynaklan iin bkz. Biegman, The Turco-Ragusan Relationship, s. 26. Karlatrmal bir okuma iin bkz. Carter,. Dubrovnik, 200.

38

BRNC BLM

Trkler'in batda ilerlemesi, bundan ilk etapta etkilenen lkelerin hkmdarlarnn, zellikle de Macar kralnn kayglanmasna yol amt. Osmanllar Slovenya ve Tsza Nehri'ne kadar aknclar gndermiti. Bu aknclar getikleri yerlerin halkna dehet sayordu. Gen Kral Ladislas, iki sekin komutann tehdit altndaki snrlarn korumakla grevlendirdi. Bu komutanlar Nicholas Ujlki ile Erdel voyvodas Janos Hunyadi idi. Bu komutanlarn sonraki yllarda kazand byk askeri baarlar, btn Hristiyan dnyasn Trkler'in sonunda yenilecei konusunda umutlandrd. Romen asll nemsiz bir Erdel soylusu olan Hunyadi, Trkler'e ve Jan Hus taraftarlarna kar kazand zaferlerle askeri becerisini kantlam, sava sanatn ok iyi bilen biriydi. Janos Hunyadi 1441'de, Belgrad'daki kararghndan Trk topraklarna aknlar yapmaya balad. Semendire kumandan shak Bey'i ar bir yenilgiye uratt. Bu yenilgi, sultann askeri planlarnda nemli bir yeri olan shak Bey iin ac bir darbe olmutu phesiz. Bu yenilgi zerine Rumeli Beylerbeyi ihabeddin Paa, Belgrad'm on drt kilometre gneyinde, 870 metre ykseklikte Zrnov (Avala) kalesini ina ettirdi. Bu kalenin ykntlar hl arazinin tepesinde durmaktadr. Sultann bakumandan, Erdel'i igal etmi ve ibiu'yu kuatmak zere olan yal Mezid Bey, oluyla birlikte ldrlm, sava meydan Trk cesetleriyle dolmutu. Hunyadi'nin byk zaferinin haberi ksa srede ok uzaklara kadar yayld. Macaristan'n mttefiki George Brankovic'e ganimet ykl bir at arabas gnderildi. Araba yle yklyd ki, on at tarafndan zor ekiliyordu. Ganimetlerin tepesinde Mezid Bey ile olunun kazklara geirilmi kelleleri vard. Yine bu arabada bulunan yal bir Trk, ganimeti despota teslim ederken bir konuma yapmaya zorland. ntikam yemini eden ihabeddin, byk bir ordunun bana geti. Dmanlarnn, kendisinin sarn grr grmez yzlerce kilometre uzaa kaacan sylyordu. Ama yenilgisi, cn almak istedii Mezid Bey'inkinden yz kat daha ac oldu. Osmanllar binlerce kayp verdi. lenlerin arasnda mehur soylu ailelerin yeleri de vard. ok sayda tutsak ve 200 sancak ele geirildi. Hunyadi'nin armaan olarak askerlerine datt ganimetlerin muazzam olduu sylenir. Bu zaferin haberi Buda'daki Macar kralna, Murad'm gnderdii bir eli heyetinin kendisinden ya Belgrad' teslim etmesini ya da en azndan bir mttefiklik karlnda her yl hara demesini talep etmesinden ksa sre sonra ulat. Sultann gerek amac bu muydu, yoksa bu heyeti Macaristan'da olup bitenler hakknda casuslarnn verebildiinden daha fazla bilgi edinsinler diye mi gndermiti, bu tartmal bir meseledir. Bat'da iler aleyhine dnmken, sultann emelleri konusunda hayale kaplmas pek mmkn grnmyor. Askeri adan daha gl olduklarndan emin olan Macarlar, Osmanl elilerini kovdu. Bunun zerine sultan, imdilik savunmada kalan Macarlar'm ksa sre sonra byk apta bir saldrya geeceklerini anlad. Macaristan'daki siyasi kargaa, A n a kralie Elizabeth'in beklenmedik lmyle (24 Aralk 1442) epey dinmiti. Macar ordularnn kazand baarlarla cesaretlenen dalm lke tekrar birlemeye balamt. Herkes kfirlerle savap onlar Avrupa'dan kovmaktan sz ediyordu. Janos Hunyadi ulusal bir kahraman ve kurtarc olarak grlyordu. Ele geirilen Osmanl sancaklar ve resmi alametleri, lkedeki kiliselere datld. Hristiyanlar buralarda kran dualar ediyor, yapacaklar byk sava iin cesaret topluyordu.

BALKAN SEFERLER - MACARLAR'IN KARI SALDIRISI

39

Hunyadi'nin zaferlerinin haberi Macar snrlarnn ok tesine kadar yaylmt. Btn Bat dnyas kfirlerle savamak istiyordu. Floransa Konsili'nde Papa IV. Eugenius ilk kez bir Kutsal Sava balatmaktan sz etmiti (1439). Papa Hristiyan dnyasnn hkmdarlarna etkileyici mektuplar yazarak, Dou'daki dindalarnn ackl halini anlatmt. Ama Bat ile Dou kiliseleri arasndaki ykc atmalar, kiliselerin birletirilmesi yolundaki grmelerin bitmek bilmemesi ve talya'daki, Papalk' iine eken siyasi kargaa, papann bir Hal seferi balatma plann uygulamasn engelledi. Eugenius, 1443 balarnda kard bir papalk genelgesinde, elindeki imknlarn yetersiz olduundan ikyet edip, btn kilise prenslerini kiliselerinden, manastrlarndan ve aylkl papazlarndan topladklar parann onda birini, Trkler'e kar yaplacak olan sava iin vermeye ard. Buna iyi bir rnek tekil etmek iin, papalk hazinesinin btn gelirinin bete bFni bir ordu ve donanma kurmaya ayrd. Dubrovnik Cumhuriyeti'yle askeri bir ittifak kurdu. Daha nce de elisi Kardinal Giuliano'yu Buda'ya, yalnzca Macarlar'm i ekimelerini dindirmek deil, her eyden te Trkler'e kar bir Hal seferi dzenlenmesi iin bask yapmak zere gndermiti. Kardinal tarihte trajik bir rol oynad. Etkili ve giriimci bir insan olarak, Gneydou Avrupa'yla snrl kalmayacak bir felakette nemli bir pay sahibi oldu. Kibar ve ateli tavryla, Macaristan'a i bar getirerek, kfirlere kar yaplacak byk sefer iin mutlak destek ald. Ama Batl hkmdarlarn ou, papann Kutsal Sava arsn umursamad. Bu kaytszlk, papann btn umutlarn neredeyse sona erdirecekti. nemli istisnalar Polonya ile Eflak idi. Bu lkeler hem piyadeler hem de svariler topladlar ama onlara ancak alt ay yetecek kadar para ayrdlar. Savamaya yalnzca halktan insanlar hevesliydi. Be parasz Hallar ve servet avclar drt bir yandan Macaristan'a akn etti. Bunlar macera aryor ve bo ceplerini doldurmay umuyorlard. 22 Hal seferine genelde kaytsz kalnmasnn nemli bir nedeni de, Bizans imparatorlarna kar beslenen derin nefretti. Bu seferden en ok onlarn kar salayaca dnlyordu. Dorudan destek verenler, yalnzca tehdit altnda olan lkelerdi. Dierleriyse asker vermemek iin bahaneler buluyordu. Habsburg hanedannn gcn arttrmak ve pekitirmekten baka bir kaygs olmayan mparator III. Friedrich (1440-1493), her zamanki gibi yardm etmekten kanmt. Hal seferine katlmay ya da asker gndermeyi reddetme bahanesi, Bohemya'daki kargaayd. Oysa asl neden, Macaristan'daki gcn giderek arttran Polonya kral Ladislas'm daha da glenmesini istememesiydi. nk aksi takdirde Kral Ladislas zafer kazandktan sonra Avusturya'ya saldrabilirdi. Btn Balkan yarmadasna ve belki Macaristan'a, hatta Almanya'ya casuslarn yerletirmi olan Murad, kendisine ve imparatorluuna kar dzenlenecek byk seferin haberini ald. Komu Anadolu eyaletlerindeki enitesi ve rakibi Karamanolu brahim Bey'in planlarndan da ayn ekilde haberdard. an Os-

22 Eugenius'un papal hakknda bkz. Joseph Gill, Eugenius IV (Londra, 1961). Karlatrmal bir okuma iin bkz. Ludwig Pastor, The History of the Popes I, ev: F. I. Antrobus (St. Louis, 1902), zellikle de 324'ten sonras.

40

BRNC BLM

manii ve Batl tarihilerinin ou, brahim ile Macar krallar arasnda yaplm bir anlamadan bahseder. Bu anlamann yapld kesindir. A m a ayrntlarn pek bilmiyoruz. Anlama, Osmanllar'a kar ortak bir saldr dzenlemek zere yaplmt phesiz. Tpk daha sonra ran'daki Safevilerle V. Carlos [V. Karl, arlken, Charles Quint) arasnda yaplan anlama gibi. Buda'da byk bir Hal seferinin hazrlklar yaplrken, "Byk Karaman" brahim Bey, muhtemelen 1443 ilkbaharnda, Anadolu'da saldrya geti. II. Murad, enitesine kar dzenledii seferi bizzat ynetti. Amasya'daki olu Ali elebi'ye haber gnderip, h e m e n kendisine katlmasn istedi. Birlikte asiyi ksa srede dize getirdiler. Ali elebi'nin savata byk bir cesaret ve feraset sergiledii, gl fiziinin hayranlk uyandrd sylenir. brahim Bey bar istedi ve bu isteini elde etti. Bunda karsnn, Murad'm kzkardeinin araya girmesinin pay bykt phesiz. Sultan daha sonra oluyla birlikte Bursa'ya dnd. Orada ayrldlar. Bu srada tuhaf bir trajedi gerekleti: Srr muhtemelen asla zlemeyecektir. Ali elebi'yi ldrmek iin Kara Hzr Paa Amasya'ya gnderildi. Gece vakti saraya gizlice giren Kara Hzr Paa, ehzadeyi yatanda bodu. Dahas, ehzadenin alt ve on sekiz aylk olan iki olu da ldrld. Bu ocuklar nce Amasya'daki Turumtay trbesine, daha sonra da muhtemelen Bursa'da gmld. Ali elebi'nin yerine Amasya valiliine, Filibe fatihi (1364) Lala ahin Paa'nn olu Mehmed Paa getirildi. Elimizdeki Osmanl ve Bat kaynaklarna gre Murad, en gzde olu olduu sylenen Ali elebi'nin ani lm haberini alnca ykld. A m a bu kaynaklarn hepsinde de, o trajedinin tarihi yanl yazlmtr. Aabeyinin lmesiyle, Manisa'daki on bir yandaki Mehmed elebi veliaht oldu ve babasnn sarayna arld. Mehmed elebi o zamana kadar babas tarafndan pek sevilmemiti anlalan. Sinirli, dikkafal bir yaps vard. En kk bir de bile kulak asmay reddediyordu. Bu yzden eitilmesi ok zordu. Sultan onun eitimi iin eitli retmenler grevlendirdi. Elimizde adlar bulun a n bu kiilerin ona pek bir ey retebildikleri phelidir. Bu retmenlerden biri Molla yas Efendi idi. Mstakbel sadrazam Mahmud Paa ile birlikte Trkix ye'ye sava esiri olarak gelmi ve daha sonra Bursa'da retmenlik yapmaya balam bir Srpt. yas bu greve uygun biri deildi. Bazen vecd halleriyle kendinden geerdi. Sonunda mistik bir yolu takip etmek zere bir tekkeye ekildi. G e n Mehmed ders almay, iman ve Kur'an okuma derslerini reddedince, babas Krt blgesi ehrizor'daki Koran kynden, mehur Molla A h m e d Grani'yi (Korani) artt. Grani, Kahire'de fkh ve Kur'an eitimi aldktan sonra A n a dolu'ya gelmi, sultann arsna uyarak, I. Murad'm Bursa'da yaptrd medresede almay kabul etmiti. Asi ehzadeyi yola getirecek kadar enerjik ve otoriter bir adama benziyordu. Bu yzden Manisa'ya arld. Baz eski kaynaklara gre sultan, uzun ve boyal sakall, heybetli bir adam olan mollaya ince bir denek vermi ve bunu ocuk itaatsizlik yapt takdirde kullanabileceini sylemiti. Yine ayn kaynaklara gre, molla elinde denekle ehzadeye gitti. "Baban" dedi, "beni seni eitmem iin gnderdi. A m a szm dinlemezsen seni yola getirmemi syledi." Mehmed bu szlere glnce, Molla Grani ona yle bir dayak atm ki, ocuk ondan hayat boyunca korkmu. Mehmed, Kur'an' ksa srede ren-

BALKAN SEFERLER - MACARLAR'IN KARI SALDIRISI

41

di. Baarsndan dolay Murad tarafndan cmerte dllendirilen molla, dikkafal rencisi sultan olunca devlette yksek bir mevkiye getirildi. Ancak ak szll ve hainlii yznden, gen sultanla sk sk tartt. Mehmed'in bir baka retmeni olan Molla Sinan sonradan vezir oldu. Tpk Grani gibi, nl ilahiyat Molla Hamideddin Efdalzade'nin rencisi olan Molla Sinan da, o sralar Manisa'da gen ehzadeye retmenlik yapm gibi grnyor. Sonradan Bursa ve istanbul'da bir mderris olarak byk n kazand.? 3 Mehmed elebi'nin annesi ve retmenleriyle birlikte drt be yln geirdii Manisa, ok gzel bir ehirdi. Bugn, saraydan geriye pek az iz kalmtr. Buradan baklnca ehrin manzaras gzler nne serilir. Derin bir kayalk ukurdan ykselen yamalarda bulunan teraslar, yeil aalann stnde ykselen ok sayda cami grlebilir. Ama gen ehzade artk devlet ilerini renmek iin Edirne'de, babasnn yannda yaamak istiyordu. Saraya ok kritik bir zamanda geldi. Babas Murad, Anadolu'dan henz dnp Bat'yla ilgilenmeye balamt ki, Hristiyan ordularnn Buda'dan gneydouya doru yola kt haberi geldi (Temmuz 1443 balar). Kk ama etkileyici Hal Ordusu'nun banda gen kral Ladislas vard. 12 bin atldan oluan nc ekibi, deneyimli sava Janos Hunyadi, kardinal-eli Giuliano Cesarini ve topraksz Srp prensi George Brankovic ile birlikte ynetiyordu. Ordu, hl Trkler'in elinde olan Semendire yaknnda Tuna'y geip gneye doru ilerlemeyi srdrd. Ciddi bir direnile karlamadlar. 25 bin kadar atl ve okudan oluma orduya, yolda sekiz binden fazla atl ve yaya Srp katld. Bu birleik ordu, bir Osmanl gcyle ilk kez 3 Kasm 1443'te, Bolvan Kalesi (Aleksinac yaknndaki) ile Ni (Nis) ehri arasnda karlat. Burada, o srada Rumeli Beylerbeyi olan Kasm Paa, shak Bey ve dier sancakbeyleri yenildi. Hristiyan ordusu, ciddi bir glkle karlamadan Ni ve Pirot'tan geerek surlu Sofya ehrine ulat. Sofya'y hemen yamaladlar. Bulgarlar sevinten deliye dnmt. Polonyahlar' ve kardeleri Slavlar' cokuyla karladlar. Artk Trakya'ya girmek iin bir engel kalmamt. Hallar bir haftada Edirne'ye ulaacaklarn dnmekte hakl gibiydiler. Sultan I. Bayezid ve oullarna kulluk etmekle geirdii yllar sayesinde blgeyi avcunun ii gibi bilen Srp despotu, Hristiyan ordusunu engebeli kesimlerden ve Balkan Dalar'mn (eski adyla Haemus) karl geitlerinden geirmeyi baard. Peinde uzun bir yiyecek kervanyla ilerleyen ordu hedefine yaklatka, Trkler'in direnii artyordu. Kadim Traianus (Kapl Derbend Kaps) ve Belgrad ile Konstantiniyye arasndaki askeri yolun tamam aa ktkleriyle kapatlmt ve geitler iyi korunuyordu. Ordu 12 Aralk 1443'te, souk k havasnda, Zlatitsa (Osmanl tarihilerine gre "zladi") civarn evreleyen havzaya vard. Amac yoluna devam ederek,

23 Bu kiilerin ve II. Murad ile Mehmed zamannda yaam dier limlerin hayatlarna dair ayrntl bilgiler, en eski Osmanl biyografi szl olan, 16. yzyln ortalarnda Takprlzde tarafndan yazlm Al-aka'ik al-nu'maniye'de [akaik'n-nu'maniyye'nin Trke'si: Hadaiku'-akaik, ev: Edirneli Mehmed Mecdi Efendi, stanbul, 1853, dizin eklenmi tpkbasm: stanbul, 1989] bulunabilir. Bu kitap O. Rescher tarafndan Almanca'ya, Es-Saqa'iq en-No'manijje (Constantinople, 1927) adyla evrilmitir. Molla Grani hakknda ayrca bkz. "Grn" (J. R. Walsh), EI2 II, 1140-41.

Panagyurishte ehri yaknndaki Sredna Gora'nn kayn ormanlarndan gemekti Burada byk Osmanl ordularnn sert direniiyle karlatlar. Hallar havann soukluu, yeni yiyecek temin edememeleri ve kap kurtulmay baarm olan Kasm Paa'nn liderliindeki Osmanllar'n srekli saldrlar yznden, geri dnmek zorunda kaldlar. Osmanllar pelerinden gitti. Ama Noel arefesinde, Sofya yaknndaki Melshtitsa'da yaplan bir savata geri pskrtldler. Osmanllar 2 Ocak 1444'te, Pirot ile Ni arasndaki Kunovica Da civarnda pusuya drlerek tekrar yenildiler ve pek ok liderler, aralarnda sultann enitesi, andarl ailesinden Mahmud elebi de olmak zere, tutsak edildi. Despotun, ordunun k Srbistan'daki kalelerde geirip ilkbaharda douya doru ilerlemeyi srdrmesi nerisi epey tartld. Ama sonunda, havann soukluu ve yiyeceklerin azl nedeniyle bu plandan mecburen vazgeildi vc Hristiyan ordusu geri dnmeyi srdrd. Hallar donmu arazilerde ve da geitlerinde yaptklar etin bir yolculuktan sonra, Ocak sonunda Belgrad'a vardlar. ubat'ta, olduka klm ve bitkin haldeki ordu Buda'ya ulat. Alk ve souktan bir deri bir kemik kalm, zayf elleriyle kfirlerin ele geirilmi sancaklarn tayan savalar, halkn sevin nidalar eliinde Macar bakentine girdi. Askerler daha hzl yol almak iin btn gereksiz yklerden kurtulmulard. Ele geirilmi arabalar dolusu silah gmlm, fazlalk olan atlar ve btn hayvanlar ldrlmt. Gen kral yeminini tutarak ehre yaya girdi. atosuna girmeden nce, komutanlaryla birlikte katedrale gidip Tanr'ya kranlarn sundu. Yalnzca alt ay sren ama Macar tarihine "Uzun Sefer" 2 ^ adyla geen o tuhaf sefer bylece son buldu. Greceli olarak kk bir Hristiyan ordusunun, Osmanl topraklarnn ilerine kadar cesurca ilerlemesi, kalc bir etki yaratmt. Gneydou Avrupa'daki Hristiyanlar bakaldrmaya baladlar. Her tarafta Osmanl beylerine kar isyanlar kyordu. Ksa sre sonra, birka nemli kale ve mstahkem ehirdeki Trk garnizonlar kovuldu. Ama btn Balkan halklarnn Osmanl idaresine kar birleerek bakaldrd sanlmamaldr. Fethedilen lkelerdeki Hristiyanlar, hara deyerek dinlerine gre serbeste yaama ve gelenekleriyle pek ok kurumlarn devam ettirme hakkn satn alyorlard. Haralarn ou sultann hazinesine gidiyordu. Yahudiler de paylarna deni dyordu. Ayrca her Hristiyan koyun, kei ve kzlerinin saysna gre mera vergisi dyor ve her hasadn onda birini vergi olarak veriyordu. Burgonyal Bertrandon de la Broquiere'ye gre Murad, 1432 ylnda 25 bin dukalk vergi toplamt. 25 Vergilerini zamannda ve eksiksiz deyenler, hayatlarn Osmanllar'n geliinden nceki zamanlardaki kadar rahata srdrebiliyordu. En azndan on beinci yzylda durum byleydi.

24 Uzun Sefer, Babinger'in daha nce yapt, 1443-1446 arasnda geen olaylara dair incelemesinin balang noktasdr: "Von Amurath zu Amurath," Oriens 3 (1950), 229-265; A&A I, 128-157'de yeninden yaymlanmtr. 25 Bu Burgonyal gezginin anlats, Le Voyage d'Outremer'de yaymlanmtr (ed: C h . Schefer; Paris, 1892 [Bertrandon de la Broquiere'in Denizar Seyahati, ev: lhan Arda, stanbul, 2000]). Thomas Wright'm yapt ngilizce bir evirisi de vardr: Early T.vels in Palestine (Londra, 1848), 283-382. Osmanl mparatoluu'ndaki vergi sisteminin ayrntlar iin bkz. "Djizya" "H. nalck), El2 II, 562-566.

VARNA HAU SEFER

43

Osmanl eyaletlerinde rvet, gasp, antaj ve tefecilik daha sonralar belirdi. Bylece hrsl yetkililer halkn kann emmeye baladlar. Sylenen yalanlar, gvensizlik dourdu. Ama bu durum ancak on yedinci ve on sekizinci yzyllarda, yozlama dneminde gerekleecekti. II. Murad'm zamannda koullar ok farklyd. II. Murad, daha nce de belirttiimiz gibi, adillii sayesinde dmanlar tarafndan bile saylrd. Bu yzden yeni efendilere bakaldranlar aslnda halk deil, hem topraklarn hem de ayrcalklaryla zgrlklerini yitirmekten korkan idarecilerdi. imdi gereklemeye balam olan dramda, Bizans imparatoru VIII. oannes esef verici bir rol oynayacakt. Trkler'e kar savaan Batl prensleri desteklemeye sz vermiti. Ama aslnda yalan sylyor, zayfln gizlemeye alyordu. Hal seferi onda, hanedannn ve zayflam imparatorluunun kurtulacana dair yeni bir umut uyandrmt. Osmanllar' Avrupa'dan kovma d, yalnzca Roma'da deil, Bizans'ta da, imdiki zamann sefaleti ve gelecein bariz umutsuzluu iin hakl olarak bir teselli haline gelmiti. imparator VIII. oannes kral Haemus Seferi iin kutlamak zere Buda'ya ilk eli gnderenlerden biri oldu. Filippo Buonaccorsi (Callimachus), 26 Kral Ladislas'm hayat zerine yazarken, belki de hafif bir alayclkla, "Rhomaea"llarn (Bizansllar'm), baarlm olan eyler ve gelecee dair beslenen umutlar karsndaki sevinlerini ifade etmek iin dnyevi ile ilahi olan birletirerek, btn dnyaya, Kral Ladislas'm Mahmud elebi'nin tutsak edildii mthi zaferi kazand srada, Konstantiniyye'deki Makedonya Kaps'nda beyazlara brnm atl bir gencin belirdiini aklamaktan daha iyi bir yol bulamam olduklarn yazar. Bu hayalet bir sevin belirtisi olarak bir sre ortalkta gezindikten sonra, birdenbire ortadan kayboluvermiti. Bu hayalet haberi ilk bata kaygyla karlanmt. nk hi kimse bunu neye yoracan bilmiyordu. Ama ksa sre sonra o atlnn, Bizansllara harekete geme zamanlarnn geldiini belirtmek zere gnderilmi bir haberci olduu anlalmt. Bizansllar byle masallarla kendi kendilerini uyutmaya, durumlarnn ciddiyetini grmezden, gelmeye alyordu. nk Murad'm Bizans mparatorluu'nun geri kalann fethetme plann, ancak I422'den beri engin topraklarnn baka yerlerindeki faaliyetleri yznden ertelemi olduu, akl banda herkes iin apakt. On yl sonra ise (1432) Cenovallar, Konstantiniyye'ye cesurca ama baarsz bir saldr dzenlediinde, Cenovallar'n sultanla ibirlii iinde olduu phesi uyand doal olarak. Bu da Bizansllar'm varlklarn srdrme ansnn iyice azaldnn dnlmesine yol at. Ama balangta, sanki kanlmaz son geciktirilebilirmi gibi grnyordu. mparatorun iki erkek kardei, Misistire despotu Konstantinos ile Patras (Balyabadra) despotu Thomas, Mora kstann kuzeyinde bir ayaklanma balattlar. Pindus Da'ndaki Eflakllar Trkler'e kar ayakland. 1443 yazna gelindiindeyse, Orta Arnavutluk'ta ciddi bir Trk dmanl bagstermiti. Bu haberleri alan Macar Meclisi'nin, Hristiyanlk'm dmanlaryla her ekilde savamaya

26 P. Callimachi Geminianesis, Historia de Rege Vladislao, se clade Vamensi (August Vindelicorum, 1519).

44

BRNC BLM

devam etme kararm almas artc deildir. Papa IV. Eugenius (Condolmieri'de domutu ve Venedik'in yeni aristokrat ailelerinden birine mensuptu), Venedik Cumhuriyeti, Burgonya Dk Philip ve Dubrovnik, ortak bir donanma oluturma teklifinde bulundular. Ganimetler nceden paylald. Ortak dmanlar II. Murad, byk bir tehlikeyle kar karyayd. Asya'da ise, eski dman Karaman Beyi ibrahim Bey, Anadolu'nun ilerine yeni bir saldr dzenleme tehdidinde bulunuyordu. Sultann Avrupal dmanlaryla mttefik olduu belliydi. Karaman savann her an patlak verebilecek olmas ve Arnavutluk, Srbistan ve Yunanistan'daki kayg verici gelimeler, sultann Batl glerle, zellikle de Macaristan'la hemen bar imzalama giriiminde bulunmasna yol at. Hassas grmeler sultann kars, George Brankovic'in kz Mara tarafndan yrtld. Mart 1444'te, Mara'nn eli olarak gnderdii Rum bir kei gizlice Dubrovnik'e gidip, senatonun ayarlad bir gemiye binerek Adriyatik'ten Split'e (Spalato) geti ve buradan atla Macaristan'a giderek despot George ile bulutu. Ama bu, sultann Bat ile uzlama yolundaki ilk giriimi deildi. nceki Ocak aynda, Kral Ladislas ordusuyla birlikte Srp tpraklarndayken, sultann gnderdii bir ulak: krala Osmanllar'n vekillerinin tayin edilmesi ve bir bar ya da atekes anlamasnn ana hatlannm tartlmas teklifini iletmiti. Planlanan anlamaya gre, Srbistan George Brankovic'e geri verilecek ve iki kr olu evlerine gnderilecekti. Bu yzden George Brankovic'in, zellikle de Rum elinin geliinden sonra, Nisan 1444'teki Macar meclisi toplantsnda sultann bar tekliflerini desteklemek iin ok geerli nedenleri vard, nk eline eski konumunu ve servetini geri alma frsat gemiti. Daha sonraki birka ay iinde olanlar, yakn zamanda bulunmu baz mektuplar olmasa hl bilemeyecektik. Bu mektuplar, Anconal ya da Anconitanuslu Cyriacus olarak tannan, Ciriaco de' Pizzicolli (do. 1391) tarafndan yazlmtr. Daha sonraki on yl iinde olanlardan sz ederken, bu dikkat ekici kiiye deineceiz. Gneydou Avrupa lkeleri ile Osmanl imparatorluu arasnda saysz yolculuklar yapan Ciriaco'nun amac, kendi deyimiyle "lleri diriltmekti". Yapt arkeolojik (ve siyasi) amal yolculuklar, Papa IV. Eugenius tarafndan desteklenmiti. Ciriaco, Yunanistan'da tarihi eser ararken, bir yandan da yerel prenslerle balantlar kuruyordu. Gezileri onu Konstantiniyye'ye (buraya ilk kez x 1418'de, tacir olarak gelmiti), ayrca Trakya'ya, Selanik'e, Makedonya'ya, Ege Adalar'na, Girit'e ve Msr'a gtrd. Gittii her yerde gemiin kalntlarn aryor, gnlk tutuyor ve talya'daki arkadalarna mektup yazyordu. Karsna kmay baard Murad, ona Osmanl mparatorluu'nda serbeste ve gmrklerle uramadan gezinmesini salayan bir berat verdi. Hayatnn son yllarnda yaptklar -1455 dolaylarnda Cremona'da ld sanlyor- hl srdr. Bugn, Ciriaco de' Pizzicolli'nin ayn zamanda Balkanlar ve Anadolu'da bir takm siyasi misyonlar yerine getirdiinden eminiz. Ama casus olduuna dair imdiye kadar ortaya km kantlar ancak blk prktr. 2 ?

27 Bu talyan gezgini hakknda bilgi ve mektuplar iin bkz. F. Pali, "Ciriaco d'Ancona e la crociata contro i Turchi," Bulletin de la Section Historique de l'Academie Roumanie 20 (1938), 9-68. Babinger daha fazla ayrntlar vermitir: "Notes on Cyriac of Ancona and Some of His Friends," Journal of the Warburgand Courtauld Institutes 25 (1962), 321-323. Karlatrmal bir okuma iin bkz. E. W. Bodnar, Cyriacus of Ancona and Athens (Brksel, 1960).

46

BRNC BLM

Ciriaco 1444 balarnda, Mora'ya giderken despot ile imparatorun iki erkek kardeinin sava hazrlklar yaptn renince ok sevinmiti. ubat sonunda, Francesco Draperio (Draperio, Cenova tarafndan sultan ile eitli meseleleri grmekle grevlendirilmi olan, Yeni Foa'da 28 -zmir'in kuzeyinde, Phocaea yaknlarnda- ap madenlerine sahip, zengin bir Cenoval ya da daha dorusu Galatya'l tacirdi) ile birlikte Edirne'de, sultann saraymdayd. 22 Mays'ta o ve Raffaele Castiglione adl biri, Draperio'yla birlikte Murad'm karsna ktlar. Ciriaco, ayn gn Chios'taki (Scio; Trke'de Sakz Adas) patronu Andreolo Giustiniani-Banca'ya yazd Latince bir mektupta, kabul trenini ayrntlaryla anlatmtr. talyanlar ieri girdiinde, sultan "barbarca bir grkeme sahip muhteem" bir halnn stnde oturmaktayd. Etraf yksek dzeyde grevlileriyle evriliydi. Yannda veliaht ehzade Mehmed elebi oturuyordu. Mektupta daha sonra, nce sultann damad Kastamonulu sfendiyarolu smail Bey'in, sonra da Francesco Draperio'nun kabul edilileri ksaca ama canl bir dille anlatlr. kisi de pahal hediyeler getirmilerdi. Bu mektup sayesinde, gen ehzadenin o srada babasnn yannda olduunu r e n i y o r u z . ^ Ama Murad'la yaplan bir grmenin anlatmndan (benzerini Burgonyal bir valye olan Bertrandon de la Broquiere on iki yl nce yazmt) ok daha nemlisi, Ciriaco'nun 12 Haziran 1444'te gereklemi bir olay anlatmasdr. Bu olaya dair elimizde baka kaynak yoktur. O gn Murad drt Batl eliyi arlamt. Eliler 25 Nisan 1444'te Buda'da Kral III. Ladislas tarafndan imzalanm bir mesaj iletmek iin gelmilerdi. Bu delege heyetinin banda bir Srp olan Stojko Gizdavic vard. Gizdavic, Macar ve Polonya kralnn elisi hviyetindeydi. Yannda Janos Hunyadi'yi temsilen "Vitislaus" diye biri ve Srp despotu George Brankovic'in iki elisi vard. Bunlardan biri Semendire Bapiskoposu Atanasije Frasak, dieriyse despotun bakanlarndan biri olan, muhtemelen Bogdan adl bir adamd. Bu tuhaf heyete altm atlnn elik etmesi etkileyiciydi. Bir Macar eli heyetinin bana, mektupta vlmesine karn hi tannmayan bir Srp'm getirilmesi, Erdel Voyvodas olarak Macar kralnn bir kulundan baka bir ey olmayan Janos Hunyadi'yi zel bir elinin temsil etmesi ve George Brankovic'in eli olarak en st dzey devlet ve din grevlilerinden ikisini gndermi olmas ok artcdr. Sultan elilerle defalarca grt. Her seferinde ayn srayla kabul ediliyorlard: nce Stojko Gizdavic, sonra despotun iki elisi, son olarak da Janos Hunyadi'nin temsilcisi. 12 Haziran 1444'teki son grmede, Murad, Batl elilere on yllk bir bar garantileyen bir belge verdi. Bu belgede Eflak Prensi Vlad

28 Burada Yeni Foa olarak sz geen ehir, 15. yzyl balarnda Cenovallar tarafndan kurulmutu. Birka kilometre gneyinde eskiden Eski Foa, imdi ise yalnzca Foa olarak bilinen yerleim merkezi vardr. Babinger her iki yer iin de bu ksa ad kullanmtr anlalan (bkz. s. 57). ap ticaretinin tarihi iin bkz. Charles Singer, The Earliest Chemical Industry (Londra, 1948); zellikle de Foa'daki madencilik iin bkz 89-94. Karlatrmal bir okuma iin bkz. Jacques Heers, Genes au XVe Steele (Paris, 1961), 202 ve zellikle de 394 ve sonras. 29 Ciriaco'nun mektubunun metni iin bkz. O. Halecki, The Crusade of Varna, A Discussion of Controversial Problems (New York, 1943), ek 3 (dipnot 27'de sz geen Pall'm almasndan hemen sonra).

VARNA HAU SEFER

47

Dracul'un Trkler'le olan ittifaknn bozulmasnn koullarndan da sz ediliyordu. Sleyman Bey, Osmanl mparatorluu'nun avuu sfatyla Buda'ya gidecek ve orada anlamann recte etfideliter sine aliquo dolo olarak, yasal bir ekilde ve hilesiz dolapsz onaylanmasn b e k l e y e c e k t i . ^ Murad bylece, en azndan resmi olarak arkasn salama aldktan sonra, btn dikkatini kendisi iin tehdit oluturan Konya'daki (Iconium) enitesi brahim Bey'e yneltti. brahim o sralar Macaristan'la gizli bir anlama yapmt muhtemelen. Edirne halk, olacaklar korkuyla bekliyordu. Batl elilerin gitmesinden ksa sre sonra Konstantiniyye'ye gitmek zere yola kan Ciriaco de' Pizzicolli, 24 Haziran 1444'te Pera'dan Janos Hunyadi'ye bir mektup yazd. Mektupta, alldk bir giriten sonra, 12 Haziran'da Edirne'den gnderilmi daha nceki bir mektuptan sz ediliyor: "Ey prenslerin en Hristiyan', Adrianopolis'teyken [Edirne] barbarlar tarafndan ldrlmemek iin olanlar hafifleterek anlattm." (Mektubunun Trkler'in eline gemesi kaygsndan sz ediyor.) Ardndan, "zoraki bir bartan" aka sz ediyor ve Edirne halknn ehrin surlarn salamlatrmakla megul olduunu anlatyor. Sultan ile maiyetinin, Batl glerle yaptklar bara pek gvenmedikleri ortadayd. Macar kralnn yeni bir gneydou seferi balatt haberi gelince, yalnzca Edirne'nin deil, ayn zamanda anakkale Boaz'ndaki Gelibolu'nun zengin sakinlerinden ounun, zellikle de tacirlerin Bursa'ya katn dier pek ok kaynaktan, zellikle de Swabiali Meistersinger* Michel Behaim'in bir iirinden biliyoruz.31 Anadolu'daki durum son derece acildi. Yukarda sz geen 24 Haziran tarihli mektupta Ciriaco, Erdel voyvodasna, sultann Mehmed elebi ile gvendii sadrazam Halil Paa'y Trakya'da (Edirne'de) brakp, byk bir orduyla anakkale Boaz'ndan Asya'ya gemeyi planladn sylyordu. Bundan aka anlyoruz ki, sultan kaca seferi Haziran ortasndan, Ciriaco'nun Edirne'den ayrlmasndan nce planlam ve Rumeli'nin idaresini, snrsz gvendii vezirinin, andarl hanedanndan Halil Paa'nm gzetiminde, on iki yandaki olu Murad'a brakmaya karar vermiti. Pek ok tarihi, hatta Trk olanlar bile, Murad'n o srada tahtn braktn syler ama bu kesinlikle doru deildir. Mehmed elebi yalnzca Rumeli blgesinin saltanat naibi olmutu, o kadar. Murad 12 Temmuz 1444'te askerleriyle birlikte boaz geti ve Avrupa'ya neredeyse ay geri dnmedi. Bu sre iinde Rumeli'yi gen ehzade Mehmed, Halil Paa ile sert retmeni Molla Hsrev'in danmanlyla ynetti. Kazasker olan Molla Hsrev, imparatorluun her iki blmnde en yksek tzel yetkiliydi. Bu yzden, sadrazamdan sonraki en gl kiiydi. 1444'n yaz aylarnda nemli olaylar oldu. Bu olaylarn btn ayrntlarn hl

30 Ciriaco'nun, Murad'n Batl delege heyetini karlamasna ilikin anlats ve bar anlamasnn metni iin bkz. Halecki, ek 4 ve 5. 31 Ciriaco'nun Hunyadi'ye gnderdii mektup iin bkz. Halecki, ek 6. Michel Behaim'in iiri iin bkz. Babinger, "Von Amurath zu Amurath," Oriens 3 (1950), 237-238 ( = A&A I, 35) ve orada verilen kaynaklar. v * 15. ve 16. yzyllarda, iir ve ark besteciliinde uzmanlaan Alman loncalarndan birinin yesi- N

48

BRNC BLM

bilmiyoruz. Sleyman Bey, Murad'n elisi olarak, Vrans adl bir Rum'la birlikte Buda'ya gitti. Buda'ya Temmuz ay bitmeden varm olsa gerek. Orada nasl karland ve grevinin nasl sonuland konusunda eitli farkl grler var. Yakn zamana kadar genel kan, Szeged'deki (Segedin) Kral III. Ladislas'm, Temmuz sonunda ya da en ge 1 Austos 1444'te, Edirne'de yaplm anlamaya uyacana yemin ettii ama bundan yalnzca birka gn sonra kfirlere kar sava ilan edip, imzalad anlamay ve yeminini bozduu idi. Ama Polonyal tarihi Oskar Halecki, daha nce baz Polonyal limler tarafndan ortaya atlm olan bir yorumu destekleyerek, Ladislas'm anlamay asla imzalamadn, anlama imzalayanlarn Murad ile George Brankovic olduunu, Ladislas'm ise bu anlamaya katlmay kesinlikle reddettiini syledi. 32 Ayrca, bu anlamayla Svrp despotunun Osmanllar tarafndan igal edilmi ehirleri (Semendire da dahil olmak zere) ve nemli bir kale olan Golubac' (Trke'de Gvercinlik) [Resim VI], ki bu kale ona son ana kadar verilmemiti, geri ald syleniyor. Srp tarihilerine gre despot 15 Austos 1444'te gerekten de imparatorla -yani "sultanla"- bir bar anlamas imzalam, bu anlamayla Semendire'yi, Kipunovo'yu, Novaberde'yi ve btn Srbistan' geri alm ve 22 Austos'ta Semendire'ye girmitir. Eer Polonyallar bu iddialarn kantlayabilmi olsalar, Sultan'tn SrpMacar ittifakn bozmay (ki kendi trnde benzersiz bir ittifaktr kukusuz), bylece Batl glerin yapaca yeni bir sefere Srp askerlerinin katlmamasn garantilemeyi baarm olduu kantlanacakt. nceki yl yaplan "Uzun Sefer"de, Hal ordusundaki askerlerin en az te biri George Brankovic'e aitti. George ayrca Trk igali altndaki engebeli Srp blgelerinden geilmesinde de ok yardmc olmutu. Brankovic artk dman olmadna gre, sultan despota topraklarn ve kr oullarn geri verirse gcnden bir ey yitirmezdi. Her halde, Batl ordularn sefere kt gn olarak kabul edilen 20 Eyll 1444'ten ok nce, George Brankovic ile Osmanl mparatorluu arasnda bir anlama imzaland ve Osmanllar'n bu anlamann btn koullarna uyduu kesindir. Polonyallar'm Ladislas'm yeminini bozmad iddiasna kar, gl kar iddialar ne srlebilir. Ladislas'm 15 Nisan 1444'te Buda'da yaplan meclis toplantsnda, papa elisi Kardinal Giuliano Cesarini'nin huzurunda, ayn yaz Trkler'le savamay srdreceine sz verdii kesindir. Ama bu onu birka gn sonra, bar grmelerini uzatmak niyetiyle, sultann sarayna Stojko Gizdavic'i gndermekten alkoymad. Ladislas tam ayn tarihte, Macar kralnn Venedik elisi Giovanni de Reguardati'ye, sultana yeni bir sava amakta kararl olduunu syledi. 24 Temmuz 1444'te Bosna kralna, kfirlere kar yeni bir sefer balatmak zere olduunu syledi. Ama ertesi gn, St. James yortusunda, Buda'dan ayrlarak, Sleyman Bey ve Rum Vrans'la bulumak ve onlardan sultann imzalam olduu bar antlamasn alarak kendi imzasn atmak zere Segedin'e doru yola kt. Gen kraln bu ikiyzlln tamamen an ruhuna atfetmek mmkn deildir. Bu kararlar kendisinin mi verdiini, yoksa d glerin, zellikle de

32 Babinger, The Crusade o/Varra.adl kitaptan sz ediyor. Karlatrmal bir okuma iin bkz. Babinger, "Von Amurath zu Amurath" ve Halil nalck, Fatih Devri zerine Tetkikler ve Vesikalar I (Ankara, 1954; TTK: XI. seri-111, no. 6.

VARNA HAU SEFER

49

Cesarini'nir kuklas m olduunu muhtemelen asla renemeyeceiz. Sultann teklifini red mi etti, yoksa kabul ettikten sonra anlamay rezilce bozdu mu, 4 Austos 1444'te Segedin'de imzalanm olan anlamadan aka anlalmaktadr. Bu anlamada, kral ve lordlar, 1 Eyll 1444'ten nce Tuna'y Orova'dan geip, yln sonundan nce Trkler'i Avrupa'dan atmak iin ellerinden geleni yapacaklarna ruhlarnn kurtuluu, Kutsal l, Bakire Meryem ve Macaristan'n koruyucu azizleri Kral Stephen ile Kral Ladislas adna yemin ediyordu. Kral ve btn lordlar tarafndan imzalanm olan bu nemli belge hemen Bizans imparatoruna, papalk donanmasnn amiraline ve Macaristan'la mttefik olan btn Batl prenslere gnderildi. Ama Trkler'i kovma niyeti, ciddi bir siyasi projeden ok sofuca bir arzuydu. 15 Austos 1444'te Osmanl mparatorluu ile George Brankovic arasnda yaplan anlamaya -bir bar anlamasna edeerdi- gelince, bu anlama hakknda elimizde, Srp tarihilerinin verdii blk prk bilgiler dnda pek gvenilir bilgi yok. Despotun bu anlamay imzalamasnn nedenlerinden biri de, bir Hal seferine katlrsa, henz yeni geri alm olduu topraklar sonsuza kadar yitireceinden korkmasyd muhtemelen. Bu, sultanla yapt anlamaya sadk kalmasn da aklar. Srp prensin Segedin'den ayrlnca, Trk eliyle birlikte dorudan evine dnm olmas ilgintir. George Brankovic ile Osmanl mparatorluu Edirne'de kendi aralarnda bir bar anlamas imzalamlarsa, bu anlama, Austos'un ilk yarsndan daha ge bir tarihte yaplm olamaz. Bu durumda despot, ehzade Mehmed elebi ve danmanlaryla grm olmal, nk Murad o s i T a d a ok uzakta, Anadolu'dayd. 14 Haziran'da, Segedin'deki bar grmelerinin tamamlanmasndan nce, byk lde Papa IV. Eugenius tarafndan oluturulmu olan Hal donanmas Venedik'ten Osmanl mparatorluu'na doru yola kt. Venedik kadrgalar Alvise Loredano'nun idaresindeydi. Donanmann tamammysa, papann yakn akrabas ve temsilcisi olan Kardinal Francesco Condulmer ynetiyordu. Donanma anakkale Boaz'na ok. ge girdii iin, sultann Anadolu'ya .gemesine engel olamad. Ama Hallar Murad'n Karaman seferinden sonra Trakya'ya dnn engellemeyi planlyordu. En azndan kardinal, Segedin'e gnderdii, krala bir an nce yola kmasn syledii mektupta bunu iddia ediyordu. Bu-resmi mektupta "Bu uygun an deerlendiremezsek, lkeyi kk bir orduyla fethedip kfirleri geldikleri yere gndermek imknsz hale gelecek. Kral, Hristiyan prenslere verdii sz dnsn ve kendi paylarna deni yapmak iin ne byk abalar sarf ettiklerini unutmasn" deniyordu. O yaz, baarl bir Hal seferi yapma ihtimali, her zamankinden yksek grnyordu kesinlikle. nk Trakya'da neredeyse hi asker kalmamt. Burgonyal Waleran de Wavrin'e gre, 33 Mehmed elebi'nin elinde, Rumeli'ye dalm garnizonlar dnda en fazla 7-8 bin asker kalmt. Dahas, Edirne'de halkn ounu kargaaya ve panie dren tuhaf olaylar oluyordu. Bir talyan ve bir Osmanl kaynandan rendiimize gre, yaz sonunda,

33 Bkz. Halecki'nin monografisi, s. 60 ve s. 68, dipnot 56.

so

BRNC BLM

muhtemelen Eyll'de, ran'dan gelen ve kendisini Hurufilik taraftarlarnn elisi olarak tantan bir dini fanatik, halktan epey yanda toplamt. ran'daki Esterabad'da domu, Fazlullah adl biri tarafndan on drdnc yzyln sonunda kurulmu bir ii tarikat olan Hurufilik, ksa srede Osmanl mparatorluuna y a y l d . 3 ^ Dini fikirleri zamanla Bektai tarikatmdaki dervilerin ou tarafndan kabul edildi. Hurufilik doktrinleri muhtemelen bu derviler araclyla yenierilere de yayld. Hurufilerin -"harf yorumcular", bu ad almalarnn nedeni, Arap alfabesinin harfleri ile rakamsal deerlerine baz anlamlar yklemeleridir- dinsel grleri ve zellikle de Anadolu ve Rumeli'deki dier dervi gruplaryla ilikileri yeterince aydnlatlmamtr. Bunun nedeni, ksmen doktrinlerini ve ayinlerini gizlemeleri, ksmen de karanlk ve zor bir slupla yazlm kitaplarnn yeterince incelenmemi olmasdr. eyh Bedreddin'in ortaya kndan beri Rumeli, dinsel huzursuzluklara gebeydi. On yedinci yzyla kadar orada, slam ile Hristiyanlk arasnda bir uzlama vaat ederek byk yanda toplayan vaizlerin defalarca ktn biliyoruz. eyh Bedreddin'in byle bir uzlamay ister gibi grnen, drt bir yana dalm mritleri, onun 1416'da Serez'de idam edilmesinden ok sonra Bulgaristan'da faaliyetlerde bulunmay srdrd. 1444 yaznda ranl misyonerin ok sayda taraftar toplamasnda onlarn da etkisi vard muhtemelen. Acem'in, bakentte serbeste dolaarak fikirlerini yayabilmesinin, muhafazakr imanllar rahatsz etmesi artc deildir. Zamanndan nce bym Mehmed elebi, onun retisine bizzat ilgi duymu ve hem onu hem de pek ok yandan kiisel korumas altna almt. Edirne'deki ou sofi soylu, zellikle de kendisi de Acem olan Mfti Fahreddin (sonradan eyhlislam olacakt [o srada eyhlislamd]), bunun bir rezalet olduunu dnyordu. ehirde imdiden binlerce taraftar toplam olan bu sapkna kar harekete gemeye karar veren Mfti, sadrazamla grt. Sonuta Halil Paa dervii evine davet etti. Orada kendisinin, yani sadrazamn, onun fikirlerine byk ilgi duyduunu syledi. Yaknda bir yerde gizlenmi olan Fahreddin btn konumay dinledi. Dervi onun varlndan habersiz, fikirlerini anlatmay srdrd. zellikle sapkn bir ksma geldiinde, Mfti sakland yerden fkeyle frlayp stne atlad. Sapkn kurtulmay baarp sultann sarayna kat. Fahreddin peinden gitti. lerin bu noktaya gelmesi Mehmed elebi'nin cann skm olsa gerek. nk nceden koruduu adam bu kez Mfti'ye teslim etti. Acem'in sonu gelmiti. Mfti, camiye gidip orada toplanm olan cemaate fkeli bir konuma yapt. Tehlikeli kfiri idam yerine gtrmelerini, onun ldrlmesine yardm edenlerin br dnyada dllendirileceini syledi. Acem, namazgha gtrld. Bu arada fkeli kalabalk oraya odun ymt. Onu yaktlar. Acem, muhtemelen yanmadan nce lmt zaten. Bir sylentiye gre, Mfti atei bizzat odunla beslerken sakal tutumu. Acem'in mritleri de yakld. Osmanl kaynaklarnda yazlanlar doruysa, yani sadrazam bu sapknlklar karsnda kapld fkeyi dile getirmekten, ehzadeyi kzdrmaktan korktuu

34 Hurufilik tarikatnn kurucusu iin bkz. "Fadl Allah Hurfi" (Abdiilbaki Glpmarl), El1 II, 733-735. Ayrca bkz. dipnot 10.

VARNA HAU SEFER

51

iin kandysa ve Mfti'den kaan Acem, veliahtm sarayna girerek kurtulduysa, bundan anladmz ey, Mehmed'in ocukken bile ranllar' ve zgr dnenleri sevdiidir. Bu zellikleri sonraki yllarda hem tutucu din adamlarn hem de yerel halk fkelendirecekti. Bu durum, ayn zamanda o gen saltanat naibiyle Murad'n atad danmanlar arasndaki ilikilerin o zamanlar bile gergin olduu gsterir. Bu gerginlik ksa sre sonra patlak verip, ak bir atmaya dnecekti. Gerekleen tek tehlikeli olay bu deildi. Birka hafta sonra yenieriler ulufelerinin artrlmasn istediler. Talepleri reddedilince ayaklandlar. Sarayn ok sayda ksmn atee verdiler. Alevler yaz scanda hzla yayld. Deerli mallarla dolu olan merkez pazar sard. Ksa sre sonra ise Taht el-Kale'yi (Kale Alt) kl etti. Baka pazarlar da yand. Bu pazarlarn badenetisi Hoca Kasm ile baz ktipleri ld. Ahap evlerden oluan ehrin byk ksm birka saat iinde yanp kl oldu. Pek ok insan hayatn kaybetti. Mal kayb, ki bunlar imparatorluun drt bir tarafndan getirilmiti, muazzamd. Askerler zellikle Mehmed elebi'nin badanman Hadm ihabeddin Paa'ya fkelenmiti. ihabeddin Paa saraya snarak cann kurtard. Gz dnm yenieriler takipten vazgeip Buuk Tepe'de toplanarak, halk dehete dren korkun tehditler savurdular. ehzade sonunda gndeliklerini yarm ake arttrmay kabul ederek, bu sra d isyana son verdi. Osmanl aileleri ile Hristiyan mhtediler arasndaki gerilim gz nne alndnda, Halil Paa'nm -belki de ehzadeye gzda vermek iin- yenierileri, btn kkl Trk aileleri tarafndan nefret edilen nfuzlu bir adam olan ihabeddin Paa'ya kar kkrtm olduu dnlebilir.-^ Halil Paa ile Mehmed elebi arasndaki ilikinin son derece gergin olduu kesindir. Bu iki adamn gelecekte lke ilerini grmek konusunda verimli bir ortaklk kurabilmeleri beklenemezdi. Bu arada Hal ordusu ar ar, glkle ilerliyor, Bulgar ehir ve kalelerindeki Trk garnizonlaryla etin savalar yapa yapa Karadeniz'e doru gidiyordu. Ky eridini takip ederek rahata Konstantiniyye'ye ulamay umuyorlard. ehir, papalk donanmas tarafndan korunuyordu. Murad, askeri becerisi sayesinde Karamanllarda yapt sava, belki beklediinden de abuk kazanmt. brahim Bey daha fazla direnmenin bouna olduunu bir kez daha anlam, Karamanl Molla Sar Yakup'un araclyla,- sultanla hemen bir bar anlamas imzalam, hatta ona asker yardm yapmay nermiti.-^ Zafer tam' zamannda kazanlmt. Sadrazam muhtemelen Anadolu'daki ordugha ulaklar gndererek, sultana gen olunun bakentteki olaylarla baa kmaktan da, igalcilere direnmekten de ciz olduunu bildirmiti. brahim

35 1444 ylnn olaylar, Babinger'in ve nalck'n eserlerinde daha ayrntl olarak aklanmtr (bkz. yukarda dipnot 32). II. Mehmed'in yenierilere vermeyi taahht ettii art yaklak yzde ondur. Ayrca bkz: Aada, 2. blm, dipnot 93. Osmanl gm paralar iin bkz. "Ake", H. Bowen, El 2 s: 317-318. 36 brahim'in Osmanllarla yapt bar anlamas hakknda bkz. 1. H. Uzunarl, "Karamanoullar devri vesikalarndan brahim Bey'in Karaman imareti vakfiyesi," Belleten I (1937), zellikle de 120 ve sonras.

52

BRNC BLM

Bey'in teslim olmasndan sonra Murad hemen ordularyla kuzeye yneldi. Ekim banda anakkale Boaz'na ulatnda, boazn Hristiyan donanmas tarafndan ablukaya alnm olduunu grd. Murad'n emrinde 40 bin kadar asker vard. Batllar ise, korktuklar ve bir sr yalan sylenti iittikleri iin, bu sayy 100 bin civarnda tahmin ediyordu. Sonunda sultann ordusu Avrupa yakasna gece. vakti Konstantiniyye'den, Boazii'ndeki Anadolu Hisar yaknlarndan geti. Elimizdeki kaynaklarda, bu tuhaf geie dair birbirinden ok farkl eitli anlatlar var. Ama "kfirlerin" Hristiyanlar'dan yardm ald, onlardan para karlnda tekne, hatta silah satn ald kesin gibi grnyor. Papa IV. Eugenius, Ekim'de" yaymlad bir bildiride, bu gibi sulardan mahkm edilen herkesin aforoz edileceini belirtmek gereini d u y u y o r . 3 ? Khalkokondilas'tan rendiimize gre, anakkale Boaz'nn giriinde demir atm olan papalk donanmas, kopan iddetli bir frtna yznden Marmara Denizi'ne girememiti. Bu doru olabilir. Ama muhtemelen Cenoval ve hatta belki Venedikli kaptanlarn sultana yardm ettiini dnmek iin geerli nedenler vardr. Sultann Avrupa'ya ayak basan her asker iin bir altn vaat ettii syleniyor. Btn bunlar muhtemelen Ekim'in ikinci yarsnda oldu. Sultan yolda Trakya ordusundan geri kalan kuvvetlerin kendisine katlmasyla glenerek, hzla Edirne'ye doru ilerledi. Bizans imparatoru, kendisine asker vermesi iin ulaklar gnderilmi olmasna karn, bundan kanp yana ekildi. Sultann dmanln kazanmak istemiyordu. Macarlar'nkini kazanmay ise hi istemiyordu. Sava Murad'n aleyhine dnerse, Macarlar'm yardm gerekecekti. Sultan bakentte oluyla grt ama orada fazla kalmad. Askerlerini ilerlemeye zorlayarak kuzeye, Vk a'ya gitti. Yedinci gnde Varna'da, Hristiyanlar'dan yalnzca birka kilometre uzakta ordugh kurdu. Gl ay sayesinde Hristiyanlar civar tepelerden baknca Osmanl ordusunu grebiliyor ve ordugh atelerinin saysna bakarak gcn tahmin edebiliyordu. Hristiyanlarn durumu son derece kritikti. Osmanllar geri ekilme yolann kesmiti. Arkalarnda yalnzca Varna ehri ve Karadeniz vard. Donanma grnrlerde yoktu. Karadan ise tek ka yollar, geilmesi ok g olan Dobruja (Dobruca) idi. Janos Hunyadi bir meydan sava yapmaya karar verdi. 10 Kasm 1444 sabah, ordusunu engebeli arazide sava dzenine sokmay, glkle de olsa baard. Batda, karlarnda 80-100 bin kiilik Osmanl ordusu sava dzeninde duruyordu. Osmanllarn says Hristiyanlar'nkinden neredeyse drt kat fazlayd. ki ordunun arasnda yalnzca kk bir ukurluk vard. Ordular neredeyse saat o ak havada, kar karya, kmldamadan durdu. Sonradan birden batdaki dalardan bir frtna koptu. Hristiyan ordusunun stne sert bir rzgr esti. Ksa srede, Aziz George'un sanca dndaki btn sancaklarn ve flamalarn parampara etti. Bu kt bir alamet olarak yorumland. Osmanllar, sayca stn olmalarna karn, belki de dmann gcnden emin olmadklarndan, ilerlemeye balamadan nce uzun sre bekledi. Sonunda, sabah dokuzda, aknclar ve azaplar3** ilk sal-

37 Bkz. Gill, Eugenius W, 155. 38 Dank svari ve piyade gleri hakknda bkz. "Akindji" (A. Decel) ve '"Azab" (H. Brown), El11,340 ve 807.

VARNA HAU SEFER

54

diriyi balatt. Ardndan ciddi bir saldr geldi. Macarlar byk bir cesaret ve ustalkla direndi. Aknclar yenildi. Ama kendilerini savaa kaptrm olan Macar liderleri, sultann kz kardei Seluk Hatun'un kocas, Anadolu Beylerbeyi Karaca Paa'nm sipahileriyle birlikte, savaan Macar ordusunun sa kanadna saldrmak zere yaklatn fark etmediler. Bu kanat dald. Geride yalnzca Wagenbur1 u 3 9 koruyan birka yz atl kald. Az sonra Kral Ladislas ile Janos Hunyadi gl bir saldr dzenlediler. Bu saldrda bin sipahi ve liderleri Karaca Paa ldrld. Bu arada Rumeli sipahileri Hristiyan ordusunun sol kanadn zorluyordu. Hallar' kurtaran Janos Hunyadi oldu. Kral askerleriyle birlikte eski yerine, ordunun ortasna dnmeye ikna etti. Kendisi de hzla sol kanadn yardmna kotu. Trk ordusundaki yenieriler yerlerini korudu. Ordunun geri kalan ise dalp gneye, Edirne'ye ve Gelibolu'ya doru kamaya balad. O zaman Kral Ladislas, sava ruhunun ve Polonyal valyelerinin H u n yadi'nin baarlarn kskanmasnn etkisiyle, bir hata yapt. Hunyadi ile yapt anlamay bozdu. En iyi svarilerinden oluma yalnzca 500 askerle, sultann piyadelerine saldrmaya karar verdi. lk saldrs baarl da oldu. Zaferden umudu kesmi olan sultan kamak zereydi. Yenieriler -en azndan Bizans vakayiname yazar Khalkokondilas'a gre- sultann kamasn nlemek iin atn zincirlemiti. Ortada neyin sz konusu olduunu ok iyi bilen her iki taraf da, koullarn zorlamasyla vargleriyle savayordu. Ama Hunyadi'nin askerleri uzun sre savatklar ve takibe getikleri iin dalmt. Hunyadi onlar yeniden bir araya getirecekti ki, kraln ld haberi geldi. Kral atndan dnce, Morali yenieri Hoca Hzr kafasn kesip sultana gtrm, sultan bu kelleyi bir sra geirtip sava meydannda gezdirmiti. Bu grnt yalnzca o zamana kadar cesurca savam olan askerlerin deil, Hunyadi'nin bile panie kaplmasna yol at. Gece olunca h e m e n savaa son verildi. Sava kazananlar da, kaybedenler de kimin kazandndan emin deildi. Osmanl ordusu ordughna dzen iinde geri dnerken, Hristiyanlar drt bir yana doru panik iinde kayordu. Sonuna kadar cesurca savam olan Kardinal Cesarini de kurtuluu kamakta buldu. O n u bir daha gren olmad. Nerede ve nasl ld bilinmiyor. Kaynaklarda bu konuya ilikin sylenenler birbiriyle tamamen eliiyor. Hristiyan ordusundan geri kalanlar, gnlerce Tuna'ya doru yrd. ok az evlerine ulaabildi. Ordunun ok uzaklara kadar dalm olan askerleri, bu son Hal seferinin tamamen baarsz olduu haberini yayd. Hunyadi birka sadk adamyla birlikte Eflak'a ulat. Hemen Macaristan'a doru yola kt. A m a yolda, ona kar eski bir kini olan Vlad Dracul tarafndan tutsak edilerek bir sre alkonuldu. A m a Dracul onu sonunda serbest brakt. Hatta armaanlar bile verdi.

39 Rus kkenli olduu sanlan Wagenburg, yan yana dizilmi ve stlerine ya da aralarna salam kalkanlar konulmu arabalardan oluma bir savunma hattyd. Oklu svari saldrlarna kar kullanlrd. Wagenburg ve on beinci yzyl savalanndaki yeri hakknda bkz. Charles Oman, A History of the Art of War in the Middle Ages (Boston ve New York, 1923) II, 363 ve devam. 40 Vlad savaa ahsen katlmamt. Hunyadi ile ilikileri ve Varna'nn Romen arka plan hakknda bkz. Radu Florescu ile Raymond T. McNally, Dracula (New York, 1973), 38. Kardinal Cesarini hakknda bkz. Gill, The Council of Florence, 328-333.

s-lrt'vr- f -,-r

54

BRNC BLM

Savan ertesi gnnde, Osmanllar hl dmanlarnn niyetlerinden emin deildi. Uzun sre, Hristiyanlarn saklanp onlara tuzak kurduundan korktular. Kararszla den Murad, orada gn kald. Sonunda Trkler terk edilmi Wagenburg a saldrd. 150 ykl arabay kolayca ele geirdiler. Bunun zerine Rumeli Beylerbeyi Davud Bey, Tuna'ya kadar olan blgeyi iki gn iki gece boyunca tarayp yakalad her Hal'y ldrd. Sultann ordughna ganimetlerle dnd. Osmanllar'n verdii kayp muazzamd: Sylentilere gre 30 bin asker, yani ordunun te biri lmt. lenler arasnda en iyi askerleri (rnein Karaca Paa) vard. Sultan Murad, en yakn dostlarndan biri olan Azap Bey (sonradan adna Bursa'da bir cami yaptracakt) ile sava meydann gezdi. "[Hristiyanlar'n] hepsinin gen olmas ne tuhaf, deil mi? Aralarnda kr sakall tek bir kii bile yok" dedii, Azap Bey'in de "Kr sakallar olsa, bizimle savamaya kalkmazlard" diye karlk verdii sylenir. Sultan, Macarlar'in ilk saldrs karsnda kaan kumandanlarna ar cezalar verilmesini emretti. Bunlarn en sulu grlenleri idama mahkm edildi. Dierleriyse kadn klnda asker ordughlarnda gezdirilecek, askerler tarafndan alay edilecekti. Bu ar cezalarn uygulanmasn vezir engelledi. Murad, slam dnyasndaki btn hkmdarlara mektuplar gndererek, zafer kazandn bildirdi. Memlk Sultan akmak'a, "demirden adamlar yendiini" gstermek iin, savata ele geirilmi yirmi be svari zrh gnderdi. Yalnzca Osmanl tarihinin deil, btn Bat tarihinin de en nemli olaylarndan biri olan Varna Sava bylece sona erdi. Hristiyanlar'n Osmanllar' Avrupa'dan kovma umuduna ar bir darbe indirilmiti. Bunu takip eden yllarda, Avrupal Hristiyan dnyasnn stne bir karamsarlk kt. Hal ordusun u n yenilmesine, Kral Ladislas'm Segedin'de ettii yemini bozmasnn yol at, Tanr'nn bunu cezalandrd syleniyordu. Bizans mparatoru VIII. oannes, bu felaketi haber alnca hemen komusu sultanla arasn dzeltmeye giriti. O n a deerli hediyeler gnderdi. Papann etkisi azalmt. Eskiden, George Castriota'nn (Skanderberg, skender Bey) Arnavut askerleriyle birlikte Hallar'n yardmna kotuuna ama George Brankovic'in Murad'a yardm edip, da geitlerini tkadna ve skender Bey'e geit vermediine inanlrd. A m a yakn zamanda yaplan aratrmalar bunun doru olmadn gsterdi.^ 1 Trkler'i yenme umudu, yalnzca Yunanistan'n gneyinde hl sryordu. Azimli Konstantinos Palaiologos, Murad'a alan bu savata Macaristan ile Venedik'i hi duraksamadan desteklemiti. Amac kstan kuzeyinin hkimiyetini Trkler'in ve Atina'daki Floransallar'm elinden alarak Yunanllar'a geri vermekti, tpk on drt yl nce Mora'da yapmay baard gibi.^ 2 Murad, Varna'dan sonra Edirne'ye dnd. Orada ilk ii savata len bacana Karaca Paa'y gmdrmek ve Anadolu Beylerbeylii'ne Arnavut zgr' atamak

41 skender Bey ile Hunyadi'nin rolleri konusundaki son bulgular iin bkz. F. Pali, "Skanderbeg et lanco de Hunedeoara," Revue des etudes sud-est europeennes 6 (1968), 5-21. 42 Trk egemenliine kar Yunanistan'n baka yerlerindeki direniler hakknda bkz. Apostolos Vacalopoulos, "A Revolt in Wester Macedonia: 1444-1449," Balkan Studies 9 (1968), 375-380.

OCUK. SULTAN

55

oldu. Varna'da Kral Ladislas' ldrerek savan kaderini deitiren yenieri Hoca Hzr'a Rumeli'de grkemli malikneler verildi. Murad, Macar kralnn bal dolu bir kk fnn iinde korunan kellesini Bursa'ya gnderdi. Sevin iindeki halk, o korkun armaan beklemek iin ehir kaplarnda topland. Nilfer ay'nda. zenle ykanm olan kafatas, eski Osmanl bakentinde bir mzran tepesinde muzafferce gezdirildi. Btn bunlar Kasm'm son haftalarnda oldu. Hemen ardndan, 1444 Kasm'nm sonunda ya da Aralk'mn banda, hayatnn krknc ylnda olan II. Murad, nedenleri muhtemelen asla renilemeyecek bir ey yapt: Birden tahttan inmeye ve yerini olu Mehmed elebi'ye brakmaya karar verdi. Oysa olu geen yaz saltanat naipliini becerememiti. Murad vezirlerinin, zellikle de sadrazam Halil Paa'nm itirazlarna kulak asmad. Yanma en ok gvendii birka adamn (aralarnda ikinci veziri shak Paa ile arabdr Hamza Bey de vard) alarak bakentinden ayrld ve Anadolu'ya geti. Orada Mentee, Saruhan ve Aydn blgelerini kendine ayrmt. Saltanat sonras hayatn gzelliiyle mehur Manisa'da geirmeye karar verdi. Artk sultan olan olu, ksa sre burada valilik yapmt. Olunun zel danmanlar olarak yine sadrazam Halil Paa ile kazasker Molla Hsrev'i seti. Her ne kadar Venedikli kaynaklarda Mehmed'den bir "Avrupa sultan" olarak sz edilse de, o zamanlar daha on nde bile olmayan Mehmed'in Osmanl devletinin tek hkmdar olduu ve Murad'n grevini brakt kesindir. Murad'n tahtndan anszn vazgemesinin nedenlerini aramak bounadr. Yine de Murad'n, ou tarihinin iddia ettiinin tersine, hayattan bezip inzivaya ekilmek istemediini dnebiliriz. Grne gre Murad'n hkmdarl srasnda byk i sorunlar yaanmt. Bunlar ksmen eski Trk soylular ile devirmeler ya da dnmeler arasndaki dmanlktan kaynaklanyordu. Murad, gen Mehmed elebi'nin bu zorluklarla baa kamayacan biliyordu mutlaka. Sadrazam Halil Paa'nn devlet idaresi konusundaki becerisine gvenmese, byle ciddi bir adm atmaya kalkmazd herhalde. Murad, Manisa'ya giderken yolda birka gn Bursa'da kald. Bu ehre kar hep zel bir sevgi beslemiti. Orada atalar grkemli trbelerin iinde yatyordu. Orada kardeleri ve oullar lm uykusundayd. O da zaman gelince Bursa'ya gmlmek istiyordu. Elimizde H. 848 ylnda (Nisan 1444-Nisan 1445) Bursa, Amasya ve Tire'de (Aydn Eli) baslm, Murad'n adn tayan bakr ve gm paralar var. Bunlarn niye o srada basldn bilmiyoruz. Gen Sultan Mehmed'in adn tayan ilk gm ve bakr paralar da o yl -yani en ge 1445'in ilk drt aynda- Edirne, Seluk, Amasya, Bursa ve Serez'de basld. O n u n adna hutbe okundu.^ 3 Sikke bastrma ve Cuma namaznda ad okunma ayrcalklar, Mslman hkmdarlara tannm iki balca imtiyazd. Ocak 1445'te, imparatorluun dou ve gneyindeki Mslman beylere gnderilen resmi mektuplarda (bunlarn ierii ksmen elimizde bulunmaktadr), gen sultann tahta getii bildiriliyor ve kendisinin onlara kar iyi niyet besledii temin ediliyordu.

43 Murad'n Serez ve Edirne'de yaptrd gm akelere bir rnek iin bkz. Pere, Osmanllarda Madeni Paralar, 84, #63 (ve resim 5); Mehmed'in yaptrd ilk paralar iin bkz, 90, #84 ve 91, #90 (ve resim 7).

56

BRNC BLM

Bu. beklenmedik hkmdar deiikliinin Hristiyan dnyasndaki etkileri, elimizdeki kaytlardan ya da belgelerden pek anlalmyor. Hallar'm Varna'da urad ar yenilgiyle moralleri bozulan Hristiyan liderler, koullardaki yeni deiiklikleri bir sre fark edememi olmallar. 1445'in sonuna kadar, pek ok kii o felaketin haberine ve zellikle de gen Macar kraln ldne inanmay reddetti. Aslnda hl sa olduu ve spanya'da bir yerlerde inzivaya ekildii sylentisi yllarca konuuldu. Venedik, yeni durumu fark eden ilk Batl g deildi muhtemelen. A m a grne gre durumu en gereki deerlendiren onlar oldu. nk Venedik Cumhuriyeti ksa sre sonra II. Mehmed'le anlamak iin harekete geti. Venedik, papalk tarafndan II. Murad'n Asya'dan Avrupa'ya gemesine izin vermekle sulannca, 1445 Mart'nn ortalarnda kendini savunmak zorunda kald. Venedik Cumhuriyeti'nin verdii cevap, Trkler'le savamak iin ellerinden geleni yaptklar, Eriboz, Arnavutluk ve dier Venedik blgelerine hl yaplmakta olan Trk aknlarna karn onlar durdurmaya altklaryd. Ayrca Venedik gemilerindeki tayfalarn ar kayplar verdii eklendi. Birka hafta sonra, 4 Nisan'da senato, gemiini ve bugnn yine ayn iddialarla savundu ve ayrca, Cenova ile dier Hristiyan mttefiklerin Trkler'le oktan bar yapm olduuna dikkat ekti. Belgede, bu yzden, Venedik Cumhuriyeti de ok yakn zamanda siyasal zorunluluklar yznden sultanla resmi bir bar anlamas imzalamak zorunda kalrsa, buna kimsenin armamas gerektii yazyordu. Senato 26 Nisan'da Papalk'a bir mesaj gndermeye, papann Ege'deki birleik donanmaya daha fazla para ayrmay reddettiine ve dier Avrupa devletlerinin Osmanllar'la oktan bar anlamas imzalam olduuna dikkat ekmeye, Osmanllar hl Eriboz'a, Yunanistan'daki dier Venedik yerleim merkezlerine ve Arnavutluk'a saldrmay srdrd iin, Venedik'in de dier Batl devletlerin izledii yoldan gitmek zorunda olduunu belirtmeye karar verdi. Senato bu mesaj oya koydu. Gnderilmesi ezici bir ounlukla kabul edildi (doksan bir kabul, iki ret oyu verilmiti ve yalnzca iki ye oylamaya katlmamt). Bylece Trkler'le bar grmelerine balanmas projesi kabul edilmi oldu. 11 Mays 1445'te, Venedik amirali Alvise Loredano'ya, sultanla bar imzalanana kadar boazlarda kalmas talimat v e r i l d i . 4 4 Makul ve uyutabilir bir bar anlamasnn imzalanabilecei umuluyordu. Bizans sarayndaki Venedik elisi (bailo, balyoz) Andrea Foscolo'nun tavsiyesi uyarnca, "Avrupa sultan"na Venedikliler'in onun idaresindeki blgelerde serbeste ticaret yapabilmesi ve daha sonra yaplacak bar grmelerinde 4 Eyll 1430'da Gelibolu'da Murad ile Silvestro Morosini arasnda imzalanm anlamann yenilenmesi konularn konumak zere uygun bir aracnn gnderilmesine karar verildi. Ancak o kk drc hara verme koulu mmknse kaldrlmalyd. Ayrca o "Trk", bar anlamasn babasna onaylatmaya sz vermeliydi. Bu kouldan anlalyor ki, poli-

44 Bu tarihte Venedik'ten verilen talimatlarn zeti iin bkz. F. Thiriet, Regestes des deliberations du Senat de Venise concemant la Romanie III ( = Documents et Recherces IV, ed: Paul Lemerle, Paris, 1961), 124.

OCUKSUDAN

57

tik adan kurnaz Venedikliler, Asya sultan olarak kabul ettikleri eski sultan, tahtndan inmi olsa bile hl nemli biri olarak gryordu. Senatonun verdii bu nemli karara uyan Andrea Foscolo, muhtemelen Pera'da oturan zengin ve kurnaz bir tacir olan Aldovrandino de' Giusti'yi (Zusti) arac olarak Edirne'ye gnderdi. Bar anlamasnn metni 23 ubat 1446'da imzalandktan sonra 9 Mart tarihli bir mektupla birlikte Venedik'e gnderildi. Venedik Dou Francesco Foscari'ye gnderilen ulak, Mehmed'in "klesi", ulfeciba Yunus Karaca idi. Yunus Karaca'nn yanna, sultann Yunan elilik kanlaryas ktibi ve kendisi de phesiz bir Rum olan Dimitri verildi. Anlama Rumca yazlmt. On beinci yzylda sultanlarn Slav devletlerine gnderdikleri resmi mektuplar Slavca, Bat devletlerine gnderdiklerini ise Rumca yazdrmalar dettendi. Sultan elinde srf bu nedenden dolay kurulmu Yunan ve Slav elilik kanlaryalar bulundururdu. Venedik devlet arivinde bulunan bu Rumca belge, II. Mehmed'in ilk saltanatndan gnmze kalabilmi tek belgedir muhtemelen. Bu metin, 1430'da II. Murad tarafndan imzalanm bar anlamasna ok benzer.^ Mehmed, phesiz bilge ve deneyimli danmanlarnn etkisiyle, Batl glerle krl bir anlama imzalamaya hazrlanrken, babas Manisa'da inzivaya ekilmi, huzurlu ve keyifli bir hayat sryordu. Orada 1446'nn ilk aylarnda olan olaylar, Ciriaco de' Pizzicolli'nin arkadalarna Manisa civarndan yazd mektuplardan reniyoruz. O yorulmak bilmez gezgin, Kiklad Adaiar'nda ve Girit'te gezdikten sonra Anadolu'ya gitmiti. Ocak 1446'da Anadolu'da olduunu biliyoruz. 13 Mart'ta, Dk I. Dorino Gattilusio'nun konuu olarak Midilli (Mytilini) adasndayd. Oradan Sakz'daki Andreolo Giustiniani'ye yazd mektupta, Osmanllar'm bu adaya saldracandan korkan arkadana iini rahat tutmasn sylyordu. Ciriaco, planlad gibi Konstantiniyye'ye geri dnmek yerine, Mart sonunda Manisa'ya gitti. 7 Nisan 1446'da, tekrar zmir civarndaki Foa'dayd. Foa, Cenova ap ticaretinin ana merkeziydi. Arkada Francesco Draperio bu ticarette ba ekiyordu. Ciriaco' 1 9 Nisan'da Draperio'yla birlikte Manisa'ya gitti. Draperio, Ciriaco'nun II. Murad'dan yukarda sz geen berat almasna yardm etti. Sultanla Paskalya Pazar'nda (17 Nisan 1446) grtler. Ciriaco gn sonra Giustiniani'ye gnderdii bir mektupta, ok iyi arlandklarn ve grmenin, elilerle yaplan grmelerde det olduu zere taht odasnda ya da arz odasnda deil, sultann zel odasnda yapldn yazar. Aradan hafta bile gememiti ki, 5 Mays 1446'da Murad inzivaya kapand sarayndan ayrlp drt bin savayla birlikte Avrupa'ya doru yola kt. Ciriaco bundan, 11 Mays'ta Foa'dan Giustiniani'ye gnderdii bir mek-

45 Bu belge Babinger ve F. Dlger tarafndan "Mehmeds 11, frhester Staatsvertrag (1446)," Orientalia Christiana Periodica 15 (1949), 225-258'de ele alnmtr. Ayrca bkz. A. Bombaci'nin makaleleri, "Due clausole del trattato in greco fra Maometto II e Venezia, del 1446," BZ 43 (1950), 267-271 ve "Nuovi firmani greci di Maometto II," a.y. 47 (1954), 298, dipnot 3. Bu dnemdeki olaylarn belgeleri iin yine bkz. Babinger, "Von Amurath zu Amurath," 255259 ( =A&A I, 148,151).

PTO'V-Tfr

--JY

,,,

, .. ,

58

BRNC BLM

tupta sz eder. Sultann, olu "Ciabaly"nin (Mehmed elebi) acil arsna uyarak Edirne'ye gittiini syler. 46 Aslnda Murad' tahta aran Halil Paa'yd kukusuz. G e n sultann imparatorluu idare edemeyeceini dnm olmalyd (buna niye inandn bilmiyoruz). A m a anlalan Ciriaco bunu bilmiyordu. Bunu bilmemesi artc, nk Murad'n Trakya'ya geri dn yolculuu srasnda Ciriaco ve Draperio onunla gn geirip, Murad'a Bergama'nn (Pergamum) tesine, Midilli Adas'nm karsndaki sahilde bulunan Ayazmend'e (Altnova) kadar elik ettiler. Sultan burada kuzeye, Bursa'ya ynelirken, iki arkada Foa'ya geri dnd. Mektuba gre, Ciriaco daha sonra sultann peinden Avrupa'ya gitmeyi planlyordu. Sonraki yllarda Trk saraynda yllarca II. Mehmed'in tutsa olarak kalacak olan ve dnemin olaylarn yakndan takip eden bir baka talyan'n -Vicenzal Gian-Maria Angiolello (1451-1525), bir Trk tarihi kitab yazmtr (Historia turchesca)47- sylediine gre, gen Mehmed Konstantiniyye'ye saldrmay planlyor, vezirleri ise buna kar kyordu. Btn bu olaylar blk prk ve arptlm bir biimde anlatan Osmanl vakanvisleri, Murad'n anszn Edirne'ye giriini son derece duygusal bir biimde aktarrlar. Bu anlatlar Khalkokondilas gibi Bizansl tarihileri de etkilemitir. Ancak onun versiyonuna gre, Murad'n Edirne'ye gelmesinin beklendii gnde, Halil Paa gen Mehmed'i ava gndermiti. Bylece babas, geliini kutlayan yenierilerin arasndan geerek saraya girip, olu yokken tahtn geri ald. Mehmed o akam avdan dndnde, i oktan olup bitmiti. Aslnda bu olay hi de o kadar dramatik deildir, nk II. Murad geri dnmekte hi acele etmemiti. Bursa'da epey kalm gibi grnyor. A m a Sultan Murad'n, anszn Trakya'ya arlmasnn sonucunda kendini iinde bulduu durumu zellikle aydnlatan bir olay var. Sultan, 1 Austos 1446'da Bursa da, kazasker Molla Hsrev'in eliinde vasiyetini yazd. metre boyunda, yirmi santim geniliindeki ve altm satrdan oluan bu nemli Arapa belge, ans eseri gnmze kalabilmitir. Vasiyetname, 1931 baharnda, Bulgaristan'a satlan altm sekiz uval dolusu belgenin arasndayd. Daha sonra, Trkiye'ye geri gnderilen elli uvaldan birinin iinde bulundu. Halil Paa'nn, Sanca Paa'nn ve shak Paa'nn ahit olarak gsterildii bu nemli belgede, u pasaj yer almaktadr: ldm zaman, cenazemi "Bursa'da merhum olum Ali yanndag kabrin katnda koyalar. A m m a ki yakn komayalar, vezir-i zemin etmeyb, snnet mucibince yire gmeler. Ol maldan be bin filori hare edip, zerime bir ar divar trbe yapalar, st ak ola ki zerime yamur yaa. A m m a evre yann rtme ideler, altnda hafzlar Kur'an okuma in. Benden sonra evladmdan ve ensabmdan fi'l-cmle soyumdan sopumdan her kim ki lcek olursa be-

46 Ciriaco'nun bu mektuplar iin bkz. F. Pall'm dipnot 27'de bahsedilen makalesi. 47 Ion Ursu, burada Angiolello'nun Historia turchesca's olarak bahsedilen eserin, Donado da Lezze'ye ait olduunu sylemitir. Ursu bu kitab ayn adla yaymlamtr (Bucharest, 1909). Yazar hakknda bkz. F. Babinger'in makalesi "Angiolello", Dizionario Bioografico degli ltaliani III, 275, 278.

OCUK SULTAN

59

nim yanmda komayalar, katma getirmeyeler. Eer Bursa'dan gayri yerde fevt olursam, yle edeler ki, Perembe gn kabrime koyalar." 48 Bu szler, Murad'n i dnyasn anlamamza o yllardan kalma dier btn belgelerden daha fazla olanak vermektedir. Tuhaf bir biimde lm olan en sevdii olu Alaeddin Ali'nin yanma gmlmek istiyor ve ailesinin baka herhangi bir yesinin kendi yanma gmlmesini aka yasaklyor. U vezirin ahit olarak gsterilmesi, vezirlerin o srada Bursa'da olduklarn kantlyor. Kazasker Molla Hsrev de oradayd. Vasiyetin son halini kda dkt aka belirtiliyor. Yani Murad, maiyetiyle birlikte boaz geip atalarnn tahtn geri almadan nce, ahitler eliinde son vasiyetini yazdrmak ihtiyac duymutu. Bu, Murad'n olu Mehmed elebi'nin kendisine glk karacandan, hatta hayatna kast edeceinden phelendiini gsterir. Vasiyet resmi olarak Eyll banda tamamland. Murad bundan ksa sre sonra Trakya'ya geip tahtn geri alm olmal. Edirne'ye gidince saraya deil, Saruca Paa'nn evine gitti. Osmanl ve Bizans vakayiname yazarlarnn belirsiz ve genellikle elien yazlar yznden, bu olanlar hakknda net bir fikrimiz yok. Ama bu hkmdar deiikliini sadrazam Halil Paa'nn planlayp gerekletirmi olduu kesindir. Mehmed, son derece uygunsuz bir zamanda onun nfuzunu azaltmaya balamt. Ona eski gcn yalnzca Murad'n tekrar tahta gemesi kazandrabilirdi. Mehmed, Paa'y asla balamad. Bitmeyen kini, iki adam arasndaki btn samimiyeti yok etti. Bu, ileride de Halil Paa'nn hayatna mal olacakt. Mehmed sadk adamlaryla birlikte Manisa'ya ekildi. Babas burada bir saray yaptrmt. nas, Murad'n Edirne'ye dnnden hemen nce bitmi olsa gerek. Vezirler Halil Paa, Saruca Paa ile shak Paa'nn grevlerinde kalmalarna izin verildi. Yalnzca "Illyrial" bir mhtedi olan 'Zaanos Paa Anadolu'daki Balkesir'e srgne gnderildi. Orada muhtemelen arazileri vard. 4 9 Halk Murad'n dnn sevinle karlad. Gen Mehmed'e asla tam anlamyla sevgi ve ballk duymam olan yenieriler ise cokuluydu. Murad'n incelii ve holuu, olunun marur ve yasak tavrlaryla taban tabana ztt. Ordu Mehmed'i hi sevmemiti. Eyll sonundan nce Sultan Murad, Andrea Foscolo'nun temsilcisi olan, Konstantiniyye'deki Venedik balyozu Peral Giusti (Zusti) ailesinin bir baka yesi olan Bartolomeo'yla grt. Ondan doun imzalam olduu bar anlamasn ald. Murad 25 Ekim'de, Yunan kanlaryas ktibi Dimitri'yi, "klesi" Yahi Bey ile birlikte tekrar Venedik'e gnderdi. Dimitri, tahtna geri dnm olan sultann imzalam olduu bar anlamasn tayordu. Sultan bylece, olunun dokuz ay nce balatm olduu d politik tutumunu onaylamt.

48 Vasiyetnamenin orijinal Arapa metni ve Trke evirisi iin bkz. nalck, Fatih Devri, 209-212. Ayrca bkz. 3, 4 ve 5 nolu resimlerdeki fotokopiler ve yazarn szleri.) Trbe iin bkz. Albert Gabriel, Une capital tur que, Brousse-Bursa (Paris, 1958) I, 116-118 ve II, resim 66-67. 49 Zaanos Paa'nn bu zamanda srgne gnderilmesi hakknda bkz. Halil nalck, Fatih Devri, 104, dipnot 155. 50 Sz konusu belgeler iin bkz. George M. Thomas, Diplomatarium venetolevantinum sive acta

60

BRNC BLM

Bu bar anlamas sayesinde, Osmanl devletinin bat snrlar artk eskisine gre daha gvencedeydi. Murad'n kaynpederi, Srbistan'daki eski gcne kavumu olan George Brankovic'ten ciddi bir tehdit beklenemezdi. Varna Sava'ndan hemen sonra, gc tkenmek zere olan damla hastas Bizansl VIII. Ioannes ile eski dostluk pakt yenilenmiti. VIII. oannes, Macar seferi srasndaki ikili tutumu yznden sultann kendisine duyduu fkeyi, pahal armaanlar vererek en azndan imdilik yattrmt. Macaristan'dan gelen hibir tehdit yoktu. Bu yzden sultan gzlerini Yunanistan ile Arnavutluk'a evirdi. nk Avrupa'daki topraklarna ciddi bir tehdidin yalnzca buralardan gelmesini bekliyordu. Bu lkelere, kendisine saldracak kadar glenmeden nce olabildiince abuk saldrmaya karar verdi. Yunanistan'n kuzeyinde asayiin salanmas ii, sultann sadk hizmetkr ve kumandan olan, Paa Yiit Bey'in kkl ve soylu Osmanl ailesinden gelme Turahanolu Selanikli u beyi mer Bey'in sorumluluundayd. mer Bey, Misistire despotu Konstantinos'un, byk Bizans Imparatorluu'nu tekrar kurmak iin gizli gizli altnn farkndayd. Hristiyanlar'n Varna'da yenilmesi Balkan yanmadasnm kuzeyindeki durumu tamamen deitirmi olsa da, Konstantinos kstan kuzeyini tekrar Bizans egemenliine almak iin almalarn srdryordu. Konstantinos, kstan en dar yeri olan Hexamilion'daki (Germehisar, bu ad almasnn nedeni alt mil geniliinde olmasdr) istihkmlar, surun nne be siper koydurup bir hendek kazdrarak nceden salamlatrmt. Bu ii tamamlandktan sonra, erkek kardei Thomas'la birlikte, sultann emrindeki Atina dk II. Nerio (Rainer) Acciajuoli'ye sava at. Konstantinos 1444 ilkbaharnda Boeotya, Thebes (stifa) ve Levadhia'y (Livadya) igal etti. Sonra Atina'y tehdit etti. Nerio onun hkmdarln tanmak, yllk hara demeyi ve ona asker vermeyi kabul etmek zorunda kald. Konstantinos daha sonra kuzeye, Pindus'a yryp Selanik'teki Eflakllar' ve Arnavutlar' kfir hkmdara kar ayaklandrd. Lamia (Zeytun), Lidhorikion (Lidokhorikion) ve baka yerleri ele geirdi. Btn bunlar sultann gcn epey azaltm ve 1444 yaznda on yllk bir mtareke anlamas imzalamasnda byk rol oynamt phesiz. Elinde Atina'dan baka pek bir yer olmayan Dk II. Nerio, Misistire despotunun hizmetkr ve mttefiki olmay ancak mecbur kald iin kabul etmiti elbette. Bundan pek honut olamazd, zellikle de mer Bey'in sultann emriyle Boetia ile Attica'y igal edip buralar yakp ykarak, ardndan ganimetlerle birlikte kuzeye geri dnmesinden sonra. Nerio, Varna Sava'nn hemen ardndan araclar gndererek sultann kendisini balamasn istedi ve Osmanl mparatorluu'na tekrar bal olmay teklif etti. Konstantinos, Nerio'nun Yunan davasna ihanetini, Atina'ya kar bir sefer dzenleyerek cezalandrd. Atina'y ele geirdi. A m a Selanik'teki mer Bey'in kendisine saldrmasndan korkarak, ksa srede Attica'dan ekildi. Murad tekrar tahta getikten sonra, Konstantinos'tan igal ettii btn ehir ve eyaletleri hemen geri vermesini talep etti. Konstantinos bunu reddedince, sava kanlmaz oldu.

et diplomata res veri etas graecas atque levan tis (1300'1454) II (Venice, 1899; yeni basm New York), 370-372.'

YUNANSTAN SEFER

61

Konstantinos bu tehlikeyi savuturmak iin son bir aba gsterdi. Tarihi Khalkokondilas'n babasn, bar nerileriyle Murad'a gnderdi. Ama tam siyasi bamszln korumakta, Thermopylai'ye kadar olan blgedeki btn Yunan eyaletlerinin hkmdar olmakta ve kstaktaki tahkimatlarn koruma hakkn elinde bulundurmakta srar ediyordu. Bu taleplere fkelenen Murad eliyi zincire vurdurdu ve kn yaklam olmasna karn, hemen bir sefer dzenlemeye karar verdi. Murad 1446 gznn ortasnda bakentinden ayrlp Serez'e gitti. Orada byk bir ordu toplad. Sonra ordusuyla gneye yrd. Thermopylai'de direnile karlamad. Yunanllar hendekli Germehisar'a ekilmiti. Sultan hibir direnile karlamadan Istifa'ya girdi. Orada II. Nerio askerleriyle birlikte ona katld. Murad byk bir ordu, ok sayda yk arabas ve deve ile kstaa doru ilerledi. Mingias yaknnda durdu. Yunanllar ile Osmanllar'n arasnda kstan tahkimatlar vard. Osmanllar 1446'da, Bat icatlarnn en korkuncu olan topu kullanmay, hi phesiz Batl eitimcilerin yardmyla, artk yle iyi renmiti ki, Yunan ehir ve kalelerinin surlar top atlarna fazla dayanamad. Murad tahkimatlara 10 Kasm'da ulat ve gn boyunca top atlaryla bunlarda gedikler at. Saldr ise ancak 10 Aralk'ta balad. Yunan zgrlnn bu son siperi, umutsuz bir savatan sonra Trk ordusuna yenik dt. Konstantinos ordusunu toparlamaya abalad ama bounayd. Baz Osmanllar Yunan ordughn yamalarken, dierleri kaan Yunanllar'n peine dt. Kap kurtulabilenler, ancak Arcadia ile Lakonya'nn ilerine ulanca rahat nefes alabildi. Civardaki Acrocorinth kalesi ilerine yaramazd, nk iinde kimse bulunmadndan, yiyecek ya da cephane yoktu. yz Yunanl Kenchreai (gnmzde Kechrias) yaknndaki bir da tepesine kat. Murad onlar teslim olmaya zorlad ama sonra hepsini ldrtt. Khalkokondilas'a gre, yenierilerinden alt yz tutsak daha satn alp, bunlar babas I. Mehmed'in ansna kurban etti. Btn Mora dehet iindeydi. ki despot Lakonya'nn en uzak kesine saklanm, adamlar ve menkul eyalaryla birlikte yarmadadan ayrlarak denize almay, bylece kurtulmay planlyordu. Sultan, mer Bey'i onlarn peine taktktan sonra, kendisi batya, Achaea'ya dndk 1 Korinthos (Grds) ele geirilip yamaland. Sakinleri kam olan Sikion (Basilika) ve Aiyion (Aigion, Vostitsa) yakld. Murad ardndan Balyabadra'ya gitti. Bu ticaret ehrinin sakinlerinin ou kap Lepanto (Naupaktos; Trke'de nebaht) ile Aetolia kysndaki dier Venedik kalelerine snm, geride yalnzca drt bin kii kalmt. Bu erkek ve kadnlar Trkler tarafndan kle edildi. Dadaki kale kahramanca bir direni gsterince, sultan kuatmadan vazgemek zorunda kald. Mora despotlar, daha fazla direnmenin anlamsz olduunu grp, saklandklar yerlerden bar istemek zere eliler gnderdi. Ama Murad kuzeye doru ekilmeye balamt. Kstaktaki tahkimatlardan geri kalanlar yerle bir edildi. Elde edilen ganimetler (sylentiye gre 60 bin kle, deerli mallar ve gm levhalar) yle fazlayd ki, yenieriler yanlarna yalnzca en deerli mallar alp, en

51 ller iin yaplan adaklar zerine daha fazla bilgi iin bkz. Speros Vryonis, "Evidence on Human Sacrifice among Early Ottoman Turks," Journal of Asian History 5 (1971), 140-146.

62

BRNC BLM

gzel kle kzlar yolda tanesi 300 ake gibi komik bir fiyattan sattlar. Mora'da, Attica'da ya da Boeotya'da Osmanl garnizonlar braklmad. Murad, stifa'ya varnca iki despotun elileri kendisine yetiti. Despotlar eliler araclyla, ba vergisi demeyi kabul ederek, Osmanllar'm kulu olarak Mora'y ellerinde tutmay baard. Ama gvencesiz bir ayrcalkt bu. Bylece -Khalkokondilas'n anlattna gre- eskiden zgr olan Mora, sultann boyundurluuna girdi. Bylece, 1446'nm sonunda Peloponnesos Birlii dald. Attica, stifa, Locris ve Pindus'daki Ulah kabileler tekrar Trkler'e hara vermeye .balad. Mora'nn kaplar ve Grds, Basilika ile daha kk pek ok ehir yok edildi. Yarmadann kuzeyinin baz blgelerindeki sakinler ldrld ve geri kalanlara ba vergisi konuldu. Konstantinos, pek gereki olmayan yaklamnda, Bizans mparatorluu'nun gerileme dneminin tartmasz en byk filozofu olan, hayranlk duyduu Georgius Gemistus Pletho'dan (l. yaklak 1450 civarnda) byk lde etkilenmiti phesiz. Despotun Misistire'deki saraynda bayarg olan Pletho, Platon'un akademisini rnek alarak bir akademi kurup ynetmi ve burada, mistik-dinsel Neoplatoncu yaklamlarn bir karmas olan kendi felsefesini retmiti. Pletho'nun siyasi fikirlerinden etkilenen Konstantinos, ann temel gereklerine gzlerini kapayarak, lkesinin halknda ve kurumlarnda reform yapmak istemiti. Ilml bir hkmet ve bilgece bir ynetimle, Bizans st tabakalarndaki yozlamay yok edemese de azaltmay ummutu. Ama bu yozlama btn abalarn mahvetti ve birka yl sonra da btn lkesinin politik adan kmesine yol at. Konstantinos cann kurtard ama onu yeni felaketler bekliyordu. Sultan k bitmeden nce Edirne'ye dnd. 1447'nin geri kalann dinlenerek geirdii anlalyor, nk hibir vakayinamede bir baka seferden sz edilmiyor. Olu Mehmed elebi, Mora Seferi'ne katlmam, Manisa'da kalmt. Bu dnemde neler yaptna ya da nasl planlar kurduuna ilikin hibir bilgimiz yok. Ama onun talimatlaryla ya da en azndan rzasyla, Trk korsanlar Ege Denizi'ni kasp kavurdu ve hatta Anadolu kysndaki slerinden yola karak adalara saldrarak Venedik Anlamas'n inedi. Ocak 1448'de, Trakya'daki Dimetoka'da Glbahar adl bir kle kz Mehmed elebi'ye bir oul dourdu. ocua Bayezid ad verildi. Bayezid daha sonra (1481'de) bu ad tayan ikinci sultan olarak Osmanl tahtna geecekti. Bu birlemenin, Mehmed'in konumuna uygun olmad akt. Sonradan Trk efsanelerinde Glbahar binti Abdullah'n "Fransa kralnn kz" olduu sylenecek olsa da, aslnda Arnavut kkenli Hristiyan bir kleydi.^ 2 Mehmed'in hayat boyunca ona kar zel bir sevgi besledii de, daha sonra greceimiz gibi, ayn lde kesindir. Glbahar Hatun'un ocuunu Dimetoka'da dourmu olmasndan yola karak, Mehmed'in en ge 1448 banda Avrupa'ya geri dnm olduunu,

52 Bu veliaht ve gelecekteki sultann doum tarihi iin bkz. Hans J. Kissling, "Die Anonyme Altosmanische Chronik ber Sult3n Bayezid II," Grazer und Milncher Balkanologische Studien ( = Beitrge zur Kenntnis Sdosteuropas und des Nahen Orients 2; Mnih, 1967), 134.

YUNANSTAN SEFER

63

hatta belki de orada yaadn syleyebiliriz. Dimetoka'da ift surlu eski bir Bizans kalesi vard. Burada bazen Osmanl devletinin hazinesi bulundurulurdu. Gian-Maria Angiolello'dan rendiimize gre, yirmi yldan fazla bir sre sonra, Mehmed'in sadist olarak tannan bir kzkardei orada yaad. Anlalan bu kale Osmanl ailesinin yelerinin zaman zaman kald bir yerdi. Eer ayn yaz iinde babasnn Mehmed elebi'yi Edirne'ye ard, ona dzenlenmeye karar verilmi yeni Arnavutluk seferi iin yannda bakr, kalay ve toplar getirmesini syledii doruysa, Mehmed elebi daha sonra Manisa'ya dnm olmal (Angiolello'nun iddias budur ama Mehmed elebi'nin Manisa'ya deil Bursa'ya gittiini syler) 1446'dan beri ocuk Ladislas Posthumus'un naibi olarak Macaristan' yneten Janos Hunyadi, Varna'daki ac yenilgiyi unutmamt. Srekli intikam planlar kuruyordu. Her tarafta mttefik aryordu. Srp despotu Brankovic'in torunu ve illi Kontu Ulrich'in tek kz olan Elizabeth o srada Hunyadi'nin olu Ladislas'la nianlanmt. Ama Brankovic, Hunyadi'ye destek vermeyi reddetti. Hristiyan ordusunun Murad'la baa kamayacak kadar zayf olduunu syledi. Reddinin asl nedeni, sultann gznden tekrar dmekten korkmasyd elbette. Bu olduka anlalr bir korkuydu. Brankovic iin sultanla arasn iyi tutmak, Macaristan'la mttefiklerinin dostluunu kazanmaktan ok daha nemliydi. Khalkokondilas, George Brankovic'in damad Murad'a Hunyadi'nin savamaya niyetli olduunu bildirdiini syleyecek kadar ileri gider. Sonunda sultanla krl bir anlama imzalamay baarm olan, bylece Osmanl topraklarnda serbeste ticaret yapabilen Venedik de, tpk Brankovic gibi, yardma yanamyordu. Napoli ve Sicilya kral, Aragonlu V. Alfonso da sonu belirsiz bir maceraya atlmak istemiyordu. Janos Hunyadi, ubat 1447'de IV. Eugenius'un yerine gemi olan Papa V. Nicolaus'tan yardm istedi. Ama bounayd. Nicolaus kendisinden nceki, her ne kadar byk emellerini gerekletirememi olsa da papala eski gcn kazandrmak iin elinden geleni yapm olan IV. Eugenius'un aksine, savatan ok bilim ve sanatla ilgileniyordu. Yeni papa, Hristiyan bir Hmanizmac'syd. Ilml ve barseverdi. Maceralara atlmaya niyeti yoktu, kfirlere ve Hristiyanlk't dmanlarna kar bile olsa. Hunyadi papalk divanna, davasnda destek almak iin iki kez eli gnderdi. Ama eline yarm azla verilmi, Trkler'e kar yardm vaatlerinden, Hal seferine katlan herkesin gnahlarndan arnaca sznden ve prenslik unvanndan baka hibir ey gemedi. Bu unvan o srada onun iin bir ey ifade etmiyordu. V. Nicolaus'a fkelenen Hunyadi, ona bu onura layk olduunu kantlamak iin, Trkler'e kar yapaca savata destek almas gerektiini syledi. Papa o zaman bile belirsiz vaatlerden baka bir ey vermeye yanamad. Papalk, seferin gelecek yla ertelenmesini nermi gibi grnyor. Hunyadi buna kulak asmad. Hazrlklar epey ilerlemiti. Ayrca Osmanllar'm her an saldrya geebilecei kansndayd. 8 Eyll 1448'de Belgrad'da, Tuna'nn dier yakasndaki Kovin'de yazp Papa Nicolaus'a gnderdii bir mektupta, hemen harekete ge-

53 Historia turchesca, 15.

64

BRNC BLM

menin art olduuna inandn syleyip bunun nedenlerini sayyordu.^ 4 Hristiyanlar'n ebedi dmannn byk glerle kara ve denizden snrlarna yaklatn, imdiden pek ok yerde topraklarn igal etmeye kalkm olduunu sylyordu. Bu yzden, bu gl ordu tarafndan yenilmek istemiyorsa h e m e n silaha sarlmalyd. Hunyadi daha sonra Srbistan'dan gnderdii bir mektupta, papaya tekrar hemen saldrya geilmesi gerektiini sylyordu. A m a bu da bounayd. Papa Hunyadi'ye yardm etmek istese ve bunu yapabilecek olsa bile, artk ok geti. Hunyadi, Srbistan'n ilerine ilerlemek zorunda kald. Ordusunun ounluu Macarlar'dan oluuyordu. Alman ve Bohemyal destek gleri de vard. Yeni atanm Eflak voyvodas Dan, sekiz bin asker vermiti. Hunyadi'nin ordusunun toplam 31-47 bin askerden olutuu tahmin ediliyor (7 bin atl ve 24-40 bin piyade). Tpk Varna seferinde olduu gibi, bu kez de ordunun peinden silah ve yiyecek tayan binden fazla aratan oluma muazzam bir Wagenburg geliyordu. Srbistan'a dman bir lke gibi davranld. Ordu, yoluna kan btn ehir ve kyleri yamalad ve yakp ykt. Dmann ok yaknda olmas, Hunyadi'nin askerlerini hzl ilerlemeye zorlamasna yol at. Yirmi gnde Kosova ovasna, Karatavuk Meydan'na vardlar. Hunyadi 17 Ekim 1448'de burada, Osmanllarn gr alan iinde mstahkem bir ordugh kurdurdu. Murad yazn Dou Arnavutluk'a yaplan saldry bizzat ynetmiti. Ordusunun boyutu ya da seferin ayrntlar konusunda elimizde gvenilir bilgiler yok. Her halkrda, salam surlu Svetigrad (Kocack) ehri (Trebenite'nin karsndaki, Ak Drin vadisindeki harabeleri hl grenlerde hayranlk uyandrr) sultan tarafndan ele geirilmiti. Peter Perlatai idaresindeki cesur Arnavutlar yenilmit i . ^ Ama bu dman blgede yiyecek bulamayan Murad, i blgelere ilerlemeyi planlamsa bile bundan vazgeip hemen Edirne'ye dnmek zorunda kald. Ele geirilen kalede yalnzca kk bir garnizon brakld. Bylece Dou Arnavutluk snr kontrol altna alnmt. A m a sultan, Arnavutluk dalarnda bat eyaletlerine ynelik bir tehdidin giderek arttnn farkndayd. Bu dalarda cesur ve gl bir dman, ok iyi tand ve nefret ettii Osmanllar'a son darbeyi indirmek iin be yldr hazrlanyor ve silahlanyordu. Bu adam, Skanderbeg [skender Bey] olarak tannan George Castriota idi. Papa III. Calixtus'un "Hristiyanlk'n savas" olarak tanmlad ve say ve donanm asndan ok stn Trk glerine kar neredeyse eyrek yzyl yiite, baaryla direnen bu adamn hayat yks bir roman gibidir.^ 6 Ama mstakbel sultan Mehmed elebi ile birlikte byd iddias tamamen kurgusaldr. 1405 civarnda doan iskender Bey, Edirne'ye rehine olarak ya zorla gtrlm ya da Kuzey Arnavutluk'taki Mirdita'nm beyi olan babas tara-

54 Bu mektup iin bkz. J. W. Zinkeisen, Geschichte des osmanischen Reiches in Europa I (Hamburg, 1840), 717-718. 55 Kocack ile savunucular hakknda bkz. Babinger, "Mehmeds II. Heirat mit Sitt-Chatun (1449)," Der Iskm 29 (1949), 220; yeni basm A&A I, 227. 56 Bu Arnavut ulusal kahramann ngilizce standart ada biyografisi iin bkz. Fan S. Noli, George Castrioti Scanderbeg 1405-1468 (New York, 1947). Ayrca bkz. "iskender Beg" (H. nalck), EI 2 IV, 138-140.

YUNANSTAN SEFER

65

fdan gnderilmiti. Orada Hristiyanlk'tan slam'a geti. Bunu kendi isteiyle mi, yoksa zorla m yapt konumuzun dndadr. 1431'de babas ld. Olu "Uzun Sefer"den hemen sonra (1443) kap, ok sevdii Arnavutluk'a geri dndnde neredeyse krk yandayd. Oysa onun oyun arkada olduu sylenen Mehmed elebi, o srada daha on birinde bile deildi. Arnavutluk'a dnnce atalarnn dinine geri dnd. Kasm 1443 'te Kruje (Kruya; Akahisar) da kalesine yerleip, zalim Trkler'e kar kutsal bir sava balatt. Her taraftan yurttalarnn desteini ald. Karadallarla ve Arnavut soylusu George Arianit'le mttefik oldu. Arianit'in kz Andronike'yle evlendi. K bitmeden nce, ordusuna 12 bin adam toplam ve Vijose Nehri (Aoos) ile Arta Krfezi (Amvrakia) arasndaki btn topraklar Osmanllar'dan almt. Ksa sre sonra Macar kral Ladislas ile temasa geti. 1444 yaznda, Venedik Alessio'sunda (Le, gnmzde Lezhe; Yukar Arnavutluk); Gney Epir'den Bosna snrna kadar Adriyatik kysnda yaayan btn Arnavut ve Srp kabilelerinin liderleri askeri bir ittifak kurmaya karar verdi. Mttefikleri tarafndan "Arnavutluk lideri" seilen skender Bey, Osmanllar'a sava at. Dalk Debre (Debar, Dibra) eyaletini ele geirip orada s kurdu. Soylu Arnavut aileleri etrafnda toplanmt. Bazlarnn geni arazileri ve ok sayda adam vard. Dierleri yoksuldu. Ama hepsi de sava ateiyle yanyordu. Zaten savalarn ve kabileler arasndaki kan davalarnn ikide doup bymlerdi. Venedik, skender Bey'le 4 Ekim 1448'de, Le surlarnn nnde bar anlamas imzalad. Arnavut lideri bundan sonra askerleriyle birlikte Hunyadi'nin ordusuna katlmaya karar verdi. Hunyadi bu destee gvenerek glerini Kosova ovasna gtrd. Buras Arnavutluk snrndaki dalarn yaknmdayd. Sultan, Macarlar'm ilerlediini haber almt. Genel seferberlik ilan etti ve Asya ile Avrupa'daki kullanabilecei btn askerleri toplad. Edirne'den yola karak, dman glerini dalar gemeden durdurmak iin hemen Bulgaristan'a gitti. Sultan genellikle askerlerini Edirne'de toplard. Ama Osmanl kaynaklarna gre, Trk glerinin ana toplanma noktas bu kez Sofya oldu. Trk kaytlarna gre, Sofya'da 50-60 bin silahl adam topland. Batl tarihiler ise her zamanki gibi abartp, orada 150 bin asker toplandn syler. Ksa sre nce Nikopol'da (Nicopolis; Trke'de Niebolu, Nibolu), Eflak prensi Vlad Dracul'un ya da en azndan baz askerlerinin Tuna'y geip Bulgaristan'a girmeye almas zerine iddetli bir atma yaanmt. Osmanl askerleri bu atmadan galip kmt. Osmanl svarileri Eflakllar'm neredeyse tamamn ldrmt. Murad dmann kuzeyden yaklatn haber alnca Sofya'dan ayrlp Kosova Ovas'na gitti. Osmanl kaynaklarnda yazlanlar doruysa, sultan oraya 5 Ekim 1448 Cuma gn vard (H. 4 a'ban, 852, aslnda 3 Ekim 1448'e tekabl eder). Bu sava meydan, Sultan I. Murad ile Srp Prensi Lazarus'un 1389'da, St. Vitus yortusunda ld yerdi. Osmanllar orada Srp ve Macarlar'a kar byk bir zafer kazanmt. Janos Hunyadi bunu unutmutu. Mehmed elebi bu kez sultana elik etti. lk kez bir savaa katlacakt. Ama babas yenieriler ve topularla birlikte bir duvarn arkasnda dururken, Mehmed Anadolu askerleriyle birlikte sa kanattayd. Rumeli gleri sol kanada geti. Her iki kanat da, tpk ordugh gibi, hafif svari askerleri tarafndan korunuyordu. Azaplar, ana saflarn nndeydi. Ordusu Osmanl ordusundan ok daha

66

BRNC BLM

kk olan Janos Hunyadi, n hattn olabildiince uzatmak iin, ordusundaki otuz sekiz alay yan yana dizdi. Kendisi de muhtemelen Macarlar'dan ve Transilvalyallar'dan oluma taburlarla merkeze geti. Voyvoda Dan, Eflakl adamlaryla birlikte sa kanatta duruyordu. Geri kalan askerlerse sol kanada gemiti. 17 Ekim'de nc gler arasnda iddetli atmalar yaand. Murad ertesi gn ordusunun sol kanadyla saldry balatt. Osmanl vakanvislerine gre, menevili zrh giyen Hristiyanlar stn ateli silahlarla donatlmt. Trkler'e ciddi kayplar verdirdiler. Ordunun hem Anadolu hem de Rumeli kanatlar geri pskrtld. Murad' o gn kurtaran tek ey, ordusunun sayca stnl oldu. O gece karlkl top atlar yapld. Sultan 19 Ekim'de yeni Anadolu askerleri getirtti. Onlar da ilerlemeyi baaramaynca Murad, Hunyadi'ye arkadan saldrd. Zor durumda kalan Eflakllar Murad'a eli gnderip, sadrazam araclyla taraf deitirme koullarn ilettiler. Sonunda Trkler'in tarafna getiler. Bunun zerine Hunyadi sava kaybedeceini anlad. Byk toplarn kullanan A l m a n l a r l a Bohemyallar'a, Murad ile yenierilerinin karsnda mevzilenmelerini emretti. Kendisi de, Wagenburg'da kalan askerlerini feda ederek, ordusunun geri kalanyla kat. Trkler ertesi gn arabalarla toplara saldrdnda, Amanlar'la Bohemyallar kahramanca savarken, Hunyadi kuzeye kamt. Kendisine dman olan Srbistan'dan dve dve geerek, tam Tuna'ya ulap kurtulacakken George Brankovic'in eline dt. Segedin'e doru yoluna devam etmesine ancak kendisinin son derece aleyhinde bir bar anlamas imzaladktan sonra izin verildi -papa bu anlamay geersiz sayacakt-. Ordusu 17 bin adam kaybetmiti. lenlerin arasnda Macar soylular da vard. Trkler'in kayb bu rakamn iki misli gibi grnyor. Varna ve Kosova yenilgileri, Janos Hunyadi'nin askeri nne glge drd. Eer Arnavutluk'un vaat ettii yardm beklese ve planlarn skender Bey'e gre yapsa, Kosova Sava'n kazanabilirdi. Eflakllar Hunyadi'ye ihanet etmekten hibir ey kazanmadlar. Sultann intikamndan kurtulmak istemi -nk Hristiyanlar yenilirse ilk kurbanlarn kendileri olaca kesindi-, Murad'a bu yzden yardm teklifi yapmlard. Murad onlar saflarna kabul etti. Boyun emelerinin gstergesi olarak silahlarn ald. Ama ihtiyatl olmay ac tecrbelerle renmi olan sultan, bunun Hunyadi'nin kurduu bir tuzak olduunu dnd. Anadolu askerlerinin kumandanna, Eflakllar'n etrafnn sarlmasn emretti. Sonra onlar son adama kadar katlettirdi. Ama nce alayc bir tavrla silahlarnn geri verilmesini emretmi, nk Osmanllar'n silahsz adamlar ldrmesini istemediini sylemiti. En azndan Khalkokondilas'n anlatt budur. Dier kaynaklarda, zellikle de bizzat savaa katlm olan Osmanl vakanvisi Akpaazade'nin yazdklarnda, bu olaydan hi sz edilmez. Trkler'in byk kayplar vermesi, sultann kazand zaferden sonra kaan dmanlarnn peine dmesini engellemi olsa gerek. Hunyadi'nin kuzeye kaabilen askerleri despotun askerlerinin saldrsna urad. ou soyuldu ve ldrld. Sava meydanndan yara almadan ayrlan Mehmed elebi, babasndan nce hemen Edirne'ye gitti. Babas ise daha sonra, muzaffer bir edayla geldi. Savatan ksa sre sonra, 31 Ekim 1448'de, Bizans imparatoru oannes, beklenmedik bir biimde ld. ocuu yoktu. Bu yzden sa olan erkek kardelerinin en b-

II. MURAD'IN SON YILLARI

67

y Misistire despotu Konstantinos tahta geti. Civardaki Silivri'nin tekfuru olan kardei Demetrios o kadim bakente silah zoruyla girmeye kalknca, daha nce defalarca olduu gibi, sultana Bizans taht konusundaki bu ekimeye bir son vermesi iin bavuruldu. Konstantinos'un gnderdii, tarihi Frantzes'in bakanlndaki heyet, Aralk sonundan nce bu nazik konuyu sultana at. Frantzes, soylu efendisi ve dostunun davasn szle savunmakta yle baarl oldu ki, Konstantinos 6 Ocak 1449'da Misistire kalesinde, Konstantiniyye'den gelen bir delege heyetinin elinden incili tac ald. Ta giyme treni yapld ve son Bizans imparatoru, bir Katalan gemisiyle Hali'e gtrlerek, halkn tezahratlar eliinde Konstantiniyye'ye girdi. Yunanistan'daki iki erkek kardeiyle anlat. Bir taksim anlamas imzaladlar ve yemin ettiler. Ama bu anlamaya karn, iki erkek karde ksa sre sonra esef verici bir anlamazla dtler. Bu anlamazlk Konstantinos'un hakemlii ve Trakya u beyi mer Bey'in mdahelesiyle zld. mer Bey bunu frsat bilip kstaktaki son tahkimatlar da yerle bir etti. II. Murad kendi ailesiyle ilgilenmeye vermeye karar verdiinde, Bizans mparatorluu'nda durum byleydi. Murad, olu Mehmed elebi'nin kendisinden dk seviyeden bir kadnla beraberliine son verip, politik adan da yararl olabilecek bir evlilik yapmas gerektiine karar vermiti. Veliaht artk on yedi yandayd. Osman hanedannda bu ya evlilik yayd. Sultan, Dou Anadolu'nun ortasndaki Malatya ve Elbistan' yneten Trkmen Dulkadir hanedanndan Sleyman Bey'in zengin ve gzel kzlarn seti. Sleyman Bey'in kzkardelerinden biri, Murad'n babas I. Mehmed'le evlenmiti. Bir dieriyse Kahire'deki yal Memlk Sultan akmak'la evliydi. leride Sleyman'n torunu Aye Hatun, II. Bayezid'le evlenecek ve I. Selim'in annesi olacakt. Son derece iman ve patolojik lde hassas bir insan olarak tasvir edilen ama ayn zamanda baarl bir at binicisi olduu ve muhteem ahrlara sahip olduu sylenen Sleyman Bey'in, yiit ve sadk Trkmenler'den oluma byk bir ordusu vard. Ayrca olduka zengindi. Bu iki koul, Murad'n olunu bu saygn, soylu ailenin bir yesiyle evlendirmeye karar vermesi iin yeterli oldu. Bu aile yzyllar sonra bile, topraklarn kaybetmesine karn, sayg grmeyi srdrd. Bizans tarihisi Dukas, sultann seimindeki ana sebeplerden birinin de kstah Karamanlar'a ve Trkmen Karakoyunlular'm lideri Cihanah'a kar bir mttefik kazanmak olduunu sylerken hakl gibi grnr. Murad gvendii sadrazam Halil Paa'y 1448-49 knda artp ona evlilik planlarn am olmal. Dnemin Osmanl kaynaklar bu olaydan ayrntlaryla sz eder. Sultan ehzadenin evlenmesini, stelik bu kez kendisinin, yani Murad'n istedii biriyle evlenmesini istediini syledi. Halil Paa efendisinin bu arzusuna tamamen katld. Sonra birlikte Sleyman'n kzlarndan birini semeye karar verdiler. Kadim gelenekler uyarnca, Amasya Valisi Hzr Paa'nm kars gelini semek zere Elbistan'a gnderildi. Hzr Paa'nn kars, kzlarn en gzeli Sitti Hatun'u seti [Resim III a]. Onu gzlerinden pp parmana nian yzn geirdi. Sonra setii gelini yanma alarak, sultann aile meselelerindeki gzde danman Saruca Paa'yla birlikte Elbistan sarayna dnd. Yrenin en sekin soylular gen kz dalardan geirip eski Osmanl bakenti Bursa'ya gtrd. Orada kadlar, ulema ve tarikat eyhleri ziyaretine geldiler. Sonra yola de-

68

BRNC BLM

vam edildi. Kz anakkale'ye gtrld. Murad alayn yaklatn haber alnca, Edirne'nin asilzadelerini mstakbel gelinini karlamaya gnderdi. Kz maiyetiyle birlikte sultann sarayna getirildi. Ksa sre sonra dn, ay sren grkemli bir kutlamayla yapld. Elenceler her trden popler enliklerle ve iir yarmalaryla renklendirildi. Ei konusunda fikri sorulmam olan damat, kutlamadan hemen sonra onunla birlikte Manisa'ya dnd. Bu ocuksuz evlilik pek mutlu gememi gibi grnyor. Mehmed'in onunla evlenmekten honut olmad anlalyor. stanbul'a yerletikten ok sonra bile Sitti Hatun Edirne'de kalmay srdrd. Orada Nisan 1467'nin sonuna kadar yalnz ve terk edilmi halde yaad. imdi kendi adn tayan bir caminin yannda, ak havadaki bakmsz bir mezarda yatyor. Bu mezar yeeni Aye, onun ansna yaptrmt muhtemelen. ki atlak mezar ta, allarn arasndan alnp ehir mzesine konuldu. Cami ise gnmzde saman ambar* olarak kullanlmaktadr. 57 Dnyevi meselelerden bezmi olan Murad, 1449 ylnn tamam boyunca yeni bir askeri giriimde bulunmad. Gnlerini ehrin karmaasndan uzakta, Edirne'nin kuzeybat ucundaki Tunca adasnda limler, airler ve eyhlerle geirdi. Manisa'daki Mehmed elebi, Ege'deki Venedikliler'e saldrmak zere adam gndermeyi srdrd. Trkler yalnzca Tnos ve Mikonos gibi adalara deil, ana karaya da saldrd. Mart 1449'da Eriboz'dan Venedik Senatosu'na gnderilen bir raporda, Trkler'in "son yldr aralksz olarak" bu adaya saldrp byk zarar verdikleri, insanlar ve hayvanlar kardklar syleniyordu. Korsanlar "Trkiye'de", yani Anadolu'da yaayan "sultann olundan" onay aldklarn ve Venedik'le savatklarn sylyordu. En azndan Venedik senatosunda yaplan tartmalardan anlalan budur. Bunun gibi belgelere inanrsak, Mehmed elebi Manisa'da kendi devletini kurmu ve hem karada hem de denizde bana buyruk hareket etmeye balamt. 58 Bu gr, ehzadenin H. 852'de (1448/49), Manisa'nn seksen kilometre gneyindeki Seluk'ta bastrd ilgin bakr para tarafndan desteklenmektedir. Bylece, kendisinde para basma hakkn grdn kesinlikle anlyoruz. Parann stnde kvrlm ve ban dik tutan bir canavar var. Bunu kimileri bir ejder, kimileriyse bir ylan olarak yorumluyor. Aslnda bir kraliyet ejderine ya da basilisk's** benziyor. Oradaki sembolik anlam belirsiz. Bu figr muhtemelen talyan para yapm ustalarnn etkisiyle seilmitir. Civarda Cenova yerleim merkezle-

57 Mehmed'in evlilii hakknda daha ayrntl bilgi iin bkz. Babinger "Mehmeds II. Heirat," 217-235; yerii basm A&A I, 225-239. Karlatrmal bir okuma iin bkz. Halil nalck'm eletirel makalesi, "Mehmed the Conqueror [1432-1481] and His Time," Speculum 35 [I960], 411). nalck, dnn 1450-51 knda yapldn syler. Mehmed'in einin Trkmen ailesi hakknda ksaca bilgilenmek iin b b . "Dhu'l-Kadr" (J. H. Mordtmann ve V. I. Menage), Elli, 239-240. Caminin resimleri ve tasviri (H. 887'de [1483/84] yapld syleniyor) iin b b . Ayverdi, Fatih Devri Mimarisi, 250-252. 58 Daha fazla ayrnt iin b b . Babinger, "Von Amurath zu Amurad," 264-265 ( = A&A I, 156). 17 Mart 1449'daki senato toplantsnda yaplan tartmalar iin b b . F. Thiriet, Regestes des deliberations du senat III, 149; Osmanllar iin dizine baknz. * Kitabn yazld tarihteki durumu. Daha sonra restore edilmitir. badete aktr. ** Baklar zararl bir ylan - N.

II. MURAD'IN SON YILLARI

69

rinin bulunmas, bu tezi makul klyor. Bu merkezlerde yaayanlar, muhtemelen Manisa saray ile temas halindeydi. Ayrca parann stndeki Arapa yaznn sra d lde kt yazlmas da bunu destekliyor. O dnemin Mslman paralarna hayvan resimleri hemen hi yaplmazd. Aslnda bu bozuk para, trnn tek rnei olabilir. Aa yukar ayn zamanda Amasya ve Tire'de Mehmed elebi adna bastrlm, ban ne uzatm yryen bir aslan resmeden bir baka bozuk parann tarihini renebilsek, bu parann srrn zmek ok kolay olurdu. Baz veriler, aslanl parann muhtemelen ejderli paradan yllarca nce yapldn gsteriyor.5^ Mehmed elebi Austos ya da Eyll 1449'da annesini kaybetti. Annesi hayatnn son yllarn olunun saraynda geirmiti anlalan. Bursa'daki Hatuniye Trbesi'ne, kocasnn mezarnn yz metre tesindeki bir baheye gmld. Mezarnda ne ad ne de lm tarihi yazmamakta, yalnzca uzun satrda u Arapa yaz bulunmaktadr: Allah'a hamdolsun. Efendimiz byk Sultan ve yce Hakan, Sultan olu Sultan Murad bin Mehmed bin Byezid Han zamannda, Allah mlkn daim etsin. Gzbebei Peygamberin kendi ad ile tebcl ettii, asil necib Sultan Mehmed elebi'nin annesi kadnlarn asili (Allah makamn gzelletirsin) iin emri zerine bu nurlu trbe yapld. Allah o Padiahn saltanatn devletine uzun zaman kkl temellerle balasn ve izzetinin unsurlarn va'd olunan gne (Kyamete kadar) kkletirsin. Trbe binasnn bitmesi 853 H Receb'l-ferd [ = Eyll ortas, 1449] ayndadr. 60 vglerin greceli olarak azl, mezarn Hma Hatun'un kocas tarafndan deil, olu tarafndan yaptrldnn kantdr. Murad iin yalnzca ksaca ve geleneksel "Allah onun kralln korusun" forml kullanlrken, Mehmed elebi Sultan iin kullanlan forml ok daha uzun ve tumturakldr. yle ki, okuyan Mehmed'in de sultan olduunu sanr. Mehmed'in annesi, gemiiyle ilgili bilgileri kendisiyle birlikte mezara gtrd. Ertesi yl, 1450'de, baba ile oul birbirlerine biraz yaklam gibi grnyor. Mehmed elebi muhtemelen defalarca Manisa'dan Edirne'ye tand. En azndan 1450 ilkbaharnda bunu yapt kesindir. Arnavutluk'ta iler Trkler iin ktye gidiyordu, bu yzden oraya bir sefer dzenlenmesi planlanyor ve bu kez ehzadenin de sultana elik etmesi bekleniyordu. Marino Barlezio'nun skender Bey zerine yazd mehur kitabndaki blk prk ve pheli bilgilerden (abartlarla ve uydurmalarla dolu olan bu kitapta gerei palavradan ayrmak neredeyse im-

59 Bu bozuk paralar iin bkz. Babinger, "Mehmeds II. Heirat," 231-234 ( = A&A I, 236-238). Ayrca bkz. Babinger "Von Amurath zu Amurath," 236 ( = A&A 1,154-155). Paralarn resimleri iin bkz. Pere, Osmanllarda madeni paralar 91 (#91 ve #93) ve resim 7. 60 Trbe iin bkz. Gabriel, n e capitale turque I, 128 ve 11, 54. ve 63. resimler. Mezar yazsnn metni iin bkz. Rb Mantran, "Les inscriptions arabes de Brousse," Bulletin d'Etudes Orient a l s de 1'Ins ti tut Franais de Damas 14 (1952-54), 110.

70

BRNC BLM

kanszdr) anladmz kadaryla, baz Trk komutanlar (birinin ad Ali, dierininki Mustafa idi) Arnavutluk topraklarnda yenilgiye uraynca, sultan bizzat duruma mdahele etmek zorunda kalmt. 61 Baba ile oul, muhtemelen 1450 Nisan'mda byk bir orduyla Edirne'den yola ktlar. 14 Mays'ta Akahisar nne gelmilerdi. Trkler bu kez, bu kilit noktadaki kaleye saldrmay planlyordu. Kalenin yaknndaki "Tumenist" (Thumana?) Da'nda skender Bey, sekiz bin sadk adamyla mevzilenmiti. Adamlarnn arasnda ok sayda Slav, talyan, Fransz ve Alman vard. Trkler, dadaki yalnzca 1500-2000 adamn koruduu kaleyi kuatt. Ama sonu alamadlar. Bunun zerine Murad gl mancnklar yaptrd. Gvenilir kaynaklara gre bunlar surlara 150 kiloluk kayalar frlatabiliyordu. Dral Venedikliler skender Bey'e yardm etti. Ama Shkoder'deki (Scutari, kodra) yurttalarnn ayn zamanda sultann ordughna yiyecek gnderiyor olmas, bu yardmn deerini azaltt. Murad, Akahisar' savunan Kont Vrana'y (Vranaconte) rvet vererek teslim olmaya ikna etmeye alt ama baarl olamad. Sonra skender Bey'e bar teklif etti. Tek istedii her yl ykl bir hara vermesiydi. Ama bunu da kabul ettiremedi. Zorlu bir k yaklatndan, be aydr srdrd kuatmay 26 Ekim'de sona erdirmek ve douya doru geri ekilmek zorunda kald. Hunyadi'nin Kosova'da yenilmesiyle derinden sarslm olan btn Hristiyan dnyas mthi bir sevince kapld. Roma, Burgonya, Macaristan ve Napoli'den tebrik etmek iin eliler, yiyecek ve tahl gnderildi. Papa V. Nicolaus, Macar Kral Ladislas, Burgonya Dk ve Napoli Kral Alfonso, skender Bey'e byk meblalar gnderdiler. Batl iilerin yardmyla Akahisar surlar onarld. Ama Murad'n bu yenilgiyi kabullenmeyeceini herkes biliyordu. Hristiyan dnyas yeni kahramann bulmutu. Bu, skender Bey'di. skender Bey, Janos Hunyadi'nin roln ok iyi oynamt ve bunu on sekiz yl daha baaryla srdrecekti. Mehmed'in muhtemelen bu sralarda (1450/51) ikinci olu Mustafa elebi dodu. En sevdii evlad bu olacakt. Mustafa elebi'nin annesi hakknda bildiimiz tek ey, 1474'te olu ldnde hl hayatta olduudur. Bu yzden Sitti Hatun olamaz. Bayezid'in annesi Glbahar ya da Mehmed'in bir baka kars, Glah Hatun olabilir. Glah Hatun hakknda bildiimiz tek ey ise, Bursa'daki kendi trbesinde gml olduudur. 62 Sultan ertesi yl tekrar Tunca'daki adaya ekildi. Burada daha nceden sayfiye evleri ve hamamlar ina ettirdii anlalyor. Adada dinlenerek, geen yln hayal krklklarnn ve sorunlu imparatorluunun yknn yorgunluunu stnden att. Daha byk bir saray yaptrmaya balad. Ama adada bir ay geirmiti ki, iki ierken fel geirdi. ok ierdi. Baz kaynaklara gre hemen ld. Bazlarna greyse drt gn sonra, 3 ubat 1451 aramba gn, Mslman yl

61 Barlezio hakknda bkz. Babinger'in Georges T. Petrovitch'in Scanderbeg (Georges Castriota), essai de bibliographie raisonnee (Paris, 1881) adl kitabnn yeni basmna yazd nsz ( = Beitrge jtr Kenntnis Sdosteuropas und des Nahen Orients 3; Mnih, 1967, vii-xv). 62 Bkz. Babinger, "Mehmeds II. Heirat," 229-230 ( = A S"A I, 234-235).

II. MURAD'IN SON YILLARI

71

855'in ilk gnnde ld ama bu sre iinde kendinde deildi. Yalnzca krk yedi yl yaamt. Muhteem ve adilce hkmdarl otuz yl srmt. Mehmed elebi, babas ldnde bakentte deil Manisa'dayd. Saltanat asl imdi balyordu. II. Murad'n adillii ve iyi huyluluu, drstl ve ak szllyle, salam karakteriyle yalnzca Osmanl deil, Bizans tarihileri tarafndan da ok vldn sylemitik. Sultann iyi ynlerinin byle vurgulanmasnn, kendisinden sonraki sultan, Bizans mparatorluu'nu ykan adam olabildiince kt gstermek iin yapld sylenmitir. Ama bu tarihilerin szlerini yakndan incelediimizde, hepsinin de samimi olduklarn grrz. rnein Khalkokondilas yle der: "Sultan Murad kanunlar, adaleti seven, talihli bir adamd. Yalnzca kendini savunmak zorunda kaldnda savard. Kimseye haksz yere saldrmazd. Saldrya urarsa savard. Kimse onu kkrtmazsa, sefere kmaktan zevk almazd. Ama bunun nedeni tembel olmas deildi. nk i imparatorluunu savunmaya gelince, kn bile sefere kmaktan ekinmez, gzn budaktan saknmazd." Bizans tarihilerinin muhtemelen en gveniliri olan, geree sadklyla tannan Dukas, II. Murad' deerlendirirken, zellikle sultann Hristiyan glerle yapt anlamalara sadk kaldn vurgular ve Hristiyanlar' her zaman ayn sadakati gstermemelerinden, rnein Segedin anlamasn ihlal etmelerinden dolay eletirir. "Murad verdii sz tutard" diye yazar Dukas. "Yalnzca kendi halkna ve kendi dininden olanlara deil, herkese verdii szleri tutard. Hristiyanlar'la yapt anlamalar asla ihlal etmedi. Ancak Hristiyanlar'n bu anlamalarn bazlarn bozmas, her eyi bilen Tanr'nn gznden kamamtr. Tanr onlar hakl olarak cezalandrd. Ama gazab uzun srmedi, nk o barbar [Murad] zaferlerinin arkasn getirmedi. Hibir milletin toptan yok edilmesini istemezdi. Yendii insanlar bar yapmak zere eli gnderdiinde, elileri dosta karlar, ricalarn dinler, savamay brakr ve bar seerdi. Barn Babas, bu yzden onun klla deil, huzur iinde lmesini salad." Avrupal gezginlerin defalarca syledii gibi, Murad halk tarafndan ok sevilirdi. 63 Osmanl mparatorluu'nun siyasi yapsna zel bir katks olmasa da, tpk babas gibi lkeyi elinde tutmak ona yetmiti. Yine onun gibi muhafazakr olduundan, saltanat srasnda lkeye tutarllk ve dzen hkim oldu. mparatorluun eitli yerlerinde yaplm, yardm amal ok sayda kamu binas, Murad'n halknn iyiliini, bir baba gibi ne kadar dndn gsterir. Ordusuna binalar, beslenme, eitim ve disiplin konusunda byk katklarda bulundu. Ordusu, btn saltanat boyunca ona tamamen sadk kaldt. O dnemde yazlm bir Osmanl tarih kitabna gre, Akahisar Kuatmas (1450) srasnda danmanlarndan biri ona bir k seferi balatmasn tavsiye etmiti. Yazlana gre Murad bunu kabul etmemi, "Eer imdi saldrrsam bir sr adam lecek. Byle elli tane kale fethedeceimi bilsem, yine de adamlarmdan birini bile feda etmem" de-

63 Murad hakknda yorum yapan bir baka Avrupal gezgin de spanyol Pero Tafur idi. Tafur, 1438'de Edirne'de sultanla grt. Filistin'e ve Trkiye'ye yapt gezilerin ve Murad'la yapt konumann anlats Travels and Adventures 1435-1439 adl kitabnda yer almaktadr (ev. ve ed.: Malcolm Letts [Londra, 1926]).

n s r r-rt

72

BRNC BLM

miti. Her ne kadar bu sz, Otto von Bismarck'n "tek bir Pomeranyal tfekinin salam kemikleriyle" ilgili sz kadar etkileyici gelmese de, kullarnn hayat ve lm stnde mutlak sz sahibi olan bir on beinci yzyl sultannn azndan kt dnldnde, aslnda daha da etkileyicidir. Murad, genelde Osmanl sultanlarnda bulunan hayrseverlik ve mfiklik erdemlerinin dnda, ayrca son derece dindar bir insand. Gnmze kadar kalm ok sayda cami, hastane, okul, yoksullar iin aevi ve kervansaraylar bu zelliklerinin kantdr. Babas I. Mehmed, Mekke'deki yoksullara datlmas iin bir miktar para ayrmt. Murad yine ayn gerekeyle Ankara civarndaki baz kylerden gelen geliri ayrp, buna her yl bin altn ekleyerek seyyidlere (Hz. Muhammed'in soyundan olan kimselere) verdi. mparatorluunda var olan tarikatlar, zellikle de Mevleviler'i sayd ve onlara gvendi. Bu yzden vakanvisler, lmnn ikiden olmadn syler. Sylediklerine gre, Murad lmnden ksa sre nce, dostlar Saruca Paa ve shak Paa ile Tunca Adas'nn kprsnden yryerek Edirne'ye geerken, bir dervile karlamt. Dervi ona yaknda leceini sylemiti. Bunun duyan Murad panie kapld. Dervi'in eyh Buhari'nin rencisi olduunu renince deheti daha da artt. eyh Buhari, otuz yl nce onun tahtta gz olan Dzmece Mustafa'ya kar zafer kazanacam bilmi olan adamd. Bu kehaneti kanlmaz kader olarak grp, ar hastaland ve hayatnn olgunluk anda ld.

kinci

(Bfm

. MEHMED'IN TAHTA SON KEZ DN. BOAZII'NDEKI HISAR. KONSTANTINIYYE'NIN D. OSMANL IMPARATORLUU BAKENTININ YARATL. BAT'DAKI YANKLAR. OSMANLLAR EGE'DE ILERLIYOR. BELGRAD KUATMAS.

Henz on dokuzunda bile olmayan gen Mehmed, babasnn lm haberini Halil Paa'nn zel ulakla Manisa'ya gnderdii mhrl bir zarfn iindeki mektuptan rendi. Her zamanki gibi, sultann lm halktan gizlendi. Halk, zellikle de Mehmed elebi'yi sevmeyen yenieriler, Mehmed'in Trakya'ya gitmesinden nce ayaklanp onun tahta kmasna itiraz edebilirdi. Khalkokondilas, "yeni gelenlerin" (neilydes, (verfAuSe) ehri ele geirmek iin yapt bir kumpastan bahseder. Saldrmak iin Edirne civarnda bir yerde toplandklarn ama Halil Paa'nn bakente asker yarak planlarn engellediini yazar. "Yeni gelenler"den kimi kast ettiini bilmiyoruz (Yenierileri mi kast ediyordu acaba?) ama bu Bizansl tarihinin anlattklarndan kardmz kadaryla, halk tehlikeli bir heyecan iindeydi. 1 Gen sultann Arap aygrna binerek "Beni seven ardmdan gelsin" dedikten sonra, hemen Manisa'dan ayrlp kuzeye doru yola kt sylenir. Kaynaklar, sonraki birka gn iinde olanlar konusunda farkl eyler anlatr. Osmanl tarihileri Mehmed'in tahta karken sorun yaadndan sz etmez ama Edirne'ye gelince gn sarayda gizlendiini syler. Dukas'a gre, anakkale'de, Gelibolu'da iki gn kalp bakentte karlanmas iin gerekli hazrlklarn tamamlanmasn beklemiti.^ Korumalar eliinde Gelibolu'dan Edirne'ye giderken, halk yeni sultanlann grp selamlamak iin drt bir yandan akn akn geldi. Edirne'deki vezirler, beyler, soylular, eyhler ve fakihler atlarna binip onu karlamak zere ehirden kt. Alaydakiler, ehirden bir buuk kilometre uzaklatktan sonra, sultann karsna yaya kmak zere atlarndan indiler. Bir kilometre kadar y-

1 "Yeni gelenler" (verjAvSe), Khalkokondylas'n yenieriler iin kulland terimdir. Bkz. Gyula Mravcsik, Byzantinoturcica II (Berlin, 1958), 110. 2 Dukas'm anlats J. R. Melville Jones tarafndan evrilmitir, The Siege of Constantinople 1453: Seven Contemporary Accounts (Amsterdam, 1972), 56 ve devam.

74

BRNC BLM

jj I

rdkten sonra durup, sultann babasnn lmne at yakmaya baladlar. Yeni sultan da atndan inip, pmeleri iin elini uzatt. Sonra hep birden atlarna binip saraya gittiler. Hemen hemen btn Osmanl tarih kitaplarnn birletii nokta, Mehmed'in tahta ancak H. Muharrem 855'in on altnc gnnde, yani 18 ubat 145l'de kt ve Murad'n lmnn tam on gn halktan gizlendiid ir. Edirne'de bir sonn km olmal ama tam olarak ne olduunu bilemiyoruz. Dukas, gen sultann tahta kn dramatik bir slupla anlatr. Etrafnda -vezirler ve soylular toplanmt. En yaknnda eski baharemaas Vezir ihabeddin Paa vard. Biraz arkadan shak Paa ve Murad'n sadrazam Halil Paa geliyordu. Yeni sultandan en ok ekinmesi gereken Halil Paa'yd, nk II. Mehmed'i tahttan inip Anadolu'ya gitmek zorunda brakan o olmutu. Murad "Vezirlerim niye uzakta duruyor?" diye sordu. Sonra ihabeddin Paa'ya dnerek, "a r onlar" dedi. "Halil'e syle, her zamanki yerine gesin. Ama shak, Anadolu Beylerbeyi olarak babamn naana Bursa'ya kadar elik etsin." Doutan hkmdar olan Mehmed, uygun zaman beklemeyi biliyordu. Halil Paa'nn elini pme. sine izin verdi. Onun ve babasnn dier adamlarnn mevkilerinde kalmalarna : izin verdi. shak Paa, eski efendisinin lsyle birlikte Anadolu'ya doru yola kt. , Cenaze alay byk bir ihtiamla ilerliyor, yolda fakirlere byk miktarlarda pa' ra datlyordu. Ayn zamanda Bursa'ya ikinci bir tabut daha gnderilmiti. Dukas'a gre, Mehmed'in vey annesi, sfendiyarolu hanedan beyinin kz, taht odasnda yeni sultana kocasnn lmne ne kadar zldn sylerken, Mehmed, Evrenos'un olu Ali Bey'i saray haremine gnderip Murad'n "somaki mermerden odada domu" en kk olu Kk Ahmed elebi'yi hamamnda bodurtmutu. Bylece karde katli yasas balatlm oluyordu. Bundan sonra yzyllar boyu, her sultan deiikliinde uygulanacakt. Mehmed daha sonra bu yasay aadaki szlerle resmiletirdi: "Ve her kimesneye evladmdan saltanat myesser ola, karndalarn nizm- lem iin katletmek mnasiptir; ekser-i ulem tecviz etmitir, annla mil olalar."3 Kk ehzadenin o sralar sekiz aylk olduu kaynaklarda defalarca yazlmtr. Ebeveynlerinin yirmi alt yldr evli olduunu dndmzde bu artc geliyor. ocuun annesine daha merhametli davranld. Yeni Anadolu Beylerbeyi shak Paa onunla evlenmek zorunda kald. II. Murad'n dier soylu kars Mara, George Brankovic'in kz Mara daha talihliydi. Pahal hediyeler ve kalabalk bir maiyetle birlikte Srbistan'a geri gnderildi. Ama Mehmed'in bunu despotun intikamndan ekindii iin mi, yoksa Semendire'den basal dilemek ve rahmetli sultann karsnn evine geri dnmesine izin verilmesini istemek iin gelen heyetin talebine uyarak m yapt bilinmiyor. Her halkrda, kurnaz bir diplomat olan Mara hayat boyunca Mehmed'e istedii eyleri yapttrabildi. Anladmz kadaryla sultann hazinesinden kendisine ykl bir fon tahsis ettirmeyi bile baarmt. Mara ile vey olunun arasnn iyi olduu u gerekten bile anlala-

3 "Karde katli yasas"nm Trk metinlerine dayal ksa bir zeti iin bkz. Alderson, The Structure of the Ottoman Dynasty, 25-29.

II. MEHMED'N TAHTA SON KEZ DN

75

bilir: Mara, babasnn lmnden sonra Trkiye'ye dnd ve hayatnn son gnlerine kadar orada kald. Olayl hayat 14 Eyll 1487'de, Selanik'in gneydousundaki Jezevo'daki (Eziova, imdiki adyla Daphni) sona erdi. 4 Mehmed, Mara'nm babasna geri dnmesini frsat bilerek Srbistan ile Osmanllar arasndaki bar ve dostluk anlamalarn yeniledi. Akll bir siyaset gderek, komularyla ve babasnn zamannda imparatorlua dman olmu uzak lkelerle arasn imdilik iyi tutmak istiyordu. Tahta kar kmaz, drt bir yandan eliler akn etti. zellikle hara veren, Ege adalarndaki ve komu lkeler ellerini abuk tutup hemen gen hkmdara sadakat yemini ettiler ve uygun armaanlar gnderdiler. Eflak'tan, Sakz Adas ve Midilli lordlarmdan, Galata'daki Cenovallar'dan ve Rodos ynetici Giovanni de Lastic'ten eliler geldi. Sultan 10 Eyll'de, Venedik ile yaplm bar anlamasn hi duraksamadan yeniledi. ki hafta sonra (25 Eyll'de), Athos Da keileri hrriyetlerini onaylatmakta zorlanmadlar. Dubrovnik'ten gelen eliler, o kk bamsz lkenin, sultan ile arasn ho tutmak iin, verdii harac 500 florin arttrdn bildirdi (hara geenlerde bin florine kmt). Macar elileriyle Nisan'dan beri yaplan bar grmeleri 20 Eyll'de tamamland. Janos Hunyadi ile yllk bir bar anlamas imzaland. Janos Hunyadi'nin ba Macar soylularnn entrikalar ve daha da fazlas, mparator III. Friedrich'in kumpaslaryla dertteydi. Mehmed bu anlamay imzalarken, Macaristan'la arasn iyi tuttuu srece dier Bat lkelerinden ekinmesine gerek olmadn dnm olsa gerek. On beinci yzyl Osmanl tarihinde sk sk rastland gibi, bir Trk maceraperest -bu kez kr "sultan" Murad Bey'in szmona olu olan Davud diye biri- Macaristan ve Polonya'da canla bala alarak, Hristiyanlk'a geiini olabildiince istismar ederek, tahta kendisinin kmas gerektiini kabul ettirmeye alyor ama baaramyordu. En ok urat ey Polonya kral IV. Casimir'i Trkler'e kar bir sefer balatmaya ikna etmekti. 5 Mehmed Bat'da, askeri alanda babas kadar baarl olamayacak, beceriksiz bir ocuk olarak tannyordu. Uzak ve yakndaki kral ve prenslerle anlamalar yapmas da, Hristiyan dnyasnn Osmanl mparatorluu'nun en azndan Avrupa'da, gen hkmdarnn zayfl yznden yklaca umudunu destekler nitelikdeydi. Hristiyan dnyas cesaretlendike, Trk tehdidine kar duyduklar dehetin yerini kaytszlk ald. Bu kaytszlk, zaten blnm olan Hristiyan dnyasn tehlikeli bir biimde fel etti. Hristiyan glerin hibiri Osmanllar'a ve sultanlarna kar harekete gemeye gerek grmyordu, nk hemen hepsi dahili sorunlarla ve komularyla atmakla meguld. Yalnzca Toletinolu Francesco Filelfo (1398-1481) bu meseleye el atma zamannn geldiine karar vermiti. Filelfo byk politik emelleri olan bir Hmanist'ti. Bizans saraynda yedi yl geirmi (1420-1427), danman oannes Hrisoloras'm kzlarndan biriyle evlenmekle yar-Rum olmutu. Sultan Murad, Polonya Kral II. Ladislas ve mparator Sigismund ile eli sfatyla grm ol-

4 Mara'nm mezar iin bkz. 3. Blm, dipnot 9. 5 Davud hakknda daha fazla bilgi iin bkz. Babinger, "Dvd-elebi, ein osmanischer Thronvverber des 15. Jhdts," Sdost-Fonchungen 16 (1957), 297-311; yeni basm A&A I, 329-339.

76

BRNC BLM

makla ve bir keresinde de Byk Trk'e, Sforzalar'm elisi olarak gitmekle vnrd. Bu i iin biilmi kaftan (ottimissimo) olduunu iddia ederdi. 20 Mart 1451'de Fransa Kral VII. Charles'a mehur mektubunu yazarak, gen sultan Mehmed'e iddetle saldrmt. Bu mektup, Murad'n ld haberi talya'ya ular ulamaz yazlm olmal. Grnteki amac, Fransa kralnn Trkler'e kar yaplacak bir savaa bizzat katlmasn salamakt. Ama Filelfo muhtemelen, amacna ulamak bir yana, kraln mektubuyla ilgileneceini hi sanmyordu. -Mektuptaki yaltak dil, Francesco Filelfo'nun baz kiisel hedefleri olduunu dndryor bize. Her halkrda, mektubun dnemin ruh halini ifade etmekten ve zellikle de sultann gcne ilikin yanl kanlar ve nyarglar sergilemekten baka bir zellii yoktur. Filelfo, talya'nn korkun bir biimde blnmesinden ve dier Batl lkelerin harekete gemeyi reddetmesinden sonra, Trkler'e kar bir Hal seferi balatma iinin Fransa'ya dtn sylyordu. O n u n gibi kurnaz bir adam, byle bir seferi gerekli ve uygun gibi gsterecek makul bir bahane bulmakta zorlanmazd. Osmanllar'm savaa en fazla 60 bin askerle girebileceklerini sylyordu. Ayrca u andaki hkmdar beceriksizdi. Zayf ve aptal ; bir ocuktu. Hi savamamt. Cahil ve toydu. Kendini araba ve kadnlara vermiti. Trkler'e son darbeyi indirmek iin bundan iyi frsat bulunamazd. Batl lkeler iinde, bir sefer balatmaya en uygun olan Fransa idi. Kurnaz Filelfo, daha sonra bir sava plan anlatyordu. Bu plann baarya ulaacandan emindi, nk Osmanllar'm direnmesi sz konusu deildi. Ordu hibir direnile karlamadan Konstantiniyye'ye kadar ilerleyecek, orada Bizans imparatoruyla glerini birletirerek, Trkler'i Avrupa'dan sonsuza kadar kovacakt. Hayr, daha da fazlasn yapacak, Asya'ya geecek ve Mslmanlar' ezecekti. Bir daha glenemeyeceklerdi. "Haydi yleyse Kral Charles, ileri" diye bitiyordu mektup. "sa'y rehberiniz ve koruyucunuz olarak kabul edin. Sofuluunuzun ve yce gnlll-, nzn sesine uyun. Btn dncelerinizi bu son derece gerekli, onurlu ve anl savata odaklayn. Karnzda yalnzca kaba ve cahil insanlar var. Bir grup apulcu, rveti, ahlaksz klelerden oluma bir gruh. Ama her ne kadar onlar hor grsek ve kmsesek de, pis ve kurnaz hayvanlar gibi Hristiyanlk'm n karartmalar yalnzca bizim suumuz."6 Bu kibirli ve hrsl adam, sama sapan plann ve siyasi fantezilerini amak iin Fransa Kral Charles'dan daha uygunsuz birini seemezdi. Kral o sralar kargaa iindeki lkesini brakp, Batl prensleri arkasna alarak kfire kar bir sefere kamazd. Ayrca byle bir sefer ancak Papa V. Nicolaus'un rzas ve onayyla gerekleebilirdi. Papa ise bunun iin iki kilisenin birlemesini art kouyordu. Oysa imparator Konstantinos buna kendisinden nceki imparatordan bile daha az istekliydi. Zaman, Latinler'le Bizansllar'n Osmanllar'a kar birlemesine hi uygun deildi. Konstantiniyye'deki gl gruplar, Roma ile birleme fikrine kar kyordu. nk bu hem Bizans Ortodoks Kilisesi iin tehlikeli olurdu hem de bu birlemenin sonunda alnacak olan dl -yani Batllar'm Trkler'e kar yardm etmesini- aslnda Bizans dnyasnn bamszlna ynelik en byk teh-

6 Filelfo hakknda bilgi ve kaynaklara ilikin gndermeler iin bkz. Robert Schwoebel, The Shadow of the Crescent: The Renaissance Image of the Turk (New York, 1969), 150-152.

II. MEHMED'N TAHTA SON KEZ DN

77

dit olarak gryorlard. Bizansllar eskiden, gya kfirlere kar dzenlenen bir Hal seferinde Latinler'in Bizans' hedef aldn unutmamt (1204-1261). Bu gl gruplara gre, Roma kilisesiyle birlemek, Osmanl egemenlii yerine Latin egemenliine girmekten baka bir anlama gelmeyecekti. Yani Batllar'n Konstantiniyye'nin kurtarlmas olarak dnd eyi, onlar Bizans mparatorluu'nun yeniden Latin'letirilmesi olarak alglyordu. Napoli kral Aragonlu Alfonso'nun niyeti gerekten de buydu. Alfonso, Sicilyal Vespers'tan sonra (1281) Napoli ile Sicilya'y ilk kez tek bir idare altnda birletiren krald. Gtt Dou siyasetiyle de Anjoulu Charles'm yerini doldurabileceini kantlamt. Tpk kendisinden nceki btn gney talya prensleri gibi, o n u n iin de nihai siyasi hedef Bizans imparatoru olmakt. 1451'de Filelfo, Fransa kraln ikna edip Hal seferi plann kabul ettirmeye alrken, Alfonso Dou ile ilgili projelerini, bu kez eskisinden de byk boyutlarda ele ald. Trkler'e kar dzenlenecek bir sefere nderlik etmek istiyordu. Bu yzden Demetrios ile mttefik oldu. Demetrios, aabeyi Konstantinos'tan sonra Misistire despotu olmutu. A m a Alfonso'nun amac Avrupa'daki Bizans' Trkler'den kurtarmak deil, btn Bizans blgelerini, Konstantiniyye de dahil olmak zere, kendi eline geirmekti. Planlarnn ne kadar byk olduu, ayn yl Arnavutlar'm kendisine yapt ba lordluk teklifini kabul edince anlald. Geri talyan siyasetiyle fazla megul olduu, donanmas bulunmad ve kendi krallndaki durum alkantl olduu iin, Gneydou Avrupa'ya ilikin planlarn uygulayamad. A m a bu planlarn varl bile, Konstantiniyye'deki birleme kart gruplarn Bat'dan yardm almay niye reddettiini anlamaya yeterlidir. Her ne kadar Bat dnyas Edirne'deki hkmdar deiikliini frsat bilerek birleip, Hristiyanlk'n ba dmann Avrupa'dan kovmay planlamasa da, Bizans'taki, tarihi Frantzes gibi basiretli gzlemciler, II. Murad'n lmnn Bizans ve Hristiyan Bat iin ne byk tehlikeler douracann farkndayd. Frantzes, Murad'n yerine geen delikanlnn ocukluundan beri Hristiyanlk'la ilgili her eyden nefret etmi ve tahta geince Dou Bizans mparatorluu ile btn Hristiyanlk' kknden yok edeceini defalarca sylemi biri olduuna dikkat ekiyordu. Eer bu gzpek delikanl hemen Konstantiniyye'ye saldrmak isterse ne olacakt? mparator XI. Konstantinos, en azndan ilk bata, buna pek ihtimal vermemi gibi grnyor. O da hemen Edirne'ye eliler gnderdi, yeni sultana basal diledi ve tahta kn tebrik etti. Ayrca var olan bar anlamalarnn yenilenmesini istedi. Dukas'n sylediine gre, bunun zerine Mehmed Allah, Peygamber ve Kur'an, melekler ve bamelekler zerine yemin ederek, bar koruyacan syledi ve hayat boyunca imparatorun ne bakentine ne de lkesinin baka bir yerine el srmeyeceine sz verdi. Tam tersine, babas gibi kendisinin de Bizans mparatoru ile dostane ilikiler iinde olacan syledi. yi niyetini kantlamak istercesine, imparatora Orhan'n giderleri iin Struma (Strimon) N e h ri'ndeki ehirlerin gelirlerinden yllk 300 bin ake ayrd. O r h a n o srada Bizans saraynda yaayan bir Osmanl ehzadesiydi. Emir Sleyman'n (I. Bayezid'in olu) torunu, yani Mehmed'in akrabas olduu syleniyordu. Bu ehzadenin haya-

78

BRNC BLM

t hakknda pek bilgimiz yok. Zaten ileriki yllarda olaylarn gidiatnda nemli bir rol oynamayacak olsa, ondan sz etmemize gerek kalmayacakt. 7 Artk Mehmed'in Bat'dan kayglanmasna, en azndan imdilik gerek kalmamt. Bylece Anadolu ile rahata ilgilenebilirdi. Tahta geer gemez, Anadolu'daki Karaman Beyi brahim bir kez daha bakaldrmt. Ama brahim bu kez btn Bat Anadolu'yu Osmanllar'dan almak ve eski Anadolu beylerinin soyundan gelen ya da geldii iddia edilen kiilerle birleerek, eski beylikleri en -azndan ksmen tekrar kurmak istiyordu. Plann uygulamak iin Mentee, Aydn ve Germiyan'a delikanl gnderdi. Bunlar eski beylerin soyundandlar ya da yle olduklarn iddia ediyorlard. Ayrca askerlerine baz kaleleri ve kasabalar ele geirmelerini emretti. Kendisi de baz Osmanl ehirlerini ele geirerek yakp ykt. Mehmed, Anadolu Beylerbeyi shak Paa'y bu sorunu halletmekle grevlendirdi. Aslnda ilk bata kumandanlarndan zgrolu sa Bey'i grevlendirmiti. Ama sa Bey'in pasifliiyle ileden kp onu kovdu. Mehmed, Bursa'ya gidip babasnn mezarn ziyaret ederek orada ksa bir sre kaldktan ve baka ileri hallettikten sonra, meseleye bizzat el koydu. Sultann grnmesi bile Karaman Beyi'nin tereddt etmesi iin yeterli oldu. Osmanl topraklarndaki igal edilen kasabalar hzla boaltld. shak Paa direnile karlamadan Akehir ve Beyehir'e kadar ilerledi. Dalara kaan brahim Bey, balanma ye bar iin yalvaran mektuplar gnderdi. Sonunda Akehir'de Mehmed'e ulaan ulaklar, brahim Bey'in mesajn tekrarlayp, sultana brahim'in kzlarndan biriyle evlenmesini teklif ettiler. Sultan, brahim Bey'i balad. brahim Bey srekli hara demeyi ve topraklarnn bacana Sultan Murad tarafndan kendisine verilmi bir armaan olduunu kabul etti. Anadolu Beylerbeyi olarak Ankara'da yaayan shak Paa'ya, Ktahya'ya tanmas emredildi. Bundan sonra Anadolu eyaletinin yneticileri hep orada kalacakt. Bu arada, yllardr hara deyerek Mentee Beyi olarak kalan ve brahim'in tarafnda yer alm olan lyas Bey'in derebeyliini elinden ald ve her tarafta dzeni salad. Sultan Mehmed Anadolu'nun ilerinden Bursa'ya dnnce orada beklenmedik bir olayla karlat. Yenieriler sultanla grmeye gelip cls bahii (donativum) istediler. Oysa ihabeddin Paa ve yal, deneyimli sava Turahan Bey taeplerini komutanlarna iletmiti bile. Yenieriler tekrar ayaklannca Mehmed fkesine hkim olup on kese ake getirtilmesini emretti ve bunlar isyanclara datt. Bylece ilk kez bir Osmanl sultan tahta knca yenierilere armaan vermek zorunda kalyordu. Bu gelenek srdrld. Daha sonraki sultanlar da ayn armaan verdiler. Ama parann deerinin hzla azalmas yznden, verilen mebla srekli artyordu. Mehmed birka gn sonra Yenieri Aas Kazanc (ya da Kurtu) Doan' artt. Onu sert bir biimde azarlad, kulaklarn ekti (ya da baz kaynaklara gre krbalatt) ve grevden ald. Yerine Mustafa Bey'i getirdi. Sultan ayrca pek ok yayabam, hem yenierilerin disiplinsizlii yznden

7 Orhan'n kimlii hl phelidir. Bkz. Alderson, liste 24, dipnot 16. 8 eitli Anadolu beylikleri hakknda bkz. smail. H. Uzunarl, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri (Ankara, 1969; TTK: VIII. seri, no. 2 a ). Karaman hanedan iin zellikle bkz. "Karamanllar" (M. C. . Tekinda), A VI, 316-330.

II. MEHMED'N TAHTA SON KEZ DN

79

hem de iyi tefti yapmadklar iin cezalandrd. Mehmed ayrca bunu frsat bilerek yenieriler arasnda (o zamanlar saylar 5-6 bin kadard), bir daha isyan etmelerini zorlatracak biimde yeni dzenlemeler yapt. Aralarna yedi bin doanc ve sekban (ya da semen) katt. Bunlar eskiden sekbanbanm idaresi altndayd. Mehmed 500 doanc ile 100 sekban kendine ayrd. II. Mehmed Anadolu'dan geerken, yenierilerin kolayca bastrlan ayaklanmasndan ok daha ciddi sonular douracak bir olay oldu. Bizans imparatorunun ulaklar sultann ordughna gelip, ehzade Orhan'n deneinin Konstantinos'a denmediini syleyerek ikyet etti. Hatta tehditler savuracak kadar ileri giderek, eer denek imdiden sonra ikiye katlanmazsa, ehzadenin Trk tahtnda hak iddia etmesine izin verileceini sylediler. Genelde Bizansllar'a dmanca davranmayan sadrazam Halil Paa imparatorluk eli heyetini azarlad. Onlara, adilliiyle tannan rahmetli Sultan Murad'n Bizansllarla anlamak iin elinden geleni yapm olduunu ama imdiki hkmdardan ayn eyi bekleyemeyeceklerini, Mehmed'in Konstantiniyye'ye saldrmaktan ekinmeyecek cesur ve saldrgan bir gen olduunu syledi. Sadrazam konumaya devam ederek, daha iki hkmdarn yapt anlamann mrekkebi kurumadan, elilerin Asya'ya gelip Osmanllar' "her zamanki umacyla" (mormolykia) korkutmaya altn ekledi. Konumalar kelimesi kelimesine aktaran Dukas, Halil Paa'nn slubunu mkemmel bir biimde kaydetmi gibi grnyor. Yazdklar hakikaten geree benziyor. Sultan II. Mehmed, sadrazamdan haddini bilmez Bizansllar'm taleplerini renince, hislerine hkim oldu. Elileri dosta szlerle gnderdi. Edirne'ye gidince bu konuyu hemen zeceini ve onlarla balantya geeceini syledi. Bizans trajedisinin son perdesi balamt. II. Mehmed maiyetiyle anakkale Boaz'na varnca, boazn Hristiyan gemileri tarafndan abluka edilmi olduunu rendi. Gelibolu'ya geemiyordu. Bunun zerine Marmara Denizi'ndeki Kocaeli blgesinden geip, Ake (ya da "Gzel") Hisar (imdiki adyla Anadolu Hisar, 1395'te I. Bayezid tarafndan yaptrlmtr [Resim VIII a]) civarndanBoazii'ni gemeye karar verdi. II. Murad ile askerleri de, Varna savandan nde Cenovallar'n yardmyla buradan gemiti. Sylenene gre, bu kez Sultan Mehmed Anadolu Hisar'nm karsna, Avrupa yakasna bir kale yaptrmaya karar verdi. Bylece Trakya'ya geen askerler korunabilecekti. Mehmed, Edirne'ye vardktan ksa sre sonra (hl 1451 ylyd), Struma'daki ehirlerin Orhan'n masraflar iin ayrlm gelirlerine el koydu ve bu ehirdeki Rumlar'm kovulmasn emretti. Devlet hazinesini doldurmak iin, daha nceden gm paralar bastrmt muhtemelen. 855 tarihli bu paralar (3 ubat 1451-22 Ocak 1452) imparatorluun eitli ehirlerinde; Edirne, Seluk, Amasya, Bursa, Serez ve gm madenleri bulunan Novaberde'de yaptrlmt. Paralarn deerleri muhtemelen tekrar gizlice drlmt. Bu devalasyonu zorunlu klan ey, yenierilerin cretlerinin gnde yanm ake arttrlm olmas ve niformalarnn ylda iki kez yenilenmesiydi tahminen (niformalarnda ipek ve kadife de kullanlyordu). Ska yeni para bastrldnda, gvensizlie kaplan halk her zaman eski paralar biriktirme yoluna giderdi. Oysa eski paralarn deeri azalmt: Yeni paralarda gm miktar azaltlm olmasna karn, on iki eski

*>*'>> r

i \

80

BRNC BLM

para, on yeni paraya denkti. Sonralar, byle para deitirme ilemleri azald, nk zel grevliler, devlet hazinesinin kr elde etmesine izin vermek yerine, daha deerli paralar ellerinde tutanlar bulup cezalandrmaya balad. 9 Yenieriler epey masrafl oluyordu. Sultan onlarn creti ve giysileri dnda, ok ve yaylarnn da parasn dyordu. Btn bunlar yaklak 28 bin altna mal oluyordu. Bu, ordunun toplam masrafnn yalnzca bir ksmyd elbette. Ama dnemin bir tarihisinin sylediine gre, sava hemen her zaman Osmanl ha-zinesi iin bir gelir kaynayd. nk sefer srasnda askerlerin ou kendi arpa ve unlarn buluyordu. Geilen blgeler, orduyu beslemek zorunda kalyordu. Ayrca ordugha gelen her sancakbeyi pahal armaanlar getiriyordu. Elimizde imdilik II. Mehmed'in para politikasna ilikin ayrntl bilgi yok. Ama hkmdarl srasnda parann hem standart deer hem de yasal para olma niteliini yitirdii kesin. Parann srekli olarak deer yitirmesinin nedeni, deerli metallerin azlndan ok, sultann ilk ksa hkmdarl srasnda bile belli olan ama tahta son knda zellikle aa kan hrs ve gelirlerin yetersizlii gibi grnyor. II. Murad'n hkmdarlnda, geleneksel olarak altn ve gm paralara deer verilmesi, parann deerinde istikrarn korunmasn ve bakr para miktarnn makul seviyelerde tutulmasn salamt. Ama yeni sultann dneminde, devlet hazinesi parann devalasyonundan epey kazan salam olsa gerek. Bakr para (mangr) ile gm para (ake) arasndaki iliki srekli deiiyordu. Mehmed on ylda bir, zellikle gm ve bakr paralar bastrsa ve kanuna gre eski paralarn bunlarla deitirilmesi gerekse de, onun tayin ettii gm sarraflar, yerlilerden ve yabanclardan zorla eski paralar alarak byk kazanlar salyordu. Bu karc resmi grevlilerin rezilce gasplar ve dolandrclklar Mehmed'in saltanatndan sonra devam etmedi. nk onun yerine tahta geen olu II. Bayezid, tahta karkan parann deerini drse de, sylenene gre yenierilerin basks yznden, bunu saltanatnn geri kalan boyunca yinelemekten kand. Mehmed'in saltanat, daha en bandan itibaren devlet giderlerini epey arttrm olmal. Yeni sultan atalarnn, zellikle de tutumlu babasnn basit ataerkil geleneklerini reddetmi, tamamen kendisine zg bir ihtiam sergilemeye balamt. Murad, lmnden ksa sre nce Tunca Adas'nda yeni bir saray yaptrmaya balamt. Saray, sylenene gre eski Bizans imparatorlar tarafndan av blgesi olarak kullanlan bir yerde yaplyordu. Mehmed, 1451 yaznda sarayn inasnn kendi arzularna gre geniletilmesi emrini verdi. Bu i iin yabanclarn, muhtemelen talyanlarla Ragusallar'n ie alnd phesizdir. Yeni saray bir dizi binadan oluuyordu. Bunlarn en etkileyici olanlar an odas, konuklarn kald Kum Kasr ve bir ksm hl salam olan Cihan-nma Kasr idi. Haremin yan sra, saray iin on tane kaleye benzer yap ina edildi. Sarayda on tane byk giri kaps vard. Bu bize boyutlar hakknda bir fikir verir, iinde on cami, mescit katnda on kou ve yirmi hamam bulunuyordu. Ama sarayn tamamn

9 H. 885 'te gm para kesimi hakknda bkz. Pere, Osmanllarda Madeni Paralar 90 (# 85) ve resim 7. O sralarda sradan bir yenierinin gnlnn tam alt ake olmas, akenin deeri hakkmda bir fikir verebilir. (Bkz. Halil nalck, "The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City," DOP 23-24 [1969-70], 236),

II. MEHMED'N TAHTA SON KEZ DN

81

II. Mehmed yaptrmad. Daha sonraki sultanlar, zellikle de IV. Mehmed (16481687) ve orada domu olan III. Mustafa (1757-1773) eklemelerde bulundular. Sultann asl kald yer, on odadan, toplant salonundan ve saray mensuplarnn odalarndan oluan Cihan-nma idi. Buraya bir ktphane ve on altnc yzylda hrka-i erif, kutsal sancak ve dier deerli nesneler iin odalar eklendi. Bu sarayn iki yz metre dousunda olan Kum Kasr, ehzadelerin kald yerdi. ehzade Cem burada dodu. Kule odalarndan biri uzun sre onun ismini tad. Saray, binalarnn hl salam olduu 1837 yaznda ziyaret eden Helmuth von Moltke, bize bunlarn grkemini ayrntlaryla tasvir eder: "Btn bu binalarn tam ortasnda tatan, kaln duvarl bir bina ykselir. Bunun tepesinde de garip ekilli bir kule vardr. Bu kulenin duvarlarnn byk bir ksm hl en gzel mermerler ve somakilerle kapldr, fakat binann tavanlar km, duvarlarn ssleyen altn arabeskli gzel ini levhalar hemen hemen tamamiyle sklmtr. Bu bina o kadar salam ve muhkemdir ki daha binlerce yl dayana-bilir; fakat ok byk deildir ve burada da, tpk stanbul saraynda olduu gibi, insan bir sr kk arasnda esas binay beyhude yere arar. Edirne saraynn yle hapishane gibi bir grn yoktur. Burada oturan sultanlar herhalde henz Mslmanlar iin grnmez hale gelmemi olsalar gerek. Haremdeki binalarn hm duvarlar yklm, bu yzden ta damlar ve kubbeleri havada duruyor gibi. Sarayn bu ksmnda imdi bir geyikten baka bannan yok, o da ziyaretileri pek ters karlyor."10 Btn bu ihtiamdan geriye neredeyse hibir ey kalmamtr. Cihan-nma Kasr 17 Ocak 1878'de, Ruslar karsnda gerileyen Trk askerleri tarafndan ykld. Orada yalnzca byk karaaalar ve asrlk narlar kald. Bunlar dnyevi eylerin geiciliini ac bir biimde hatrlatr.- "Komnenoslar'm ayrlarnda" koyun ve srlar otlamaktadr. Adann gneyindeki, kubbeleri ve minareleri, eski duvarlar ve kuleleri, dz krmz atlar, parlak ak yeil allar ve kara selvileriyle Edirne'deyse, bugn eski ihtiamndan ve gcnden eser kalmamtr. II. Mehmed adadaki taht odasnda yabanc elileri kabul ederdi. Cihan-nma Kasr'nda danmanlaryla grr ve limlerle, airlerle ve ilahiyatlarla konuurdu. Gzpek planlarn orada kurard. Bu planlar, genliin verdii cokunluun ve gzpekliin yan sra, yama gre sra d bir zek ve gzlem gcne sahip olduunun kantyd. Askeri ve siyasi adan hem kendisinden nceki hkmdarlara hem de adalarna gre ok stn olduu ksa srede ortaya kmt. Tahta kndan ksa sre sonra etraf Batllar'la, zellikle de talyanlarla evrilmiti phesiz. En sevdii sohbet konusu eski kahramanlard. Onlar gibi olmaya karar vermiti. Ama konuklarna Hristiyan dnyas hakknda sorular sormay da severdi. Ne yazk ki, o yllarda sultanla arkadalk edenlerden yalnzca birinin adtn biliyoruz: Babasnn zel hekimi, Gaetal Maestro Iacopo, Mehmed'in lmne kadar yannda kald ve ileride greceimiz gibi, efendisinin kararlarnda defalarca etkili oldu. Ciriaco de' Pizzicolli de Mehmed'e danmanlk

10 Von Moltke, Briefe ( b b . 1. blm, dipnot 16), 150-151 (mektup#28, 12 Mays 1837). Ayrca b b . "Edirne" adl makale (M. T. Gkbilgin), EI 2 II, 683-686. Edirne Saray stne Trke yazlm bir alma iin bkz. Sheyl Unver, Edirne'de Fatih'in Cihannuma Kasr (stanbul, 1953). [Yukardaki alnt Hayrullah rs evirisindendir.]

82

BRNC BLM

yapm olabilir ama buna emin deiliz. Edirne, Bat mallar iin nemli bir pazard. Orada ok sayda talyan tacir yaard. Mehmed onlarla grmek istemi olabilir. Bunu yapmam olduunu dnmek iin bir sebep yok. Trakya'da k yaklarken Mehmed, Osmanl mparatorluu'na haber salarak bin duvarc ile yine ayn sayda kire sndrc ve iiyi ie alacan duyurdu. Ayrca ilkbahar balarnda Boazii'nin Avrupa yakasnda bir kale ina ettireceini aklayarak, gerekli malzemelerin imdiden hazrlanmasn emretti. Bu endie Verici haber ksa srede Konstantiniyye'ye ulat. Yunan adalarndaki halk bile panie kapld. Dukas'a gre, "ehrin sonu geldi!" diyorlard. "Bu kara alametler, rkmzn sonunun geldiini gsteriyor." "Deccal geldi!" Korkmakta haksz deillerdi. mparator Konstantinos, sultan incelikle uyarmak iin Edirne'ye eliler gnderdi. Bu eliler Mehmed'e, bykdedesinin Boazii'nin Anadolu yakasnda bir kale -yani Anadolu Hisart'n- yaptrmak istediinde, tpk babasndan izin alr gibi mparator II. Manuel'den (1391-1425) izin aldn syleyeceklerdi. Elilerin nasl karland konusunda pheye yer yoktur. Mehmed, Anadolu'da konutuu Bizansl elilerle bir daha uzun sre grmedi. Ne elilerle ne de imparatorla uramak istemiyordu. Aslnda bunu Korstantiniyye'yle balar koparmak iin uygun bir frsat olarak grmt". Mehmed Mart ortasnda Edirne'den ayrlp, alt tam donanml kadrga, on sekiz kalyon ve on alt levazm gemisiyle Gelibolu'dan yola kt. Hali'i geerek 26 Mart'ta Boazii'ne ulat. Yeni kalesinin plann bizzat izmi ve yerini semiti. Pers kral Darius'un kpr yaptrd yerdi buras. Boazn en dar kesimi olan, o zamanlar Asomata denen yere yaknd. Buras yalnzca alt yz doksan sekiz metre geniliindedir ve aknt olduka hzldr. Bizans bakentinin Karadeniz ticaretini kontrol altnda tutmak iin en elverili nokta burasyd. Sadrazam Halil Paa ile vezirler Saruca Paa, Zaanos Paa ve ihabeddin Paa'nn idaresindeki be bin ii, o salam kaleyi 15 Nisan 1452 Cumartesi ile 31 Austos 1452 Perembe gn arasnda tamamlad. 11 Gerekli malzeme drt bir taraftan, hzla getirilmiti: Kire ve sndrme ocaklaryla kiriler Karadeniz'deki Ereli (Heraclea) ile zmit'ten (Nicomedia), talar ise Anadolu'dan getirilmiti. Baz malzemeler Boazii'ndeki manastr harabeleriyle eski tapnaklardan temin edilmiti. Eskiden kalenin ina edildii yerde bulunan St. Michael Kilisesi'nden ta ve stun alnmt. Projeyi yneten imparatorluk soylular yardm ellerini uzattlar. Vezirler, paylarna den birer kuleyi, masraflar karlayarak olabildiince abuk diktirdi. Sultan ise kuleler arasndaki surlar yaptrma iini stlendi. Baz Konstantiniyye sakinleri, iilerle atarak inay engellemeye altlar. Her iki taraftan da baklanp lenler oldu. mparator Konstantinos sultana eliler gndererek, civardaki Bizansl iftileri korumak iin nbetiler grevlendirmesini istedi. Ayn zamanda armaanlar, yiyecek ve iecek gnderdi. Dukas, iki taraf arasndaki konumalar olduu gibi verir. Kalenin civarnda olan olaylar haber

11 Bu vezirler hakknda bkz. Babinger (F. Dlger ile birlikte), "Ein Auslandsbrief des Kaisers Johannes VIII. vom Jahre 1447," BZ 45 (1952), 25-28 ( = A&A 11, 167-169).

BOAZI'NDEK HSAR

83

almmca, Konstantinos bakentin kaplarn kapatt. Civarda bulunan baz Trkler tutukland ama birka gn sonra serbest brakld. Tutuklananlar arasnda, sultann sarayndan ok sayda haremaas da vard. Bunlar imparatorun karsna getirilince yle dediler: "Eer bizi gnbatmmdan nce brakrsanz, size minnettar kalrz. Ama gnbatmmdan nce geri dnemezsek, serbest braklmamzn anlam kalmaz, nk idama mahkm ediliriz. Bu yzden ltfen bize acyn ve hemen serbest brakn. Eer brakmayacaktanz, kellelerimizi uurun. nk dnyann ykcsnn elinde lmektense, sizin tarafnzdan ldrlmeyi yeleriz." En azndan Dukas olay byle anlatr. Yine Dukas'a gre, imparator bar korumak iin Mehmed'e son bir kez ricada bulundu. Mehmed ise, yaptklar iin zr dilemek bir yana, Bizans'a kar sava ilan anlamna gelen bir eylem yaparak, iki imparatorluk elisinin kafalarn kestirdi (Haziran 1452). 12 Gnmzde Rumeli Hisari olarak bilinen [Resim VIII b], inaclarnm Boazkesen, Yunanllarn ise Laimokopia ("Yollar Kesen" ya da Boazkesen) adn verdii dev kale tuhaf bir yapdr. ekli geni andrr. Kelerinde vezirin kuleleri bulunur. Drdnc kule, Halil Paa'nn kulesi ise dou surunun ortasndadr. Kk ve sivri tepeli kuleleri bulunan surlar metrelerce kalnlkta ve on be metre boyundayd. atlar kaln kurun tabakalarla kaplyd. Mimarn Muslihiddin diye biri olduu sylenir. slam'a gemi bir Hristiyan keiti. Temel plannn yer koullarna gre yapld bellidir. Baz yazarlar, surlarn eklinin Muhammed szcnn (hem peygamberin hem de sultann adyd) Arapa yazlna uyacak biimde yapldn sylemise de, bunu ciddiye almamak gerekir. Kale yer yer kayalk olan sarp bir yamacn dibine kurulmutur. 240 metre uzunluunda ve 48-64 metre geniliindedir. En uzun kulesi, deniz seviyesinden 60 metreden fazla yksekliktedir. 13 Mehmed kaleye 400 adamlk bir garnizon koydu ve balarna Firuz Bey'i geirdi. Boazdan her iki ynde geen gemilerin durdurulmasn ve yola devam etmelerine ancak gei paras dedikten sonra izin verilmesini emretti. Eer herhangi bir kaptan buna itiraz ederse, gemisi kaleden alacak top ateiyle batrlacakt. Bu emrin uygulanabilmesi iin, kyya en yakn kuleye pirin toplar konuldu. Dukas'm sylediine gre bu toplar 300 kiloluk ta glleler atabiliyordu. Bu kalenin dibinde hl bulunan, 225 kiloluk mermer top glleleri Dukas' dorulamaktadr. Sultan 28 Austos 1452'de kaleden ayrlp Bizans bakentine giderek hendeklerini ve surlarn dikkatle inceledi. Sonunda, 1 Eyll'de askerleri ve maiye-

12 mparatorun, Konstantiniyye'nin dnden nceki aylardaki bar giriimleri meselesi, M. Carroll tarafndan "Notes on the Authorship of the 'Siege' Section of the Chronicon Maius of Pseudo-Phrantzes, Book III"te farkl bir adan irdelenmektedir; Byzantion 41 (1971), 28-36. rendiimiz kadaryla, yine Carroll'n, Frantzes'in tarihesi zerine yapt ayrntl bir alma ve evirileri yayma hazrlanmaktadr (bkz. Jones, The Siege of Constantinople, xi). 13 Rumeli Hisar'nn inaas ve kuatmayla ilgili olarak Khalkokondilas'm anlattklar, Jones'un evirisiyle (The Siege of Constantinople, s: 42 vd'mda) okunabilir. Boazii'nin Avrupa yakasndaki bu kaleyle ilgili en geni bilgi Ekrem Hakk Ayverdi'nin Osmanl Mimarisi'nde Fatih Devri IV (stanbul, 1974, stanbul Enstits no: 69, s: 626-662) kitabndadr. Anadolu Hisar iin bkz: s: 617-624. [Rumeli Hisar, Babinger'in sylediinin aksine ana kulelidir.]

84

BRNC BLM

tiyle birlikte Edirne'ye geri dnd. Osmanl donanmas da boazdan ayrld ve 6 Eyll'de Gelibolu'ya ulat. Sonradan Kapudan Paa olarak tannacak olan derya beyi Baltaolu Sleyman Bey orada yayordu. Yelkenlerini indirip gei paras demeyi reddeden gemileri batrma tehdidi gerekten yerine getirildi. Kalenin inasnn balamasndan sonra, muhtemelen bir Etdelli olan Urban adl bir top dkmcs Bizans ordusundan kap Trkler'in tarafna geti. Trkler onu memnuniyetle karlad. Sultan ona en .yksek maa balad, byk meblalar armaan etti ve Konstantiniyye surlarn ~ ykabilecek bir top yapp yapamayacan sordu. Urban hi duraksamadan cevap verdi. Hibir surun, ne Bizans ne de "Babil" surlarnn kar koyamayaca bir top yapabileceini syledi. A m a menzilini nceden belirleyemeyeceini itiraf etti. Mehmed ona hemen ie koyulmasn emretti. Menzil meselesine daha sonra bakabilirlerdi. Urban ay sonra, yeni kalenin ky cephesi iin dev bir top ina etti. 1452'nin sonuna doru, Karadeniz'den gelen Venedik ticaret gemisi kaleye yaklat. Kaptanlarn hibiri Trkler'in taleplerini kabul etmeye yanamad. ki gemi boaz sa salim gemeyi baard. A m a kaptan A n t o n i o Erizzo'nun idaresindeki, Konstantiniyye'ye buday gtren nc gemi baaramad. Kaptan yelken indirmeyi ve durmay reddedince, gemisi yeni topun ilk hedefi oldu (25 Kasm). Bylece topun menzili de anlalm oldu. Gemi batrld ve kaptan ile tayfas tutsak edildi. Dimetoka'ya gtrldler. Mehmed o srada oradayd. Denizcilerin kellelerini uurttu, kaptan da kaza oturttu. Cesetler gmlmeden sokakta brakld. Ksa sre sonra Dukas onlar kendi gzleriyle grd. Boazii'nde bir kale ina edildiini haber alan Venedik ile Cenova, mthi bir panie kapld. Kalenin inas, herkes tarafndan Konstantiniyye'ye kar bir sava hazrl olarak yorumlanmt. Gelimekte olan Pera kolonisi, hatta Dou Akdeniz'deki btn ticaret tehlikedeydi. A m a Cenoval yetkililer Hali'e silahl bir gemi gndermeye ancak Kasm'da, telal bir yardm ars aldklar zaman karar verdiler. Fransa kralndan ve Floransa'dan destek istediler. talya'da Cenova ile Venedik ekime halinde olduu srece, o iki byk ticari gcn ibirlii yapmas olanakszd. Sonunda, 26 Ocak 1453'te, yedi yz asker tayan Cenova kadrgalar Konstantiniyye'ye vardmda, mparator Konstantinos komutanlar, Kara Kuvvetleri Bakumandan Giovanni Giustiniani-Longo'yu protostrator (mareal) rtbesiyle onurlandrd ve ona Limni Adas'n armaan etti. Ne Venedik ne de Cenova, bir zamanlar Enrico Dandolo ile Simone Vignosi'nin Dou Akdeniz'de sergiledii sava ruhunu canlandramad. Yaklaan frtnaya yalnzca Bizans imparatoru gerekten hazrlanmaya alt ama bounayd. 1452 yl boyunca, civar blgelerden ehre olabildiince fazla buday getirtilmi, civar sakinlerin ou da ehre snmt. K boyunca, ehrin savunmalarn salamlatrmak iin olabilecek her ey yapld. A m a btn abalara karn, yabanc gler para ve asker gndermiyordu. mparatorun Batl prenslere yapt parlak vaatler, yalnzca rahatlatc bo szlerle karland. Venedik, Bizans'n durmadan yineledii yardm arlar karsnda, tavsiye mektuplar gndermekten baka bir ey yapmad: Bunlar papaya, 19 Mart 1452'de Roma'da ta giymi olan mparator III. Friedrich'e, Macaristan'a, Aragon'a ve son olarak da Fransa'ya yollad. mparator Konstantinos'un Roma'daki

BOAZtl'NDEK.1 HSAR

85

papalk divaruyla yapt grmeler ise, yalnzca tek bir sonu getirdi: Papa V. Nicolaus kiliselerin birlemesi gerektiini bir kez daha tekrarlad. Kasm 1452'de, St. Sabine Piskoposu Kardinal Isidor, bir Venedik kadrgasyla Konstantiniyye'ye vard. mparatorun, kiliselerin Ayasofya'da, hkimler, senato ve st dzey din adamlar huzurunda bir trenle birletirilmesine izin vermekten baka aresi kalmamt (12 Aralk). Birleme yemini edildi. Trk tehdidi sona erdirildikten sonra bu karar tekrar gzden geirilecekti. Ama bu, Bizansllar'n huzursuzluunu daha da arttrd. Birlemeye kar olan alt dzey din adamlarnn basksyla ve zellikle de birleme kart grubun en aktif nderinin etkisiyle, halk ayakland. Keiler sokaklarda Latin aleyhtar sloganlar atmaya baladlar. Manastra doluup, Gennadios'tan talimat istediler. Gennadios onlara yazl bir karlk vererek, kadim dinlerinin utan verici bir duruma drldn ve byle bir din deiikliinin Tanr'nm gazabna yol aacan syledi. Keiler ehir sokaklarnda gezerek, meclisin kararn ve bu karar kabul eden herkesi barmalarla lanetlediler. Halk her zamanki gibi fanatik keileri destekledi. Tavernalara doluup, birlemeye ve destekilerine svp sayarak, tehdit altndaki ehri kurtarabilecek tek g olan Kutsal Bakire'nin onuruna arap itiler. Ayaklanma epey uzun srd. Birlemenin en byk destekileri bile huzursuz olmutu. Halkn saduyulu ve metin olmas gereken o en kritik zamanda, bu nitelikler ypratld. Tantum religio potuit suadere mahrum. Mehmed'in, Boazii'ni denetimi altna aldktan bir sonraki hamlesi, imparatorun kardeleri, Mora'nm ortak hkmdarlar Demetrios ile Thomas'm Konstantinos'un yardmna gelmesini engellemek oldu. 1 Kasm 1452'de, yal kumandan Turahan Bey ile iki olu Ahmed Bey ile mer Bey'e, Selanik ve Makedonya'dan yola karak (Turahan Bey burann u beyiydi), Mora'daki iki despota saldrmalarn emretti. Bu dikkat datma taktii son derece baarl oldu. Tekrar mstahkem hale getirilmi olan Grds ile kstak, hzla ele geirildi. Trk ordular getikleri yerleri yakp ykarak Arcadia'dan ve Tripolis (Tripolitza) platosundan geip Ithomi Da'na, Messenia Blgesi'nin doal akropolne vardlar. Koroni (Coron) Krfezi'ne kadar ilerleyerek, Navarino'yu (Anavarin, Pylos, Neokastron) aldlar. Siderokastron'u da kuattlar ama baarl olamadlar. A h m e d Bey'in idaresindeki bir kol, Leondarion'a (Leondri) saldrmak zere buradan yola kt ama yolda Demetrios'un bacana Mateos Asanes'in komutasndaki Yunanllar'n saldrsna uradlar. Ahmed Bey tutsak edildi ve Misistire'ye, despotun karsna getirildi. Turahan Bey ile askerleri Mora'daki Yunan glerini oyalarken, Mehmed Edirne'de sava hazrlklar yapmakla meguld. Urban'n topundan ok memnun kalan sultan, ona Edirne'de birincisinin iki kat, dev bir kuatma topu yapmasn emretmiti. Bu top yarm tondan ar glleler frlatabiliyordu. Elli kz onu ancak kmldatabiliyordu. Topu nakledip kullanmak iin 700 adam gerekiyordu. Top hazr olduunda, inas yeni tamamlanm olan Cihan-nma Kasr'nn nne getirilip, glkle dolduruldu. Trk bakentinin sakinleri, panie kaplmasnlar diye nceden uyarld. Ertesi gnn afanda, top atelendi. Btn ehri barut duman sard. Topun grlemesi kilometrelerce teden duyuldu. Glle tam bir buuk kilometre tede, topraa neredeyse bir buuk metre gmld. Mehmed'in aklnda hep sava fikri vard. Geceleri sk sk klk deitirerek,

'"Ttt"-"' f rt '

86

BRNC BLM

yanna da yalnzca iki musahibini alarak ehre iniyor, halk ile ordunun durumunu anlamaya alyordu. Biri onu tanyp det olduu gibi "ok yaa" derse, Mehmed bu kiiyi bizzat hanerliyordu. Bu yky anlatan Dukas, Mehmed'in pire ldrr gibi insan ldrmekten zevk aldn yazar. Dukas'n sylediine gre Mehmed bir gece haremaalarn gndererek Halil Paa'y huzuruna artmt. Kaprisli efendisine kar eskiden sergiledii tavr yznden ondan korkmak iin geerli nedenleri bulunan sadrazam, yanna bir tas dolusu altn almt. Sultann yatakta, tama-jjen giyinik halde oturduunu grnce, altnlar ayaklarnn dibine brakt. "Bu da ne demek oluyor lala?" diye sordu Mehmed. "Adetlere gre" diye karlk verdi sadrazam, "bir soylu efendisi tarafndan gecenin ge bir saatinde arlrsa, eli bo gitmemelidir. Size kendi malm deil, sizin malnz veriyorum." "Altnna ihtiyacm yok" dedi sultan. "Senden tekbir ey istiyorum: Konstantiniyye'yi almama yardm et." Gizli bir Bizans dostu olarak tannan ve "gvur orta" lakab verilmi olan sadrazam, sultann talebinden epey rahatsz olmutu. Allah'n zaten sultana Bizans topraklaman ounu vermi olduunu, bakenti de vereceini syledi. Sultann btn kullarnn bu ama uruna servetlerini ve kanlarn feda etmek iin birbirleriyle yartn da ekledi. Sultan "u yatama bak. Btn gece saa sola dnp durdum!" diye karlk verdi. "Altnlar ve gmler seni yumuatmasn. Bizansllarla yiite savaacaz. Allah'n ve Peygamber'in izniyle ehri alacaz." Sonra, artk iyice kayglanm olan vezirine gidebileceini syledi. Kendisi ise o gecenin geri kalan ve daha pek ok gece boyunca planlar stnde alt. ehrin surlarnn, sava hatlarnn ve ileri karakollarn, kuatma makinelerinin, bataryalarn, mancnklarn vb taslaklann izdi. Konstantiniyye'nin vb surlarnn durumunu iyi bilen kiilerle grt. Mehmed bu sralar ya da belki de daha nce, kendini surlar ve kuatma makineleri stne yazlm Batl kaynaklar incelemeye vermi gibi grnyor. Anconal Ciriaco, o sralar Mehmed'in maiyetindeyse (ki genelde yle olduu farz edilir), ona taslaklann iziminde yardm etmi olsa gerek. "Frenkler'in", yani Batllar'n, Konstantiniyye'nin ele geirilmesi iin yaplan ve uygulanan planlardaki katks zerine tarafsz bir aratrma yaplmas ok ilgin olurdu. Mehmed, "ann bilgilerini" (N. Iorga) artc bir hzla renip kavrayamasa ve maiyetindeki ya da en azndan etrafna toplad yabanclarn fikir ve becerilerinden faydalanmasa, Konstantiniyye o kadar abuk dmezdi. (Iorga, Osmanllar'm baarsn tamamen Urban'a balar. Ama Transilvalyal Sakson'u ya da Macar' bile Romen olarak kabul eden Iorga, bu radikal ve mantksz fikri milli gururunun etkisiyle ortaya atmtr phesiz.) ykmzn devamnda greceimiz gibi, "Latinler"in, Konstantiniyye'nin hzl dne epey katks olmutu. Mehmed'in Avrupal danmanlar baka olaylarda da, gerek o srada, gerek daha sonra, Bat tarihinde trajik bir rol oynadlar. Mehmed, Batl danmalaryla tamamen pragmatik nedenlerle ilgileniyordu. Bunu sultann. Hmanizma'ya ve Rnesans'a kar besledii szmona ilgiye dayandranlar, tarihsel gereklere gzlerini k a p a y a n l a r d r . 1 4

14 Babinger, sultan ile talyan danmanlar arasndaki ilikileri "Mehmed II., der Eroberer, und ltalien"de (Byzantion 21 [1951], 127-170) irdeler. Orada, bu kitapta sz geen pek ok yazara ve esere ilikin gndermeler yaplr. Trke ve talyanca evirileri iin bkz. Belleten 17

BOAZ'NDEKI HSAR

87

Bu balantdaki doniluu kantlanm tek gerek, Gaetal hekim Iacopo'nun 1452'de Mehmed'in saraynda yaaddr. H. 856 Rebiylhr ayma (Nisan-Mays 1452) ait birtelge, onun Boazkesen'in inasna katkda bulunduunu gsterir. A m a o zamana kadar gen sultann stnde hatr saylr bir etkisi olup olmad belirsizdir. Murad'n daha nceki Yahudi hekimi shak Paa'nn emekli olmasndan sonra, Iacopo'nun II. Murad'n saraynda nasl bir rol oynadn da bilmiyoruz. 15 Trkler'in askeri adan ok stn olduu gz nne alndnda -imparator Konstantinos'un talebiyle yaplan bir sayma gre, Bizans gleri yalnzca 4:793 yerli ile 2.000 yabanc askerden ibaretti-, sultann Batl danmanlarnn rpl pek nemli grnmyor. Tarihi Frantzes tarafndan verilen bu rakamlar kesinlikle gvenilirdir. mparator bu rakamlar karsnda yle armt ki,-halk daha fazla umutsuzlua kaplmasn diye gizli tutulmalarn emretti. Bu gleri artrmak neredeyse olanakszd. Ne adam ne de para bulabiliyorlard. mparatorun emriyle, kiliselerdeki gm kaplar eritilip para yapld. Bizans ordusuna en son katlanlar, Hali'te demir atm gemilerin tayfalar oldu. Sonunda ordudaki Bizansll a r n says alt bine, yabanclarn (ou Cenoval ve Venedikli'ydi) says ise bine kt. ehrin nfusu ise genelde sanlandan ok daha azd. 1437'de, ehirde yalnzca 40 bin kii vard. 1453'te ise, baz gzlemciler (rnein J. Tedaldi) nfusun 30-36 bin arasnda olduunu, bakalar ise en fazla 50 bin olduunu gzlemlemiti. Yani Bizans bakentinde, fethedildii yl en fazla 45-50 bin kii vard. Eski bir dnya imparatorluunun bakentine ilikin bu rakam, Ortaa'm sonlarna gre bile olduka kktr. Hele civar kentlerdeki hatr saylr nfusun da ehre sndn gz nne aldmzda. 16 Konstantiniyye o sralar karadan bir ifte surla korunuyordu [Resim X b]. Khalkokondilas bu surun uzunluunun 111 stadia, yani on sekiz kilometre civarnda olduunu syler. sur daha yksek ve salamd. A n c a k d sur, n talarla dizili geni bir hendek tarafndan korunuyordu. mparatorun birka gemisi vard ama o srada demir atm halde olan ya da sonradan gelen btn gemilere el koydu. 2 Nisan 1453'te limann giriini kaln bir demir zincirle kapad. Geni, yuvarlak flar sayesinde su yzeyinde duran bu zincir, Galata'dan kar kydaki tahkimatlara kadar uzanyordu. Donanmada toplam yirmi alt gemi

(1953), 41-82 ve Rivista Storica Italiana 53 (1951), 469-505. Bahsettii Romen tarihi Nicolai Jorga (Iorga), Geschichte des Osmanischen Reiches'in yazardr (5 cilt; Gotha, 1908-13). 15 Mehmed'in Yahudi hekimi zerine yaplm en yeni alma iin bkz. Eleazar Birnbaum, "Hekim Ya'kub, Physician to Sultan Mehemmed the Conqueror," Hebrew Medical Journal 1 (1961), 250-222. Burada kaynaklarn ve daha nceki almalarn tam listesi verilmektedir. Bunlarn arasnda Babinger'in "Ja'kub-Pascha, ein Leibarzt Mehmed's II" (Rivista degli Studi Orientali 26 [1951], 82-113) adl almas ile Bernard Lewis'in "The Privilege Granted by Mehmed II to His Physician" (Bulletin of the School of Oriental and African Studies [University of London] 14 [1952], 551-563) adh almas da yer almaktadr. 16 ehrin nfusu hakknda bkz. A. M. Schneider, "Die Bevlkerung Konstantinopels im XV. ]h.," Nachrichten der Akademie der Wissenschafien in Gttingen, phi los.-hist. Klasse (1949), 234244. Trke evirisi iin bkz. Belleten 16 (1952), 35-48.

88

IKINCI BLM

vard. Bunlarn bei Cenova'dan, bei Venedik'ten, Girit'ten ve birer tanesi Ancona, spanya ve Fransa'dan gelmeydi. Geri kalanlar Bizans gemileriydi. 26 ubat 1453'te, alts Girit'ten ve biri Venedik'ten (bunun kaptan Pietro Davanzo idi) gelme olmak zere, toplam yedi gemi, 700 kiiyle birlikte Hali'ten gizlice kamt. Frantzes bunlar dnda yalnzca birka ailenin katn zellikle vurgular. Sava uzun sre nce ilan edilmi olsa da, o k herhangi bir askeri olay yaanmad. Snrlarda Osmanllarla atmalar zaten asla tamamen kesilmemiti. -Kara yolu balants kesilmi olan bakent, kuatma altndaki bir kale gibiydi. Bizansllar, 1453 ubat'na kadar d dnyayla balantlarn ancak deniz yoluyla srdrebildiler. Sultan Ocak ortasnda Dimetoka'dan Edirne'ye geri dnmt. Rumeli Beylerbeyi Day Karaca Bey, blgeyi ordunun geii iin hazrlad. ehrin rahat grlebilmesi iin zm balarn kestirdi. nc kollar hl Bizansllar'n elinde olan, Marmara'daki Studios ve Boazii'ndeki Tarabya (Therapia) istihkmlarn iddetli hcumlarla ele geirdi. Bizans garnizonlar teslim olmay reddettii . iin, tutsaklar Konstantiniyye sakinlerinin grebilecei yerlerde asld. Asya'nn : her yerinden teknelerle azaplar, sipahiler ve eitli ordugh grevlileri geldi. Yeni sahil kalesi sayesinde, btn tekneler rahata kyya yanaabildi. Sonunda Anadolu Beylerbeyi ve II. Murad'n dul einin kocas shak Paa da Trakya'ya geti. Sava arsna uyan Rumeli askerleri batdaki ve kuzeydeki yollardan akn akn geldi. 1500 deneyimli Srp svarisi zaten gelmiti ama fazla kullanlmadlar. Her trden zanaatkr ve tccarn yan sra, ganimetten pay almak isteyen ok sayda insan da blgede topland. Frantzes'e gre, eitli boyutlarda 300'den fazla gemiden oluan, ilk kez grlen ve Bizans donanmasndan ok daha stn bir donanma, Gelibolu sancakbeyi ve Kapudan- Derya Baltaolu Sleyman Bey'in idaresinde geldi. Bir Bulgar olan Sleyman Bey, 1444'te Buda'ya eli olarak gitmek ve 1449'da Midilli'ye saldrmakla gen sultann gzne girmiti. Osmanllar'm silahl gleri hakknda ciddi bir tahmin yapmak olanaksz. Dnemin gzlemcilerinin verdii rakamlar birbirlerinden olduka farkl. Khalkokpndilas 400 bin, Dukas 260 bin (150 bin yenieri de dahil olmak zere), Frantzes 258 bin, Niccol Barbara ise 165 bin kii olduklarn sylyor. Ama bu sonuncu rakam bile abartl olsa gerek. Osmanl mparatorluu o srada 165 bin eitimli asker toplayacak kadar byk deildi. 80 bin kadar askeri vard muhtemelen. Gerisi, kfirlere sava aldnda mutlaka boy gsteren ordugh takipileri kalabal olmal. Yzyllar boyunca, Peygamber'in bir hadisinden yola klarak, Konstantiniyye'nin fethinin slamiyet iin mutlaka ulalmas gereken bir hedef olduu sylenmiti. Bu yzden her tarikattan saysz molla ve dervi, askerlerin cesaretini ve fanatike inanlarn atelemeye, o soylu projeye katlmaya ve elbette ganimetten pay almaya gelmiti. Askerlerin says muhtemelen dnemin sefere kan herhangi bir sultannn ordusundaki askerlerden fazla olmasa da tanacak ok fazla yk olduundan, srf bu yzden binlerce adam gelmi olmal. Osmanl tarihileri, Konstantiniyye'nin fethini anlatrken, usanmak bilmeden o hadisten bahseder. Bu hadis Araplar' en az iki kez Bizans bakentine sa-

KONSTANTNYYE'NN D

89

va amaya itmiti. Peygamber inananlarna "Bir tarafnda kara, iki tarafnda deniz olan ehirden bahsedildiini iittiniz mi?" demi. Onlar, "Evet, ey Allah'n elisi" diye karlk vermi. Peygamber devam etmi: "[Kyametin] son saati, o ehir shak'n- 70 bin olu tarafndan alnmadan gelmeyecek. Oraya ulatklarnda, silahlar ve mancnklarla deil, 'Allah'tan baka Allah yoktur ve Allah byktr' szyle savaacaklar. O zaman ilk deniz suru kecek. kinci seferde, ikinci deniz suru da kecek ve ncsnde kara tarafndaki sur kecek. Ve o zaman sevinle ieri girecekler." Konstantiniyye'nin tarif edildii bu sahih olmayan hadisten daha da nls, "hadisler" kitabndan alnma, yine sahih olmayan bir baka hadistir: "Konstantiniyye mutlaka fethedilecektir. Onu fetheden komutan ne gzel komutan, onu fetheden asker ne mutlu askerdir."1^ [Resim X a] Osmanl silahl.kuvvetlerinin bakumandan Edirne'den 23 Mart 1453'te ayrld. Adamlaryla birlikte 2 Nisan'da, Paskalya Pazartesi'nde Konstantiniyye'ye ulat. Kuatma makineleri ve ar toplar ksa sre nce yerlerine konulmutu. Dev topu Edirne ile Konstantiniyye arasndaki iki gnlk yoldan gtrmek ubat ile Mart'm tamamn almt. Top elli kz tarafndan ekilip, 200 adam tarafndan devrilmesin diye dengede tutulmutu. Yol yapclar ve mhendisler nden gidip yolu hazrlamt. Daha kk iki top da ayn zamanda getirilip byk topun yanna kondu. Byk topu nakletme grevini alan Day Karaca Bey, bunu frsat bilip yolda Marmara Denizi ile Karadeniz kysndaki ok sayda ehri ele geirdi. Misivri, Ahyolu ve Vize (Byzon) bu srada alnd. Yalnzca Silivri ile Epibatos (Bivados, Bigados, bugn Selimpaa), iddetli direni gsterdiklerinden alnamad. Mehmed kararghn ehir surlarndan biraz uzaa, St. Romanus Kaps'na bakan Maltepe'ye kurdu. Savan merkezi bu kap olacakt. Mehmed'in adnmn etrafn 12 bin yenieri sard. Byk top ile dier iki kk top da buraya konuldu.1 Anadolu ordusu sultann sa tarafnda, Maltepe'den Marmara Denizi'ne kadar uzanyordu. Hali'e kadar uzanan sol kanatta Rumeli ordusu vard. Glerin yars, yedek olarak sultann kararghnn arkasnda bekletiliyordu. Mhtedi Zaanos Paa, nc vezir, bir sreliine sultann bacana ve Day Karaca Bey, birka bin adamla birlikte Hali'in tesindeki, Galata'nm arkasndaki tepelere yerletiler. Kasm Paa ise bugn Pera'nm bulunduu yere gitti. Ordu sabahn erken saatlerinde, Konstantiniyye'den yaklak drt kilometre uzakta sraya dizildi. Ertesi gn, 5 Nisan Cuma gn, kuatlm ehrin bir buuk kilometre kadar yaknna geldiler. Cuma namazndan sonra, kuatmann balad ilan edildi. Birlikler belirlenmi konumlarna geti.

17 Konstantiniyye'nin fethiyle ilgili "hadisler" stne bir baka yorum iin bkz. Louis Massignon, "Textes premonitoires et commentaires mystiques relatifs la prise de Constantinople par les Turcs en 1453 ( = 858heg.)," Oriens 6 (1953), 10-17; yeni basm yine ayn yazarn kitab Opera Minora ll'de (Beyrut, 1963), 442-450. 18 St. Romanus Kaps, Trke'de Topkap'dr. Ancak bu, daha sonra ehrin dier ucundaki Osmanl sarayna verilen isimle kartrlmamaldr. Bakentteki eitli ehir kaplarnn adlar iin bkz. Alexander van Millingen, Byzantine Constantinople (Londra, 1899). Bizans ehrinin topografyas zerine yazlm en yeni akademik kitap R. Janin'in Constantinople Byzantine'idir (Paris, 1964).

90

BRNC BLM

Ayn gn mparator Konstantinos sarayndan ayrlp St. Romanus Kaps'na gitti. Byk topun yneltildii kapyd bu. mparator oray sonuna kadar terk etmeyecek, yiite savunacakt. Yannda Giovanni Giustiniani-Longo ve 500 Cenoval askeri vard. Bu tehlikeli ve byk tehdit altndaki mevziyi toplam bin adam savunuyordu. Kk garnizonun geri kalan usuz bucaksz gibi grnen surlara datlmt. Bizans toplar, Osmanllar'nkine kyasla kk olmasna karn, bu surlar iin fazla glyd. Ne zaman bir top atelense, surlar sarslyordu. Bizans toplarnn en by atelendiinde, topuya kar byk -bir hiddet bagsterdi. Sultandan rvet aldndan phelenildi. dam edilecekti ama kant bulunamadndan sonunda serbest brakld. O szde Bizans salvosunu yneten, aslnda bir Alman'd. Adnn Johann G r a n t olduu sylenir. Bizansllar bu salvo sayesinde dev bir kuatma makinesini yakmay baard. i ve d kat kz derisiyle kapl olan bu makine, geceleyin St. Romanus kulesinin yklmasna katkda bulunmutu. Kule bir gecede tekrar ina edilince, sultan bu ie ok armt. Frantzes'e gre, byle bir eyi ne grdne ne de iittiine Peygamber adna yemin etmiti. Sonuta, surlara yaplan ilk saldrdan sonra, yalnzca kara saldrsyla bir yere varlamayaca, Trk donanmasnn da savaa katlmas gerektii anlalmt. A m a o srada denizdeki gelimeler de pek parlak deildi. Sakz Adas'ndan gelen yk gemisi ve Mora'dan yola kp onlarla karlaan bir imparatorluk gemisi, 20 Nisan'da Osmanl donanmasyla saatlerce arpt. Sonunda donanmay yarp gemeyi ve gece vakti Konstantiniyye limanna ulamay baardlar. Bu ilk yenilgi Trkler'e epey pahalya mal olmu olsa gerek. 12 bin adam ve ok sayda gemi yitirdikleri sylenir. Yine sylendiine gre, arpmay karadan izleyen Sultan Mehmed, donanmasnn yol verdiini grnce yle byk bir hiddete kaplmt ki, kendini denize atmt. Beline kadar suyun iinde durup, denizcilere kfrler savurarak, onlara tekrar toparlanmalarn, geit vermemelerini emretmiti. Adamlarn toparlanamamalarndan Kapudan- Derya Baltaolu'nu sorumlu tuttu. Sultan o fkeli haliyle, o n u n kaza oturtulmasn emretti. Baltaolu'nun hayatn ancak araya giren yenieriler kurtarabildi. Grevinden alnd, kamland ve mallar yenierilere datld. Yerine Hamza Bey atand. Burada Bizans'n son savann ayrntlarna girecek deiliz. Bu zaten saysz monografide yapld. Biz yalnzca balca olaylar ele alacaz. Batl askerlerin oynad rol gz nne alndnda Iorga, Konstantiniyye'nin son savunmasna Bizans sofuluundan ok Latin valyelerinin damga vurduunu sylerken hakl gibi grnyor. Bakumandan, yani protostrator, sylediimiz gibi Giovanni Giustiniani-Longo idi. Venedik balyozu Girolamo Minotto ile Dolfin, Gritti, Loredano, Cornaro, Mocenigo, Trevisano ve Venier gibi nl ailelerin yeleri de eitli mevkilerdeydi. Orada bulunan ok sayda Cenoval da epey katkda bulundu. Bunlarn arasnda Girolamo ve Lionardo di Langasco, Maurizio Cattaneo ve Paolo Bocchiardo da vard. Yzba Pere Julia'nm idaresindeki Katalanlar ve sylentiye gre mparator Konstantinos'un bir akrabas olan, "yeni Ail" D o n Francisco de Toledo'nun idaresindeki spanyollar vard. ehzade O r h a n Marmara kysndaki limanlardan birini savunan bir ktay ynetiyordu. Limandaki deniz kuvvetlerinin kumandan Alvise Diedo idi. Karadeniz'de bulunan Tana'daki

KONSTANTNYYE'NN D

91

(Azov, Azak) Venedik ticaret donanmasnn idarecisi olan Diedo'nun iki olu, Marco ve Vettore de yiite savat. Sultan Mehmed ise, romantik kahramanlklardan ok mancnklarna ve toplarna [Resim XI] gveniyordu anlalan. 11 Nisan'da, bir dzine mancn surlann yaknna getirtmiti. Askerlerinden ok bunlar kullanmay planlyordu. Ama sonular ge almyor ve sultann istedii gibi olmuyordu. Trkler bir gece (17 Nisan) karanlkta ehri srpriz bir saldryla ele geirmeye kalkt. Savunanlarn pek zorlanmad drt saatlik bir savatan sonra, saldrganlar geri ekilmek zorunda kald. 20 Nisan'da Trk donanmasnn Marmara kysnda drt yardm gemisi tarafndan yenilmesi Trkler'in moralini iyice drd. A m a 21 Nisan'da surun St. Romanus Kaps'ndaki bir blm ykld. Savunanlar o zamana kadar gedikleri geceleri tonlarca kaya ve molozla dolduruyordu ama top at sklatka btn gedikleri yeterince abuk doldurabilmek olanaksz hale geldi. Bu aamada sultan savunanlar ksa srede ok zor bir duruma dren bir strateji uygulad. Bu stratejiyi bir Hristiyan tavsiye etmiti phesiz. Boazii'nde, gnmzde Beikta denen yerde bir sava divan topland. Bu kurultayda Halil Paa (anlalan Bizansllarla ibirlii yapyordu ve onlara defalarca byk armaanlar karlnda bilgi szdrmt) Mehmed'i imparatorla bar yapmaya ikna etmeye alt. Sylendiine gre sultana, imparatordan Konstantiniyye'deki gvenlik memurlarn atama yetkisini ve yllk 70 bin altn hara istemesini teklif etti. Ama Zaanos Paa, dier vezirler ve zellikle de eyh Ak emseddin (Osmanl ordughna mritleriyle birlikte katlm olan popler dini liderlerin en nde geleniydi) kuatmann devam ettirilmesinde srar etti. Bylece Halil Paa'nn nerisi divanda reddedildi. Tartmalar srasnda, yalnzca karadan yaplan saldrlarn etkili olmad ama limann giriindeki zincir yznden gemilerin denizden saldramad sylendi. Sultann darumanlan bir zm yolu aryor ama bulamyordu. Sonra biri, sylentiye gre sultan, donanmann bir ksmm karadan geirip limana indirmeyi teklif etti. Anlalan o gece planlar yapld ve hi gecikmeden uyguland. Gnmzdeki Dolmabahe Koyu'ndan (Boazii'nin gney ucundadr) balayp, asma baheleriyle kapl tepelerden karak Pera'nn kuzeyine kadar ilerleyip aa inerek gnmzde Kasmpaa denilen yere ulaan bir hattaki yollar al rpdan temizlendi, kalaslar dendi ve en dik yerlere parmaklklar konuldu. Bir frlatma rampasn andran yol, koyun ve kz yayla svand. Gemiler bu rampadan silindirler stnde geirilip, Boazii'nden Hali'e indirildi. nce snama niyetine birka kk gemi geirildi. Sonra bunu byk gemiler takip etti. Sonunda toplam yetmi iki gemi geirilmiti. Tayfalardan bir ksm gemileri ekerken, bir ksm gvertelerde kalp yelkenler ve dmenlerle ilgilendi. Geri kalanlar da davul ve boru alarak alanlar evklendirdi. Yelkenleri rzgrda imi gemilerin, tayfalarn sevin lklar ve davullarn yeri g inleten grlts eliinde ksa srede Hali'e inmesi, Hristiyanlar'n moralini epey bozdu. Bir atma yaanmad. Kuatlanlarn bu davetsiz misafirleri top ateiyle yok etme abalar da sonusuz kald. Daha nce, Osmanl donanmas hl liman giriindeki zincirin dier tarafmdayken, Venedikli bir kaptan olan Iacopo Cocco karanlk bir gece vakti Trk gemilerine saldrp onlar yakmaya almt. Ama Venedikliler tam yangn balatacakken, nbetiler alarm l atnca, btn Trk donanmas stlerine saldrmt. Sylentiye gre Galata'daki Cenoval-

rn

92

BRNC BLM

lar'dan bu saldrnn haberini nceden almlard. Bir gemi batrld, gemiden yzerek kaan otuz iki tayfa ele geirildi ve sultana gtrld. Sultan onlar ertesi sabah, ehirdekilerin grebilecei bir yerde idam ettirdi. Bizansllar bu idamlar karsnda yle fkelendi ki, ehir hapishanelerindeki btn Osmanl mahkmlar srklenerek surlarn dna karld ve ldrld. 5 Mays'ta, top atlar srerken ve surlar eitli yerlerden yklmak zereyken Mehmed, Galata'ya ok sayda top yerletirdi. Sonra bu toplarla limandaki btn gemilere, ayrm gzetilmeksizin ate ald. Limanda gezinen barl bir -Cenova ticaret gemisinin batrlmas zerine, Cenovallar sultana ikyette bulununca, sultan onlar bo szlerle bandan savd. Bu kadar da yetmezmi gibi, sultan Hali'e, ehir surlarnn hemen yukarsna bir kpr ina edilmesini emretti (bu karar 19 Mays'ta verdii sylenir). Kpr, anlalan Cenovallar'm kendisine verdii flardan yapld. Demir kancalarla birbirine tutturulan yaklak bin f, kpr dubas vazifesi grd- Bunlarn stne, be adamn yan yana rahata yryebilecei genilikte kalaslar konuldu. Bizansllar bu kpry defalarca yakmaya alt ama baaramadlar. ehirde ktlk giderek artyordu. zellikle askerlerin morali tehlikeli dzeyde dkt. Osmanl salvosu ne zaman hafiflese, insanlar akn akn surlardan kp evlerine geri dnyordu. eitli noktalarda ekmek datm yaplyordu ama halkn huzursuzluu, provokatrlerin de etkisiyle, dinmek bilmiyordu. Frantzes'in sylediine gre, halk imparatora sk sk yksek sesle hakaretler ediyordu. Sultann ordusu kara tarafndaki hendekleri ele geirmiti bile. Donanmasysa Hali'te, bask altndaki ehrin surlarnn dibindeydi. Mehmed bu aamada imparatora bir kez daha bir eli gndermeye karar verdi. Bazlar bunu kfirlere kar yrtlen cihadn kurallarna uymak iin yaptn dnyor. Ama bu doru deildir. Bu kurallara gre, hasm nce slam'a gemeye arlmaldr. Bunu reddederse, Mslmanlar'n egemenliine girip hara demeyi ya da savamay seebilir. Mehmed'in, uzun saltanat boyunca, bu kurala bir kez olsun uyduu hibir yerde yazmamaktadr. Bu kez de amac muhtemelen Bizansllar'a merhamet edip makul seenekler sunmaktan ok, deneyimli bir gzlemci gnderip, kuatma altndaki ehrin ve onu savunanlarn durumunu renmekti. Gerekten deJMehmed kuatma hazrlklarna byk katkda bulunmu olan bacana Sinop Emiri Isfendiyarolu smail Bey'i Konstantiniyye'ye eli sfatyla deil, Bizansllar'm hmisi ve koruyucusu olarak gnderdi. smail Bey Bizansllar'a sultann fkesini yattrmak ve kle olmaktan kurtulmak iin teslim olmalarn tavsiye etti. Konstantinos ise, sultan tpk atalar gibi bar yapmaya karar verirse, kendisinin bunun iin Tanr'ya kredeceini syleyerek karlk verdi. Mehmed'in atalarndan ehri kuatm olanlarn hibirinin fazla yaamadna dikkat ekti. Sultana hara demeye hazrd ama ehri vermeyecekti. ehirdeki herkes, oray can pahasna korumaya hazrd. 19

19 Sultann sava ama konusundaki yasal ykmllklerinin ayrntlar iin bkz. Majid Khadduri, War and Peace in the Law of Islam (Baltimore, 1955), 96 ve sonras. nalck ise Mehmed'in teslim olma teklifi konusunda kart bir gr savunur; bkz. "The Policy of Mehmed II," D O P (23-24), 231-232.

94

BRNC BLM

Sultan bu cevab almca, 24 Mays'ta, ayn 29'unda karadan ve denizden b ' yk bir saldr balatlacan ilan etti. Komutanlar toplad. Onlara, ordunun ehri yamalamasna izin vereceine, yalnzca surlar ve binalarna kendine ayracana yemin etti. 26 Mays'tan sonra, dev Trk ordughnda saysz ate grld. zellikle de sultann karargh kurduu St. Romanus Kaps'nda. Btn ordu, beklentinin verdii heyecanla sarho olmutu. Tellallar, surlara ilk kanlarn tmarla ve devlette yksek mevkilerle dllendirileceklerini ama kaan herkesin kellesin i n uurulacam haykryordu. eyhler ve derviler ordugh gezip, askerleri kfirlerin bakentinin surlarna slam sancaklar dikmeye tevik ediyor, Peygamber'in ve o n u n yakn dostu, Araplar'n 672'deki Konstantiniyye kuatmas srasnda ehir kaplar nnde lm olan Ebu Eyyub'un adn azlarndan drmyordu. Geceleri ordughn iyice aydnlatlmas emrediliyordu. Her gemide ve adrda fener ve lambalar yaklyordu. Barmalar yle fazlayd ki, kuatlmlar "gn atlamasn" bekliyordu. Bu arada, Dukas'a gre, karanlk ehirden ac lklar ykseliyordu: "Kyrie eleison! Kyrie eeison! [Tanrm bize ac! Tanrm bi. ze ac!] Yce Tanrm, bizi tehdit etmekte haklsn ama bizi dmanlarmzdan : kurtar!" O korkun gecede Giovanni Giustiniani-Longo, surlardaki gedikleri tkamak iin hi uyumadan alt. St. Romanus Kaps'nn yaknndaki sur tamamen yklmt. Oraya aa dallarndan yeni bir tahkimat yaptrd ve bunun arkasna yerleti. Byk Amiral ve Bizans askerlerinin kumandan Lukas Notaras'a bit mesaj gnderip, toplar istedi. Notaas o ksmda topa ihtiya olmad karln verdi. Aralarnda byk bir tartma kt. Giustiniani, Notaras' bir hain ve lkesinin dman olmakla sulad. Sonunda imparator araya girmek zorunda kald. Giustiniani ok gl, dev gibi bir adamd. Bu yzden rakipleri onu ok kskanrd. Yiitliini sultan bile duymu gibi grnyor. O n a rvet vermeye alm ama baaramamt. Ancak surlarn hali berbat olduundan, Cenoval kumandan ile yardmclarnn becerisi ve kararll da ie yaramad. Kuatmadan nce, ehir tahkimatlarn onarmakla grevlendirilen Rum keiler (en azndan Midilli bapiskoposu, Sakzl Leonardo Giustiniani'nin syledii budur), 2 0 kendilerine verilen paray, 70 altn florini bu i iin harcamak yerine gmp saklam, bu para sonradan Trkler tarafndan bulunmutu. 29 Mays sabahnn, St. Theodosia G n ' n n erken saatlerinde, saldr balad. Trk ordular afaktan saat nce harekete geti. Mehmed afak sker skmez, Bizansllar' yormak iin en kt askerlerini yollad. Bu askerler tabaklanmam deriden kamlarla ve demir ubuklarla savaa srld. A k n akn surlara trman a n Trkler, dman tarafndan ldrld. Kuatma makineleri krld. Byk kayplar verdiler. Gnein ykselmeye balamasyla birlikte, ok sayda boru, zurna ve davul h e p birden almaya balad. Btn toplar ayn anda atelendi. Bu kez her taraftan, karadan ve denizden saldr balad. Trkler gemilerini kyya

20 Leonardo'nun ahit olup anlattklar, Jones'un evirisiyle The Siege of Constantinople, 1141'de yer almaktadr.

KONSTANTNYYE'NN D

95

yaklatrmak iin btn gece almt. Seksen krekli kadrga, Odun Kaps'ndan Bahe Kaps'na kadar tek sra halinde uzanyordu. Buradan sonrasnda, gemiler ift sra halinde ehri tamamen kuatmt. Kuatlanlar, asl saldrnn ne zaman balayacan biliyordu. Giovanni Giustiniani-Longo, bin adamla birlikte St. Romanus Kaps yaknndaki d sura gitmiti. Aridk Lukas Notaras, Blahernai'yi koruyordu. Deniz tarafnda ise, Odun Kaps ile Bahe Kaps (Gzel Kap, Horaia) arasnda yalnzca 500 oku ve sapanc bulunuyordu. Surlarn geri kalannda ok az adam vard. Gzc kuleleri ve tabyalarda yalnzca birer adam bulunmaktayd. Sultan saldry bizzat ynetiyordu. Frantzes'e gre elinde demir asasyla, hem tehditler savuruyor hem de tatl szlerle kandrmaya alyordu. ehri kaplayan kara barut duman, parlak Mays gneini rtt. Saldranlarn arasnda, Bursa'daki Ulubat'tan gelme, Hasan adnda bir dev vard. Hasan otuz adamla birlikte surlara trmand. Savunanlar zerlerine ok ve ta yadrd. Trkler'in yarsndan fazlas yere dt. Ban kalkanyla koruyan o dev de sonunda ayn akibete urad. Surlarn iindekiler ehri yiite savunuyordu. mparator aralarnda atla geziyor, onlar szleriyle ve rnek tekil ederek cesaretlendiriyordu. Tam bu srada tuhaf bir ey oldu. Herkesin umut balam olduu gnn kahraman, kolundan ya da kalasndan ar bir yara alm olan Giovanni Giustiniani-Longo umudunu yitirip grev yerini terk etti. Hi kimse, imparatorun yakarlar bile onu kararndan caydtramad. "Kardeim" diye haykrd Konstantinos, "yiite sava! Bizi bu zor zamanda terk etme. ehrimizin kurtuluu sana bal. Yerine geri dn. Nereye gidiyorsun?" Giustiniani'nin buz gibi bir sesle "Tanr'nn bu Trkler'i gtrecei yere" diye karlk verdii sylenir. Sonra hemen Hali'e gidip bir gemiye atlayarak Galata'ya gidip yaralarn sardrd. Trkler, Giustiniani'nin sava terk etmesinin yaratt karmaadan faydalanmasn bildi. Zaanos Paa bir yenieri birliiyle, St. Romanus Kaps yaknndaki surlara saldrd. Savunanlar i kapya kat. Pek ou ezilip yere dt. Ciddi direni tamamen kesildi. Kapnn dev bir ceset ymyla tkandn gren dmann ana gleri, dev topun surlarda am olduu bir gedikten ehre girdi. Bu arada Trkler ehrin dier tarafndaki surlardan da ieri girmiti. Xylokerkos Kaps yaknndaki Kerkoporta Hisar Kaps, dmann ehre ilk oradan gireceine dair bir kehanet yznden o zamana kadar iyi korunmutu. A m a nceki gn bir k hareketi srasnda alm, sonra da ak unutulmutu. Buradan geen elli Trk, savunanlara arkadan saldrp, sura sancaklarn dikti. ehre liman tarafndan girildii haberi duyulunca, imparatoru koruyan kk gruptakiler dehete kapld. mparator Konstantinos Trk sancan grnce, sadk adamlaryla birlikte savan en kzt yere gidip nne gelen dman devirmeye balad. Yaralandnda bile, tek bana umutsuzca savamay srdrd. Her eyin bittiine inanan adamlar, emirlerini dinlemez oldu. Konstantinos daha fazla direnmenin anlamsz olduunu grnce, Osmanllar'n stne saldrd. "Burada kafam kesecek Hristiyan yok mu?" diye haykrd. Sonra iki Trk'n darbeleriyle can verdi. Biri yzne, dieri de srtna vurmutu. Bizans imparatoru ite byle, basit bir asker gibi savaarak ld. Trkler savunanlan bir sre katletti. Sonra, artk onlardan korkmaya gerek kalmadn g-

F -vi , -

96

BRNC BLM

rnce, bu korkun katliama son verip, ehri yamalamaya giritiler. Savunanlarn ordusundan geriye kalanlar limana doru kat. Bazlar Hristiyan gemilerine binerek kurtulmay baard. Ama kaplardaki nbetiler, gelen kalabal grnce, kaplar kapatp anahtarlar surlarn te tarafna frlattlar. Trklet'in ehrin ortasna kadar geleceine ama sonra ehirliler tarafndan geri pskrtleceklerine dair eski bir kehanete gveniyorlard. Ama o yiit savunanlarn ou kamt bile. Felaketin haberini gemisindeyken alan Giovanni Giustiniani-Longo, Sakz'a ulamay baard ama ksa sre sonra kederli bir halde ld. Kardinal Isidor, kle klnda Galata'ya kat. Antonio Diedo birka gemisiyle birlikte Ege Denizi'ne ulat. Kaarken ihanete urayan ehzade Orhan ise yakalanp ldrld. Bu arada kalabalk liman tarafndan Hagia Sophia'ya (Ayasofya) doru kamt. Panik iindeki erkekler, kadnlar, ocuklar, rahibeler ve keiler oraya snmt. Yine bir batl inanca gvenerek, Trkler Konstantinos Stunu'na ulatnda gkten bir melek ineceine, stunun dibinde oturan fakir bir adama bir kl verip "Bu klc al. Tanr'nm halknn intikamn al" diyeceine inanyorlard. Bunun zerine Osmanllar dnp kamaya balayacak, Bizansllar pelerine dp onlar yalnzca Konstantiniyye'den deil, Anadolu'dan srecek, ran snrna, Monodendrion Aac'na kadar kovalayacaklard. Ksa sre sonra btn kiliseden -geitlerden, galerilerden ve ara yollardan- lklar ykseliyordu. "Eer" diye yazar Dukas, "o srada sahiden gkten bir melek inip 'Kiliselerin birlemesini kabul ederseniz dmanlarnz ehirden kovarm' dese, yine de kabul etmez, Roma kilisesine teslim olmak yerine Trkler'e teslim olmay yelerlerdi." 21 Trkler kaplar baltalarla krarak kiliseye girdi ve ieriye snm halk srkleyerek dar kard. Onlar kle yapacaklard. Erkekler iplerle, kadnlarsa eritlerle ikier ikier baland. Ya ya da konum fark gzetilmedi. Tarifsiz dehet sahneleri yaand. Azizlerin heykelleri krld ve stlerindeki mcevherler alnd. Kilisedeki altn ve gm kaplar alnd, ayin masalarnn rtleri atlarn eyer alt rts niyetine kullanld. Han tepesine bir yenieri bal konulup alay edildi. Fatihler, ayin masalarn yemek masas olarak kulland. Yemeklerini yedikten sonra, masalarn stne koyduklar yalaklarla atlarn beslediler ya da bunlar erkek ya da kz ocuklara tecavz ederken yatak niyetine kullandlar. Dukas, ilenen bu sular tasvir ederken Amos peygamberden u alnty yapar (3:14): "nk srail'in cinayetlerini kendi zerinde yokladm gnde Beytel'in mezbahlarm da yoklayacam. Ve mezbahn boynuzlar kesilecek ve yere decekler." Frantzes ayrca kadetralde yaplan korkun eylemleri de ayrntlaryla anlatr. Geree sadk kald bellidir. Gzn hrs brm Trkler, insan avlarnn stne saldrmt. Tutsaklar ellerinden, sakallarndan, giysilerinden eke eke gtrdler. Kiliseler ve evler, saraylar ve manastrlar aranp yamaland. Yamaclar giysileri, hallar, deerli metalleri, incileri, mcevherleri, bulabildikleri her eyi ald. Pek ok Trk, sahipleri lm ya da esir dm evleri seip beenerek el koydu.

21 Trkler'in bozguna uratlmas efsanesi iin bkz. Apostolos E. Vacalopoulos, Origins of the Greek Nation: the Byzantine Period, 1204-1461 (Rutgers, 1970), 202-205; zellikle de dipnot 114'teki kaynaklar.

KONSTANTNYYE'NN D

97

Sultan askerleriyle ehre girmemi, surlarn dnda beklemiti. Sonunda leye doru, Konstantiniyye'nin tamamen ele geirildiini haber ald. Mehmed nnde neredeyse iki aydr ordugh kurduu, imdi ardna kadar ak olan St. Romanus Kaps'nda, mparator Konstantinos'un ldn rendi. Cesedinin aranmasn emretti. Sonunda bir Trk, St. Romanus Kaps'ndaki ceset ynnda imparatora benzer birini grdn bildirdi (sonradan byk bir dl alacakt). Bu haber deerlendirilince, imparator mor ayakkablarndan tannd. Ba kesildi ve ayn gn Augusteum Stunu'na konuldu. Orada geceye kadar kalarak, Bizansllar'a artk bir hkmdarlar olmadn kantlad. Konstantinos'un kellesi ksa sre sonra, deerli bir mcevher kutusunun iine konulup, Mslman hkmdarlar arasnda elden ele gezdirilerek, slam'n glge Bizans imparatorluu karsnda kazand zafer bu ekilde ksaca ilan edildi. Gvdenin nereye gmld bilinmiyor. Rumlar, Vefa Meydan'ndaki, ahap kulbelerle evrili bir avludaki, imparatora ait olduu sanlan mezara yzyllar sonra bile hrmet etti. Geceleri burada imparatorun onuruna mumlar yakyorlard. Sonunda Trkler mezarn oradaki btn izlerini yok ettiler. Geride yalnzca avlunun bir kesindeki, imparatorun ihmal edilmi dinlenme yerini belirten tek bir yal st ve doa koullaryla ypranm bir ta paras kald. 2 2 Artk "Fatih" olarak tannacak olan II. Mehmed, o gn leden sonra birka veziri ve saray mensubuyla birlikte ehre at srtnda girdi. n c e Hagia Sophia'ya gitti. eri girince, fkeden gz dnm bir Trk'n mermer demeyi bir baltayla paraladn grd. Sultan ona demeyi niye paraladn sordu. Trk "Dinimiz adna" diye cevap verdi. Bu barbarlk karsnda fkelenen Mehmed, ona klcyla vurdu. Sonra "Yamalarla ve tutsaklarla yetinin. Binalar benimdir" diye haykrd. Bunun zerine yaral zorba ayaklarndan ekilerek dar karlp atld. Sonra sultan oradakilerden birine, krsye kp L ilhe illallh, Muhammedeti reslallh diye barmasn emretti. manllar ikindi namazna arld. Sylenene gre Mehmed krsye srayp ibadetini orada yapt. Bylece Bizans'n Hagia Sophia's bir Hristiyan kilisesi olmaktan kp, bir Mslman camisine dnerek Ayasofya adn ald. Darda yama sryordu. Kamu binalarndaki ift kartall imparatorluk bayraklar indirildi. Her tarafa Trk bayraklar asld. Dalgalanan Hilal'i gren Trk gemileri kyya yanat. Rahata yama yapabilmek iin silahlarn kyda brakarak, ehre daldlar. Bu amala bir eve giren bir grup, kapya bir flama astyordu. Bunu gren dier yamaclar, o eve girmiyordu. zellikle manastrlar yamaland. Kalabalk bir grup, Khora'daki St. Saviour Kilisesi'ne (sonradan Trkler arasnda Kariye Camii olarak tannacakt) girdi. Tanr'nm Anas'nn "yol gsteren" heykeli kuatma srasnda buraya getirilmiti. Yenieriler heykeli drt paraya ayrp blt. Sultan akama doru aridk ve byk amiral Lukas Notaras'n getirilmesini emretti. Lukas hasta karsyla ocuklarnn yanma gitmeye alrken tutsak edilmi, kendi evine hapsedilmiti. Sultan onu azarlayp, teslim olmad iin

22 Kaynaklar iin bkz. Vacalopoulos, 203, dipnot 113.

98

BRNC BLM

ok sayda insann lmesinden ve esir dmesinden sorumlu olduunu syleyince, Notaras savunanlarn teslim olmasn salama yetkisinin ne kendisinde ne de sultanda bulunmadn, bunun zellikle imparatorun kendisini direnmeye tevik eden mektuplar almasndan sonra iyice olanaksz hale geldiini syleyerek cevap verdi. Sultan, sadrazam Halil Paa'nn kastedildiini hemen anlad. O n u n bir hain olduundan uzun sredir pheleniyordu zaten. Notaras'a iyi dileklerde bulundu, ailesinin her yesine bin ake verdi, onu ehir idare kurulunun bana geireceine sz verdi ve ycegnlllkle sarayna geri gnderdi. Konumalar srasnda adlar geen btn devlet ve saray grevlilerinin adlarn yazarak, bulunmalar iin ordughlara ve gemilere adamlar gnderdi. Her birinin zgrln biner akeye satn ald. Ertesi gn, 30 Mays 1453'te, sylenene gre geceyi Fransisken manastrnda geirmi olan sultan atyla ehre geri dnd. Bu kez Lukas Notaras'n evine gitti. Notaras dar kp onu karlad ve hasta yatan karsna gtrd. Sultann, "Merhaba anne" dedii sylenir. "Olanlara zlme. Allah'n istedii oldu. Sana kaybettiinden daha fazlasn verebilirim. imdilik yapabilecein en iyi ey iyilemek." Sultan, aridkn iki oluyla tantktan sonra ehri gzden geirmek zere oradan ayrld. Bo sokaklarda bir lm sessizlii vard. Evlerin iinde yamaclar hl i bandayd. Sultann yanndan pek ayrlmayan Osmanl tarihisi Tursun Bey'in sylediine gre, Mehmed, Ayasofya'nn kubbesine kt. "Dnyann efendisi" diye yazar Tursun Bey, "kubbenin iindeki muhteem eserleri ve figrleri inceledikten sonra dar, kubbenin stne kt. Oraya, cennetin drdnc katna kan Tanr'nm ruhu [yani sa] gibi kt. Katlardaki i ie gemi galerilerin arasndan, dalgal bir denizi andran demeye baktktan sonra kubbenin tepesine kt. Bu dev yapnn mtemilatlarnn harabeye dnm olduunu grnce, dnyann geici ve dengesiz olduunu, eninde sonunda yok olacan syledi. [Bu duruma] esef eden tatl szler syledi. Bunlarn arasnda, aadaki iir bu fakirin kulana ulat ve kalbine kaznd: Bayku nevbet alar Efrasiyb taknda rmcek perdedrdr kayserin saraynda" Bakalarna gre ise, sultan bu szleri Blahernai Saray'nn bo koridorlarna bakarken sylemiti. Bu dizelerin bir A c e m aire mi, yoksa Mehmed'e mi ait olduu henz bilinmiyor. Her halkrda, Bizans tarihilerine gre Mehmed imparatorluk saraynn yaknnda byk bir len verdi. arap iip sarho olunca, kzlaraasma, aridkn evine gidip en gen, on drdndeki yakkl olunu getirmesini emretti. Bu emri duyan ocuun babas, uymay reddetti. Olunun erefine leke srmektense kellesini yitirmeyi yelediini syledi. Haremaas bu cevab sultana iletti. Bunun zerine sultan celladna, dk ile oullarn getirmesini emretti. Notaras karsna veda ettikten sonra, en byk olu ve damad Kantakuzenos ile cellad takip etti. Sultan nn de kafasnn uurulmasn emretti. U kelle sultana getirildi. Gvdeler gmlmedi. "Rhomaeoi Stunu" olarak tannan Notaras, bir zamanlar "Bu ehre Roma balklar gireceine, Trk sarklar girsin daha iyi" demiti. Sonunda istedii olmutu. Bizans tarihisi; Dukas, Khalkokondilas ve Frantzes, bu olay kederle ve uzun uzadya tlerle anlatr. Kritovu-

KONSTANTNYYE'NN D

99

los ise aridkn trajik sonunun baka bir versiyonunu anlatr. O n a gre Notaras hasmlarnn "kskanlnn ve nefretinin" kurban olmutu. Hasmlar sultan ona kar kkrtmt. fkelenen sultan, Notaras ile iki olunu idam ettirdikten sonra, kendisine yalan sylendiine renince, bu hain ve fesat insanlar huzurundan kovdu, bazlarn idam ettirdi, geri kalanlar da grevlerinden ald. Notaras'n son derece zengin olduu sylenirdi. Belki de ailesinin toptan yok edilmesinin balca nedeni budur. ehrin savunulmasna katkda bulunmu baz nde gelen Batllar da ayn akbete urad. zellikle Venedik balyozu Girolamo Minotto, "huzuru bozmakla" sulanarak oluyla birlikte ldrld. Katalan konsolosu Pere Julia iki oluyla birlikte ldrld. Yine tutsak edilmi olan krk yedi Venedikli soylu ise, Zaanos Paa sayesinde, byk fidyeler deyerek canlarn ve zgrlklerini satn almay baardlar. Bunlarn ou, hretlerine ve mevkilerine gre, bin ile iki bin duka dedi. Studius'u savunan lacopo Contarini'den ise birka bin duka istendi. Ganimetler muazzamd: Binlerce tutsak, pahal giysi ve kumalar, altn, gm ve hepsinden tesi mcevherler. Mcevherlerin deerinin farknda olmayan yenieriler, bunlar yok pahasna satt. Khalkokondilas'a gre, altn bile bakr diye satlmt. En nadide ve muhteem kitaplar, kimse onlara be para demedii iin, ynlar halinde yakld. Yabanc yerleim merkezleri, zellikle de talyan ky devletleri Ancona, Amalfi, Cenova ve Venedik byk zarara urad. Yalnzca Venedikliler'in kaybnn 200 bin altn olduu tahmin ediliyor. Trkler, yllar sonra bile aralanndaki zengin insanlarn, Konstantiniyye yamasna katlm kiiler olduunu sylyordu. Mehmed nc gn yamay durdurdu. Orduya ordugha geri dnmesi emredildi. Donanma ganimetin byk ksmyla birlikte slerine geri dnd. Gemiler ganimetin arlyla neredeyse batacak haldeydi. ehre giri yasakland ve bu yasa ineyenlere ar ceza verilecei bildirildi. Day Karaca Bey'e baanyla direnmi olan Silivri ve Selimpaa kaleleri bakentin dmesinden sonra teslim oldu. Bylece btn Trakya Osmanllar'n eline geti. Ama iki Bizans adas, Limni ve Gkeada igal edilmekten kurtuldu. Kt haber alnnca, Bizansl yetkililer ve pek ok Rum ada sakini kamt ama o sralar Gkeada'da hkimlik yapan Kritovulos, adada kalp sultan saldrmaktan vazgeirmeyi, hkmdarln savamadan ilan etmeye ikna etmeyi, ayrca adalar Gattilusi kardelere verdirmeyi baard. Limni, Midilli lordu I. Dorino'ya, Gkeada ise Enez (Aenos, Inoz) lordu Palamede'ye verildi. kisinin de her yl Trkler'e hara vermesi gerekiyordu elbette. 2 ^

23 Fethin yks pek ok kez ayrntlaryla anlatlmtr. Bunlarn ngilizce'deki en yakn tarihlisi Steven Runciman'm yazd The Fall of Constantinople 1453't (Londra, 1965). Burada belli bal Batl kaynaklarn bibliyografyas vardr. Artk bu kaynaklarn arasna Nicol Barbaro'nun Diary of the Siege of Constantinople 1453 (ev. J. R. Jones; New York 1969 [Konstantiniyye Muhasaras Ruznamesi, ev: . T. Diler, Istanbul, 1953]) adl kitab da eklenebilir. Runciman'm ksaca szn ettii, bu konuyla ilgili Trk kaynaklarndan hibiri ngilizce'ye evrilmemitir. Akpaazade'nin Almanca evirisi iin bkz. dipnot 55. Rum Kritovulos sonradan, sultann 1451-67'de yaadklarn yazmtr: Kritovulos, History of Mehmed the Conqueror, ev. Charles T. Riggs (Princeton, 1954)[Tari/-i Sultan Mehmed Han- Sni, ev: Karolidi, stanbul, 1328 (1912), sadeletirilmi bastm: istanbul'un Fethi, Haz. M. Gkman, stanbul, 1967].

100

IKINCI BLM

Batl gler arasnda, Dou Roma'nn sonunu ve Palaiologoslar'm en cesurunun trajik lmn ilk haber alan Venedik oldu. 29 Haziran 1453'te, meclis toplantdayken Methoni (Modon) kalesi kumandanndan ve Eriboz balyozundan mektuplar geldi. Korkun haberi yksek sesle okuyan kii, Onlar Meclisi'nin ktibi Alvise Bevazan oldu. Bu haber yle byk bir kedere ve aknla yol at ki, kimse raporlarn kopyasn istemedi. Haber Venedik'ten her tarafa yayld. Do, bu haberi 30 Haziran'da Papa V. Nicolaus'a gnderdi. Haber Roma'ya 8 ^Temmuz'da ulat. Btn kaynaklara gre, papa ile kardinaller haberi alnca ykld. V. Nicolaus, talyan glere eliler gnderip, kendi aralarnda ekimeyi brakarak kfirlere kar glerini birletirmelerini istedi. Tarihte bir dnm noktasna varldn herkes hissediyordu. Bu olayn yaratt etki, Konstantiniyye'nin tek bana, lkelerden bile daha nemli olduunu gstermiti. Hristiyanlk'n ba dman iki kta arasndaki snra, imdiye kadar Byk Constantinus'tan sonraki krallarn ynettii Dou Hristiyan dnyasna yerlemiti. Herkese korku salan ve Batl giriimci ruhunu fel eden bu daimi tehdidin, lkelerin i hayatna ok kt bir etkide bulunduu ve dinsel ve sosyal ktlklerin bar yollardan "almasn" nledii, hakl olarak sylenmitir. 1453 yl hakl olarak, Ortaa ile Yenia arasndaki snr izgisi olarak belirlenmitir. 2 ^ Bizans, papa ile Venedik dnda, en ok Macaristan'dan yardm beklemiti. nk Macaristan o sralar Hristiyan dnyasndaki en gl lkelerden biriydi. Ayrca Trk tehlikesinin ok yakmndayd. Bu yzden, o nemli dnemde Macaristan'n oynad rol ksaca ele almamz yerinde olur. Mehmed, Bizans bakentinin kuatlmas iin gerekli hazrlklar yapabilecei zaman bulmak ve planlarn rahata uygulayabilmek iin, Bat'dan srpriz bir saldrnn gelmesini engellemek zorunda kalmt. Tahta kar kmaz hemen illi Kontu Ulrich'e, vey annesi Mara'nm enitesi ve Janos Hunyadi'nin ba dmanna, dosta bir mesaj gndermesinin tek nedeni bu olabilir. Tam o sralar, Hnyadi ile Cillili partizanlar arasnda ihtilaf ba gstermiti. Bu durum, Hunyadi'nin nfuzunu azaltmaya balamt. Sultan kendini Hristiyan lkelere kar tamamen gvenceye almak iin, Macaristan'la arasn ho tutmak zorundayd. Bu yzden, sylediimiz gibi, Eyll 1451'de Macar saltanat naibiyle yllk bir bar anlamas imzalad. ki ay sonra, 6 Kasm 1451'de, bu anlamaya bir madde eklendi. Bu maddeye ge sultan Tuna boyunda tahkimatlar yapamayacakt. Bu anlamann yaplmasna Srp despotu George Brankovic yardm etmiti muhtemelen. nk Mehmed'in Macarlar'la bar imzalamakla grevlendirdii eli heyeti o srada onu ziyaret etmiti. Sultan 1451'de Karaman beyine kar harekete, ancak arkasn, yani Bat'y salama aldktan sonra gemiti.

24 Konstantiniyye'nin dnn Bat'da uyandrd etkinin ayrntlar iin bkz. Schwoebel, The Shadow of the Crescent, I ve sonras. Bu olayn etkileri, fethin 500. yldnmnde, Londra'daki bir sempozyumda be tarihi tarafndan daha geni kapsaml olarak ele alnmtr; bkz. The Fall of Constantinople (School of Oriental and African Studies, 1955). Makalelerin yazarlar S. Runciman, B. Lewis, R. R. Betts, N. Rubenstein ve P. Wittek'tir.

KONSTANTNYYE'NN D

101

1452'nin banda, Bizans'a kar yapt askeri hazrlklarn dikkat ekmemesi iin, bir Macar seferi balatmay planlad sylentisini yayd. Bu haber yalnzca Macarlar' deil, Bizansllar' da dehete drd. Batllar'm Macarlar da dahil olmak zere birleip imparatorluuna saldrmasndan hl kayglanan sultan, eitli Hristiyan lkelere eliler gnderdi. Bu elilerin grevi, oralarda herhangi bir plann uygulanp uygulanmadn aratrmakt. Eliler, Hristiyan cephesinde ayrln hkm srdn ve Macaristan'da her eyin sakin olduunu bildirdiinde Rumeli Hisar'nm inas tamamlanmak zereydi. Bylece imdilik en azndan Karadeniz'den gelebilecek bir saldr tehlikesi nlenmi oluyordu. Sultan, btn abalarna karn, mparator XI. Konstantinos ile Janos Hunyadi arasnda o sralar sren, Konstantiniyye'ye yardm edilmesi yolundaki ciddi grmelerden habersizdi muhtemelen. Bu grmeler muhtemelen 1452'nin ilk gnlerinde, bir Bizans eli heyeti tarafndan srdrlmt. Kasm sonunda bir Macar eli heyeti deniz yoluyla Konstantiniyye'ye ulap, istenen askeri yardmn verileceini, ancak Osmanllar'a kar h e m karadan hem de denizden yeterince gl bir saldr dzenlemek iin, askeri gemilerinin Misivri'ye girmesine izin verilmesi gerektiini syledi. mparator ve sava konseyi bu teklifi marurca reddetti. Kalelerini kendi gleriyle korumak istediklerini sylediler. Bu olaylar iirletirerek anlatan Brescial Ubertino Pusculo'ya gre, Macar eliler hibir konuda anlama salayamadan lkelerine geri dnd. Macarlar'n taleplerinin gerisinde gizli amalar olabilir. Aslnda, tarihi Frantzes'e gre Janos Hunyadi, Misivri ile Silivri'nin kendisine verilmesini istemiti. Oralarda byk bir ordu toplamay ve bir kuatma yaplrsa bakentin yardmna komay planlyordu. Hunyadi'nin yardm teklif ettiinden phelenmek iin bir neden yok ama bunu frsat bilerek eski bir Macar dn gerekletirmeye, yani Akdeniz'e daimi ulam salamaya niyetlenmi olabilir. Byle bir proje, Osmanllar'a Bat'dan yaplacak byk bir saldrdan daha .baarl olurdu muhtemelen. nk aksi takdirde ordu btn Balkan yarmadasn kat etmek zorunda kalacakt. Baarsz Vama seferinden alnan ac ders buydu. Durum giderek ktleince, imparator Macarlar'n teklifini srarla reddetmekten vazgeti. 1453 ylnn ilk haftalarnda, Frantzes tarafndan yazlm bir Altn Emirname (chrysoboullon) yaymlatarak, Misivri'yi Janos Hunyadi'ye verdi. mparatorun grevlendirdii zel bir eli heyeti, belgeyi Hunyadi'ye bizzat teslim etmek zere hemen yola kp Tuna'y geti. A m a artk ok geti! Sylediimiz gibi, Konstantiniyye kuatmasnn balamasndan nce Day Karaca Bey salam surlu Misivri'yi ve Karadeniz'in bat kysndaki dier kaleleri ele geirmiti bile.

25 Hunyadi'nin bu zamandaki konumu Konstantinos'un, onun teklifini son anda gizlice kabul etmesi ve daha sonra Macaristan ile Milano ve Floransa idarecileri arasnda yaplan tartmalar iin bkz. F. Pali, "Byzance la veille de sa chute et Janco de Hunedoara (Hunyadi)," Byzantinoslavica 30 (1969), 119-126. Pusculo'nun iirine yaplan gndermeler iin bkz. oradaki dipnot 2. G. Moravcsik, Byzantium and the Magyars (Amsterdam, 1970) adl kitabnda, zellikle 100-102'de, fetih zamannda Macaristan'n oynad role ksaca deinir. Karlatrmal bir okuma iin bkz. "Ungarisch-Byzantinische Beziehungen zur Zeit des Falles von Byzanz," Acta Antiqua (Budapete) 2 (1954), 349-360, yeni basm yine ayn yazarn Studia Byzantina (Amsterdam, 1967) adl kitabnda yer almaktadr.

102

BRNC BLM

Yine ayn zamanda, Macaristan'da birtakm deiiklikler oluyordu. Aralk 1452'de, mparator Friedrich tarafndan Viyana'da tutsak tutulan V. Ladislas Posthumus serbest braklp tahta karld. Janos Hunyadi'nin saltanat naiplii son buldu. Nisan banda Mehmed, Konstantiniyye'nin kaplarna dayanmken, Hunyadi'nin gnderdii bir eli heyeti sultana yeni durum deiikliini bildirmi ve ayn zamanda, yllk bar anlamasnn (bir buuk yl gemiti) hkmszletiini aklamt. Heyet sz konusu belgeyi iade ettikten sonra, karlnda bir makbuz almak istemiti. Mehmed'e, Macar kralna ne isterse yapabilece i n i sylediler. Dukas'm sylediine gre, Macar elilerden biri, dev toptan sorumlu olan topularn beceriksizliini grnce glmsemi ve ardndan onlara topu doru drst nianlayp atelemeyi retmiti. Baz Macar tarihiler bu yky yalanlar. Dierleri ise, tuhaf bir biimde, nemsiz gibi gstermeye alr. Kosova Sava'ndan sonra, yal bir khinin Hunyadi'ye, Hristiyanlar'm tepesindeki kara bulutlarn ancak Konstantiniyye'nin Trkler tarafndan yok edilmesinden sonra dalacan sylediini anlatrlar. Bu yazarlara gre Hunyadi'nin bar anlamasn bozmasnn nedeni, bu ykmllkten kurtulmak ve khine gvenerek, Konstantiniyye'nin yardmna ancak Trkler tarafndan ele geirildikten sonra komak istemesiydi. Elimizdeki kaynaklardan yola karak, kuatmann son haftasnda sultann yannda olan bir baka eli heyetinin grevinin ne olduunu ve bu heyeti gnderenin Hunyadi mi, yoksa yeni kral m olduunu anlamak gtr. Bu heyetin sultana, Bizansllar'la anlama yapmazsa Macaristan'n sava aaca tehdidinde bulunduu kesindir. Mehmed ile sava konseyi, heyetin gidiini geciktirdi. Bizans alndktan sonra, Fatih onlar serbest brakt. Konstantiniyye'nin hkimi olmutu ya, artk bar ya da sava olmu, onun iin fark etmezdi. G e n sultan, 2 Haziran'da Galata'daki Cenovallar'la ilgilendi. Oradaki Cenoval sakinlerin listesi karld. Deniz yoluyla kaanlarn evlerine girildi ama yamalanmad. Evlerdeki mallarn listeleri karld. ay iinde geri dnmeyenlerin mallarnn devlet hazinesine geecei ilan edildi. Mehmed, Galata surlarnn yklmasn emretti ama deniz tarafndaki surlara dokunmad. Kuatma srasnda Cenovallar sultann adrna eliler gndermiti. Bu eliler, uzun sredir geerli olan bar anlamalarn yenileme yetkisine sahipti. Mehmed onlara bar ve dostluk vaat etmi ama Cenovallar'n Konstantiniyye'deki Bizansllar'a hibir biimde yardm etmemesi gerektiini srarla belirtmiti. Her iki taraf anlamay kabul etmi ve koullara uymutu. Daha domuu Cenovallar en azndan grnte uydular. 29 Mays 1453'te, Galata'daki Cenovallar'n podest's Angelo Lomellino, sultana ehrin anahtarlarn gndermiti. 1 Haziran'da, Galata sakinlerinin haklar ve zgrlkleri, Rumca yazlm resmi bir anlamayla onayland. Bu metnin orijinali Londra'dadr. Tasla Zaanos Paa tarafndan yazlm ve imzalanm olan bu ferman, Galata halknn can ve mal gvenliini teminat altna alyordu. Oullar, yenieriler arasna katlmayacakt. Kiliselerine ve mezheplerine karlmayacakt. A m a yeni kiliseler yapmalar ya da anlar ve ahap gonglar (semantron'laT) kullanmalar yasaklanmt. Trk asker ve sivillerin Galata ehrine girmesi yasaklanmt. Cenoval sakinlerin serbeste ticaret yapmasna izin verilmiti. Cenova'dan gelen tacirler ise vergi demek zorundayd. Va-

OSMANLI MPARATORLUU BAKENTNN YARATILII

103

tandalar seim hakk vergisine tabii idi. Ticarette geleneklere, kanunlara ve adalete uyulup uyulmadn denetleyecek bir yetkili semekte zgrdler. Silahlarn, toplarn ve cephanelerini teslim etmek, ayrca surlarn yklmasna (yukarda sz etmitik) yardm etmek zorundaydlar. 2 ^ Mehmed fetihten sonra Konstantiniyye'de ya da yeni adyla stanbul (Rumca s tin polin'den gelme bu szck, "ehrin iine" anlamna gelir) ya da Stambul'da yirmi drt gn geirdi.2^ Edirne'ye ancak 21 Haziran 1453'de dnd. Yannda bol miktarda ganimet (aralarnda Bizansl kadn ve gen kzlar da vard) getirmiti. Esirler arasnda bulunan, Lukas Notaras'n dul kans, yolda Misinli (Messene) ky yaknlarnda lp gmlmt. Sadrazam Halil Paa'nm da sonu gelmiti. Fetihten gn sonra zindana atld. Edirne'ye nakledildikten sonra, hapisliinin krknc gnnde, 10 Temmuz 1453'te idam edildi. 120 bin dukalk nakdine devlet hazinesi el koydu. ki yardmcs Yakub Paa ile Mehmed Paa'nm da malna mlkne el kondu. Halil'in arkadalarnn, onun ardndan yas tutmas yasakland. Sultan, sadrazamn Bizansllardan rvet aldndan uzun sredir phelenmekteydi. kisi arasnda Edirne saraynda geen, sultann phesini aka gsteren olay anlatmtk- Yine bir gn Mehmed, sarayn kapsna bir tilki balanm olduunu grnce, "Zavall budala, niye Halil'e bavurup zgrln satn almadn?" diye haykrmt. Bu szlerden korkan vezir, Mehmed'in gazabndan kamak iin Mekke'ye hacca gitmeye karar vermiti. Ama ksa sre sonra sultandan rahatlatc bir mesaj gelince, yolculuunu ertelemiti. Ama Mehmed ona kar gizliden gizliye kin ve phe beslemeyi srdrmt. Mehmed'in ii ancak, arka arkaya drt yesi vezir olmu olan andarl ailesinden Halil Paa sulannn cezasn hayatyla deyince rahatlamt. 2 ^ Edirne'den, dost Mslman lkelerin hkmdarlarna zafer mektuplar gnderildi. 2 ^ Fatih'i kutlamak iin sarayna gelen komu Hristiyan lkelerin ve adalarn elilerine, yllk haralarnn artrld bildirildi. Austos 1453'te, despot George Brankovic'in elileri Edirne'deki saraya geldi. Orada esirlere hatr saylr miktarda sadaka verdiler ve despotun talimatyla her yatan 100 rahibeyi, fidyelerini deyerek kurtardlar. Despota ylda 12 bin duka hara demesi emredildi. Mora'daki iki despottan on bin duka, Sakz ve Midilli adalarndaki Cenoval idarecilerin ilkinden alt bin, ikincisinden bin altn yllk hara talep edildi. Trabzon mparatoru IV. oannes Komnenos ile Karadeniz kysndaki dier ehir-

26 Sz konusu belge iin bkz. T. C. Skeat, "Two Byzantine Documents," The British Museum Quarterly 18 (1953), 71-73. Burada fermanla ilgili tartmalarn kaynaklan verilmektedir. Mehmed'in Cenovallar'la yapt anlamann evirisi iin bkz. ev.: Jones, The Siege of Constantinople, 136-137. 27 ehrin adlarna dair gncel tartmalar ve zellikle de "stanbul" szcnn kullanm iin bkz. Steven Runciman, "Constantinople-Istanbul," Revue des etudes sudest europeennes 7 (1969), 205-208. Karlatrmal bir okuma iin bkz. "stanbul," (H. nalck), EI 2 III, 224. 28 Sadrazamn idam tarihi konusunda, kaynaklarda elikili bilgiler var. nalck idamn ancak yaz sonunda gerekletiini ne sryor. Bkz. eletirel makale "Mehmed the Conqueror (1432-1481) and His Time," Speculum 35 (1960), 412 [Ayrca bkz. andarh Vezir Ailesi, 1. H. Uzunarl, Ankara, 1974]. 29 Bu zafer mektuplar ve onlara verilen cevaplar iin bkz. Ahmed Ate, "Fatih Sultan Mehmed Tarafndan Gnderilen Mektuplar ve Bunlara Gelen Cevaplar," Tarih Dergisi (stanbul) 4 (1952), 11-50.

104

BRNC BLM

lerden iki biri duka istendi. Dubrovnik ne eli ne de hara gnderdi. Oysa Bizansl mltecilere kucak amas, Osmanl mparatorluu'nun houna gitmemiti. Bu mlteciler arasnda Komnenos, Laskaris, Kantakuzenos ve Palaiologos ailelerinin yeleri ve Konstantinos Laskaris, Demetrios Khalkokondilas, Theodoras Spandugino ve Paulos Tarchaniotis gibi sekin limler vard. Bu limler sonradan Floransa'ya, Cosimo de' Medici'nin sarayna gnderildi. Venedik hemen uzlama grmelerine balad. Rodos'un efendisi ise hara demeyi reddetti ve bunda baarl oldu. Konstantiniyye'nin dnden sonra kle ticareti iyice artm olmal, zellikle de Edirne'de. Konstantiniyye'nin sakinlerinden yle ok sayda insan kle edilip gtrlmt ki, o kadim bakentin nfusu ciddi biimde azalmt. Mehmed bu durumu hemen dzeltmeye karar verdi. ehirden ayrlrken Kartran Sleyman Bey adl birini ehre suba olarak atam ve geride 1500 yenieri brakmt. Sleyman Bey'in grevi ehri temizlemek, hasar grm surlar onarmak, ehir idaresini Trk modeline uydurmak, Trk memurlar atamak ve zellikle de ehrin eski sakinlerini geri getirmek ve yeni sakinler bulmak yoluyla ehrin nfusunu arttrmakt. Yeniden yerleim iin gerekli hazrlklar hzla tamamland. Bunlarn en nemlisi, fethedilmi ehirlerin sakinlerinin stanbul'a gnderilmesiydi. Her ehrin sakinleri ayr bir semte yerletirildi ve bu semtlere onlara uygun adlar verildi. Bu adlarn bazlar gnmzde hl kullanlmaktadr. Mora'dan getirtilen Rumlar, yeni Ortodoks kilisesinin yaknnda olan Fener (Phanar) semtine yerletirildi. Selanik'ten ok sayda Yahudi aile getirtilmiti, nk ticari becerilerinin, terk edilmi ehrin eski refahna kavumasna byk katkda bulunacana inanlyordu. Bu uygulama yllarca srdrld. Her yeni fethin ardndan, stanbul'a yeni yerleimciler gnderildi. Bylece Osmanl mparatorluu'nun yeni bakenti, fethinden yirmi be yl sonra, 60-70 bin kiiyi barndrr hale gelmiti. 1477'de ehir kads Muhyiddin'in yaptrd nfus saymna gre, ehirde kullanlan 14.548 ev ve 3.667 dkkn vard. 3 0 Mehmed'in 1453 ylnn sonundan nce ald ve uygulamas ertesi yln ilk birka aynda tamamlanan belki de en nemli tedbir, geleneklere uygun bir biimde yeni bir patriin seilip merasimle atanmasyd. ehirde kalm olan az sayda barahip ve vaiz, ksa sre sonra kei Gennadios'ta karar kld. Gennadios eskiden Yorgo Skolarios olarak tannan bir vaizdi. Kuatma srasnda manastrndan kam, Trkler'in eline gemi ve Edirne'de kle olarak satlmt. Mehmed onu Konstantiniyye'ye geri gndertmiti. Gennadios yeni yln banda, 6 Ocak 1454'te -ou tarihi bu tarihi 1453 yaz olarak verir ama yanlyorlar-, Marmara Erelisi bapiskoposu tarafndan trenle patriklie atand. Sultan trenden nce onu huzuruna ard ve byk ilgi gstererek, yemee davet etti. Ayrlrken deerli bir asa armaan etti ve rahibin btn itirazlarna karn, ona avluya kadar elik ederek, oradaki btn yksek rtbeli Trkler'e, Gennadios'a makam yerine kadar elik etmelerini emretti. Gennadios, sultann verdii bir ata bine-

30 Bu nfus saym hakknda daha ayrntl bilgi iin bkz. s. 305. ehrin yeniden canlandrlnn ayrntlar, nalck'm "The Policy of Mehmed II," (DOP [23-24], 229-249) adl makalesinin byk blmnde yer almaktadr.

OSMANLI MPARATORLUU BAKENTNN YARATILII

105

rek Havariyun Kilisesi'ne gitti. Ayasofya artk bir cami olduundan, ona resmi makam yeri olarak bu kilise tahsis edilmiti. Ancak, ksa sre sonra, buraya Fatih Camii'nin yaplmasna karar verilince,. Gennadios resmi makamn Pammakaristos Kilisesi'ne tad. Bu kilise de sonradan (1573'te) Fethiye Camii'ne dntrlecekti. Mehmed, Gennadios'a resmi bir belge verilmesini emretti. Bu belgeye gre "kimse onu rahatsz etmemeli ya da cann skmamalyd. O, tacize uramadan, vergi demeden ve hasmlarla uramadan, emrindeki piskoposlarla birlikte, vergiden tamamen muaf tutulacakt." Ortodoks Kilisesi yelerine ayrcalk tannd: Birincisi, kiliseleri camiye dntrlmeyecekti. ikincisi, kimse onlarn dn, cenaze ve dier kilise trenlerine karamayacakt. ncs, Paskalya'y btn ayinleriyle birlikte kutlayacak ve grt sren kutlamalar srasnda geceleri, Rum semti Fener'in kaplar ak braklacakt. Sultanlar fethettikleri Hristiyan ehirlerinde, piskoposlarn ve bapiskoposlarn tzel ayrcalklarna her zaman sayg gstermi, onlarn gelirlerinin ve mevkilerinin bazlarn korumalarna izin vermiti. Ama Mehmed'in Ortodoks kilisesinin hiyerarik yapsn korumaktaki amacnn, gelenee uymann tesinde, kendi karlar adna kullanmay umduu bir kurumun varln srdrmesine izin vermek ve sivil idarenin o zamanki yetersizliini bir lde telafi etmek olduu kesindir. Mehmed'in Ortodoks patriini setirmesinin bir baka amac daha vard: Bylece yalnzca Bizansllar'm deil, btn Dou Hristiyan dnyasnn en st dzey ruhani yetkilisi, yeni dzeni tamamen kabul etmi oluyordu. Bylece, Trkler'in Bizans stndeki egemenliinin daha balangcnda, yeni kullarn ve vergi mkelleflerinin direni gsterme ihtimali tamamen ortadan kaldrlmt. Gennadios patrik olarak dnem grev yapt. Bunlarn sonuncusu 1465'teydi. Daha sonra uzakta, Serez yaknndaki Menikion (Boz) Da eteinde bulunan, gzel manzaral, sulak bir dere ukurunda yer alan Aziz oannes Prodromos Manastr'na yerleti. Tehlikeli ve maceral bir hayattan sonra ekildii bu inziva yerinde, youn ilahiyat almalaryla megul oldu. Ksa sre sonra, 1472'de, yapayalnz ve unutulmu bir halde ld. 31 Yakn zamanda ortaya atlan bir gre gre, II. Mehmed'in Gennadios'u Bizansl Hristiyanlar'm patrii olarak atamas islam hukukuyla badamamaktadr, nk Konstantiniyye gnll olarak teslim olmam, cebren alnmt. Bu gre gre, II. Mehmed'in Bizansllar' ve kiliselerini korumas, hukuka aykr davrand pek ok durumdan biridir. Yine bu iddiaya gre, Mehmed'in hogrl davranmasnn nedeni, Bat'nn dzenleyebilecei Hal seferlerinin gerekesini ortadan kaldrmak istemesiydi. Mehmed'in hogrl davranrken, gelecei

31 stanbul'da, Osmanl idaresi altndaki ilk patriin hayat iin bkz. C. J. G. Turner, "The Career of George-Gennadius Scholarius," Byzantion 39 (1969), 420-455. Elimizde hi orijinal belge bulunmamasna karn, II. Mehmed'in yeni patrie Ortodoks cemaatinin haklarn belirten bir belge verdiinden phe duyulmamaktadr. Ancak belgenin ierii konusunda farkl grler vardr. rnein bkz. Gibb ve Bowen I, 2. Blm, 216 ! daki tartma. Steven Runciman, Ortodoks Kilisesi'nin uzun tarihini ve fatih Trklerle arasndaki ilikiyi The Great Church in Captivity (Cambridge, 1968) adl kitabnda ele alr.

106

BRNC BLM

gzetmi olmas olduka mmkndr. Amacnn terk edilmi ehrin nfusunu bir an nce arttrmak olmas da ayn ekilde mmkndr. nk devletin btn teviklerine karn, Mslmanlar yeni stanbul'a yerlemeye pek istekli deildi. Roma'ya dmanlyla tannan Gertnadios'un seilmesinin nedeni, kiliselerin birlemesini engellemekti muhtemelen. Bu birleme sultan iin hi de iyi olmazd. Patrie ok byk haklar verilmitir phesiz. Bu haklar, devletin iinde bir Hristiyan devletinin kurulmasyla edeer ldedir. A m a Mehmed'in slam hukukunu inemedii de kesindir. " Mehmed, patriklie byk ayrcalklar tanmasna karn, kiliseleri pe pee camiye dntrd. Bu kiliselerdeki duvar resimlerinin ve mozaiklerin ou svayla rtld. A m a sultan, "bilinmeyen nedenlerden dolay" (per occulta causa), Ayasofya'nn koro apsisindeki yarm kubbede bulunan Tanr'nm Anas mozaiinin olduu gibi braklmasn emretti. Bu mozaik, yz yl sonra bile yalnzca st rtl olarak kalmt. A m a sonunda o da svand. Ancak getiimiz yllarda iiler mozaiklerin stndeki svalar dikkatle kazmaya baladlar. Bunlarn ou btn grkemiyle tekrar ortaya kmtr ve grenlerde hayret ve hayranlk uyandrmaktadr. 32 Kk kiliselerin kurun damlar sklp, sultann yeni saraynn inasnda kullanld. Dukas bunu kederle anlatr. Trkler'in Konstantiniyye'yi ele geirmesi srasnda kurtulmay baarabilmi az sayda ehir sakini arasnda, Balat'ta yaayan Yahudiler de vard. Mehmed, Gennadios'n atanmasndan ksa sre sonra, belki de ayn zamanda, Trkiye'deki btn Yahudi cemaatlerine bakanlk yapacak bir bahaham seti. Setii kii Moe Kapsali idi. Kapsali saygn bir limler topluluunun kurucusu olan, sofu ve bilgili bir adamd. On altnc yzylda, Osmanl mparatorluu'nun tarihini branice yazm olan (bu kitap hl yaymlanmay beklemektedir) Elijah Kapsali onun akrabas olabilir. Sylendiine gre sultan, Kapsali'yi imparatorluk divanna bile ye yapm, onu mftinin yanma oturtarak, patrikten konumca stn olmasn salamt. Dahas, Kapsali'ye Trkiye'deki Yahudi cemaatlarine ilikin birtakm siyasi yetkiler verdi. Yahudiler tarafndan denecek bireysel ve toplu vergileri belirleyen, bunlar toplayacak grevlileri atayan ve gelirleri sultann hazinesine gnderen Moe Kapsali idi. Ayrca Yahudi topluluun u n btn yeleri stnde cezai yetkiye ve hahamlarn atathasn tasdik etme yetkisine sahipti. Ksacas, Osmanl imparatorluundaki Yahudi cemaatinin ba ve resmi temsilcisiydi. Dnemin Yahudiler'inin anlattklarna baklrsa, Fatih'in ynetimindeki Trkiye, Yahudiler iin bir cennetti. Oysa Bat Avrupa'da Yahudiler'e zulmediliyordu. Almanya'dan gelen Yahudi gmenler, Yahudiler'in Trkiye'de ne kadar el stnde tutulduunu grnce byk sevince kaplyordu. Serbeste yaayp ticaret yapabiliyorlard. "Altn peni" vergisi demeleri, kazanlarnn te birini vergi olarak vermeleri gerekmiyordu. Canlar isterse mal mlklerini ve giysilerini (ipek ve saten giysiler de dahil olmak zere) satmakta hrdler. Giriimcilik-

32 Bakentteki ok sayda kilisenin akibeti iin bkz. Runciman, The Fall of Constantinople, 152-153 ve 199 ve sonras.

OSMANLI MPARATORLUU BAKENTNN YARATILII

107

leri sayesinde, zengin kazan kaynaklar buldular ama ksa sre sonra faaliyetlerini ticaret ve tefecilikle snrlandrmak zorunda kaldlar. Almanya'da domu Fransz kkenli bir Yahudi olan zak Sarfati, 1454'te Rhineland, Swabia, Styria, Moravya ve Macaristan'daki Yahudiler'e bir genelge gndererek, Hilal'in egemenliinde yaayan Yahudiler'in Ha'm egemenliinde yaayanlara kyasla ok daha talihli olduunu evkle anlatarak, dindalarna "o dev ikence odasn" terk edip Trkiye'ye gelmelerini syledi. Sonraki yllarda Yahudiler Trk cennetine akn akn g etmeye balad. zellikle Almanya'dan gelenlerin says epey fazlayd. Baz lkeler ise (rnein talya), Yahudiler'in ayrlmasn engelledi. 3 3 . Anlalan Mehmed, Konstantiniyye'de esir edilen insanlardan bazlarn sarayna seip, Edirne'ye yannda gtrmt. Ne yazk ki elimizde bu konuda gvenilir bilgi yok. Pera podest's Angelo Giovanni Zaccaria, "Konstantiniyye'nin D zerine Mektup"ta (Epistola de excidio Constantinopolitano), Mehmed'in "saraynda birka Latin olmasn istedii iin" yeenini alp gtrdnden yaknr. Bu olayn benzerlerinin yaand kesindir ama elimizde tamamen ans eseri bulunmu olan bu belgeden baka bir belge yok. A m a sonuta Osmanl mparatorluu topraklarna ok sayda Bizansl gtrlmt. zellikle de Konstantiniyye'de yksek idari makamlarda bulunmu olanlar. 3 ^ Tarihiler, Trkler'in fetih zamannda Bizansllardan szmona ald kurum ve gelenekleri ok fazla abartmtr. Bu iddialar ounlukla aslszdr. Trkler bu kurum ve geleneklerin ouna zaten yabanc deildi. Bunlar Anadolu Osmanllar', on nc ve on drdnc yzyllarda, Bizansllardan almt. Yine bir baka hayal rn teori, Osmanl mparatorluu'nun Konstantiniyye'yi aldktan sonra bir biimde Dou Roma'nn siyasi emellerini de devrald, zellikle de Akdeniz zerine taleplerini ve projelerini benimsediidir. Bu iddiann dayana, Osmanl mparatorluu'nun corafi yaylmmn Bizans mparatorluu'nunkine ok benzemesidir (tpk snr blgelerindeki kayplarn benzer olmas gibi). A n cak byle bir teori sultann gtt siyaseti pek aydnlatmaz. Oysa bu siyaset kanlmaz olarak corafi koullar ve siyasi olaylar tarafndan biimlendirilmiti. II. Mehmed fetihten sonra, egemenlik sembol olarak hilal ve yldz Bizansllardan almt muhtemelen. Ancak bu kesin deildir. Kan krmzs bir bayraktaki hilal sembol, ok nceden beri kullanlmaktayd. Emir Orhan'n yeni-

33 Sarfati'nin mektubu iin bkz. s. 353. Trk bakentindeki Yahudiler'e dair standart bir anlat iin bkz. Abraham Galante, Histoire des Juifs d'istanbul, 2 cilt (stanbul, 1941-42); zellikle bkz, I, 49 ve sonras. Yahudiler'in 16. yzylda Osmanl mparatorluu'ndaki konumu hakknda bkz. Israel M. Goldman, The Life and Times of Rabbi David Ibn Abi Zimta (New York, 1970). Mayer A. Halevy, "Les Guerres d'Etienne'Ie Grand et du Uzun-Hasan contre Mahomet II, d'apres la 'Chronique de la Turquie' du Candiote Elie Capsale (.1523)," Studia et Acta Orientalia I (1958), 189-198'de; Babinger'in deindii tarihin nemini vurgular. Tarihi Capsali hakknda daha yakn zamanda yazlm bir kitap iin bkz. Charles Berlin, "A SixteenthCentury Hebrew Chronicle of the Ottoman Empire: The.Seder Eliyahu Zuta of Elijah Capsali and its Message"; Studies in Jewish Bibliography, History, and'Literature. In Honor of I. Edward Kiev (New York, 1971). 34 Podest'mn mektubuna ilikin kaynak iin bkz. Schwoebel, Shadow of the Crescent 2, dipnot 11.

IKINCI BLM

erilere verdii ne srlen bu semboln 1453'ten ok nce de kullanld, pek ok belgeden anlalmaktadr. A m a bu bayrakta yldz yoktu. Oysa hilal ve yldz iareti, Sasani ve Bizans resmi paralarnda bulunmaktayd. Bu yzden ay yldzl bayrak, Mehmed'in getirdii bir yenilik olabilir. Asya'daki Trk gebe kabilelerin, nceden beri hilal tek bana arma sembol olarak kulland kesin grnmektedir. A m a hilal ile yldzn birlikte kullanlmasnn ok sonralar gerekletii de ayn lde kesindir. Osmanllar'n ve gnmzde de Trkiye Cumhuriyeti'nin kulland arma sembolnn, Trk ile Bizans geleneklerini birletirdiine inanmak iin geerli nedenler vardr. Mehmed'e, Konstantiniyye'yi fethinden sonra, Fatih unvannn yan sra Arapa Ebu'l-Feth ("Fethin Babas") lakab verilmitir ki, bu lakap eskiden, on nc yzyln balarnda Seluklu sultanlarna da verilirdi.-^ Mehmed, methiyecisi Kritovulos'un yazdna gre, 1453 yaznda otuz be gn Anadolu'da kald. Bir Osmanl vakanvisinin sylediine gre orada nceki aylarn yorgunluunu atmak iin dalara, dinlenmeye ekildi. A m a Austos bitmeden nce Edirne'ye geri dnm gibi grnyor. n k Dukas'a gre, yukarda sz geen Srp eli heyetiyle ayn ay iinde orada grmt. Sultan sonbahar ve k bakentinde geirdi. Muhtemelen Tunca Adas'ndaki saraynn inasyla megul oldu. Bu dev binalarn inasnn Konstantiniyye'nin fethinden hemen sonra da devam etmesi, Mehmed'in o sralar Konstantiniyye'yi bakent yapmay dnmediini akla getiriyor. A m a planlarn abucak deitirmiti anlalan, nk stanbul'daki Eski Saray'n inasna ertesi yl baland.^ 1454 ilkbaharnn banda, arkasn salama aldn hisseden Mehmed, despot George Brankovic'e eliler gnderdi. Brankovic o sralar artk neredeyse seksenindeydi. Elilerin tad mesaj Dukas'a gre yleydi: "Hkmettiin topraklar sana deil, Lazar'm olu Stjepan'a, yani dolaysyla bana aittir. Sana baban Vuk'un payn, ayrca Sofya'y brakabilirim. Reddedersen saldracam." A m a bu saldrgan tavrn ok daha makul bir nedeni, despotun yllk haracn dzenli olarak dememesi ve yakn zamanda Macaristan ile ittifak yapm olmasyd. Mehmed, despottan baz topraklar talep etmiti anlalan. Bunlarn arasnda Tuna'daki Gvercinlik kalesi, A l m a n vakayinamelerinde geen "Taubersburg" ve bakent Semendire vard. Yazlanlara gre, Mehmed elilere taleplerini despota kabul ettirmeleri iin yirmi be gn vermi, baarsz olurlarsa onlar ar bir biimde cezalandraca tehdidinde bulunmutu. Bu arada Brankovic, Tuna'nn

35 Bizansllarn Osmanl gelenekleri ve kurumlarndaki etkisi zerine ada bir yaklam iin bkz. Speros Vryonis, "The Byzantine Legacy and Ottoman Forms," D O P 23-24 (1969-70), 251-308. Burada, konu stne daha nce yazlm eserlere ilikin ayrnt bir kaynaka da verilmitir. Karlatrmal bir okuma iin bkz. ay., The Decline of Medieval History in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century (Berkeley, 1971), zellikle de 463 ve devam. Hilal ve yldzn Mslman toplumlar ve dier Yakn Dou toplumlarndaki etkisi iin bkz. El 2 , cilt III, 381-385, "Hill" (R. Ettinghausen). 36 Tarihilerin, sultann fetihten sonraki aylarda Trkiye'de yapt yolculuklara ilikin olarak syledikleri, birbiriyle elien ifadeler zerine bir yaz iin bkz. nalck, "The Policy of Mehmed II," D O P (23-24), 236-237. nalck burada biraz farkl bir yorumda bulunur.

OSMANLI MPARATORLUU BAKENTNN YARATILII

109

dier yakasna, Macaristan'a kamt. Srplar Osmanl eli heyetini trl bahanelerle oyalayp, tehdit altndaki kentleri glendirip erzak stoku yaptlar. Otuz gn geip de elilerden ses seda kmaynca, sultan ordusuyla birlikte Edirne'den Filibe'ye doru yola kt. Orada, Srbistan'dan dnen elilerle karlat. Dukas'a gre despot cann, ancak Macaristan'a kamakla ve elilerin sultana geri dnmekte gecikmesi sayesinde kurtarabilmiti. Bu arada Macarlar Tuna'y gemi ve yreyi yamalamaya balamt. Mehmed maiyetiyle ordusunun ana kuvvetlerini Sofya'da brakp, batya doru ilerledi. Yanma 20 bin sipahi ald sylenir. Despot danmanlarna, Macarlar'dan yardm gelene kadar kalelere snmalarn tavsiye etmiti. Mehmed ordusunu iki kola ayrd. Bunlardan biri Sivricehisar'a, dieri ise Semendire'ye doru yrd. Maden ehri Rudnik'in kuzeybatsnda, sarp bir kayaln tepesinde (750 metre ykseklikte) kurulu olan Sivricehisar ile Tuna stndeki Semendire, Srplar'm ovadaki en gl kaleleriydi. Osmanl svarileri bu ovay serbeste gezip yamalyordu. Elli bin kii kle olarak stanbul'a gnderildi ve civar kylere yerletirildi. Semendire, d suru hasar grdkten sonra bile iddetle direnmeyi srdrd. Sivricehisar'da ise, garnizonun kar saldrs sonusuz kald ve surlar Osmanl toplaryla yerle bir edildi. ehirdekiler, serbeste geri ekilmelerine izin verilecei szn alnca kaplar atlar. A m a Trkler verdikleri sz tutmayp onlar kle yapt. ehre Srfye Hisar (Sivricehisar) ad verildi. Mehmed, Semendire kuatmasna son verilmesini emretti ve Sofya zerinden Edirne'ye, ok sayda tutsakla birlikte geri dnd. Tutsaklarn bete birine, saraynda kullanmak zere el koydu. 3 ? Mehmed, Srbistan'daki Krusevac'ta (Trkler'in Alacahisar dedii yerde), George Brankovic'e ve gerekirse Janos Hunyadi'ye kar koymak iin Firuz Bey'i ve tam 32 bin askeri brakmt. Bu ikisi saldrmakta gecikmedi. Firuz Bey ve ordusu yenildi. Firuz Bey tutsak edilip Semendire'deki despota gtrld (2 Ekim 1454). Hunyadi, Ni ve Pirot blgesini yamalad, Vidin'i yakp ykt ve bu son derece baarl svari seferinden sonra Belgrad'a dnd. Belgrad yaknnda despot ve damad Cillili Kont Ulrich tarafndan karland. ki Srp ordusundan biri kanl Kosova Meydan'na, dieri ise Glubocica blgesindeki Leskovac civarna yerleti. kinci ordunun kumandan olan Nikola Skobalic, Makedonya'dan gelen Trkler'i Vranje'de yendi (24 Eyll 1454). A m a daha gneyde yapt ikinci bir savata yenildi (16 Kasm), tutsak edildi ve diri diri kaza oturtuldu. Bu savalar srasnda yre harap olduundan, alk eken halk topluca kamaya balad. ou Adriyatik'e kadar gitti. Btn bu savalara bizzat katlamayan Mehmed, Srp seferinin idaresini ubeylerine vermiti. 18 Nisan 1454'te Venedik Sigroria'syla anlamt. Signoria,

37 Bu sefer srasnda ve o dnemde yaanan olaylarn ayrntlar iin bkz. Elizabeth Zachariadou, "The First Serbian Campaigns of Mehemmed II (1454, 1455)," Annali y.d. 14 (1964), 837-84. Srfiye Hisar'n (ou kaynakta Sivri ya da Sivricehisar olarak geer) Ostrovica olup olmad belirsizdir. Sultann ganimetin bete birini almas konusunda bkz. irene BeldiceanuSteinherr, "En marge d'un acte concernant Ie pengyek et les aqingi," Revue des etudes islamiques37 (1969), 21-47.

>.7T". -r.r r n > <. ,

110

BRNC BLM

iki ay nce (12 ubat'ta), daimi asi ve Osmanldar'm can dman Byk Karaman brahim Bey ile bir anlama imzalamt.Venedik ile Osmanl mparatorluu arasnda daha nce imzalanan anlamalara gre, her iki lkenin tacirleri birbirlerinin topraklarnda serbeste ticaret yapabilecekti. Bar grmelerine, Venedik Cumhuriyeti'ne hara deyen Naxos (Naka) Dk de katlmt. Venedik'in Arnavutluk'taki yerleim merkezlerinin vergisi, II. Murad'n zamanndaki vergiyle ayn tutulmutu. Venedikliler'e, stanbul'daki yurttalarnn haklarn gzetmek iin orada bir balyoz bulundurma hakk verilmiti. Ayrca Eriboz'un onlara ait olduu onaylanmt. Koullar ar olmayan bu anlama, Venedikliler iin neredeyse diplomatik bir zafer saylabilirdi. nk sultan, rakipleri Cenovallar'a olduka cimrice davranmt ve ksa sre sonra Cenovallar'n Osmanl topraklarndaki yerleim merkezlerinin ounu acmaszca yok edecekti. Venedik ise konumunu iyiletirmek iin eline geen her frsat deerlendiriyordu. Yeni bir anlamayla sonulanan grmeler 1453'n ikinci yarsnda balam, Bartolomeo Marcello tarafndan srdrlmt. Marcello, yurttalarnn Konstantiniyye'nin savunmasna katlmalarndan dolay Signoria adna sultandan zr dilemek, ancak Venedik vatandalarnn (zellikle de balyoz Girolamo Minotto'nun) ldrlmesi ve mal ve mlklerinin alnmas gibi konulara olabildiince az deinmek gibi sevimsiz bir grevi yerine getirmek zorunda kalmt. Marcello sonradan, Trkler'in yeni ele geirdii ehrin ilk Venedik sefiri oldu. Makamnda 1456'ya kadar kald. Sonra yerine Lorenzo Vitturi geti. Yannda onunla birlikte Niccol Sagundino'nun (l. 22 Mart 1464, Venedik) geldii kesindir. Sagundino, Singoria tarafndan memleketi Eriboz'dan arlp, o zor grmelerde Marcello'ya yardm etmek zere gnderilmiti. 25 Eyll 1453'te, Marcello onu Venedik'e geri gnderdiinde, Sagundino, Konstantiniyye'nin yeni efendilerini artk ok iyi tanyordu. Bu yzden papa onu Roma'ya ard ve Napoli'deki Aragonlu Alfonso'ya da rapor vermesini istedi. Sagundino'nun Roma ve Napoli'de neler anlattn ayrntlaryla bilmiyoruz. A n c a k 25 Ocak 1454'te, Aragon kralyla konuurken, kraln kendisinden bu konuda bir kitap yazmasn istediini biliyoruz. Oratio Nicolai Sagundini edita in Urbe Neapoli ad Serenissimum principem et novissimum regem AIfonsum adl bu kitap, Osmanl N mparatorluu'na dair en eski relazione'dh muhtemelen. Elimizde 1496'dan nceki dneme dair baka hibir benzeri kaynak yok. Marino Sanudo'nun, Signoria'nm yapt btn ileri yazd, altm ciltlik Dtarii'sinde bile bu konuda bilgi yer almyor.^ Ancak Marcello'ya, Gicomo de' Languschi elik etmemiti muhtemelen. Languschi'nin yirmi iki yandaki sultana ilikin olarak yapt, sra d lde canl ve ksa tasvir, Zorzi Dolfin'in Cronaca'smda yer almas sayesinde elimize ulamtr: "Byk Trk hkmdar Mehmed Bey, yirmi alt yanda, iri yar, salam yapl bir gentir. Silah kullanmakta ustadr. Grn olarak, bilge olmak-

38 Sanudo'nun eserleri ve zellikle de Diatii'si iin bkz. D. S. Chambers, The Imperial Age of Venice: 1380-1580, 197. Karlatrmal bir okuma iin bkz. F. Babinger, "Marino Sanuto's Tagebcher als Quelle zur Geschichte der Safawijja,"; A Volume of Oriental Studies, Presented to Professor E. G. Browne (Cambridge, 1922); yeni basm A&A I, 378-395.

OSMANLI MPARATORLUU BAKENTNN YARATILII

112

tan ok, korkutucudur. Pek glmez. Son derece ihtiyatl ve cmerttir. Planlarn uygulamak konusunda kei gibi inatdr. Gzn budaktan saknmaz. Tpk Makedonyal skender gibi, hret peindedir. Anconal Ciriaco adl bir arkada ve bir baka talyan, ona her gn Romal ve baka tarihilerin kitaplarn okur. Onlara Laertius'un, Herodotos'un, Livy'nin, Quintus Curtius'un, papalarn, imparatorlarn, Fransa krallarnn ve Lombardlarm tarihelerini okutur. dil bilir: Trke, Rumca ve Slavca. talya corafyas ile Anchises, Aeneas ve Antenor'un karaya indii yerler, papann ve imparatorun yaad yerler, Avrupa'daki krallklarn says hakknda bilgi edinmek iin ok urar. Elinde, lkeleri ve eyaletleri gsteren bir Avrupa haritas vardr. En ok ilgilendii konular, dnya corafyas ve askerliktir. Hkmetmek arzusuyla yanp tutuur. Koullar deerlendirmek konusunda kurnazdr. te biz Hristiyanlar, byle bir adamla uramak zorundayz." Dahas: "Gnmzde artk ilerin deitiini, eskiden Batllar nasl Dou'ya ilerlemise, kendisinden de Dou'dan Bat'ya doru ilerleyeceini sylyor. Dnyada tek bir imparatorluk, tek bir din ve tek bir hkmdar olmal, diyor." 39 II. Mehmed'in herhalde Bizans'n dnden ksa sre sonra syledii bu sz, ana siyasi hedefinin ne olduunu aka ortaya koyuyor: Bat'ya hkmetmek. Mehmed'in imdi stesinden gelmek zorunda olduu iler, imparatorluunun mstakbel bakentine eski ihtiamn kazandrmak ve merkezi idaresini glendirmekti. Mehmed'in 1454 yaznda, Peygamber'in sancaktar Ebu Eyyub'un mezarnn bulunduuna inanlan yerde, bir caminin temelini att sylenir. Beyaz mermerden yaplma bu caminin tarz son derece sadeydi. Stunsuzdu ve kubbesi drt ta fil aya tarafndan destekleniyordu. Yakn zamana kadar Eyp Camii ve civarndaki dev mezarlk, btn gayrimslimlere yasaklanm bir dinsel blgeydi. Bu cami tahta k trenlerinin gerekletii bir yere dnecekti. Burada yeni sultanlara, Mevlevi dervilerinin ba tarafndan Halife Osman'n klc kuatlacak, Muhammed'in gm ayak izi gibi baz kutsal slam emanetleri burada, kfirlerin gznden uzakta saklanacakt. Uzmanlarn yapt ciddi almalar, mezarn Eri Kap civarndaki bir koruda, mucizevi bir biimde bulunmasnn aslnda bir masal olduunu ortaya -, kard. Sonradan uydurulmu bir hikyeydi bu. Bu efsaneye gre, ordusunun moralinin dmekte olduunu gren Mehmed, dervi eyh Ak emseddin'den Ebu Eyyub'un mezarn bulmasn istemiti. eyh mezar bulmu, bunu renen askerler cesaretlenmi ve evklenmi, bylece ehir ksa srede ele geirilmiti. Oysa bu hikyeden dnemin kaynaklarndan hi birinde sz edilmemekte, ancak ok sonralar anlatlmaktadr. II. Mehmed'in slam dnyasna, hatta Mekke'ye gn-

39 Zorzi Dolfin'in eseri, G. Thomas'm Sitzungsberichte der kriglich bayerischen Akademie der Wissenschaften, philos.-hist. Klasse 2 (1868) adl kitabnda ksaltlarak verilmitir. Trke evirisi iin bkz. ev.: Suat ve Samim Sinanolu, "1453 Ylnda stanbul'un Muhasara ve Zapt" Fatih ve stanbul I, 1. blm (1953), 19-62. Zorzi'nin Cronaaz'smn bir blm ve Languschi'den yaplan daha uzun bir alnt, artk Jones'un The Siege of Constantinople adl kitabnda (125-130) bulunabilmektedir.

112

BRNC BLM

derdii mektuplardan hi birinde Peygamber'in silah arkadandan sz edilmemektedir. Caminin tarz ve ina teknii gz nne alndnda, Mehmed'in camiyi 1454 ya da baka bir yerde, sz getii ekliyle 1458 gibi erken bir tarihte ina ettirmemi olduu anlalyor. Muhtemelen ok sonralar yaplmt. Yalnzca Ebu Eyyub'un mezar ile d avlunun kk bir ksm on beinci yzylda ina edilmi olabilir. Mehmed'in, atasnn klcn kuanan ilk sultan olduu da ayn derecede phelidir. Bat'daki takdis trenine benzeyen bu tren, fetihten ok sonra geleneksellemiti muhtemelen.^ 0 Sultann yine ayn yl iinde stanbul'da, eskiden Theodosius Forumu'nun [Bugn Beyazt Meydan] bulunduu yerde (Byk Leon buraya ehrin hkmet binasn, Tauro'daki Palatiurt'u yaptrmt) bir saray ina ettirmeye karar verdii anlalyor. Mehmed'in imparatorluu iinden idare edecei saray yaptracak yeri, bu nedenle setii farz edilmitir. Ama bu tamamen hayal rndr. ehrin en gzel birka meknndan biri olan o yeri, holuundan ve ihtiamndan dolay semiti muhtemelen. Eski Saray'n inas drt ylda tamamland. Olduka geni bir araziye kurulmu, yksek bir duvarla evrelenmiti. Bu araziye her trden bina yaplmt. Bu binalar birka yl sonra asl yaplma amalarnn dnda kullanlmaya baland. Sonraki yllarda, eski sarayda yalnzca imparatorluk haremi kalmaya balad. Mehmed genelde haftann birka gecesini burada geiriyordu. Mehmed'in byk torunu Muhteem Sleyman (1520-1566), sarayn arazisini, bir ksmn Sleymaniye Camii ile ehzade Camii'nin inasnda kullanarak epey kkt. Sadrazamlarna da arazinin bir baka ksmna kendi saraylarn yaptrma yetkisi verdi. Saray 1714' te yand. II. Mahmud dneminde (1808-1839) yanan binalarn yerine ina edilen binalar, yine tahttan indirilmi ya da lm sultanlarn karlar iin harem olarak kullanld. 1870'de yklmalarndan ok sonra da Eski Saray olarak anldlar. Bugn orada istanbul niversitesi bulunmaktadr. niversitenin binalar, daha nce Harbiye Nezareti (Seraskerlik) olarak kullanlmt. Konstantiniyye fatihinin ilk sarayndan ise eser kalmamtr. andarlolu Halil Paa'nm Temmuz 1453'te idam edilmesinden sonra, sadrazamlk makam bir yl kadar bo kald. Normalde sadrazam tarafndan verilen btn nemli kararlar sultan veriyordu. Mehmed yeni bir sadrazam atamaya karar verdiinde, divan bakanln kendine ayrd. Ordunun bakumandanlnysa sadrazama verdi. Grne gre bu durum Mehmed'in saltanatnn son

40 Gnmzdeki Eyp Camii, 18. yzyln sonlarnda yeniden ina edilmi olsa da, mimarlk tarihileri, Mehmed'in caminin inasna balanmas emrini muhtemelen fetihten be yl sonra verdiinde genelde hemfikirdir. Ayrntlar iin bkz. Ekrem H. Ayverdi, Fatih Devri Mimarisi, 216-217. Yine bkz. Aptullah Kuran, The Mosque in Early Ottoman Architecture (Chicago, 1968), 226 ve Godfrey Goodwin, A History of Ottoman Architecture, 131. Osmanl hkmdarnn kl kuanmasnda Mevleviler'in oynad geleneksel rol iin bkz. E W. Hasluck, Christianity and Islam under the Sdtans II (Oxford, 1929), 604-622. Peygamber'in saygn Arap arkada ve Mehmed'in emriyle mezarn bulduu sylenen Trk eyhi hakknda bkz: "Abu Ayyb" (E. Levi Provencal, J. H. Mordtmann, CI. Huart), El 2 I, 708-709; ve "Aksams al-Dn" (H. J. Kissling), EI 2 I, 312-313; ayrca Hasluck, 714-716.)

OSMANLI MPARATORLUU BAKENTNN YARATILII

113

yllarna kadar srd. Divan, Cumartesi'den Sal'ya kadar, pe pee drt gn toplanrd. Herkesin divann karsna kp isteini dile getirme hakk vard. Ardndan divan gnlk meselelerle megul oluyordu. Bu meselelerle vezirler ilgilenirdi. Mehmed vezirlerin saysn ten drde karmt. Sadrazam, sultann temsilcisi ve devletin btn organlarnn ba yneticisi sfatyla divan ynetirdi. zel ayrcalklar vard. Mehmed dneminde bunlardan en nemlileri, divan toplantdayken hazinenin kaplarn mhrlemekte kullanlan imparatorluk mhrn elinde bulundurmas, kendi saraynda zel ikindi divan toplantlar dzenleme yetkisi, divan ile sultann saray arasnda gidip gelirken ve Cuma'lar camiye giderken bir divan beyi ve avular tarafndan korunmas, her aramba, divann resmi sarn sarm kazasker ve defterdar tarafndan beklenmesi ve Pazartesi gnleri yaplan divan toplantlarnda imparatorluk svari subaylar tarafndan elik edilme hakkyd. Geri kalan ayrcalklar trensel nceliklerle ilgili olduundan, burada saymamz gereksiz.41 Yalnzca Kritovulos'un sylediine gre, shak Paa ksa sreliine sadrazam olmutu. Ama her halkrda, Mehmed 1454 yaznda bu mevkiye Osmanl tarihindeki en dikkat ekici kiilerden birini getirdi. Bu insann baarlar ve trajik sonu hl Trkler tarafndan hatrlanmaktadr. Bu kii Mahmud Paa Angelovic'ti. Kantakuzenoslar dnda, Srp despotluundaki en saygn aile, Selanikli Angeloslar'd. Bizans imparatoru III. Aleksios Agelos Philanthropenos'un (1195-1203) erkek kardei ya da olu, Selanik Despotu Manuel Angelos'un (1230-1240) soyundan gelmeydiler. Angeloslar'n bir baka kolu Epir despotlar olmutu (1204-1318). Ailenin o dnemdeki yelerinden biri olan, Novaberde'de yaayan Mihael Angelos, Srp bir kadnla evlenmiti. Bu kadn muhtemelen 1427'de, Tuna'ya kaarken Trk svariler tarafndan esir alnm ve dier tutsaklarla birlikte Edirne'ye gtrlmt. Oullarndan biri Osmanl saraynda almaya balamt. Orada yetenekleriyle ksa srede dikkat ekmi, slam'a gemi ve veliaht Mehmed elebi ile arkada olmutu. Mehmed ikinci kez sultan olduktan ksa sre sonra, bu delikanly Rumeli beylerbeyliine atad. Mehmed ite bu adama bu kez imparatorluk mhrn emanet ediyordu. Mahmud Paa'nm Srbistan'da kalm olan, Mihail Angelovic adnda bir erkek kardei vard. O da devlet iinde hzla ykseldi ve sonradan, ileride greceimiz gibi, kardeinin ajan olarak nemli bir rol oynad. Hristiyan olarak kalm olan anneleri stanbul'a tand. En azndan bir sreliine sultann gzne girdi ve kendisine arazi armaan edildi.^ 2 Yine ayn zamanda hkmette baka deiiklikler de yaplmt anlalan.

41 II. Mehmed zamannda divan ve yaps hakknda bkz. K. Dilger, Untersuchungen zur Geschichte des Osmanischen Hefzeremoniells im 15. und 16. Jahrhundert (Mnih, 1967) 37 ve sonras. 42 Mehmed dnemindeki sadrazamlarn kronolojisinin farkl bir versiyonuna gre, Mahmud Paa bu mevkiye ancak 1456'da getirilmitir; bkz. nalck, "Mehmed the Conqueror," 413415. Mahmud Paa'nm atalar hl belirsizdir. (Karlatrmal bir okuma iin bkz. Babinger'in kendi syledikleri, s. 180.) Kaynaka iin bkz. "Mahmud Paa" (M. C. S. Tekinda) A VII, 183-188.

t "T > I

KNC BLM

Mehmed'in babasnn ok gvendii ve en sevdii vezir olan ikinci vezir Saruca Paa azledildi ve Gelibolu'ya srld. Zaanos Paa da, her ne kadar Mehmed kzn beenip imparatorluk haremine alm olsa da, gzden dt ve kzyla birlikte Balkesir'e srld. Belki orada epey menkul ve gayrimenkul vard. Kendisine vakfedilen bir cami ile ailesinin mezarlar gnmze kadar kalmtr. Zaanos Paa'nm ikinci kz, yeni atanan Sadrazam Mahmud Paa'yla evlendi. O n a bir erkek ocuk, Ali Bey'i dourdu. Ali Bey, mehur bir aileden gelmesine karn, yalnzca Edirne blgesindeki dini faaliyetlere gelir salamasyla tannd. Komnenoslar'la bile balants olan, grkemli bir soyun son yesiydi anlalan. Konstantiniyye'nin dnden sonra, ok sayda eitimli Bizansl Bat'ya, zellikle de talya'ya kamay baard. talyan saraylar bu bilgili mltecilerle doldu. lk bata sevinle karlandlar ama zamanla prestj ilerini ve poplerliklerini, baz istisnalar dnda, epey yitirdiler. ou kendilerini takdir etmeyen Latinler'in arasnda retmenlik yapmaktansa Trk egemenliindeki vatanlarna dnmeyi tercih etti. nk saylar arttka (ki ou be paraszd), bu szde "Homer'in kahramanlarnn ve eski Atinallar'm torunlarna" duyulan sayg, yerini giderek nefrete brakt. Hayatlarn kendilerine kucak aanlarn yardmseverliine borlu olmalarna karn, Bizansl olarak kibirlerinden vazgeemiyorlard. Altklar konfordan yoksun kalnca, giderek ask suratl ve kederli oldular. Artk oradan oraya gidip, st mevkilerdeki insanlara yaltaklanmak zorundaydlar. Ev sahipleri onlardan yeni evlerinin detlerine uyum salamalann, komik sakallarn kesmelerini ve aptalca caka satmaktan vazgemelerini bekliyordu (Georg Voigt). Dahas, yerel Latince ve talyanca lehesini renmekte tuhaf bir biimde zorlanyorlard. Bu dilleri yalnzca birka iyi renebildi. Yunan edebiyatnn deerli eserlerini okuyabilmek amacyla, Rumca renmek iin ellerinden geleni yapan Latinler, onlarn ounu tembel ve dikkafal insanlar olarak grd. "Ar Bizans kan, hzl akan talyan kanyla uyumuyordu bir trl" (G. Voigt). 4 3 Baz istisnalar da vard elbette. rnein Kardinal Bessarion, oannes Argiropulos, Theodoras Gaza, Konstantinos Laskaris vb. Bu kiiler, talyan niversitelerinde Rumca retmenlii yapan dier Bizansl limlerle birlikte, Yunan kltrnn ve Yunan edebiyatnn klasiklerinin korunmasnda byk rol oynadlar. Mltecilerin ou, zellikle de yoksul Yunanl papazlar (ki aralarnda hatr saylr limler de vard), exemplaria graeca'y kopyalayarak hayatlarn, kt kanaat da olsa srdrmeyi baaryordu. Bu kiilerden bazlar, kitap kopyalamaktan daha nemli iler iin domutu kesinlikle. rnein Aristocu lim oannes Argiropulos, Giritli oannes Rhosos ve Demetrios Sgunopoulos. Bu kiilerin adlar ve srgnde bulunmaktan dolay ikyetleri, kopyaladklar kitaplarn sonunda yer alr. Papa V. Nicolaus ve kuzey talya'daki soylular, zellikle de Mediciler ve Napoli'deki saraylarn soylular, "Erinyes kurbanlarna" (kopyaclardan biri, bir kitabn sonunda kendini byle tanmlamt) ie almaktan dolay sonsuza kadar takdir edilecektir. Pek ok elyazmas zarar grmeden talya'ya gtrld. Kardinal Bes-

43 Babinger, Enefl Silvio de' Piccobmini als Papst Pius der Zwetie und sein Zeiltater'in (3 cilt; Berlin, 1856-63) yazan Georg Voigt'ten alnt yapyor.

BAT'DAK YANKILAR

115

sarion, Venedik Cumhuriyeti'ne miras brakt 900 ciltlik ktphanesinin deerini 15 bin duka olarak hesaplamt. Ama bu deerli mirasa pek sayg gsterilmedi. Bizansllar'm ounun geldii Venedik'te bile -yle ki Venedik sonunda Dou ile Bat arasnda doal bir arac, "ikinci bir Bizans" olarak grlmeye balanmt-, kitaplarn sandklarda rmeye terk edildiinden ikyet eden, 1490'lara kadar yazlm yazlara rastlyoruz. Temeli Bessarion'un el yazmalarndan oluan, dnyaca nl San Marco Ktphanesi'nin bu kltrel mirasa hak ettii saygy gstermesi ancak ok sonralar gerekleecekti. 44 Konstantiniyye'nin dnden sonra Bat'ya, zellikle de talya'ya kaan maceraperestlerle paral askerlerin says, limlerinkinden ok daha fazlayd. Bu konudaki en iyi kaynak, saray hazinedarlarnn kaytlardr. Napoli Krall'nm kaytlarnda, yardm ve destek alanlarn listesinde ok tuhaf adlara rastlanr: "Byk Trk'n akrabas", szde Osmanl ehzadesi Davud, Syracuse limannda yakalanm olan, II. Mehmed'in Tunus sefiri, Bizans imparatorunun gerek ya da sahte ktipleri, rnein "misser Dimitri Caleba", Palaiologoslar'dan Manuel ya da "Palaiolo, Grech; gertilhomen de Constantinoble [!]" gibi kiiler, kiilii su gtrr bir saray mensubu ve soylu olan Giovanni Torcello ile erkek kardei Manuel. Her trden ve hayatn her kesiminden gelen bu insanlar, talyan prenslerinin balangta gsterdii yardmseverlikten hemen faydalanmasn bilmiti. Bizansl limler talya'da Yunan kltrn yayarken, Mehmed de talyan danmanlarnn yardmyla Bat dnyas, corafi ve siyasi durumu, yneticileri, inanlar, ekimeleri, sava sanatlar ve ordular hakknda bilgi toplamakla meguld. Fetihten ya nce ya da hemen sonra evresinde bir grup "Latin'i" toplamt. Bu kiiler ona bu konuda seve seve yardm etmeyi nermiti. Gicomo de' Languschi'ye gre (bu konuda sylediklerini daha nce de vermitik) Mehmed talya corafyasn alyordu ve elinde stnde krallklarn ve eyaletlerin yer ald bir Avrupa haritas vard. Hmanist talyan danmanlarnn yardmyla, almalarnda kullanmak zere klasik eserler toplamt. Bu kitaplar, fetihten sonra Konstantiniyye'de bulmu olabilecei kitaplarla birlikte, saraydaki gizemli ktphanenin temelini oluturur. Bu ktphane yzyllarca Batl limlerin hayal gcn atelemitir. Orada antik klasik eserlerin en deerlilerinin, rnein Livy'nin kayp kitaplarnn bulunduunu sanyorlard ama yanlmlard. ou zaman byk glklere ve tehlikelere gs gererek bu saray ktphanesine girmeye alan Avrupal limlerin bu safa ve bazen de dokunakl romantizmleri, bo mitlere ve sylentilere yol amtr. 4 ^ Saraydaki, Fatih'in ktphanesine ait olduu kesin olan el yazmalar eletirel adan incelendiinde, toplanma amalarnn ne olduu aka grlr. Klasik

44 Bu lim gnn arka plan hakknda faydal bir zet iin bkz. Steven Runciman, The Last Byzantine Renaissance (Cambridge, 1970). Sz geen yedi kii stne daha ayrntl bilgi iin bkz. Schwoebel, The Shadow of the Crescent (zellikle de 6. blm); ayrca bkz. Kenneth Setton'un "The Byzantine Background to the Italian Renaissance"nm (Proceedings of the Ameri' can Philosophical Society 100 [1956], 1-76) son sayfalan. 45 Babinger saray ktphanesini "Mehmed II., derEroberer, und Italien" 128'de ve 136-145'te ele alr. Ayrca bkz. E. Jacobs, "Mehmed II., der Eroberer, seine Beziehungen zut Renaissance und seine Bchersammlung," Oriens 2 (1949), 6-30.)

114

BRNC BLM

Mehmed'in babasnn ok gvendii ve en sevdii vezir olan ikinci vezir Saruca Paa azledildi ve Gelibolu'ya srld. Zaanos Paa da, her ne kadar Mehmed kzn beenip imparatorluk haremine alm olsa da, gzden dt ve kzyla birlikte Balkesir'e srld. Belki orada epey menkul ve gayrimenkul vard. Kendisine vakfedilen bir cami ile ailesinin mezarlar gnmze kadar kalmtr. Zaanos Paa'nm ikinci kz, yeni atanan Sadrazam Mahmud Paa'yla evlendi. O n a bir erkek ocuk, Ali Bey'i dourdu. Ali Bey, mehur bir aileden gelmesine karn, yalnzca Edirne blgesindeki dini faaliyetlere gelir salamasyla tannd. Komnenoslar'la bile balants olan, grkemli bir soyun son yesiydi anlalan. Konstantiniyye'nin dnden sonra, ok sayda eitimli Bizansl Bat'ya, zellikle de talya'ya kamay baard. talyan saraylar bu bilgili mltecilerle doldu. lk bata sevinle karlandlar ama zamanla prestj ilerini ve poplerliklerini, baz istisnalar dnda, epey yitirdiler. ou kendilerini takdir etmeyen Latinler'in arasnda retmenlik yapmaktansa Trk egemenliindeki vatanlarna dnmeyi tercih etti. nk saylar arttka (ki ou be paraszd), bu szde "Homer'in kahramanlarnn ve eski Atinallar'n torunlarna" duyulan sayg, yerini giderek nefrete brakt. Hayatlarn kendilerine kucak aanlarn yardmseverliine borlu olmalarna karn, Bizansl olarak kibirlerinden vazgeemiyorlard. Altklar konfordan yoksun kalnca, giderek ask suratl ve kederli oldular. Artk oradan oraya gidip, st mevkilerdeki insanlara yaltaklanmak zorundaydlar. Ev sahipleri onlardan yeni evlerinin detlerine uyum salamalarn, komik sakallarn kesmelerini ve aptalca caka satmaktan vazgemelerini bekliyordu (Georg Voigt). Dahas, yerel Latince ve talyanca lehesini renmekte tuhaf bir biimde zorlanyorlard. Bu dilleri yalnzca birka iyi renebildi. Yunan edebiyatnn deerli eserlerini okuyabilmek amacyla, Rumca renmek iin ellerinden geleni yapan Latinler, onlarn ounu tembel ve dikkafal insanlar olarak grd. "Ar Bizans kan, hzl akan talyan kanyla uyumuyordu bir trl" (G. Voigt). 4 3 Baz istisnalar da vard elbette. rnein Kardinal Bessarion, oannes Argiropulos, Theodoras Gaza, Konstantinos Laskaris vb. Bu kiiler, talyan niversitelerinde Rumca retmenlii yapan dier Bizansl limlerle birlikte, Yunan kltrnn ve Yunan edebiyatnn klasiklerinin korunmasnda byk rol oynadlar. Mltecilerin ou, zellikle de yoksul Yunanl papazlar (ki aralarnda hatr saylr limler de vard), exemplaria graeca'y kopyalayarak hayatlarn, kt kanaat da olsa srdrmeyi baaryordu. Bu kiilerden bazlar, kitap kopyalamaktan daha nemli iler iin domutu kesinlikle. rnein Aristocu lim oannes Argiropulos, Giritli oannes Rhosos ve Demetrios Sgunopoulos. Bu kiilerin adlar ve srgnde bulunmaktan dolay ikyetleri, kopyaladklar kitaplarn sonunda yer alr. Papa V. Nicolaus ve kuzey talya'daki soylular, zellikle de Mediciler ve Napoli'deki saraylarn soylular, "Erinyes kurbanlarna" (kopyaclardan biri, bir kitabn sonunda kendini byle tanmlamt) ie almaktan dolay sonsuza kadar takdir edilecektir. Pek ok elyazmas zarar grmeden talya'ya gtrld. Kardinal Bes-

43 Babinger, Enea Silvio de' Piccobmini als Papse Pius der Zvetie und sein Zeiltater'in (3 cilt; Berlin, 1856-63) yazar Georg Voigt'ten alnt yapyor.

BAT'DAK YANKILAR

115

sarion, Venedik Cumhuriyeti'ne miras brakt 900 ciltlik ktphanesinin deerini 15 bin duka olarak hesaplamt. A m a bu deerli mirasa pek sayg gsterilmedi. Bizansilar'm ounun geldii Venedik'te bile -yle ki Venedik sonunda Dou ile Bat arasnda doal bir arac, "ikinci bir Bizans" olarak grlmeye balanmt-, kitaplarn sandklarda rmeye terk edildiinden ikyet eden, 1490'lara kadar yazlm yazlara rastlyoruz. Temeli Bessarion'un el yazmalarndan oluan, dnyaca nl San Marco Ktphanesi'nin bu kltrel mirasa hak ettii saygy gstermesi ancak ok sonralar gerekleecekti. 44 Konstantiniyye'nin dnden sonra Bat'ya, zellikle de talya'ya kaan maceraperestlerle paral askerlerin says, limlerinkinden ok daha fazlayd. Bu konudaki en iyi kaynak, saray hazinedarlarnn kaytlardr. Napoli Krall'nn kaytlarnda, yardm ve destek alanlarn listesinde ok tuhaf adlara rastlanr: "Byk Trk'n akrabas", szde Osmanl ehzadesi Davud, Syracuse limannda yakalanm olan, II. Mehmed'in Tunus sefiri, Bizans imparatorunun gerek ya da sahte ktipleri, rnein "misser Dimitri Caleba", Palaiologoslar'dan Manuel ya da "Palaiolo, Grech; gentilhomen de Constantinoble [!]" gibi kiiler, kiilii su gtrr bir saray mensubu ve soylu olan Giovanni Torcello ile erkek kardei Manuel. Her trden ve hayatn her kesiminden gelen bu insanlar, talyan prenslerinin balangta gsterdii yardmseverlikten hemen faydalanmasn bilmiti. Bizansl limler talya'da Yunan kltrn yayarken, Mehmed de talyan danmanlarnn yardmyla Bat dnyas, corafi ve siyasi durumu, yneticileri, inanlar, ekimeleri, sava sanatlar ve ordular hakknda bilgi toplamakla meguld. Fetihten ya nce ya da hemen sonra evresinde bir grup "Latin'i" toplamt. Bu kiiler ona bu konuda seve seve yardm etmeyi nermiti. Gicomo de' Languschi'ye gre (bu konuda sylediklerini daha nce de vermitik) Mehmed talya corafyasn alyordu ve elinde stnde krallklarn ve eyaletlerin yer ald bir Avrupa haritas vard. Hmanist talyan danmanlarnn yardmyla, almalarnda kullanmak zere klasik eserler toplamt. Bu kitaplar, fetihten sonra Konstantiniyye'de bulmu olabilecei kitaplarla birlikte, saraydaki gizemli ktphanenin temelini oluturur. Bu ktphane yzyllarca Batl limlerin hayal gcn atelemitir. Orada antik klasik eserlerin en deerlilerinin, rnein Livy'nin kayp kitaplarnn bulunduunu sanyorlard ama yanlmlard. ou zaman byk glklere ve tehlikelere gs gererek bu saray ktphanesine girmeye alan Avrupal limlerin bu safa ve bazen de dokunakl romantizmleri, bo mitlere ve sylentilere yol amtr. 4 ^ Saraydaki, Fatih'in ktphanesine ait olduu kesin olan el yazmalan eletirel adan incelendiinde, toplanma amalannn ne olduu aka grlr. Klasik

44 Bu lim gnn arka plan hakknda faydal bir zet iin bkz. Steven Runciman, The Last Byzantine Renaissance (Cambridge, 1970). Sz geen yedi kii stne daha ayrntl bilgi iin bkz. Schwoebel, The Shadow of the Crescent (zellikle de 6. blm); ayrca bkz. Kenneth Setton'un "The Byzantine Background to the Italian Renaissance"nn (Proceedings of the Ameri' can Phibsophical Society 100 [1956], 1-76) son sayfalar. 45 Babinger saray ktphanesini "Mehmed II., derEroberer, und Italien" 128'de ve 136-145'te ele alr. Ayrca bkz. E. Jacobs, "Mehmed II., der Eroberer, seine Beziehungen zur Renaissance und seine Bchersammlung," Oriens 2 (1949), 6-30.)

kaynak eserleri gz ard edersek, geri kalanlarn ou Hristiyanlk'tan, Tevrat ve ncil'den vb bahseden dini kitaplardr. Mehmed'in Bat'nn dini olan Hristiyanlk'la ilgilenmi olduu -tamamen pratik nedenlerden dolayyd, hi phesizaktr. Bu alandaki danmanlarnn ou Rum'du muhtemelen. rnein elimizde patrik Gennadios tarafndan 1455-1456'da yazlm olan bir akide kitabnn Trke evirisinin ok sayda nshas ve basks vardr ki, sultann bu kitaptan yararlanm olduu kesindir. Ciriaco de' Pizzicolli fetih ncesi ve sonrasnda sul^ t a n n talyan retmenlerinin en nde geleniydi anlalan. Francesco Filelfo, Mehmed'e yazd rezilce bir mektupta ondan sultann "ktibi" olarak bahseder. Filelfo 11 Mart 1454'te Milano'dan yazd bu mektupta, kaynvalidesi Manfredonia Chyrsoloras ile iki kznn serbest braklmasn ister. Mektup batan sona sultana yaplan tiksindirici yaltaklanmalarla ve akrabalarn kleletirmekle sulad Yahudiler'e ynelik kfrlerle doludur. Oysa sultann Yahudiler konusundaki bu gre katlmad kesindir. 4 ^ Konstantiniyye'nin dnn zellikle talya'da uyandrd derin hayret ve umutsuzluktan sz etmitik. Tehdidi en fazla hisseden lke talya'yd. Bat'nn kaderini tamamen bir kenara atp yalnzca kendi karlarn dnen Venedik, gen Osmanl sultanyla grmelere balayan ilk Avrupal g olmutu. Bu grmeler yle baarl gemiti ki, sultan stanbul'a bir balyoz atanmasna izin vermiti. Bu ihanet yle byk bir fke uyandrd ki, Signoria papaya uzun bir zr mektubu gndererek davranlarnn nedenini aklamaya alt (15 Aralk 1453). Venedik'ten sonra bu konuyla en fazla ilgili talyan devleti olan Cenova, ilk bata bu korkun habere inanmak istemedi. A m a haber ksa sre sonra doruland. ekimelerle ve Napoli'yle yaplan savala zayflam olan, Dou Akdeniz ve Ege'deki topraklarn yitirmekten korkan Cenovallar, Hristiyan lkeler arasnda bar fikrini yaymaya altlar. Ama sonunda akn ve umutsuz bir hale gelince, Karadeniz'de sahip olduklar her eyi bir anlamayla (15 Kasm 1453) Uffizio (sonradan Banco olarak tannacakt) di San Giorgio'ya devretmekten baka are bulamadlar. Giorgio'nun bu zamandaki nemi, East India (Dou Hindistan) irketi'ninkiyle kyaslanmtr hakl olarak. Devlet iinde devlet haline gelmi olan bu dev kredi kuruluu, aresiz kalan Cenovallar'a son umut kaps gibi grnmt. Ama Cenova'nn Astrahan'dan geen, ran ile Hindistan arasndaki en nemli kara ticaret yolunun balca ticaret merkezi olan, Krm'daki Kersonese'de bulunan Kaffa (Trke'de Kefe; imdi Feodosiya), kolay kurtu-

46 Gennadios'un yazd iman ikrarnn ngilizce evirisi iin bkz. ev.: A. Papadakis, "Gennadius II and Mehmed the Conqueror," Byzantion 42 (1972), 88-106. Makalede ayrca Bizans'n slam'a yaklamna ilikin yararl bir kaynaka yer alr. Karlatrmal bir okuma iin bkz. Aurel Decel, "Patrik II. Gennadios Skolarios'un Fatih Sultan Mehmed in Yazd Ortodoks l'tikad-namesinin Trke Metni" Fatih ve stanbul I (1953), 98-116. Filelfo'nun Mehmed'e yazd mektup iin bkz. Schwoebel'in kitabndaki kaynaka, 151, dipnot 13. Mektubun Trke evirisi ve Filelfo'nun at iin (Yunanca metinlerle birlikte) bkz. VI. Mrmrolu, Fatih Sultan Mehmed ve Francesko Filelfo (stanbul, 1956).

BATI'DAKI YANKILAR

117

lamayacakt. 1454 yaznda, elli alt gemiden olutuu sylenen bir Osmanl donanmas Karadeniz'e girip Akkerman'a (talyanca'da Moncastro, Romence'de Cetatea Alba; imdi Belgorod-Dnestrovski) baarsz bir saldrda bulundu. Sivastopol' (Sebastopol; Tatarca'da Aktiar) ald ve sonunda, 11 Temmuz'da Kefe aklarnda belirdi. Osmanllar'm mttefiki olan Krm Han Hac Giray, alt bin atl Tatarla birlikte ebir surlarnn nne geldi. A m a ehri ele geiremedi ve rehinelerle ve 6000 somme'lik, yani 1600 dukalk yllk harala yetinmek zorunda kald. Sonra sultann bir ula gelip 8000 poumf'luk yllk hara talep etti. A m a ulaa bu konuda karar Uffizio di San Giorgio'nun verebilecei sylendi. Ksa sre sonra, her halkrda o yl iinde, Kefe ylda bin duka demeyi kabul etti. Buna karlk Cenovallar Mehmed'den Boazii'nden gemilerle snrl miktarda hububat geirme izni aldlar. Polonya ve Macaristan'dan geen, Kefe'ye giden ulak ve paral askerler tarafndan kullanlan kara yolu, ticari mallarn nakli iin hi uygun deildi. Venedik'ten kr krne nefret eden, condottiere Francesco Sforza'nm ynetimindeki Milano, Konstantiniyye'nin dmesinden hemen sonra Venedik Cumhuriyeti'nin iine dt zor durumu frsat bilip, Brescia blgesini igal etti. Sforza'nm mttefiki Floransa Cumhuriyeti de Venedik ve Napoli'ye kar ayn duygular besliyordu. Aslnda, Floransallar Venedik'in Dou Akdeniz'de urad baarszla ok sevinmiti. Temmuz 1453'te, Milano Dk'nn elisi Nicodemo Tranchedini Floransa'y gittiinde, yle diyecek kadar ileri gitti: "Ben de Venedik'in ilerinin kt gitmesini istiyorum ama bu biimde deil. Hristiyanlk zarar grmemeli. Eminim siz de ayn kandasnz." Napoli'ye gelince: Kral Alfonso 1454 yaznda olduka tmturakl bir aklama yapt. Hristiyanlk'm intikamcs olacan, bir Hal seferini bizzat yneteceini ilan etti. Genelde byle bir iin altndan kalkabilecek bir adam olduu dnlyordu. Aragon'a, Katalonya'ya, Valencia'ya ve Balear Adalar'na (Napoli, Sicilya ve Sardunya'ya kadar) sahipti. Cenovallar'a ait olan Korsika dnda, Bat Akdeniz'in tamamn kontrol ediyordu. Alfonso, Batl prenslerin kendisini rnek alp Trkler'e sava aacan ve kfirleri Avrupa'dan tamamen kovacan umduunu syledi. A m a o hilekr politikac, atp tutmaktan ileri gitmedi. Sakin geen birka aydan sonra, ani bir tehlikeyle kar karya olmadn anlaynca, verdii szleri tutmad. Aragon hkmdarnn asl kaygs, hanedann korumakt. Sonu belirsiz ilere atlarak hanedann geleceini tehlikeye sokmak istemiyordu. Alpler'in kuzeyindeki durum da pek farkl deildi. Bir lke Osmanl mparatorluu'ndan ne kadar uzaksa, Hristiyan dnyasna ynelik tehdidi o oranda az nemsiyordu. Danimarka ve Norve kral I. Christian, Trkler'i ncil'in son faslnda sz geen, denizden kan canavara benzetmi ve bu canavara kar savaacana Tanr akna yemin etmiti. A m a bunlar bo szlerdi! Btn Batl hkmdarlar, Osmanllar'a kar dzenlenecek bir Hal seferine katlmaya hazr olduklarn bildirdiler. A m a hibiri gerekli admlar atmad. skandinav lkelerinden hibir ey beklenemezdi. Fransa kral VII. Charles, Francesco Filelfo'nun kendisine gnderip, bir Hal seferi balatmas arsnda bulunduu mektuba cevap veVmeye bile tenezzl etmedi. ngiltere'yle savamak, ona Dou'daki ortak dmanla savamaktan daha nemli grnyordu. Papalk'm btn Hristiyan

118

BRNC BLM

lkelere yapt arlar sonusuz kald. Hasta ve gncel gelimeler tarafndan hayal krklna uram olan V. Nicolaus'un, bir Hal seferine szlerle destek vermekten baka yapabilecei bir ey yoktu. Hazinesi botu. Ayrca talya'da tekrar barn salanmas her zamankinden de g grnyordu. Oysa bir Hal seferi dzenlenmesi iin bu artt. Papalk elileri Hristiyan lkeleri kendi aralarnda bar yapmaya ve Osmanllar'a kar ortak bir Hal seferi balatmaya ikna etmeye altlar ama bounayd. Ortaa anlayna gre ilk grevi Hristiyan dnyann ortak karlarn savunmak olan mparator III. Friedrich, bir sreliine sanki ciddi bir biimde harekete geecekmi gibi grnd. Bizans mparatorluu'nun ykl ve Palaiologoslar'm hazin sonu onu derinden sarsmt. Bu ekingen, kararsz imparator, nl danman, Siena Piskoposu Enea Silvio Picci'nin (sonradan Papa II. Pius olacakt) etkisiyle, yllardr ilk kez harekete gemeye hazrland. Konstantiniyye'nin dtn haber alnca odasna ekildi, alad ve gnlerce inzivada kald. Dua etti ve insanlarn dnyasndaki belirsizlikler stne dnd. O sralar ona belki de en yakn kii olan Enea Silvio, bunu sonradan imparatorluktaki soylulara dokunakl bir biimde anlatacakt. Son derece zeki ve hezarfen bir adam olan piskopos ve imparatorluk ktibi, imparatoru Hristiyan dnyasnn Trkler'e kar aaca savan ban ekmeye ikna etmek iin elinden geleni yapt. Piccolomini bunu hayatnn amac olarak grr olmutu. Bylece Hristiyan dnyasnn papalk himayesinde birleebileceini umuyordu. "Mehmed imdiden aramzda, bize hkmediyor" diye yazmt Papa V. Nicolaus'a, 12 Temmuz 1453'te: Trkler'in klc imdiden tepemizde asl duruyor. Karadeniz imdiden bize kapand. Eflak imdiden Trkler'in elinde. Srada Macaristan ve ardndan Almanya var. Bu arada biz birbirimizle savayoruz. ngiltere ve Fransa krallar birbiriyle savayor. spanya'ya bar pek gelmiyor. talyan devletleri ise hegemonya iin arpp duruyor. Oysa silahlarmz dinimizin dmanlarna evirsek ok daha iyi olurdu! Sizi bundan daha fazla mutlu edecek bir ey dnemiyorum, Kutsal Peder. Yalnzca birka cmlesini alntladmz bu istek mektubunun yan sra, benzer bir mektup yazan mparator III. Friedrich, imparatorluundaki btn prensleri toplayp, onlar "kurtulu hann" dmanlaryla savatracana sz veriyordu. Bu aklamalardan ok etkilenen V. Nicolaus, iki ay sonra tuhaf bir papalk genelgesi yaymlad. Bu beratta Sultan Mehmed'in Deccal'n ncs olduunu sylyor, onu ncil'in son faslndaki, yedi kafal, yedi tal, on boynuzlu kzl ejderle kyaslyordu. Tpk daha nceki, genel bir Hal seferini ilan eden genelgelerde olduu gibi. Bu kez de Hristiyan dnyasndaki btn prensleri dinlerini btn varlklar ve kanlaryla savunmaya aryor, 1 ubat 1454'ten itibaren Kutsal Sava'a katlacak ya da yerine birini gnderecek herkesin gnahlarndan arnacan vaat ediyordu. Her savann omzunda h a iareti olmalyd. Kilise bu kutsal sefere mali katkda bulunacakt. Papalk hazinesi aidatlardan, bapiskoposluk ve piskoposluklardan, manastrlardan gelen btn gelirin bir ksmn bu ie ayracakt. Kardinallerin ve papalk divanndaki btn resmi grevlilerin gelirlerinin onda biri alnacakt. Hristiyan dnyann her yerinden aar vergisi top-

BAT'DAK YANKILAR

119

lanacak, vermeyenler aforoz edilecekti. Kfirlere silah, cephane ya da yiyecek salayan hainler ar biimde cezalandrlacakt. Hristiyan lkeler birbirleriyle bar yapmal ya da en azndan atekes imzalamahyd. Buna uymayanlar aforozla ya da halklar sz konusu olduunda, dini ayinlerden men edilmeyle tehdit ediliyordu. 4 ? Papann Hristiyan prenslere gnderdii mesaj umulan etkiyi yaratmad. Sk sk sylendii gibi, bu mesajn balca kusuru iin mali ksmn fazla n plana karmasyd. imanllarn czdanlarn tehdit edince, kalplerinin kutsal amatan uzaklamasna yol amt. Mektup oke edici bir kaytszlkla karland. Kutsal Sava'm balamasna ok istekli olan Enea Silvio bile bu genelgeden honut olmamt. Konstantiniyye'nin dnden sonraki aylarn greceli sakinlii, pek ok prensi ve lkeyi, tehlikenin aslnda sandklar kadar acil olmadna inanmaya yneltti. Yalnzca mparator III. Friedrich ile Macaristan tetikte durmay srdrd. Enea Silvio'nun istei zerine papala kar birtakm sorumluluklar stlenmi olan imparator, bu kez eski pasifliine geri dnemedi. Bir keresinde, imparatorun pasiflii karsnda dehete den piskopos, III. Friedrich'in "dnyay oturduu yerden fethetmeyi umduunu" sylemiti. mparator, 1454 ilkbaharnda Regensburg'ta bir toplant dzenleyeceini bildirip, talyan devletlerine ve Burgonya Dk yi Philip'e resmi davetiye gnderdi. Ama toplantya kendisi katlmad. Bahane olarak i ilerindeki sorunlar, Bohemya'daki dinsel kargaay ve Macarlar'n entrikalarn gsterdi. Toplantnn ruhu ve klavuzu, imparatorluk heyetinin banda olan Enea Silvio idi. Soylularn gelmesi epey gecikti. O srada Mehmed'le uzlama grmelerini srdren Venedik elilerinin ge gitmesini salad. Bylece onlar Bavyera snrna ulatnda, toplant bitmiti bile. Burgonya Dk yi Philip, toplantya gelen tek hkmdard. Enea Silvio onun sofuluunu ve ve bitiremedi. Nibolu Sava'nda (1396) ailesinin adma srlen lekeyi temizlemek isteyen Philip, Trkler'e kar dzenlenecek sefere katlmay kabul ediyordu. Ama ordularn bana ya imparatorun ya Macar kralnn ya da bir baka nemli hkmdarn gemesini istiyordu. Bu olmazsa bile, Fransz Charles'm kendisine ynelik saldrgan tavrna karn, olabildiince asker gndereceine sz veriyordu. Enea Silvio, Nisan 1454'te yaplan ve drt hafta sren toplantnn, yi Philip sayesinde tamamen sonusuz kalmadn aklad. Kimse genel bir Hal seferinin gerekliliini ya da aciliyetini sorgulamyordu. Ama bu iin nasl yaplaca konusunda bir anlamaya varlamyordu. Be yllk bir atekesin art koulmas, grmelerde kmaz bir yola girilmesine yol at. talyanlar'n ibirlii yapmas, anakkale Boaz ve Boazii'ni ablukaya alacak bir donanmann gnderilmesi gerektii konusunda herkes hemfikirdi. Kadim ynteme uyularak, tartmalara ikinci bir toplantda devam edilmesine karar verildi. mparator bu toplantnn ayn yln Michaelmas'mda (Eyll sonu), Frankfurt'ta yaplacan bildirdi. 4 ^

47 Papa Nicholas'm genelgesi ve Enea Silvio ile imparatorun arlar zerine ayrntl bilgi iin bkz. Schqoebel, 31 ve 3. 48 Burgonyal Philip'in tavrnn ve rolnn arka plan iin bkz. a.y. 82 ve sonras.

118

BRNC BLM

lkelere yapt arlar sonusuz kald. Hasta ve gncel gelimeler tarafndan hayal krklna uram olan V. Nicolaus'un, bir Hal seferine szlerle destek vermekten baka yapabilecei bir ey yoktu. Hazinesi botu. Ayrca italya'da tekrar barn salanmas her zamankinden de g grnyordu. Oysa bir Hal seferi dzenlenmesi iin bu artt. Papalk elileri Hristiyan lkeleri kendi aralarnda bar yapmaya ve Osmanllar'a kar ortak bir Hal seferi balatmaya ikna etmeye altlar ama bounayd. Ortaa anlayna gre ilk grevi Hristiyan dnyann ortak karlarn savunmak olan mparator III. Friedrich, bir sreliine sanki ciddi bir biimde harekete geecekmi gibi grnd. Bizans mparatorluu'nun ykl ve Palaiologoslar'm hazin sonu onu derinden sarsmt. Bu ekingen, kararsz imparator, nl danman, Siena Piskoposu Enea Silvio Picci'nin (sonradan Papa II. Pius olacakt) etkisiyle, yllardr ilk kez harekete gemeye hazrland. Konstantiniyye'nin dtn haber alnca odasna ekildi, alad ve gnlerce inzivada kald. Dua etti ve insanlarn dnyasndaki belirsizlikler stne dnd. O sralar ona belki de en yakn kii olan Enea Silvio, bunu sonradan imparatorluktaki soylulara dokunakl bir biimde anlatacakt. Son derece zeki ve hezarfen bir adam olan piskopos ve imparatorluk ktibi, imparatoru Hristiyan dnyasnn Trkler'e kar aaca savan ban ekmeye ikna etmek iin elinden geleni yapt. Piccolomini bunu hayatnn amac olarak grr olmutu. Bylece Hristiyan dnyasnn papalk himayesinde birleebileceini umuyordu. "Mehmed imdiden aramzda, bize hkmediyor" diye yazmt Papa V. Nicolaus'a, 12 Temmuz 1453'te: Trkler'in klc imdiden tepemizde asl duruyor. Karadeniz imdiden bize kapand. Eflak imdiden Trkler'in elinde. Srada Macaristan ve ardndan Almanya var. Bu arada biz birbirimizle savayoruz. ngiltere ve Fransa krallar birbiriyle savayor. spanya'ya bar pek gelmiyor. talyan devletleri ise hegemonya iin arpp duruyor. Oysa silahlarmz dinimizin dmanlarna evirsek ok daha iyi olurdu! Sizi bundan daha fazla mutlu edecek bir ey dnemiyorum, Kutsal Peder. Yalnzca birka cmlesini alntladmz bu istek mektubunun yan sra, benzer bir mektup yazan mparator III. Friedrich, imparatorluundaki btn prensleri toplayp, onlar "kurtulu hann" dmanlaryla savatracana sz veriyordu. Bu aklamalardan ok etkilenen V. Nicolaus, iki ay sonra tuhaf bir papalk genelgesi yaymlad. Bu beratta Sultan Mehmed'in Deccal'n ncs olduunu sylyor, onu ncil'in son faslmdaki, yedi kafal, yedi tal, on boynuzlu kzl ejderle kyaslyordu. Tpk daha nceki, genel bir Hal seferini ilan eden genelgelerde olduu gibi. Bu kez de Hristiyan dnyasndaki btn prensleri dinlerini btn varlklar ve kanlaryla savunmaya aryor, 1 ubat 1454'ten itibaren Kutsal Sava'a katlacak ya da yerine birini gnderecek herkesin gnahlarndan arnacan vaat ediyordu. Her savann omzunda ha iareti olmalyd. Kilise bu kutsal sefere mali katkda bulunacakt. Papalk hazinesi aidatlardan, bapiskoposluk ve piskoposluklardan, manastrlardan gelen btn gelirin bir ksmn bu ie ayracakt. Kardinallerin ve papalk divanmdaki btn resmi grevlilerin gelirlerinin onda biri alnacakt. Hristiyan dnyann her yerinden aar vergisi top-

BATI'DAKI YANKILAR

119

laacak, vermeyenler aforoz edilecekti. Kfirlere silah, cephane ya da yiyecek salayan hainler ar biimde cezalandrlacakt. Hristiyan lkeler birbirleriyle bar yapmal ya da en azndan atekes imzalamalyd. Buna uymayanlar aforozla ya da halklar sz konusu olduunda, dini ayinlerden men edilmeyle tehdit ediliyordu. 4 ? Papann Hristiyan prenslere gnderdii mesaj umulan etkiyi yaratmad. Sk sk sylendii gibi, bu mesajn balca kusuru iin mali ksmn fazla n plana karmasyd. manllarn czdanlarn tehdit edince, kalplerinin kutsal amatan uzaklamasna yol amt. Mektup oke edici bir kaytszlkla karland. Kutsal Sava'm balamasna ok istekli olan Enea Silvio bile bu genelgeden honut olmamt. Konstantiniyye'nin dnden sonraki aylarn greceli sakinlii, pek ok prensi ve lkeyi, tehlikenin aslnda sandklar kadar acil olmadna inanmaya yneltti. Yalnzca mparator III. Friedrich ile Macaristan tetikte durmay srdrd. Enea Silvio'nun istei zerine papala kar birtakm sorumluluklar stlenmi olan imparator, bu kez eski pasifliine geri dnemedi. Bir keresinde, imparatorun pasiflii karsnda dehete den piskopos, III. Friedrich'in "dnyay oturduu yerden fethetmeyi umduunu" sylemiti. mparator, 1454 ilkbaharnda Regensburg'ta bir toplant dzenleyeceini bildirip, talyan devletlerine ve Burgonya Dk yi Philip'e resmi davetiye gnderdi. Ama toplantya kendisi katlmad. Bahane olarak i ilerindeki sorunlar, Bohemya'daki dinsel kargaay ve Macarlar'n entrikalarn gsterdi. Toplantnn ruhu ve klavuzu, imparatorluk heyetinin banda olan Enea Silvio idi. Soylularn gelmesi epey gecikti. O srada Mehmed'le uzlama grmelerini srdren Venedik elilerinin ge gitmesini salad. Bylece onlar Bavyera snrna ulatnda, toplant bitmiti bile. Burgonya Dk yi Philip, toplantya gelen tek hkmdard. Enea Silvio onun sofuluunu ve ve bitiremedi. Nibolu Sava'nda (1396) ailesinin adna srlen lekeyi temizlemek isteyen Philip, Trkler'e kar dzenlenecek sefere katlmay kabul ediyordu. Ama ordularn bana ya imparatorun ya Macar kralnn ya da bir baka nemli hkmdarn gemesini istiyordu. Bu olmazsa bile, Fransz CharIes'm kendisine ynelik saldrgan tavrna karn, olabildiince asker gndereceine sz veriyordu. Enea Silvio, Nisan 1454'te yaplan ve drt hafta sren toplantnn, yi Philip sayesinde tamamen sonusuz kalmadn aklad. Kimse genel bir Hal seferinin gerekliliini ya da aciliyetini sorgulamyordu. Ama bu iin nasl yaplaca konusunda bir anlamaya yarlamyordu. Be yllk bir atekesin art koulmas, grmelerde kmaz bir yola girilmesine yol at. talyanlar'n ibirlii yapmas, anakkale Boaz ve Boazii'ni ablukaya alacak bir donanmann gnderilmesi gerektii konusunda herkes hemfikirdi. Kadim ynteme uyularak, tartmalara ikinci bir toplantda devam edilmesine karar verildi. mparator bu toplantnn ayn yln Michaelmas'mda (Eyll sonu), Frankfurt'ta yaplacan bildirdi.4**

47 Papa Nicholas'm genelgesi ve Enea Silvio ile imparatorun arlar zerine ayrntl bilgi iin bkz. Schqoebel, 31 ve 3. 48 Burgonyal Philip'in tavrnn ve rolnn arka plan iin bkz. a.y. 82 ve sonras.

120

BRNC BLM

Pek parlak gemeyen birinci toplantnn sonularndan hayal krklna urayan Enea Silvio, ikincisinden de pek bir ey beklemiyordu. 5 Temmuz 1454 tarihli bir mektupta yle diyordu: Yeni bir toplant yaplacak. Aragon kral, Venedikliler, Cenovallar, Floransallar, Kont Francesco [Sforza] (geri henz Milano Dk olmad), Modern Dk ve hatta Mantova, Montferrat ve Saluzzo markileri tekrar davet edildi. Bakalm talyanlar bu ie ne kadar istekli, greceiz. Fransa, ngiltere, Bohemya, Macaristan, Polonya, Norve ve skoya krallarna, eli gndermeleri iin yazl davet yapld.. Alman prenslerin ve kontlarn ya bizzat gelmeleri ya da temsilci gndermeleri bekleniyor. Btn bunlar hakknda ne dndm, ne beklediimi mi soruyorsun? Hibir ey demesem daha iyi. Umarm tamamen yanlyorumdur. Umarm sahte bir khin olduum ortaya kar... Arzuladm eyin gerekleeceini ummuyorum. yi bir sonu kacan ummuyorum. mparatorluk ktibi yine de kararlatrlan zamanda Frankfurt'a gitti. mparator bu kez de bizzat gelmedi. Siena Piskoposu'nu vekil tayin etti. Bir papalk eli heyeti zamannda geldi ama neredeyse hibir ey yapmad. mparatorluktaki soylulardan ve davet edilmi yabanc hkmdarlardan ou gelmedi. ou temsilci gnderme zahmetine bile girmemiti. Byk bir hayal krkl yaanmt. Sonunda Regensburg toplantsnda alman kararlarn iptal edilmesi ve ilerin olduu gibi braklmas yolunda giriimler yapld. Ama sonra Enea Silvio iki saatlik bir konuma yaparak, Trkler'e kar acilen bir sefer dzenlenmesinin gerekliliini srarla vurgulad ve Friedrich'in verdii szleri tutmaya kararl olduunu bildirdi. Konumasn bitirirken, Aragonlu Alfonso ile Burgonyal Philip'i vd ve imparatorluun gen prenslerinin, bu yal kahramanlar kendilerine rnek almalar gerektiini syledi. Konumasn ikiyzlce alklar eliinde bitirince, bunu frsat bilen Macar temsilciler krallar adna soylulardan, Osmanllar'a kar savamak zere en azndan yardmc kuvvetler gndermelerini talep ettiler. Macar temsilciler, Trkler'in tekrar Macar snrlarna kadar ilerlediini ve eer Macaristan'n yardm arsna karlk verilmezse, Kral Ladislas Posthumus'un Trkler'le her ne pahasna olursa olsun bar imzalamak zorunda kalacan sylediler. mparatorun temsilcileri bu talebi hemen kabul etti ama soylular bu konuda bir karar verilmesini engellemek, en azndan geciktirmek iin ellerinden geleni yaptlar. Macaristan'a 30 bin piyade ve on bin svariden oluma bir destek ordusunun gnderilmesine karar verildi. Ancak buna karlk Macarlar'n savaa ayn gte bir ordu srmeleri art kouluyordu. Eer talyan devletler Dou Akdeniz'e yirmi be kadrgalk bir donanma gnderirse, Osmanllar'n Avrupa'dan kolaylkla kovulacama karar verildi. Ama erken verilmi bir karard bu, Destek kuvvetlerin tehizatlarnn temin edilmesi ya da yola k zamanlarnn belirlenmesi konusunda bir adm atlmadndan, bir k daha pasiflik iinde geti. Herkes bir Hal seferi dzenlenmesinden umudu kesmiti. Papa ile imparatorun yalnzca para toplamakla ilgilendikleri sylentileri yayld. Halklar bu gr benimsedike, kutsal savaa duyulan evk giderek kayboldu. mparator, ubat 1455'de yeni bir toplant dzenlendi. Bu yeni toplant Wi-

BATI'DAKI YANKILAR

121

ener Neustadt'ta yapld. Toplantdaki ruh halinin ne kadar karanlk olduu, bakan seme meselesinde soylularn arasnda kan sama sapan tartmalardan anlalabilir. Bou bouna zaman harcand. Sonunda'asl konuya gelindiinde, Roma'dan Papa V. Nicolaus'un ld (24 Mart 1455) haberi geldi. Toplantdaki herkes aknlktan donup kald. Bir Hal seferi ya da Macaristan'a gnderilecek destek ordusu stne konumaktan vazgeildi. Toplant sona erdirildi. Alnan tek karar, btn nemli konularn gelecek yl halledilmesiydi. 8 Nisan'da, yal spanyol Alfonso Borgia papa seildi ve III. Calixtus adn ald. . 1454 ylnda, Konstantinos'un iki erkek kardei Demetrios ve Thomas tarafndan ynetilen, Dou Bizans'n son kalnts olan Mora'daki durum kayg verici bir hal ald. Despotlar yllk harac demeyi reddedip hemen talya'ya kamaya karar verdi. Ama Arnavut ordular onlara uymay reddetti. Bir isyan patlak verdi. Kardeler, kama planlarndan vazgemek ve sultana harac deyeceklerini sylemek zorunda kaldlar. Bunun zerine Yunanllar arasnda tartma kt. Tartmalar srasnda, Manuel Kantakuzenos, iki Palaiologos'tan uzaklam olan partinin bana geti. Kendini despot ilan etti. Thomas tarafndan Tornese Kalesi'nde (Chlomoutsi, Holumi) hapsedilmi olan iki nfuzlu Yunanl'nn desteini alyordu. Asi Arnavutlarla Yunanllar'm bana geen bu iki Yunanl, Mora'y ele geirme tehdidinde bulundular. ki despotun sonu gelmi gibiydi. Ama Grds kumandan Hasan yardmlarna kotu. Osmanl mparatorluu'ndan, duruma mdahale etmesini istedi. Yal Turahan Bey, Ekim 1454'te isyan kan yere, iki olu ve byk bir orduyla gitti. ki Palaiologos'u artt. kisi de hemen, Trkler'in yannda olmaya hazr olduklarn sylediler. Turahan Bey Arnavutlar' yendikten sonra, despotlara bar ve huzuru korumalarn tenbih ederek kuzeye ekildi. O gider gitmez yeni isyanlar kt. Hatta Mora ehirlerini despotlardan kurtarmak iin bir kumpas dzenlendi. Asiler Hasan'dan yardm istedi; Ama Hasan bu konuya karmay reddetti, nk asiler yllk harac deyebilecek durumda deildi. ki despot ise, hemen bu harac demeyi teklif ettiler. Bunun zerine sultan, 26 Aralk 1454'te stanbul'da Rumca yazlan bir belgeyle, Mora'daki en soylu ailelere dokunulmazlk verdi. Bu belgede, ne onlara ne de mal mlklerine hibir zarar gelmeyeceine ve onun idaresi altnda her zamankinden de iyi yaayacaklarna, "Babasnn ruhu, kuand kl, Mslmanlar'm 124 bin peygamberi ve Kur'an adna" yemin ediyordu. Bu belgede ad geen byk arazi sahipleri, sultana artk despotlara deil, tamamen Osmanl mparatorluu'na bal olmak istediklerini bildirmilerdi. Morali soylularn despotlara srt evirmesinin kanlmaz sonucu olarak, Mora'daki iki kardein mali durumu giderek ktleti. Bylece Palaiologoslar'm oradaki hkimiyeti iyice zayflad. Ksa sre sonra da tamamen sona erecekti. II. Mehmed bunu hibir darbe indirmeden, yalnzca bir yazl emir vermekle yapmt. 4 9

49 II. Mehmed'in Yunanl soylulara verdii gvence iin bkz. Franz Miklosich ve Joseph Mller, Acta et diplomata graeca medii aevi sacra et profara III (Viyana, 1865; yeni basm Darmstadt, 1968), 290.

122

BRNC BLM

Mehmed, 1455 balarnda Bat'ya yeni bir saldr yapmak iin hazrlklara balamt. Geen yl yaplan Srp seferinden tatminkr sonular elde edilememesi, tekrar sava amas iin yeterli bir nedendi. U beyi olarak Gney Srbistan' yneten shakolu sa Bey, sultan sava amaya tevik etmi gibi grnyor. Mehmed her zamanki gibi ordusunu hzla Edirne ovasnda toplayp, bana geti. Ordunun kendisinin altndaki kumandanlar Day Karaca Bey ile Anadolu Beylerbeyi idi. lkbaharda batya doru ilerlemeye balad. Bu kez her zamanki gibi Sofya'dan deil, gneybatda olan Kyustendil'den (Kstendil) geti. skp'n batsmdaki dalarda bulunan Kratova'da sa Bey'in kuvvetleriyle birleti. sa Bey ona dalk Novaberde ehrine h e m e n saldrmasn tavsiye etti. O zamanlar Balkan yarmadasnn i blgesinin en nemli ehri olan Novaberde, Kosova Ovas ile Morava Nehri arasndaki dalk blgede, Pritine'nin on sekiz kilometre kadar gneydousunda bulunur. Yksek bir dan tepesinde (1050 metre), civar vadilerin 300 metre kadar yukarsnda bulunan Novaberde kalesinin kalntlar (Sakson madenciler tarafndan Nyeuberge ve talyanlar tarafndan Novomonte olarak adlandrlr) gnmzde hl grlebilir. Kalesinin dibinde o byk ehir uzanyordu. A m a civardaki madenlerin etrafnda da ok sayda ev vard. Buradaki ana ticaret merkezi Ragusallar'a aitti ama ehirde talyan, zellikle Venedikli tacirler de yayordu. Buraya ok sayda Srp soylusu yerlemiti. ehrin ticaret ilikileri Serez ve Selanik'e, Sofya, Edirne ve stanbul'a, Bat'da ise talya'ya kadar uzanyordu. Ticari faaliyetlerinin younluu sayesinde Novaberde, Gneydou Avrupa lkelerinde olup bitenleri ilk haber alan ehir olurdu. ehir 27 Haziran 1441'de Trkler'e teslim olduktan sonra, Ragusallar burada, Trkler'in idaresinde kalmay srdrm (1441-1444) ama ehrin durumu ktlemeye balamt. George Brankovic, 1444'te topraklarn geri aldktan sonra ehri canlandrmaya alm ama baarl olamamt. sa Bey, bir tabur askerle ehir surlarna sultandan nce varp, ehrin kumandann teslim olmaya ard. Olumsuz cevap alnca, sultan ordunun geri kalanyla birlikte geldi. Kuatma hemen balatld. Krk gn srd. Sonunda surlar, ar top ateiyle yerle bir edildi. 1 Temmuz 1455'te, "ehirlerin Anas" btn altn ve gm madenleriyle birlikte Osmanllar'a teslim oldu. Novaberde'nin grkemli parlts sonsuza kadar snmt. Teslim olma koullarna gre, ehir sakinleri ehirde kalmay srdrebilecekti. A m a sonunda bu hak yalnzca, i gleri vazgeilmez olan madencilere tannd. ehrin ileri gelenleri idam edildi. 320 gen yenierilerin arasna alnd. Bunlarn arasnda Sivricehisarl Mihael Konstantinovic'in oullar ve en nemlisi de, Konstantinos Mihajlovic vard. Mihajlovic sonradan, Lehe yazd Bir Yenierinin Anlar adl kitabyla mehur oldu. Bu kitap, dnemin olaylarn anlatan gvenilir, bir kaynaktr. Yedi yz Novaberdeli kadn orduya verildi. Genelde Sakson kilisesi olarak bilinen St. Nicholas Kilisesi'nin ats skld ve anlar alnd. A m a 1466'ya kadar Saksonlar'n elinde kalmay srdrd. Bu tarihte, bir camiye dntrld. 1467'de h a l k m geri kalan stanbul'a gtrld. Fethedilen ehre yerletirilen Osmanl kolonisi, ehrin gerilemesini engelleyemedi. Bir Osmanl darphanesinin kurulduu Novaberde, IV. Murad devrine kadar nemini korudu. IV. Murad da orada para bastrd. Fethe kadar ylda 120 bin duka kazandran altn ve gm madenleri tkendi.

BATI'DAKI YANKILAR

123

Gnmzde, ehrin o eski neminden ve efsanevi zenginliinden eser kalmamtr.50 Novaberde'nin ele geirilmesinden sonra, Srp destopluunun btn gneybats birka gnde alnd. Fetihlerin ounu, lkeyi yakp ykmak ve yamalamakla grevlendirilen Day Karaca Bey yapt. Osmanl kaynaklarnda ad Novaberde ile birlikte geen Ta Hisar, muhtemelen ya Novaberde'nin kuzeybatsndaki Kamenica ya da Novaberde'nin etrafndaki geni bir blgeye yaylm olan maden ve yerleim merkezlerini koruyan iki kk kaleden, Prizrenac ve Pirlepe'den biridir. Trkler Pritine ve Trepca (Trepe) gibi baz yerlere garnizon yerletirmiti bile. Kosova ovasndaki Prizren (Prizrend) 21 Haziran'da Trkler tarafndan alnd. Novaberde civarndaki ok sayda maden sa Bey tarafndan ele geirildi. Sultan ise, muhtemelen Eyll'de, Kosova zerinden Selanik'e gitti. Orada birka gn kalp atas 1. Murad adna bir adak treni dzenledi. Sonra ilk kez gittii Selanik'ten ayrlp gney Trakya stnden Edirne'ye geri dnd. Edirne'ye sonbaharn balarnda varm olsa gerek. Senenin geri kalann orada geirdi, Balkan Dalar'nda yapt bir tatil dnda. Hristiyan dnyasn koruyan kalelerden biri olarak grlen Novaberde'nin dmesi, Macaristan ve talya'da ok etkisi yaratt. Despot George Brankovic, korkun haberi 21 Haziran'da Macaristan'da, Gyr'deki (Raab, Yamkkale) toplantdayken ald. Hristiyan glerin Trkler'e kar byk bir sefer dzenlemesi yolunda planlarn yapld bu toplantda, Srp prensi on bin svari vermeyi nermiti. Yine bu toplantda, Ortaa'm gerileme dneminin en nde gelen kiilerinden biri olan, belagatli Fransisken Giovanni da Capistrano (1386-1456) Trkler'le mcadeleye ilk kez katlmt. Ksa boylu ve zayf, bir deri bir kemik olan bu kei, papann emriyle Alman topraklarnda yorulmak bilmeden gezindi. Halk onu Tanr'nm bir habercisi olarak deilse de, bir khin ve Hristiyanlk'm en nde gelen simalarndan biri olarak grp hrmet ediyordu. Capistrano bazen Jan Hus taraftarlarna, bazen de Yahudiler'e hakaretler yadryordu. Hemen her gn verdii vaazlar yirmi otuz bin kii dinliyordu. Geri ne sylediini pek anlamyorlard, nk Latince konuuyordu. Minoritler'in yannda kalyor, hastalar ziyaret ediyor, onlara elleriyle ifa veriyor, gecelerini dua ve ibadetle geiriyordu. Vaazlarn dinleyen erkek ve kadnlar genellikle oyun kartlarn ve zarlarn, makyaj malzemelerini, sa taklarn ve dier lks eyalarn pazar meydannda toplayp yakyordu. Bu neredeyse yetmilik adam, Hristiyanlk'm kahraman olmak ve Trkler'e kar bir Hal seferi balatmak iin en uygun kiiydi. Ayrca toplantda George Brankovic'i Katolik kilisesine gemeye ikna etmeye alt ama baaramad. Despot o yana kadar atalarnn dinine sadk kaldn

50 Mihajlovic'in Lehe eseri ve Srpa-Hrvata bir evirisi ii bkz. Djordje Zivanovi, Konstantin Mihailovic d'Ostrovica, Memoires d'un Janissaire ou chronique turque ( = Srpska Akademi' ja Nauka, Spomenilc, no. 107, Belgrad, 1959). Franszca bir zeti 165-166'da yer almaktadr. Novaberde ve oradaki madencilik faaliyetleri zerine ayrntl bilgi iin bkz. Robert Anhegger, Beitrge zur Geschichte des Bergbaus im osmarischen Reich, 3 cilt (stanbul, 1943-45) ve Nicoar Beldiceanu, Les actes des premiers sultans conserves dans les manuscrits tura de la Bibliotheque Natiorale Paris II: Reglements miniers 1390A512 ( = Documents et Recherches VII, ed.: Paul Lemerle; Paris, 1964).

TTrt^-r"- f -n >

124

BRNC BLM

ve halknn onu hep mutsuz da olsa mantkl bir prens olarak grdn, oysa imdi din deitirirse onu yal bir deli olarak greceklerini syledi. Toplantda hayal krklna urayan despot, yardm bulma umuduyla yoluna devam edip Viyana'ya gitti. Ama yalnzca bo vaatler alp, bakenti Semendire'ye dnmek zorunda kald. Hayatnn sonuna yaklayordu. Mehmed, Srbistan'dan Edirne'ye dnnden yalnzca birka gn sonra, yeni bir giriimle ilgilenmeye balad. Bu kez bir deniz seferi dzenleyecekti. Konstantiniyye'nin dnden nceki Osmanl donanmas hakknda elimizde pek gvenilir bilgi yok. Mehmed Bat'nn, zellikle de Venedik ile Cenova'nm deniz gleriyle mcadele etmek ve kazand topraklar gvenceye almak iin byk ve gl bir donanma kurmaya, ancak Bizans bakentini kuatp aldktan sonra karar vermi gibi grnyor. H e m yanda Kritovulos'a h e m de ada Laonicus Khalkokondilas'a gre, sultan, denizlere egemen olmak iin hemen bir sava donanmas kurmaya karar vermiti. Bizans donanmasn m rnek ald, yoksa sava gemilerinin inasna Batllar'n m yardm ettii konusunda henz ortak bir karara varlabilmi deil. Ege ve Karadeniz kylarndaki baz kk Trkmen beyliklerinin (rnein Aydnoullar'nm) ellerinde kk donanmalar bulunduunu, bunlarla Ege Adalar'na ve hatta Yunan anakarasna saldrdklarn, yamalayp dehet satklarn biliyoruz. talyan kaynaklarnda, verdikleri korkun zararlara ilikin ok sayda dehet verici anlat vardr. Bu yzden, yeni donanma Anadolu'dakiler rnek alnarak kurulmu olabilir. Mehmed'in bu dnemde niin Ege Adalar'yla ilgilenmeye baladn, aklamak iin, dnyann bu ksmndaki durumu ksaca anlatmamz gerek. Adalarn ou Venedik'in elindeydi. Ancak buralarda kk, bamsz koloniler bagstermiti. Bunlar neredeyse iki yz boyunca, savaan Frank prenslerinden h e m iyilik hem de ktlk grmelerine karn, varlklarn d dnyann dikkatini ekmeden, bylece rahatsz edilmeden, bamszca srdrebilmilerdi. Bu kk ada devletlerinin en nde gelenleri, Naka Dkl ile Rodos'taki, Grand Master'm ynettii St. Jean valyeleri topluluuydu. Osmanllar Konstantiniyye'yi aldnda, Yal Naka Dk II. Guglielmo yeni baa gemiti. Venedik'in kulu olduundan, Signoria'nn Bizans'n yklndan hemen sonra sultanla imzalad bar anlamasna o da katlmt. Ayrca Mehmed ile zel bir anlama yapmay da baarmt. Bu anlamada takmadalann dk olarak kabul edilmi ve Osmanllarla bar ve uyum iinde geinmeyi kabul etmiti. Dklnde Aziz Markos'un aslanl sancan kullanmasna izin verildi. Tahmin edilecei zere, bu bar ksa srd. Guglielmo ksa sre sonra hara demeye zorland. Sultann taleplerine uymas sayesinde, lene kadar (1463) dkln koruyabildi.. Rodoslular ise politik adan onun kadar akllca davranamad. Kendilerini savunabileceklerinden emindiler. Bu yzden Konstantiniyye'nin dnden sonra hara demeyi reddettiler. Grand Master'm elileri Edirne sarayna ancak 1455'te, pahal hediyelerle gitti. Eit haklara ve karlkl tavizlere dayal bir ticari anlama nerdiler. Bu anlamaya gre St. Jean valyeleri Anadolu'daki Karya ve Likya kylarnda serbeste ticaret yapma hakkna sahip olmalyd. Karlnda Trkler de Rodos'ta ayn hakka sahip olacakt. Osmanl temsilcileri sultann talebi zerine, tpk Sakz, Midilli, Limni ve Gkeada gibi dier Ege Adalar'nn

z g
2 z p

- J J

C O

><

126

BRNC BLM

yan sra Rodoslular'm da yllk hara vermesini isteyince, eliler byle bir karar vermeye yetkili olmadklarn sylediler. Bunun zerine Trkler tehditkrlat. Ya hara vermeyi kabul edersiniz ya da sultann gazabna urarsnz, dediler. A m a bu da ie yaramad. Sonunda tam yetkili bir Trk temsilcisinin, elilerle birlikte Rodos'a gidip Grand, Mas ter'la bizzat grmesine karar verildi. Master Jacques de Milly, Trkler'in taleplerine kulak asmad. Rodos'un papaya ait olduunu, papann ise deil yabanc dinli lkelere, Hristiyan lkelere bile hara vermediini syledi. Rodoslular sayg gstergesi olarak her yl eliler araclyla armaanlar gnderebilir amama eer sultan bununla yerinmezse, kendisi bilirdi. Mehmed hara vermenin reddedilmesini, St. Jean valyeleri'ne sava amak iin bahane olarak kullanmaya karar verdi. n c e Aydn blgesinin ok eskiden beri korsan olarak dehet saan denizcilerini, otuz gemiyle civar adalara saldrtt. Hemen denize alan donanma, yine valyelerin elinde olan Kos'a (stanky) ve Rodos'a saldrarak iki aday da yakp yktktan sonra, ele geirdikleri bol miktarda.esir, sr ve davarla birlikte gizlenme yerlerine geri dnd. Bu arada, Gelibolu'da sultann emriyle 25 adet sra krekli kadrga, 50 adet iki sra krekli kadrga ve 100 kadar tekneden oluma gl bir donanma hazrlanmaktayd. Bu donanma Kapudan- Derya Hamza Bey'in ynetiminde denize ald. Ama Rodos'a deil Midilli'ye gidip, Haziran'm sonlarna doru liman aklarnda demirledi. Prens Domenico Gattilusio'nun ktibi olan tarihi Dukas, efendisinin sultana olan balln gstermek zere, etkileyici armaanlarla birlikte donanmaya gnderildi. Bu armaanlar deerli ipek ve yn giysiler, adann balca rnleri arasndan zenle yaplm bir seme -tayfa iin atlar, 20 kz, 50 ko, 800 litre arap, iki kile mayal ve bir kile mayasz ekmek, 500 kilo peynir ve bol miktarda sebze- ve alt bin gm taler gnderdi. Hediyelerden ve bunlarn ifade ettii tavrdan ok memnun kalan Hamza, iki gn sonra donanmasyla birlikte Sakz'a doru yola kt. Sakzllar'm Osmanllarla aras iyiydi, nk ylda alt bin altn hara veriyorlard. Bu yzden Hamza'y ne hediyelerle ne de saygyla karladlar. A m a bu hata adallara pahalya mal olacakt. Amiral gemisinde Galata'da yaayan ap taciri Francesco Draperio vard. Draperio'nun Osmanl sultanlaryla aras uzun stedir iyiydi. Bu yzden Mehmed'le de iyiydi. Sakzllar'dan kendisine olan 40 bin dukalk ap borlarn alamaynca sultandan yardm istemiti. Draperio'nun hakkn devralan sultan, Hamza'ya gidip paray istemesini emretmiti. Adal eliler, borlar olmadn iddia etti. Adamlar yeterince silahl olmayan amiral, aklllk ederek donanmay Sakz limanndan uzak tutmu, Anadolu sahilinde demirletmiti. Burada balatlan grmeler, Sakzllar'm sultana ya da Cenoval tacire deme yapmay reddetmesiyle ksa srede sona erdi. Hamza askerlerinin bir ksmn adaya indirdi. Askerler ate ve klla civardaki yerleim merkezlerini yakp yktlar. Hamza, Kios (Kastron) ehrini ele geirmeyi baaramad. ehri, bir ksm talyanlar'dan oluan gl bir garnizon koruyordu. Hamza sonunda Sakzllar'm en saygn yurttalarndan ikisini, Draperio konusunu konuarak halletmek zere donanmaya gndermeye ikna etti. Eliler yola ktktan sonra, gemide tuzaa drlp esir edileceklerinden ve rehine olarak kullanlacaklarndan korkarak geri dndler. Ama dn, yolunda bir Trk devriyesine yakalandlar. Onlardan Draperio'nun iddiasna cevap vermeleri istendi.

OSMANLILAR EGE'DE LERLYOR

127

Hamza donanmaya demir aldrp Rodos'a doru yola kt. Ama oraya varr varmaz, o iyi tahkimat edilmi ehri ele geirmek iin byk bir orduya ve yeterli silah donanmna sahip olmas gerektiini anlad. Bouna yolculuk etmi olmamak iin, kk stanky adasna saldrd. Sonra "Rachia" kalesini -Nisiros'un batsndaki ssz ada Rachia deil, stanky'n iindeki Antimachia kalesi olsa gerek- kuatt. ehir sakinleri buraya snmt. Yirmi iki gnlk kuatmadan sonra, baarszl kabul edip gitmek zorunda kald. Donanmas byk kayplar vermiti. Amiral, Gelibolu'ya dnerken Sakz'a urad. Amac Mana'nn -Giustiniani'nin 1346'dan beri sakz tekelini elinde tutan ticaret irketi- Draperio meselesinde uzlamak iin Edirne'ye bir eli gndermesini nermekti. Ama Sakzllar karaya inen Trk grubunu dmanca karlad. kan kavgann sonu trajik oldu. Trkler karaya en yakn kadrgaya doru kat. Bu kadrga amiral gemisiydi. Ama Hamza orada deildi. Trkler gemiye doluunca, gemi yan yatp su ald ve ksa srede iindeki herkesle birlikte batt. Kimse yardm etmeye frsat bulamamt. Korkuya kaplan Sakzllar batan geminin deerinin iki misli tazminat dediler. Ama yine de sultann gazabndan kurtulamadlar. yi huylu, barl bir insan olarak tasvir edilen Hamza, kuzeye doru yola kt. Yine Midilli'ye gitti. Dukas onu mkellef bir ziyafetle arlad. Hamza iki ay sonra Gelibolu'ya dnd. En iyi gemisi artk yoktu. Mehmed, Hamza'nn seferinin ne kadar baarsz getiini renince kplere bindi. Kapudan- derya'y artp ona en ar hakaretleri yadrd. Ona, II. Murad'n saygsn kazanm biri olmasa, kendisini orackta krbalatacan syledi. Mehmed birka gn sonra onu tekrar artt. "Sakzllar o kadrgay nerede batrd?" diye sordu. lk grmede bu konuda suskun kalan Hamza, bu kez geminin nasl battn anlatt. Kendisini susuz karmak iin, zaten geminin sultana deil kendisine ait olduunu, bu yzden sultann deil yalnzca kendisinin zarar grdn syledi. Mehmed bu bahaneden tatmin olmu gibiydi. Ama yine de Hamza'y kapudan- deryalktan azledip, Antalya'ya (Adalia) vali olarak atad. Sonra orada bulunan Francesco Draperio'ya dnd. "Bana krk bin duka borcun var" dedi Mehmed. "Borcunu balyor ama Sakzllar'dan alacan devralyorum. Bana bunun iki misimi deyecekler. Ayrca dktkleri Trk kannn da hesabn verecekler." Draperio minnettarlkla sultann elini pt. Aradan bir saat gemeden, Sakz'a sava ald.^ Bu arada Midilli'de, Osmanl mparatorluu'nu ilgilendiren ciddi gelimeler olmutu. 30 Haziran 1455'te, tam Hamza ynetimindeki Osmanl donanmas denize almak zereyken, I. Dorino Gattilusio lmt. Midilli'nin, zengin ap yatakl Eski Foa'nn (zmir'in kuzeyindeki eski Phocaea'nm civarnda), Taoz'un ve Limni'nin efendisi, byk tehlikelere gs gererek koruduu topraklarn, hayatta kalan en byk olu Domenico'ya brakmt. Domenico, kardei Niccol'yu Limni valiliine atamt. Domenico Gattilusio baa getikten birka haf-

51 Ege'de yaplan bu ve daha sonraki Trk seferlerine ilikin, Batl kaynaklara dayal, daha eski bir ngiliz anlats iin bkz: William Miller, Essays on the Latin Orient (Londra, 1921; yeni basm Amsterdam, 1964), 333 ve sonras.

128

BRNC BLM

ta sonra, tarihi Dukas' hkmdar deiikliini bildirmek ve Midilli iin 3000, Limni iin ise 2325 altn hara demek zere Edirne'ye gndermiti. Dukas scak karland. Sultann elini pmesine izin verildi. Sultanla birlikte le yemei yedi. Ertesi gn Dukas, harac demeye gittiinde, kendisini karlayan yetkili kurnaz bir glmsemeyle, efendisinin salnn nasl olduunu sordu. Dukas efendisinin iyi olduunu, selamlarn gnderdiini syledi. Bunun zerine yetkili eski prensi kast ettiini syledi. Lukas, prensin krk gn nce ld, yerine geen olununsa aslnda prenslii alt yldr ynettii, bu sre iinde defalarca Edirne'ye gelip sultana sayglarn ve iyi dileklerini sunduu cevabn verdi. Bunun zerine yetkili, Sultan Mehmed'den onay almadan kimsenin Midilli Lordu olamayacan syledi. "Haydi git" dedi yetkili kabaca, "git de efendinle gel! Gelmezse bana neler geleceini o ok iyi bilir." Dukas hemen Midilli'ye gidip yanna Domenico Gattilusio'yu ve ok sayda Frank ve Rhomaea soylusunu alarak Edirne'ye golabildiince abuk geri dnd. Ama Gattilusio sultan orada bulamad. Trakya'da sk sk beliren korkun veba salgnlarndan biri, sultann Edirne'den ayrlp temiz haval Balkan Dalar'na gitmesine yol amt. Onu Filibe'de aradlar ama bulamadlar. Sonunda zladi'de buldular. Yannda sadrazam Mahmud Paa vard. Mehmed, prensin elini pmesine izin verdi ama onunla bizzat grmeyi reddetti. Mahmud'la grmesini emretti. Mahmud ve yanndaki dier yksek mevkili kiiler, pahal armaanlar aldlar. Ama efendisi adna konuan Mahmud yine de, kaygl prense ar taleplerde bulundu. nce Taoz Adas'n brakmasn istedi. Prens bunu kabul etmek zorunda kald. Ertesi gn Mahmud, Midilli Adas'nm haracnn iki misline kmasn istedi. Bunun zerine prens, bu kadar para toplayamayacam, Osmanllarn aday almasnn daha iyi olacan syledi. Uzun ve sk bir pazarlktan sonra -Dukas bu heyecanl pazarl btn ayrntlaryla anlatr-, Midilli'nin yllk haracnn bin altndan drt bin altna karlmasna karar verildi. Prens ayrca adann karsndaki Anadolu sahilini Katalan korsanlardan korumay ve orada zarar gren her Trk iin tazminat demeyi de kabul etti. Yeni anlama yapldktan sonra prense muhteem bir ilemeli kaftan, yanndakilere de gml giysiler armaan edildi. Sonra hemen adaya geri dnp, Dukas'm anlattna gre, Tanr'ya o "canavarn" elinden en azndan bu kez sa salim kurtulabildikleri iin dua ettiler. Bu arada, 1455 yaz ortasnda, onar adet sra krekli kadrga ve iki sra krekli kadrgadan oluma kk bir filo, Yunus'un ynetiminde yola kmaya hazrlanmt. Yunus ksa sre sonra Hamza'nm yerine geip Gelibolu derya beyi ve kumandan olacakt. Bu adamn ilgin bir kariyer gemii vard. Bu spanyol ya da Katalan, Osmanl mparatorluu'nda almaya baladktan sonra, sra d gzelliiyle Mehmed'in ilgisini ekmiti. Hzla derya beyliine ykselmesini, gemicilik becerisinden ok fiziksel gzelliine borluydu anlalan. Filosu Troya aklarnda frtnaya yakaland. Yirmi gemiden yedisi batt. Yunus'u ve gemisini, hemerisi olan bir spanyol dmenci kurtard. Gemiyi frtnadan karp, Sakz aklarnda demirletti. Dier on iki gemi ise Midilli limanna snd. Yedi gemisi batm olan derya beyi, Sakz'a saldrmaktan vazgeerek, bir Midilli devriye gemisine saldrmakla yetindi. Sultanla grmeye giden aabeyinin yerine gemi olan Niccol Gattilusio, bu gemiyi Katalan korsanlarn yerini tespit etmek iin

OSMANLILAR EGE'DE LERLYOR

129

gndermiti. Yani aslnda Osmanllar'm hizmetindeydi. Gemide Domenico'nun kaynanas olan, Sakz'dan gelmi zengin bir Yunanl kadn vard. Yunus gemiyi Midilli limanna kadar kovaladktan sonra, bir sava ganimeti olarak kendisine teslim edilmesini talep etti. Midillililer'i, bunu reddederlerse Mehmed'in gazabna uramakla tehdit etti. Sonra Anadolu kysna giderek, 31 Ekim'de Yeni Foa'ya saldrd. ok sayda zengin Cenoval tccar ve ap tacirinin maln mlkn yamaladktan sonra, onlar esir alarak gemiye bindirdi. Halkn geri kalann da vergiye balad. Ayrca en gzel 100 olan ve kz, sultana armaan etmek zere seti. O zengin ehirde iki hafta kalp, bir Trk garnizonu yerletirdikten sonra, Kasm sonlarna doru Gelibolu'ya dnd. Sultan, Sakz seferinin baarsz gemesine ok kzd ama Yunus Paa'nm Edirne'de kendisine bizzat verdii armaan alnca yatt. Domenico, zladi'den dnnce, talihsiz Dukas' tekrar Osmanl mparatorluu'na gnderdi. Dukas'n grevi, Yunus Paa'nm yaptklarn nazike ikyet etmekti. Ama grevini baarabildii sylenemez. Sultann emri zerine Dukas ile gren yeni kapudan- derya, ona efendisinin hemen on bin duka vermezse saldrya urayacan syledi. Bu arada Mehmed, dkn elinde olan Eski Foa'nn alnmasn emretti. Bu emir hemen yerine getirildi. ehrin alndn duyunca (24 Aralk 1455'te), o zamana kadar alkoyduu Dukas', daha fazla talepte bulunmadan adasna geri gnderdi. Bylece Ege'deki Frank topraklar giderek azald. Saldrmaya bile gerek yoktu. Tehdit etmek yeterliydi. Dukas'n efendisine grevinin baarszlkla sonulandn bildirmesinden ksa sre sonra, Franklar'm Dou Akdeniz'de ellerinde bulundurduu bir baka blgenin stnde kara bulutlar toplanmaya balad. Frtna 1456 Ocak'mda koptu. Mehmed bu kez dikkatini Gattilusiolar'm daha gen bir koluna, Ege'deki Enez'in yz yllk hkmdarlarna evirmiti. Enez, Maritsa (Meri) halicinin (o zamanlar hl gemiler girebiliyordu) dousundaki zengin bir liman kentiydi. Ayrca burada ylda 300 bin gm gelir getiren, son derece krl bir tuz endstrisi vard. Ailenin elinde ayrca Samothraki (Semadirek) ve Gkeada vard (II. Mehmed bu aday onlara 1453'te, yllk 1200 altn hara karlnda vermiti). Enez lor-, du ve I. Dorno'nun kardei olan Palamede Gattilusio 1455'te lmt. En byk olu Giorgio da 1449'da lnce, Plamede'nin topraklar kk olu II. Dorino'ya ve Giorgio'nun dul ei ile ocuklarna kalmt. Giorgio salnda babasnn btn topraklarn alm, yalnzca Midilli'deki baz mlkler, vaat edildii gibi II. Dorino'ya verilmiti. Giorgio'nun lmnden sonra, topraklarnn bir ksm dul ei ile ocuklarna gemiti. Ama II. Dorino bu haklar reddedip btn topraklara el koyunca, iki taraf arasnda iddetli atmalar bagsterdi. Dul kadn, ii sultana gtrmeden, enitesiyle uzlaarak halletmek istedi. Ama bu abas boa knca, amcasn Osmanl Imparatorluu'na gnderdi. Gnderdii eli, II. Dorino'yu olabilecek en kt biimde tasvir etti. Onun italyanlarla ibirlii yapan bir hain olduunu, Enez'deki garnizonu silahlandrdn ve glendirdiini, asker topladn, Osmanl egemenliinden tamamen kurtulmak amacnda olduunu syledi. II. Mehmed zaten uzun sredir Enez'i ele geirmek iin bir bahane aryordu. Trk topraklarna komuluu ve zenginliiyle, ekici bir lokmayd Enez.

i'T-TO'-.-r^

f.-

130

BRNC BLM

Dahas, ipsala ve Ferrai'deki (Ferecik) Trk kaddar, sultana Dorino'yu ikyet etmi, onu Trkler'e kar keyfi davranmakla ve Mslmanlr'dan ok kfirlere tuz satmakla sulamlard. 'Sultan harekete gemek iin geerli nedenlere sahipti. 24 Ocak 1456'da, Enez'e doru karadan yola kt. Trakya ovasnda sert bir k hkm sryordu. Ayn zamanda Yunus Paa on kadrgalk bir filoyla Enez'e gidip liman ablukaya ald. II. Dorino ehirde deil, Semadirek Ada( s'ndayd. O sert k babasnn saraynda geirmeyi planlyordu. Enez ile sakinleri, kaderleriyle babaa kalmt. psala'daki sultana bir eli heyeti gnderdiler. Sakinlerine zarar gelmemesi kouluyla ehri teslim edeceklerini sylediler, i Sultan elileri scak karlad, isteklerini kabul ettiini syledi. Sonra sadi razam Mahmud Paa'y, ehri ele geirmesi iin gnderdi. Sultan ertesi gn biz! zat ehre girdi. Dorino'nun saraynda ve hizmetkrlarnn evlerinde (onlar da eI hir dndayd) bulduu btn altn, gm ve deerli mallara el koydu. gn ! j .' sonra, yanna en gzel 150 Enezli ocuu alarak, k sarayna ekildi. ehre su! ba olarak Murad adl biri atand. Yunus Paa'ya ise Gkeada ile Semadirek'i : ele geirmesi emredildi. i Kapudan- derya Gkeada'da karaya indikten sonra, kendisine sadk olan 'I '' Kritovulos'u artt ve onu tutuklanan John Lascaris Rhyndacenos'un yerine 1 j vali yapt. Rhyndacenos nceden II. Dorino'nun adadaki temsilcisiydi. Ayn zaI \ manda, Dorino'yu gzaltna almak iin Semadirek'e bir gemi gnderildi. Kapu dan- deryaya gvenmeyen prens, Osmanl mparatorluu'na kendi bana gite , meyi yeledi. nden kzn, armaanlarla birlikte gnderdikten sonra kendisi gitti. Sultan ilk bata her iki aday da geri vermeye sz verdi. Ama sonra, Yunus ' 1 Paa'nm dkn kullarnn honutsuzluundan sz etmesi zerine, fikrini deitil!1 rip ona denizden uzaktaki, Makedonya'daki Zihne'yi verdi. Dorino ksa sre sonM ra buradaki hayat katlanlmaz buldu. Trk "eref muhafzlar"yla tarttktan 1 ' sonra, onlar ldrtp Hristiyan dnyasna kat. nce Midilli'ye, ardndan ' Naka'ya yerleti. Yeeniyle, mteveffa Dk II. Gicomo'nun kz Elisabetta Crispo'yla evlenip, hayatnn sonuna kadar orada kald. 1 Osmanl mparatorluu hi savamadan Gkeada'y, Semadirek'i ve Enez'i | ele geirmiti. Bu olaylardan etkilenen Limnililer, aabeyi Domenico'nun vekili N j1 | olarak aday istedii gibi yneten otokratik Niccol Gattilusio'yu sultana gizlice ikyet ettiler. Daha da ileri giderek, Mehmed'den adaya bir ynetici atamasn J< istediler. Sultan bunu frsat bilerek, Limni'ye Hadm smail Paa'y -bu arada gzden dm olan Yunus Paa'nm yerine gemiti-, Osmanl valisi olarak Kapuf! | dan- Derya Hamza'nn yerini almas iin gnderdi. smail Paa'nn adaya var| ndan nce, ada sakinleriyle Domenico Gattilusio tarafndan Midilli'den gnJ derilen, Giovanni Fontana ile Spineta Colomboto ynetimindeki denizciler araII snda sava kmt. Denizcilerden bir ksm ldrlm, geri kalanysa tutsak ' 11 edilmiti. Mays 1456'da, grevini tamamlar tamamlamaz Gelibolu'ya geri dnen 1 1 smail, bu krk Midillili'yi efendisine armaan olarak yannda getirdi. Austos'ta, i j ' yllk harac vermek zere Edirne'ye giden Dukas, bu esirlerin serbest braklma, I sm salamaya alt. Ama abalar bounayd. Srbistan'dan yeni dnm olan ! Mehmed, idam edilmelerini istiyordu. Tam daraacma gtrlrlerken, MehI med fikir deitirip canlarn balamaya ve onlar kle olarak satmaya karar ! , verdi. Sattan elde edilen bin altn florini ise kendine ayrd. i1' fi
1; 1

'

BELGRAD KUATMASI

131

Sultan Nisan'dan beri Srbistan ile Macaristan'a kar byk apl bir saldr dzenlemekle megul olmasa, Gattilusio konusunun bu biimde zlmesinden tatmin olmazd muhtemelen. Mora despotlaryla Ege Adalar hkimlerinin pe pee boyun emesi, Cenova'nn tamamen gsz olmas ve Signoria'nrn Osmanl mparatorluu'yla arasn ho tutmaya aka istekli olmas, Bat'dan bir deniz saldrs gelmesi olasln ortadan kaldrmt. Artk tek ciddi tehdit kuzeydeydi. Janos Hunyadi yaad srece, kuzey komularnn Osmanl mparatorluu'yla yaptklar anlamalara sadk kalmalarnn gvencesi olamazd. 1454 ve 1455 seferlerinden sonra, Srbistan siyasi bamszln yitirmi, bunu yalnzca grnte korur olmutu. Mehmed bu grne de tamamen son vermek iin kolayca bir bahane bulabilirdi. Geriye Badan kalyordu. Bodan Prensi III. Petru Aaron'dan, yllk iki bin altn hara istenmiti. Ancak bu talep yle aalayc bir biimde yaplmt ki, prens sultann teklifini kabul etmeden nce evresindeki soylulara danma ihtiyac duymutu. Eyll 1455'te onlarn da rzasn alnca, ksa sre sonra Mihail'i eli olarak Sultan Mehmed'e gnderdi. Mihail, sultan Balkan Dalar'ndaki zladi'de buldu. Belirli bir miktar yllk hara karlnda Bodan'm bamszln garantileyen, Slavca yazlm bir anlama 5 Kasm'da Saruhanbeyli'de (Saranovo ya da Saranbei; gnmzde [Tatar] Pazarck civarndaki Septemvri) imzaland. Anlamann metni yleydi: Yce hkmdar, byk Emir Sultan Mehmed Bey'den soylu, bilge ve saygdeer Mavrovlachia Voyvodas ve Lordu loan Petru'ya. Majesteleri, sizi dosta selamlyoruz. Elinizi, soylu Mihail'i gnderdiniz. Efendimiz, Mihail'in syledii her eyi dinledi. Eer Efendimize ylda iki bin duka altn tutarnda hara [kelle vergisi] demeyi kabul ederseniz, mutlak bar olacaktr. Size aylk gecikme sresi tanyorum. Eer bu sre iinde vergiyi derseniz, Efendimiz'le aranzda mutlak bar hkm srecektir. A m a demezseniz, [ne olacan] biliyorsunuz. Allah sizi mutlu klsn! Ekim'in bei, Saruhanbeyli! Bodan prenslii, bu belgeyle birlikte, bamszln iki bin altn hara karlnda, grnte satn alm oluyordu. Aslnda, zayf bir prens olan 111. Petru Aaron'un, Trkler bu haratan tatmin olduklar srece memnun olmas gerekirdi. Mehmed, Haziran 1456'da, Yeni Derbend'deki (yoksa Rudnik'teki mi?) ordughndan, yine III. Petru Aaron'a ikinci bir mektup yazd. Trke olan bu mektupta, Bodan ile yakn zamanda imzalanan bar anlamasnn sonucunda, Akkermanl tacirlere Osmanl Imparatorluu'nda serbeste ticaret yapma hakk tanyor, bylece aradaki dmanla son vermi oluyordu.^

52 Sultann Petru'ya gnderdii ferman, Friedrich Kraelitz tarafndan tpk basmlar ve ksaltlm evirileri yaymlanm iki dzine belgenin en eskisidir, "Osmanische Urkunden in trkischer Sprache aus der zweiten Halfte des 15. Jahrhunderts," Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften in Wien, philos.'hist. Klasse, 197 (1921). Bir nceki sonbaharda imzalanan Slav-

132

BRNC BLM

Mehmed'in Rumeli'nin kuzeydou snrndan kayglanmas iin hibir neden yoktu. Eflak dmanlk belirtisi gstermiyordu. Zaten silahl kuvvetleri de zayft. Tek ciddi hasmn Macaristan olduu ortadayd. Bu yzden sultan 1456 yaznda, Konstantiniyye'nin fethinden sonraki ilk byk seferini Macaristan'a kar dzenledi. Atlmas gereken ilk admn Srbistan'a tamamen boyun edirmek olduu akt. Kuzeybatnn daha ilerisinde yaplacak operasyonlar iin, yalnzca Srbistan gvenli bir s olarak kullanlabilirdi. Ayrca Mehmed, tpk babas gibi, Tuna zerindeki Macar kalesi Belgrad'n [Resim XIV] ele geirilmesini art olarak gryordu. Belgrad' ele geirirse Macaristan' iki ayda dize getireceini, byleceBuda'da rahata akam yemei yiyebileceini syledii sylenir. Srp-Macar seferinin hazrlklar k boyunca srd. Bu hazrlklarn gizli tutulmasna byk zen gsterildi ama haber yine de Bat'ya ulat. Sultann ordular imparatorluun her tarafndan gelip, stanbul ile Edirne arasndaki ovalarda topland. Rakamlar her zamanki gibi birbirini tutmuyor. Trk kuvvetlerinin toplam gcne ilikin rakamlar, 150-400 bin arasnda deiiyor. Hepsi de Batl kaynaklar tarafndan verilen bu rakamlar olduka abartldr phesiz. Ancak ksmen de olsa grg tanklarna dayal rakamlardr. Tanklara gre, Osmanl ordusunda en az 150 bin sekin ve tam donanml asker vard. Ancak bylesine byk bir ordunun hem hareket ettirilip hem de btn ihtiyalarnn karlanabildii son derece phelidir. Tpk Konstantiniyye kuatmasnda olduu gibi, Batllar bu kez de Trkler'in gcn olduka abartmtr. Byle abartmalar genellikle, sonu zafer de olsa yenilgi de, ie yaryordu. Mehmed, Belgrad kalesini hem karadan hem de Tuna'dan kuatmay planlyordu. Sylenene gre 200 hafif gemiden oluacak (ama bu rakam yalnzca 60 da olabilir) bir donanma yaplmasn emretti. Bu donanma Tuna boyunca ilerleyip, Vidin'e gitti. Byk gemiler, ar kuatma toplarn tayacakt. Sultan Orta Srbistan'da, Morava'daki Alacahisar'da bir dkmhane kurdurdu. Burada, yabanc ustalar tarafndan toplar yaptrld. Bu esnada (1456'da), Nurembergli bir tfeki olan Jrg adl biri, "Bosna Dk Stjepan'n" hizmetinde almaya arld. Sonradan Mehmed'in emrinde almaya balayan Jrg, Mehmed'in hayatn N ksa, basit cmlelerle yazd. O yllarda ok sayda top yapmcs, zellikle de Almanlar, vatanlarndan ayrlp i bulmak iin Gneydou Avrupa'ya gitmiti.^ 3 Haziran 1456'da, John Thurocz'un deyimiyle iler kzmaya balarken, Osmanllar gneyden akn akn Belgrad'a doru ilerlemeye balad. K ile ilkbahar Edirne'de geirmi olan sultan (yapt ksa Enez seferi dnda), 9 Temmuz'da Srp topraklarndayd. Hibir yerde direnile karlamad. 13 Temmuz Pazar gn, imparatorluk adrn Belgrad kalesine bakan bir tepeye kurdurdu. Etrafnda yenierilerinin adrlar gz alabildiine uzanyordu. Salam surlar ve kaleleriyle son derece beenilen o kale, dnemin talyanlar'n pek etkilememiti. Bun-

ca belge iin bkz. Mihail Gubolu, Pakografia i diplomatica turco-osmana studiu i album (Bkre, 1958), 131 (2. belge). 53 Jrg'n hayat hakknda ksaca bilgilenmek iin bkz. A. Vasiliev, "Jrg of Nuremberg. A Writer Contemporary with the Fall of Constantinople," Byzantion 10 (1935), 205-209.

BELGRAD KUATMASI

133

lardan biri o kalenin "talya'daki kalelerden daha iyi olmadn" sylemiti. Ayn sonuna doru, kuatma toplar (300 taneydiler ve aralarnda 27 dev top ile yedi havan topu vard) mevzilendirildi. Pietro Ranzano'ya gre, byk toplar Trkler ve hatta Mslmanlar tarafndan deil, Almanlar, Macarlar, Bosnallar ve Dalmayallar tarafndan kullanlyordu, kuatma makineleri ise Italyanlar'la Almanlar'a emanet edilmiti. Btn bu sava makineleri Batllar tarafndan yaplmt phesiz. zellikle Kuzey talyan teknisyenler bu ite byk pay sahibiydi mutlaka. Yalnzca Bat'da icat edilip denenmi olan mancnk gibi aletler, Batl mhendislerin yardm olmadan kullanlamazd. Mehmed, Macarlar'n kuatlm ehre deniz yoluyla girmesini engellemek iin, Tuna'nn Belgrad kalesinin hemen yukarsndaki ya da Sava ile birletii yerdeki ksmn, birbirlerine zincirlenmi bir dizi gemiyle kapatt. Gerekten de Janos Hunyadi" tam da bu amala, silahl adamlarla dolu 40 mavna bulmay baarmt. Bu konuda da rakamlar birbirine uymuyor. Kk Macar filosunun gc 40 ile 200 gemi arasnda tahmin ediliyor. Ama bu filoda ie yarar en fazla 40 gemi vard muhtemelen. Macarlar, Belgrad kuatmasna kar yeterli hazrlklar yapmam, ileri ok ardan almt. Kral Ladislas, Trkler'in yaklatn haber alnca bir av seferini bahane ederek geceyars Buda'dan ayrlp Viyana'ya kamt. Macar soylular da hayatlarn tehlikeye atmak istemiyordu. Baronlar askerleriyle birlikte Hunyadi'nin yardmna ancak Belgrad'dan gelen top seslerini duymaya balaynca kotu. Hunyadi tek umutlaryd. Bunun dnda, Bat'daki hi kimse kln bile kprdatmad. Temmuz 1456'da, Belgrad'dan umut kesilmiken, Papa III. Calixtus, elisi araclyla bir bildirge yaymlayarak, kadim dmanlarna kar savaan herkesin gnahlarndan arnacan bildirdi. Sultan, sava hazrlklarn neredeyse benzeri grlmemi bir biimde gizli tutmakla, hasmlarna kar byk bir avantaj kazanmt. Telafisi mmkn olmayan bir durumdu bu. Deve ve dier yk hayvanlar usuz bucaksz kafileler halinde Belgrad'a muazzam miktarda kuatma tehizat, cephane ve yiyecek tarken, Hunyadi 60 bin askerlik bir ordu toplamt. Ama bu orduda doru drst silahlanm askerlerin says ok azd. ounluu gnlllerden, iftilerden, yitirecek bir eyi olmayan yoksul kasaballardan, dilencilik yapan Katolik keilerden, mnzevilerden ve her snftan maceraperestten oluuyordu. ou ya silahszd ya da yalnzca kllar vard. Pek ou yalnzca sopalarla, deneklerle ve sapanlarla silahlanmt. Aralarnda ok az atl vard. Cesur ve Hal ruhuyla evke gelmi olmalarn, byk lde Giovanni da apistrano'ya borluydular. Orduya kendisi gibi dnen birka dost Minorit'le katlm olan Capistrano, Janos Hunyadi ve papa elisi Juan de Carvajal ile birlikte, Hal ordusunun ruhunu tekil etmiti -Enea Silvio onlara " John'lar" der-. Temmuz balarnda, Hunyadi her eit adamdan oluma ordusuyla birlikte yaklarken, kuatma balamt bile. Kale yz top tarafndan gece gndz topa tutuluyordu. Trk svarileri civar yakp ykyor, ordughta kullanlabilecek her eyi alyordu. Capistrano'yla birlikte gelmi bir kei olan Giovanni da Tagliacozzo, Belgrad kuatmasnn her aamasn anlatmtr, tpk bir baka Katolik keii olan Niccol da Fara gibi. Tagliacozzo, dev kayalarn surlara ve ehrin iine frlatln son derece canl bir biimde tasvir eder. Aslnda ok az kii hayatn kaybetmiti. Kuatlanlar, en azndan gndz vakti, gzcler sayesinde kayalar-

n(r'w f-n-

-v v

134

BRNC BLM

dan kaabiliyordu. Bir kayann yaklat grlnce, gzc kulelerinden birindeki bir an almyordu. Bunun zerine herkes oradan kayordu. Bylece kaya yere dtnde ok az hasar veriyordu. Belgrad iki hafta boyunca bombardman edildikten sonra, kk Macar filosu Tuna'da belirdi. Filonun grevi kaleye giden yolu aarak, ordunun gemesini salamakt. lerlemenin tek yolu, Trk gemilerinin oluturduu hatt yarmakt. Krk kk gemiyle bir byk gemi, deneyimli savalarla birlikte Tuna'nm aasna gnderildi. Hunyadi, Trkler'in besin ve tehizat almasn ve geri ekilmesini nlemek iin, svarilerinin bir ksmyla birlikte nehir kylarna yerleti. Capistrano ise savalar cesaretlendirdi. 13 Temmuz 1456 gecesi, Macar filosu saldrmaya hazrland. Karadan ve denizden kuatlan Trkler, umutsuzca direndi. Be saat sren kanl bir savatan sonra -Tuna nehrinin kilometrelerce kana buland sylenir- Macarlar hatt yarp Trk gemilerini datmay baard. Mkemmel ve mutlak bir zaferdi bu. Osmanl kadrgas, tayfalaryla birlikte batrld. Drt kadrgaysa, btn tehizatiyla birlikte galiplerin eline geti. Geri kalan gemilerse (tayfalarnn ou lm ya da can ekiiyordu) kat. Sultan gemilerin dmann eline gemesini nlemek iin, yaklmalarn emretti. 500'den fazla Trk'n boularak ld sylenir. Bu sava, Viyana'nn koruyucusu Belgrad'n kaderini belirledi. Hunyadi eline geen frsat deerlendirip, en iyi askerleriyle birlikte kaleye girdi. Oysa kaleye artk kaybedilmi gzyle baklyordu. Capistrano da onu takip edip, ateli konumalaryla kuatlanlar cesaretlendirdi. Neredeyse tamamen yklm olan surlar hzla onarld ve elde bulunan toplar uygun noktalara yerletirildi. Tuna'daki yenilgiyle ileden kan Mehmed, intikam arzusuyla yanp tutuuyordu. ehrin surlarndan ve kulelerinden ayakta kalanlar aralksz top ateine tuttu. Sultan askerlerini bizzat surlarn nnde toplad. Amac btn gleriyle saldrmakt. Trkler pek ok noktada d surlardaki gediklerden geti ama her seferinde geri pskrtldler. Sonunda Hristiyanlar bu ta ynlarndan ekilip, kaleyi savunmakta odaklanmaya karar verdi. Yenieriler d surlara Trk bayraklar dikti. Tuna savandan yedi gn sonra, 21 Temmuz gnnn ikindisinde, sultan son bir saldr balatt. Yenieriler ehrin i kprsne hcum etti ama orada toplanm Hallar' datmay baaramadlar. Daha ilk hcumda, kuatma ordusunun kumandan olan Rumeli beylerbeyi Day Karaca Bey, bir top gllesiyle parampara oldu. Kanl sava btn gece srd. afaa doru yenieriler surlara pek ok yerden trmanp kaleye girmeyi baard. Hunyadi adamlarn bilerek surlardan ekip gizlemiti. Ganimet peinde koan yenieriler bo sokaklara dalnca, Hunyadi bir iaret vererek adamlarn dmana saldrtt. Bu taktik baarl oldu. Yenierilerin zafer lklar, anszn Macarlar'n sava lklar tarafndan bastrld. Trkler toplanmaya frsat bulamadan, kk gruplar halinde kuatlp ldrld. ok az ana kapdan geip kprye ulaabildi ama onlar daha da korkun bir tuzak bekliyordu. Yenierilerin kk gruplar halinde ilerlediini gren ve onlara kar koyabileceinden phe duyan Hunyadi, belki de Capistrano'nun tavsiyesiyle, umutsuzca bir areye bavurmutu. Gece vakti adamlarna, al rp demetleri toplayp bunlar kkrde batrmalarn emretmiti. Bu al rp demetleri sabahleyin tututurulup, surlarn altndaki hendeklerde kurulmu olan yenieri ordughna atld. Bunun etkisi korkun oldu. Hendeklerdekiler yana-

BELGRAD KUATMASI

135

rak ld. Kamaya alanlar bile tututu. ok az kii kap kuatma toplarnn ardna snabildi. Hristiyanlar'n sevin lklar, yaral ve yanm Osmanllar'm korkun lklarna karyordu. Hendekler yanm, korkun cesetlerle doluydu. Bu arpmada yalnzca altm Hristiyan'n hayatn kaybettii sylenir. Savan seyrinin deiebileceinden korkan Hunyadi, glerinin tamamn kullanmak istemiyordu. Ama Hristiyanlar' dizginleyemiyordu. Hele Capistrano onlar ateledikten sonra, bu olanaksz hale gelmiti. leye doru bin kiilik bir grubun bana geen Minoritler, dman kuatma toplarna doru ilerledi. Arkalarndan baka askerler de geliyordu. Aralarnda Hunyadi de vard. Trkler fazla direnmedi. Toplarn Hristiyanlar'a brakp ikinci hatta ekildi. Hristiyanlar ikinci hatt da ele geirip nc hatta, sultann ordughna doru ilerledi. Bu hat hendeklerle, siperlerle ve toplarla savunuluyordu. fkeden gz dnen Mehmed, savaa bizzat atlp, dman gittii her yerde pskrtmeye balad. Ama sonunda ar bir yara alnca -bir anlatma gre, kalasna bir ok saplanmt- sava meydanndan ekilmek zorunda kald. Mehmed'in son umudu olan yenieriler tkenmiti. Cesaretleri krlmt. Emirlere uymay reddetiler. Sultan, yenierilerin ba Hasan Aa'y iddetle azarlaynca, umutsuzlua kaplan Hasan savan en kzt yere dalp, birka dakika sonra sultann gz nnde can verdi. Artk Macarlar'n zaferi kesinlemiti. Geri Tuna'dan gelen alt bin Osmanl svarisi leden sonra sava meydanna ulap, Hristiyanlar' sultann adrndan ikinci hatta pskrtmeyi baarmt. Ama sultan umudunu yitirmiti. Gece olunca, geri ekilme emri verdi. Ama geri ekilme ii tam bir kargaaya dnt. Hunyadi'nin yeni askerlerle pelerine deceinden ve savan ertesi gn devam edeceinden korkan Trkler, yanlarna yalnzca adamlarn tayabilecei kadar yk ald. adrlar, tehizat, btn toplar (II. Mehmed'in emriyle falya delikleri alelacele tkanmt) ve pahal ganimetler galiplere terk edildi. len Trkler'in saysnn 24 bin olduu sylenir. Ama savaa yalnzca 3-5 bin Hristiyan'n katld doruysa, bu rakam abartldr phesiz. Geri ekili srasnda pek ok Trk'n hayatn kaybettii de sylenir. Tagliacozzo ve Niccol da Fara'ya gre, fkeli Mehmed kumandanlarndan ve yksek rtbeli subaylarndan ounu ya kendi elleriyle ldrd ya da Sofya'ya varnca idam ettirdi. Sultann ald yaralar yznden sava meydannda ya da daha sonra ld sylentisi, uzun sre ortalkta dolat. Despot George Brankovic'in kaan Osmanl ordusunun peine takt krk gzc, sultann hibir iz brakmadan ortadan kaybolduunu bildirdi. Papa III. Calixtus, ilerlemi yama karn bir gencin atlganlyla Osmanllar'a kar mcadele etmeyi srdrse de, daha kuzeydeki baz insanlar, Belgrad zaferini daha saduyulu ve gereki bir adan deerlendiriyordu. Bu kiilerden biri, Salzburg Bapiskoposunun elisi Bernhard von Kraiburg idi (sonradan Chiemsee piskoposu olacakt; l. 17 Kasm 1477, Herren-Chiemsee). Kraiburg, 25 Austos 1456'da Viyana'da yazd bir mektupta, Salzburg Bapiskoposu Siegmund von Volkersdof'a Belgrad'da olanlar ayrntlaryla anlatyordu. Belgrad'da olanlar "gvenilir bir kaynaktan" rendiini belirtiyordu. phesiz Austos'ta kuzeye geri dnen ok sayda askerden biri olan bu kaynaa gre, Trkler yz bin kii civarndayd. Yine bu kaynaa gre, yalnzca yirmi bir gemileri vard ve bu gemiler asker deil, yalnzca "erzak ve gere" tayordu. Ordunun tamam kara-

l-W.fr F<> > <.- ' V \ "*

136

KNC BLM

' -'

~ ! ; -| , |I ji I |i m |i i | j !1

dan ilerlemiti. Kale savanda her iki taraftan 4-5 bin kadar insan lmt. Janos Hunyadi ile Giovanni da Capistrano'nun kalede en fazla 16 bin askeri vard ve bunlarn yars savaa katlmamt. Hristiyanlar toplam 70 bin kiiydi ama h i b i r i " y e n i l m e k istemiyordu". Yalnzca on top ele geirilmiti ve bunlardan "yalnzca biri bykt". Baz Trk gemileri batrlm, bazlar ele geirilmi, bazlar da kap kurtulmutu. Trk imparatoru sol gsnn altndan vurulmutu. Tanr'nn yardm ve bu yara sayesinde, Trkler kamt. Trkler, Belgrad ehrinin yalnzca bir ucunu "hrpalamt". Ancak buradaki hasar da ciddi deildi. Bir vaazdan kan "halktan insanlar", Sava'da iki Trk gemisine saldrp onlar ele geirmiti. Silahsz sekiz bin "halktan insann", yz bin kiilik bir Trk ordusunu yenmesi gerek bir mucizeydi. "Ka kez savald ve Trkler'in nasl yenilip ka. rtld stne ise ok ey yazlabilir." Kraiburg yurduna dnnce bapiskoposa bizzat rapor vereceini sylyordu. Bernhard von Kraiburg, ertesi gn Heinrich Rger von Pegnitz'e yazd bir mektupta ise, Belgrad'da iki Venedik gemisinin "tayfas ve tehizatyla birlikte" ele geirildiini, bu gemilerin Signaria tarafndan Trkler'e yardm olarak gnderildiini syler. Bu konuyla ilgisi olan birka denizci ve tacir, sorguya ekilince, alt geminin yola ktn ve bunlardan ikisinin gerekten de (bunu sylemekten esef duyuyorlard) Trkler'e katldn sylediler. Bu abartsz raporlar, uzun sredir benimsenen bir kany destekliyor: Elimizde bol miktarda belge olmasna karn, Belgrad savann gerekten tutarl bir tablosunu izemeyiz, nk Hristiyan ordusundaki iki taraf da (bir yanda Macarlar ve dier yanda Capistrano'nun ynetimindeki Hallar) zaferi sahiplenmeye almt. Elimizdeki en ayrntl belgeler, pek ok adan birbiriyle uyumamaktadr. Belgrad'n kurtarlnn, elimizde ona ilikin bol bol kaynak bulunmasna karn, hakknda yeterince bilgi bulunmayan tarihsel olaylardan biri olduu sk sk sylenmitir ve bu dorudur da. nk tanklar en bandan beri tarafl bilgi vermitir. Ancak, Batl kaynaklarn birbiriyle uyumamasna karn, Osmanii ordusunun ar kayplar verip katndan kuku duymak iin bir neden yoktur. ^ Hunyadi'nin byk zaferinin haberi Bat'ya ulanca, Hristiyan dnyas rahat bir nefes ald. Bat tarifsiz bir sevin yaad. Hallar'n zaferinden, en uzak ehirlerin tarih kitaplarnda bile sz edilmitir. Baz haberler ise olduka abartlmt. Roma'da Konstantiniyye'nin geri alnd sylentisi dolayordu. Papalk hkmetinin bulunduu ehirlerde byk enlikler dzenlendi. Bu byk olay Floransa ve Venedik'te de kutland. Bologna'daki kutsal emanetler gn boyunca, uzun alaylar eliinde ehirde gezdirildi. Papa Calixtus, Belgrad'n kurtarln "hayatnn en mutlu olay" olarak tanmlad. Roma'daki kilise anlarn aldrd, btn kiliselerde kran ayinleri yaplmasn emretti. enlik ateleri yakld ve

! ' j i !
:

.'

I
1

S jj i ,i li } ; j |i

1
1 :

| 1 ' f. 1' J ' I j1 ' , ' i- 1


]'< ijl

'i'

54 Babinger'in Belgrad kuatmasna ilikin kaynaklar stne yapt bir deerlendirme iin bkz. "Der Quellenwert der Berichte ber den Entsatz von Belgrad am 21./22. Juli 1456," Sitzunsberichte der bayerisehen Akademie der wissenchaften, philos.-hist. Klasse (Mnih, 1957); yeni basm A&A II, 263-310.

r i- : r

BELGRAD KUATMASI

137

bu mutlu olay ehrin her tarafndaki halka ilan edildi. Papa, Hal seferi balatma abalarnn artk Hristiyan prensler tarafndan daha ciddiye alnacandan ve bu prenslerin Hristiyanlar'n ortak kar iin kendilerini feda etmeye daha gnll olacaklarndan emindi. Daha geen yl, Muhammed'in kfir dininin yenilip yok edileceini binlerce kez syleyip yazmam myd? te imdi, diyordu, Belgrad zaferi tahminlerimin doru olduunu aka kantlad. Papa, Hunyadi ile Capistrano'nun Macaristan'dan kendisine gnderdii raporlardan da cesaret alyordu. Bu raporlara gre, eer papa 10-12 bin iyi silahlanm svari gnderebilirse, Hristiyan ordular yalnzca Avrupa'daki Yunan mparatorluu'nu deil, Kuds ile Filistin'i de geri alabilirdi. Bu adamlar Hristiyan dininin yaylmasna, baka zaman 30 bin kiinin yapabileceinden daha fazla katkda bulunabilirdi. Hunyadi'nin yazdna gre, Trkler'in imparatoru tamamen yklm, mahvolmutu. Bu yzden Hristiyanlar ona kar ayaklanrsa, Tanr'nm yardmyla btn Osmanl mparatorluu'nu ele geirebilirlerdi. III. Calixtus'un kardinallerini ve Hristiyan dnyasndaki hkmdarlar glerini birletirip Trkler'e saldrmaya ikna etmeye almasna amamal. Ertesi Mart aynda byk bir Hal seferi balatlmas arsnda bulundu. Bu sefer, yalnzca Konstantiniyye'nin geri alnmas ve Avrupa'nn Osmanl boyunduruundan kurtarlmas iin deil, kfirlerin Filistin'den kovulmas, aslnda topunun yok edilmesi iin yaplacakt. Papa bizzat harekete gemeye ve Ege Denizi'ndeki Gattilusio topraklarnn kaybedilmesinin intikamn almaya karar verdi. Bir yldr Roma'daki Ripa Grande tersanelerinde kk bir filo yaptrmaktayd. 17 Aralk 1455'te, Kardinal Lodovica Scarampo'yu baamirallie tayin etmi ve o srada hazr bulunan on alt kadrgayla denize almasn emretmiti. Enerjik ve mcadeleci biri olan bu kilise prensi, bu grev iin biilmi kaftand. A m a bu ii gnlszce kabul etmiti. Ege Denizi'nde savamaktansa Roma'daki rahat hayatn srdrmeyi yelerdi. Roma'da olduka saylan bir insand. Papa, Scarambo'yu Sicilya, Dalmaya, Makedonya, btn Yunanistan, Ege Adalar, Girit, Rodos, Kbrs ve btn Asya eyaletleri valiliine atad. Ayrca dmandan alaca btn topraklarn da valisi olacakt. Papann sabrszlanmasna karn, kardinalvekil denize ancak 1456 yaznda, bin denizci, be bin asker ve 300 topla ald. Austos'a gelindiinde, sefer harcamalar toplam imdiden 150 bin dukay bulmutu. Seferin amac yalnzca Ege Adalar'ndaki Hristiyanlar' Mehmed'den korumak deil, en nemlisi kfir ordularn denizden saldrarak blmekti. Byle bir grev iin on alt geminin yeterli olmad aka ortadayd. N a poli kral Aragonlu Alfonso'nun, sz verdii gibi donanmaya on be kadrgayla katkda bulunmak yerine, parasn borlarn demek ve grkemli kutlamalar dzenlemek iin kullanmas, baar ansn daha da azaltmt. Lodovico Scarampo kk filonun Napoli'den ayrlmasn erteleyip durdu. Hal filosu sonunda 6 Austos 1456'da, Kral Alfonso'nun verdii birka gemiyle glenmi olarak N a poli'den ayrld. Ama baamiral Sicilya'da durdu. Roma'dan Yunan sularna gitmesi yolunda bir ihtar alana kadar da orada kald. Papann d sonunda gerekleti: 1456 gznde, St. Peter bayra Ege Denizi'nde dalgaland. lk durak Rodos'tu. Orada St. Jean valyeleri'ne para, silah ve buday verildi. Filo daha sonra yoluna devam edip Sakz'a ve Midilli'ye gitti. Scarampo burann yerlilerini, Mehmed'e hara vermekten vazgeirmeye alt ama ikna edemedi. Meh-

138

BRNC BLM

med'den ve gazabndan yle korkuyorlard ki, Hristiyanlar'a destek veremiyorlard. Ama kardinal-vekil Limni, Semadirek ve Taoz'daki Trk garnizonlarn kovup, Rodos'ta karargh kurdu. Hal filosu byk bir zafer kazanmamt. Zaten gemi says ok az olduundan, bu beklenemezdi. Filoyu glendirmekle, papann dnda ilgilenen yoktu. Papann da hazinesi tamtakrd. Kutsal sava arlar yapp duruyordu ama bounayd. Batl prensler onunla glerini birletirmek iin harekete gemedi. Ayrca tam o srada Avrupa ifte felaket yaad: Papann umutlarnn artmasnda en byk paya sahip olan iki kahraman, Belgrad'n kurtarlndan ksa sre sonra ld. Janos Hunyadi 11 Austos 1456'da Zemun'da (Semlin), btn Gneydou Avrupa'y, stanbul'dan Roma'ya kasp kavuran korkun bir salgnda (belki de veba salgnyd) ld. 23 Austos'ta ise, yal silah arkada Capistrano, Ilok'ta (Ujlak) hayatn kaybetti. Seferin heyecan ve zorluu onu ok yormutu. Ama Belgrad zaferinin yeni bir kutsal savan balatlmasn salayaca umudunu asl ykan, Batl glerin ilgisizlii oldu. Yalnzca papa, Hilal ile savama abasnda direndi. Aralk 1456'da Hristiyan Habe kralndan, ertesi yl da Grcistan ve ran'daki Hristiyanlar'dan ve hatta Akkoyunlu hkmdar Uzun Hasan'dan yardm istedi. Uzun Hasan, II. Mehmed'le boy lebilecek tek Doulu Bey'di. Henz yetmiinde olan Hunyadi'nin beklenmedik lm, Macaristan'daki durumu birdenbire deitirdi. Belgrad'n idaresini byk olu Ladislas devrald. Kn banda Macar kral Ladislas Posthumus (henz on yedisinde bile deildi) Belgrad'a bizzat gitti. Yannda amcas, illi Kontu Ulrich vard. Ulrich o sralar Hrvatistan'a giremiyordu. Ladislas Posthumus'un ehre girmesiyle, illi ve Hunyadi taraftarlar arasnda uzun sredir gergin olan ipler kopma noktasna geldi. Kral Ladislas'n kente girmesinden sonra, Ladislas Hunyadi, asma kprnn kaldrlmasn emretti. Bylece Alman Hallar' ve kraln ordusu darda kalm oldu. Sonra iddetli bir tartma patlak verdi. Ladislas Hunyadi tartmalar srerken Kont Ulrich'i alaka ldrtt (9 Kasm 1456). Bir gizlenme ustas ve tam bir korkak olan Kral Ladislas, amcasnn intikamn orackta alamad. Ladislas ' Hunyadi'yi ancak bir sonraki yl, Trkler'e kar bir sefer hazrlndayken, kardei Matthias ile birlikte tutuklatt. Kendisi iin ne kadar tehlikeli olduklarnn ancak farkna varmt. Mart 1457'de Ladislas'n kellesi uuruldu. Kardei ise hapiste kald. mparator III. Friedrich bu kanl entrikalar memnuniyetle karlyordu.nk bunlar bahane olarak kullanp, Macaristan stne uzun sredir besledii emellerin en azndan bir ksmn gerekletirebilirdi. Ladislas Postuhumus ile, soyu tkenmi illi hanedann topraklar stne yapt ekime giderek iddetleniyordu. Bu topraklar sonunda, eski bir anlama uyarnca Habsburglar'a geecekti. Papa Calixtus, Ladislas'a azarlayc bir mektup yazarak onu vazgemeye ikna etmeye alt. Papa mektupta yle diyordu: Eer Trkler'in en yaknnda yaayan ve onlardan en byk zarar gren Ladislas, "kfir Trk devletinin" srekli Hristiyanlk' ykmaya altn bilmezmi gibi, etrafmdakilerle srekli ekiip durursa, ok uzaklarda yaayan Franszlar, spanyollar ve ngilizler, dmana kar sefere kmaya nasl ikna edilecekti? Kral Ladislas'n Fransz Kral VII. Charles'm kzlarndan biriyle evlenmesinin, ileri dzeltecei umuluyordu. Ama Ladislas 23 Kasm 1457'de Prag'da beklenmedik bir biimde ld. Bu yzden im-

BELGRAD KUATMASI

139

paratorluun prensleri arasnda yaplmas planlanan toplant gereklemedi. ki ay sonra ise (24 Ocak 1458'de), Janos Hunyadi'nin on alt yandaki ikinci olu Matthias Corvinus, Macar tahtna oturdu. Bir baka beklenmedik gelime de Srp despotluunda yaanmt: 1456'nm Noel arefesinde, Srp Prensi George Brankovic seksen bir yanda hayata gzlerini yumdu. Hristiyan ordusunun baarl olacandan phe duyan yalnzca oydu. lmnden ksa sre nce George Golemovic'i pe pee iki kez Edirne'ye gndermiti. lmnden yalnzca hafta sonra (15 Ocak 1457'de), olu ve tahtn paylaan Lazar (Brankovic olunu Trk ilikileri konusunda eitmiti) Mehmed ile arasn ho tutmak iin, onunla bir anlama imzalam ve yllk hara olan 20 bin dukay (baz kaynaklara gre 40 bin) gndermiti. Grmeler iki erkek karde tarafndan (biri Osmanl ordughnda, dieri ise Srbistan'dayd) yrtlmt. -Bunlar sadrazam ve Rumeli beylerbeyi Mahmud Paa j l e Srbistan'n en yksek yarg mevkisi olan bavoyvodala ykselmi, "Yce Celnik" (bir tr palatin kontu) Mihail Angelovic idi. Bu iki karde hep ok iyi geinimdi. Yeni despot karlarna uygun bir bar anlamas yapabilmise, bunu ksmen onlara borludur phesiz. Ancak Mehmed'in Srbistan'daki siyasi durumu yakndan takip etmesinin etkisi de bykt. illi Kontu Ulrich ile kaynpederi George Brankovic'in lmnden sonra, despot Lazar'm Macarlar'la aras ald. Janos Hunyadi'nin bacana ve Belgrad kumandan Mihael Szilagyi, onu hemen her gn bir biimde rahatsz ediyordu. Dahas, mteveffa despotun ocuklar da kendi aralarnda tartp duruyordu. Despotun dul ei rene, yaad srece aralarndaki bar koruyabildi. A m a 3 Mays 1457'de, Rudnik'te ld. O gece despotun en byk olu kr Gregor, kzkardei, merhum sultan Murad'm dul ei Mara ve rene'nin erkek kardei Thomas Kantakuzenos, btn mallaryla birlikte Edirne'ye katlar. Trkler onlar scak karlad elbette. Yalnzca kr Stjepan geride, Srbistan'da kald. Her ne kadar Kritovulos, Mehmed'in kala yarasnn nemsiz olduunu sylese de, sultan 1457 yl boyunca hibir askeri harekta katlmad. Askeri meseleleri, yerel koullarn elverdii lde, u beylerine brakmay yeledi. Srp seferinde yardm etmi olan Mihalolu Ali Bey'e byk yetkiler verdi (en azndan Kritovulos byle diyor). Mihalolu Ali Bey'in Pleven'de (Plevne) ve civarnda arazileri vard. Osmanl tarih kitaplarnda ad gemez. Baarsz Belgrad seferinden ve Trk ordusunun urad utan verici hezimetten de pek sz edilmez. A m a 1456'da grlnce batl inanllar arasnda byk heyecana yol aan ifte kuyruklu yldzdan bol bol sz edilir. Sonradan Edmund Halley'in ad verilecek olan bu yldzn bir kuyruu douyu, dieriyse baty gsteriyordu. Sultan, Belgrad seferinden sonraki yln tamamn Edirne'deki saraynda geirmiti anlalan. 17 Mart'ta Venedik Dk Francesco Foscari'ye bir mektup yazarak, oullan Bayezid ile Mustafa'nn snnet dnne davet etti. Mektubu Signoria'ya "klesi" Caracoxo ( = Kara Hseyn, Hasan?) ile gnderdi. Daha nce de Doulu emirlere benzer mektuplar yazmt. Bunlarn arasnda bacana, Sinop emiri smail Bey de vard. Venedik'e gnderdii, bir talyanca evirisi korunmu olan mektup yledir:

-K'-.-TM- F -RI

KNC BLM

Yce hkmdar ve byk emir Sultan Mehmed Bey'den en mkemmel, en anl, en soylu, en basiretli, en gl, en takdire ayan ve muhterem, sevgili sayn babamz, nl Venedik Signoria's Dk'e. Hkmdar olarak Hametmeablarn ve danmanlarn saygyla selamlyoruz. Hametmeablarma, Allah'n yardmyla oullarmzn snnetini (nozze, dn) kutlayacamz bildirmek istiyoruz. Hametmeablarma kar barl ve dosta hisler besliyoruz. Buradaki klemizden sizin de bize kar ayn eyi hissettiinizi rendiimizden, klemiz Kara Hasan' ["Caracoxo"] gndererek, sizi geleneklerimize uygun bu trene katlmaya, sevincimizi paylamaya davet ediyoruz. On Yedi Mart 1457. Francesco Foscari'den bu daveti uygun bir bahaneyle reddetmesinin beklendii akt. Foscari de bunu yapt zaten. Bu, Edirne'deki Tunca Adas'ndaki artk tamamlanm olan sarayda yaplan kutlamalarn ihtiamna glge drmedi, iki ehzade de henz on yanda bile deildi. Bayezid Amasya'da, Mustafa ise Manisa'da yayordu. Btn maiyetleriyle ve muhtemelen anneleriyle gelmilerdi. Osmanl mparatorluu'nun drt bir yanndan davetliler gelmiti: Hukuk limleri, kadlar, din adamlar ve en ok da enlikleri msralara dkmekle grevlendirilmi airler. Elimizde, sonraki dnemlerde yaplm benzeri snnet dnlerine ilikin ok sayda ayrntl tasvir var. Bunlarn bir ksm Bat dillerinde yazlm. Ama elimizde on beinci yzyila ilikin bamsz bir kaynak yok, Osmanl tarihisi Akpaazade'nin yazdklar dnda. Snnet dnne 1457'de katlan Akpaazade, bunu yazd tarih kitabnda tasvir etmiti. Tunca Adas adrlarla dolmutu. Sultann adrnda bir taht vard. Sultann karsnda nce ulema topland. Mehmed, limlere ok dknd. Tahtnda oturuyordu. Sanda mfti (eyhlislm) Fahreddin Acem, solunda ise ran'daki Tulu Molla Ali oturmaktayd. Molla Ali, II. Murad zamannda gelmi ve nce Bursa'da ders vermiti. Mehmed'in gzne girdikten sonra, yeni bakentte ders vermeye balamt. Sultann karsnda, fethedilmi stanbul'un ilk kads Hzr elebi Bey ile ranl hekim ve tarihi irvanl krullah duruyordu. Sultan Kur'an'dan baz ayetlerin okunmasn emretti. Sonra limler bunlar stne yorumlar yapt. stlerinde tartld. Sonra snnet dn iin yazlm iirler okundu ve ykler anlatld. Alimlerle yardmclarna tatllar ikram edildi. Akpaazade, kendisine deerli bir para kuma (futa) verildiini, ancak bunu uana verdiini anlatr. Konuklar, para ve giysi armaanlarna boulduktan sonra gnderildi. Ertesi gn yoksullar davet edildi. Onlar da ok iyi arland. Mehmed'in ok keyifli olduu sylenir. nc gn sra imparatorluktaki soylulara gelmiti. Silh atlar, at yarlar ve bir okuluk yarmas yapld. Drdnc gn halka para datld. Sonra btn ileri gelenler sultana armaanlar verdi. Sadrazam Mahmud Paa'nmki dierlerinin armaanlarn glgede brakmt.^ Bylece o bahar Trakya'da byk enliklerle geti. Mehmed yazn Kapudan-

55 Akpaazade'nin tarihesinin Almanca evirisi iin bkz. ev: Richard F. Kreutel, Vom Hirtenzelt zur Hohen Pforte (Graz, 1959). Snnet dn iin bkz. 208-210.

BELGRAD KUATMASI

141

Derya smail Paa'y, nceki yl Scarampo'nun Taoz'u, Limni'yi ve Semadirek'i almasnn intikamn almak zere Midilli'ye sefere gnderdi. Bu adalar Gattilusiolar'a geri verilmemiti. Papa onlara el koymutu. Mehmed bu kayplardan hl Midilli Lordu olan Domenico Gattilusio'yu sorumlu tutuyordu. A m a sefer baarsz oldu. Midillililer iddetli bir direni gsterince, smail 9 Austos'ta geri ekilmek zorunda kald. O ada, papann elinde iki yl daha kalacakt. Sultan bunun dnda barl faaliyetlerle megul oldu. Yazn ounu bakentinde geirdi. Hem yeni saraynn inasn denetlemek, hem de ehirde yaplan almalarla ilgilenmek iin sk sk stanbul'a gitti. Kritovulos'un sylediine gre, nceki yl h e m ehre giden yollar onarm h e m de yeni yollar, eitli yerlere de kervansaraylar yaptrmt. Ayrca byk bir kapal arnn inasna balanmt. Bu ar tahtadan deil, ta kaplamal tulalardan yaplyordu. Hamamlar ve emeleri besleyen su kanallar yaplmt. Mslmanlar suyu hep hayat sembol olarak grmtr. Byk emelerinin hemen hepsinde Kur'an'dak' "Canl olan her eyi sudan yarattk" (XXl:31 [30 olmal. Ayetin asl:"Ve cealna min el-ma'i klle ey'in hay."]) sz yazldr. Btn ehirlerinde ok sayda hamam ve eme vardr. Bunlarn inas son derece hayrl bir i olarak grlr. O yln sonuna doru, sultann stanbul'da inas yeni tamamlanan sarayna tanmasndan ksa sre nce, kadim imparatorluk bakenti Edirne'de byk bir yangn kt. Bylece Edirne'nin bakentlii korkun bir biimde sona ermi oldu. Bu ehir artk yava ama kanlmaz bir biimde gerileyecekti.

nc

'BdCm

OSMANLLAR'N ARNAVUTLUK, SRBISTAN VE YUNANISTAN SEFERLERI. PAPANN BAT'Y BIRLETIRME ABALAR. PALAIOLOGOSLAR'N SONLNCUSU. DOGU'DAKI MACERALAR VE TRABZON'UN D. PAPA ILE SULTAN. KAZKL VOYVODA VLAD.

Janos Hunyadi'nin beklenmedik lmnden sonra, Mehmed'in gneydou Avmpa'daki giderek artan gcne ya da batdaki ilerleyiine kar koyacak kadar gl bir hasm kalmamt. A m a yine de Balkan yarmadasnn batsnda ciddi bir dman vard. Bu dmann yalnzca Osmanl geleneklerini ve kurumlarn deil, Mehmed'in zihniyetini ve niyetlerini de ok iyi bilmesi, onu daha da tehlikeli klyordu. Bu kii, skender Bey olarak tannan Arnavut prensi George Castriota idi. Daha nce sylediimiz gibi, genliini rehine olarak sultann saraynda geirmiti. A m a 1443'te Arnavutluk'a geri dnmt. Vatanna hizmet etmeye hazrd. 1444'te Aa Debre'de Osmanllar' ilk kez yenmiti. lkesinin zgrl ve bamszl iin verdii sava iyi balamt. Ksa sre iinde Bat Avrupa'da bir efsane haline geldi. lmnden uzun sre sonra, ok sayda kii tarafman hayat hikyesi yazld. Bunlardan biri bir yalanc, bir dieriyse bir dolandrc tarafndan yazlmtr. Elimizde hl hayatna dair fazla bilgi yok. skender Bey, byk askeri yeteneinin ve artc cesaretiyle direnliliinin yan sra, Trklerle boy lecek kadar kurnaz ve ihtiyatlyd. Ayrca vatannn corafi koullar da son derece lehineydi. Trkler onunla sradan yntemlerle baa kamaynca hile ve kumpaslara bavurdular. Nikola ve Paul Dukagin gibi Arnavut kabile eflerini kendi taraflarna ekmeyi baardlar. skender Bey'in "Aragon kralnn bakumandan" olarak atanmasna (Ocak 1451) pheyle bakan Venedik Signoria's da ona kar kumpas kurmu gibi grnyor. Napoli sarayyla yakn iliki iinde olduu kesindi. Napoli'den srekli asker, yiyecek ve para yardm alyordu. Bunlar Dra ve Himare (Chimara) zerinden geliyordu. Venedik bazen skender Bey'in akrabalarn ve zayf komularn kkrtmay baaryordu. Bunlar yal George Arianit'i, kodra'dan Dra'a kadar "btn Arnavutluk'un kumandan" ilan edip (1456), skender Bey'in karsna kardlar. A m a bu klan savalarnda genellikle kazanan skender Bey oluyordu. 1456 M a r t ' m m sonlarnda amcas Moses (Musa) Komninos Golem ile emrindeki yardmc Trk kuvvetlerini yenip Debre, Zenevisi ve Balsides blgelerini ele geirmeyi baard. 5 Nisan'da Aka-

144

NC BLM

hisar'a girdi. Yeeninin yanma kaan Komninos, Osmanllar'a kar savamaya hazr olduunu syleyince skender Bey onu balad. skender Bey'in yandalar btn yukar Arnavutluk'u ellerinde tutuyordu. Ayrca Tomor Dalar'nm her iki tarafndaki btn kabile efleri de ona sadkt. Arnavutluk'taki savan ayrntlar hakknda pek bilgimiz yok. Khalkokondilas'm sylediine gre; Belgrad seferi srasnda eski Alacahisar Valisi Firuz Bey ile Arnavutluk meseleleriyle ilgilenmek zere atanm Mihalolu Ali Bey ynetimindeki bir Osmanl ordusu batya gnderilmiti. Bunun nedeni dmann dikkatini datmakt muhtemelen. Osmanl ordusu Akahisar', Kocack' ve Berat' ele geirmek iin Arnavutluk dalarnda skender Bey'le iddetli atmalar yapmt. Trkler 1457'de baz Arnavutluk vadilerini ele geirdi. skender Bey, sa Bey ile skender Bey'in Mslman olmu yeeni Hamza karsnda Yukar Arnavutluk'taki Le'e kadar geri ekilmek zorunda kald. skender Bey, 2 Eyll 1457'de Gney Arnavutluk'taki Tomorrit'te (Tomoritsa) en kanl ama en byk zaferini kazand. sa Bey'in ordusunu tuzaa drd. Kaamayan Trkler ldrld. 15 bin ya da baz abartl raporlara gre 30 bin Trk ldrlmt. On be bin tutsak ve Osmanl paalarnn yirmi drt tuu ele geirildi. Tutsaklar arasnda Hamza da vard. Amcas cann balad ama onu Napoli'ye gnderip gzetim altna aldrd. skender Bey, yeeninin dininden dnmesine ve vatanna ihanet etmesine, Komninos'un ihanetinden bile daha ok fkelenmiti. skender Bey'in askeri harektlar olduka pahalya mal oluyordu. Napoli kralnn yardmlar btn giderleri karlamaya yetmiyordu. "Hristiyanlk'm savunucusu", Papa Calixtus'tan yardm istedi. Ama papa da mali sknt iindeydi. Hal donanmasnn giderleri muazzamd. Ayrca papann art kotuu aar vergisi olduka az ve dzensiz deniyordu. Papann elinden, skender Bey'e tek bir kadrga ve biraz para gndermekten fazlas gelmedi. Gelecekte daha fazla gemi ve para gndereceine sz verdi. Ama Dubrovnik, Dalmaya'da Hal seferi iin toplanan ve Macaristan, Bosna ve Arnavutluk arasnda eit olarak paylatrlmas gereken fonlar demeyi reddetti. Hatta Ragusallar Mehmed'le anlama grmeleri yapacak kadar ileri gittiler. Aralk 1457'de Calixtus, Dubrovnik'i dini ayinlerden men etmekle tehdit etti. e yaramayan bu tehdidi, ubat 1458'de yineledi. Trklerle talya arasnda yalnzca skender Bey'in lkesi ile Bosna kalmt. skender Bey Batl prenslerden yardm istedi. Yardm etmezlerse, bu zor mcadeleyi baaramayacan aklad. Aralarndaki nemsiz ekimeleri bir kenara brakp, Hristiyanlk'm zgrl ve gvenlii iin glerini birletirmelerinin zamannn oktan geldiini yazmt. Ancak onun ars da papannkinden fazla ie yaramad. Yalnzca Napoli biraz asker gndermeyi kabul etti. 23 Aralk 1457'de papa skender Bey'i Trkler'e kar srdrlen savata papalk divannn bakumandan olarak atad. Ama Arnavutluk'ta ilerin yolunda gitmesine bir kez daha Venedik, yeni taleplerde bulunarak engel oldu. skender Bey yurdunda Levkas (Santa Mavra) Dk III. Leonardo Tocco'yu komutanla atad. Vaktiyle Arta prensi ve "Romen despotu" olan Tocco, gney Epir dnda tannmayan biriydi. 1

1 Osmanllar'n Mehmed dneminde Arnavutluk'u fethinin atka plan iin bkz. H. nalck'n

OSMAN LI LAR'IN ARNAVUTLUK, SIRBSTAN VE YUNANSTAN SEFERLER

145

skender Bey giderek Arnavut kabile eflerim birletirip Osmanllar'a en azndan imdilik kar koyabilecek bir g haline getirirken, Srbistan'daki ve Bosna'daki i ekimeler ve mezhep atmalar, fetih planlar yapan Mehmed'in ok iine yaryordu. Brarkovic ailesindeki ekimelerden memnundu. Despot Lazar'm Trkler'e kaan olu ve kz Gregor ile Mara'ya, konumlarna layk bir biimde yardm etmeye sz verdi. Karlnda da, Srbistan'daki kukla krallnda olan hisselerini, istedii zaman devralma hakkn istedi. Lazar hayatnn son gnlerini yayordu. 20 Ocak 1458'de, erkek vris brakmadan ld. lmnden drt gn sonra Matthias Corvinus, Macar tahtna kt. Bylece Srp despotluu Macaristan ile Osmanllar arasndaki dmanln kurban oldu. lk bata (3 ubat 1458'de), Lazar'n dul ei Helena Palaeologova (Balyabadra despotu Thomas'n kz), kr Stjepan ve Mihail Angelovic'ten (Srp bavoyvodas ve sadrazamn kardei) oluma bir naiplik kuruldu. Bu kiilerden ilk ikisi lkeyi Macaristan'la birletirmek isterken, Osmanllar'm ajan olan Mihail Angelovic ise Osmanllar'm karlarn savundu. Ama Bosna Kral Stjepan Tomas da Srp Despotluu'nu ele geirmek istiyordu. Srbistan' igal etti ve Srebrnica (Srebrenie) ile blgedeki on bir kaleyi ele geirdi. Sonra, 1 Nisan 1459'da, olu Stjepan' Lazar'm kz Jelena ile evlendirmek iin grmelere balad. Bosna kral ubat 1458 sonunda sultanla bir bar anlamas yapt. Yllk uygun bir miktar hara demeyi kabul etmiti elbette. Macarlar'm despotluk stnde hak iddia etmesi, papann buray himaye altna almaya kalkmas ve partizanlarn ekimeleri ciddi bir karmaaya yol at. illi taraftarlar ve Srp soylular, Srbistan'n papaln idaresi altna girmesini istemiyordu. Srplar, Katolikler'den yle nefret ediyor ve korkuyordu ki, Batllar'dan gelecei bile pheli yardmlar karlnda atalarnn dininden vazgemektense Trkler'e kucak amay yeliyorlard. Bu srada Semendire'de, hi phesiz Osmanllar'm parma bulunan bir olay yaand. ehirdeki birka nfuzlu boyar*, Trkler tarafndan atanm bir idareciyi yeleyerek, Mihail Angelovic'i lider seti ve ona kalenin efendisi olmasn nerdi. Angelovic bu teklifi kabul etti. Ancak kale hl Helena ile taraftarlarnn elindeydi. Helena onu kandrp kaleye soktuktan sonra zinciri vurup tutsak olarak Macaristan'a gnderdi (31 Mart 1458). Malna mlkne el kondu ve galip tarafn yeleri arasnda paylald. Mihail Angelovic'in bana ne geldii bilinmiyor. 1458 gznde hl Macaristan'da gz altndayd. Despotluun bana kr Stjepan geti. Stjepan despotluu bir yl daha, hrsl baldzyla birlikte ynetti. Mehmed onlar tutmuyor, George Brankovic'in yine kr olan en byk olu Gregor'u destekliyordu. Gregor Nisan'da gl bir Trk ordusuyla Alacahisar'a saldrd. Bu ordunun banda, kardeinin intikamn almak isteyen Mahmud Paa vard. Bu srada Mehmed, Yunanistan'daki Palaiologoslar'm sonuncusuna sefer dzenleme hazrlklar yapyordu. Baz tarihilere gre, Mehmed'in Yunan seferinin

makalesi "Arnawutluk", El21, zellikle de 653-656. Bkz. a.y. Avrupal ve Doulu kaynaklarn bibliyografyas. * Ayrcalkl bir aristokrat stnf - N .

5 .

B A L K A N L A R

148

NC BLM

bana sadrazamn ve en gzde kumandann getirmemesinin nedeni, Mahmud Paa'nn yar-Rum olmasndan dolay, ona Yunanllarla savama konusunda gvenmemesidir. Ama bu durumda Srp seferi iin de ayn eyin geerli olmas gerekildi, nk Mahmud'un. annesi Srp't ve stanbul'da lm olmaldr. Bu yzden, Mahmud'un Srp seferini ynetmeyi isteyerek setiinden phe duymamak gerek. 10 Mays 1458'de, Resava nehrinin stndeki, ayn ismi tayan mstahkem manastr Trkler'in eline geti. Trkler ksa sre sonra Tuna boazmdaki Visevac kalesini de ald. Yakndaki Belgrad'da panik balad. Tuna'daki Gvercinlik iddetli bir arpmadan sonra teslim oldu (Austos 1458). Artk despotluun elinde bakent Semendire'den baka pek bir yer kalmamt. Sadrazam, Ni'te ordugh kurmutu. Ragusal eliler burada onu defalarca ziyarete geldi. Merhum Sultan Murad'm dul ei Mara ile kr Gregor'un tavsiyesiyle sultana gnderilmiler, sultan da onlar Mahmud Paa'ya gndermiti. Dubrovnik'in 1457 sonunda Osmanl mparatorluu ile anlama yapmaya almas, Mehmed'in byk basks sonucunda olmutu. 1439'da, Murad'm Srbistan' ilhak etmesinden ksa sre sonra, Dubrovnik'e sultana eliler gndermesi teklif edilmiti. Ama hara demeyi reddettii zaman, eliler tutuklanm ve yllk bin dukalk haracn kabul edildii bir anlama imzalanana kadar (1442) serbest braklmamt. 1457'nin sonlarna doru, Mehmed, Dubrovnik Senatosu'na gnderdii bir mesajda, senatonun Osmanl mparatorluu'na hemen bir eli heyeti gndermemesi ve yllk 1500 duka hara demeyi kabul etmemesi halinde, Osmanl mparatorluu'ndaki btn Ragusal tacirlerin tutuklanaca ve bu cumhuriyetin igal edilecei tehdidinde bulunuyordu. Bununla da yetinmiyor, borlarn da denmesini istiyordu. Mahmud Paa ile konuan Ragusallar, ona hara vererek borlar demekten kurtuldular. Ama yllk 1500 dukalk haratan kurtulamadlar. Bu meblan yan sra, vezirlere ve devletin nde gelenlerine pahal armaanlar (peke) vermeleri de gerekiyordu. Sonunda imzalanan anlamayla, Murad'm 1442'de bu cumhuriyete verdii haklar ve tand ticaret serbestlii yenilendi. A m a Ragusallar'a verilmi olan, Trk topraklannda yaanan anlamazlklarda kendi mahkemelerine bavurma hakk yenilenmedi. Bylece Dubrovnik'in altn ann ve sette bandiere (yedi bayrak) diplomasisinin sonu gelmi oldu. Oysa ustaca kullanlan bu diplomasi sayesinde, Osmanl mparatorluu ile iyi geinmeyi baarabilmiti. A m a Mehmed 1500 altn dukalk harac aldn ve bu cumhuriyete kar iyi niyetler beslediini ancak 23 Ekim 1458'de, skp'teki (Bizansllar'n Skopos'u, Skopoi'si; Krkkilise'nin [gnmzdeki Krklareli] dousunda, Istranca Dalar'ndadr) ordughndan Dubrovnik senatosuna gnderdii bir mektupla bildirdi. 2 Mahmud Paa'nm ne zaman douya dnd ve neden Semendire'yi alma-

2 Dubrovnik'in Osmanllar'la ilikileri hakknda bkz. yukarda, 1. blm, dipnot 12; zellikle de ilk anlamalar iin bkz. Biegman, The Turco-Ragusan Relationship, 26 ve 49. Le sette bandi' ere teriminin kullanlmasnn nedeni, Dubrovnik'in yedi gcn (spanya, Papalk, Napoli, Venedik, Macaristan, Osmanllar ve Berberiler) himayesi altnda baaryla srdrd-diplomatik politikadr. Karlatrmal bir okuma iin bkz. Carter, Dubrovnik, 333. Mehmed'in mektubu iin bkz. Truhelka, "Turkso-slovjenski spomenici," G Z M B H 23 (1911), 15. Yine karlatrmal bir okuma iin bkz. IED I'deki zet eviri (1955; 46-47, II. belge). nalck, skp zdeletirmesini sorgular ve szkonsu yerin Trakya'daki Skopos deil, Yukar Makedonya'daki

OSMAN LI LAR'IN ARNAVUTLUK, SIRBSTAN VE YUNANSTAN SEFERLER

149

d ya da alamad belirsizdir. Osmanllar Sava'y geip Srem'i (Sirem, Syrmia) yamalaynca ve Mitrovica'nm aasn yakp yknca, Kral Matthias, kardinaleli Juan de Carvajal'la birlikte hemen oraya gidip Trk ordusunu yendi (muhtemelen Ekim 1458'in balarnda). Matthias birka gn sonra Semendire'ye girip amcas Mihaly Szilgyi'yi ibirlikilik sulamasyla tutuklad (15 Ekim 1458). Ocak 1459'da, Segedin'de yaplan toplantda, Srp Despotluu'nun, mteveffa despot Lazar'm kznn mstakbel kocas Bosna Prensi Stjepan'a verilmesine karar verildi. Kral Matthias hkmdarl tand ve Bosna'nn Trkler'le yapt ittifak iptal edildi. Macar kral, Bosna'y savunmay stlendi. Ama btn bu anlamalara karn, Srbistan'n sonu yakndk Mahmud Paa Srbistan'daki sorunlar zmeye alr ve net sonular alamazken efendisi, Yunanistan' tamamen ele geirmeye hazrlanmaktayd. Konstantiniyye'nin dnden beri iki despot, Misistire'deki Demetrios ile Balybadra'daki Thomas, birbirleriyle srekli tartm ve konumlarn ancak sultann himayesi sayesinde koruyabilmilerdi. Durmadan kan kargaalar (Mora'daki isyankr Arnavutlar'm bunlarda pay bykt) burada ele almamza gerek yok. Dukas'm sylediine gre, iki despotun haralarn yllarca aksatmasndan sonra, 1457'de Mehmed onlara u mesaj gnderdi: Beni hor grdnz ve imzalanm anlamalara aldrmadnz ortadayken, yllk on bin altn hara demeye nasl sz verebiliyorsunuz? imdi size iki seenek veriyorum. Hangisini isterseniz sein: Gereken harac dersiniz, ki o zaman aramzda ban olur ya da hemen ekip gider ve lkenizi bana brakrsnz! Ama bu mesajdan sonra bile deme yaplmad. Mehmed, iki kardee aralarndaki sorunlar halletmeleri iin zaman tandktan sonra, tahmin edilecei gibi bu srenin sonunda da bir deiiklik olmaynca, duruma bizzat mdahale etmeye karar verdi. Bat'da det olduu gibi, aile planlaryla ya da veliahtlarla ilgilenmek yerine, fetih yapmay tercih etti. Zaten ne zaman Bat detlerine uygun davranr gibi grnse, bunun nedeni ya zaman kazanmak ya yanl umutlar uyandrmak ya da asl niyetlerini gizlemekti. Gicomo de' Languschi'nin syledii gibi "Dnyada tek bir imparatorluk, tek bir din ve tek bir hkmdar olmal" inancndan, tahta ikinci kez geiinden sonra asla sapmamt. Bylece Mehmed, Nisan 1458'de, Rumeli ve Anadolu'dan toplanm bir ordunun banda Edirne'den yola kt. Ksa sre nce Bosna kralnn gnderdii bir eli kendisini ziyaret edip, ona dokuz bin altnlk yllk demeyi teslim etmiti. O byk ordu, Trakya ve Makedonya'dan geip Selanik'e gitti. Sultan orada birka gn kalp despotun tam yetkili elilerini beklemeye karar verdi. Eliler gelmeyince, ordu ilerlemeyi srdrd. Yunanistan' boydan boya kat etti. Trkler hibir

Skoplje olduunu ne srer ("Mehmed the Conqueror [1432-1481] and His Time," Speculum. 35 [19601, 420). 3 nalck, Osmanllar'm Srp seferlerini ele alr ve Gvercinlik kalesinin teslim olma koullarnn ksmi bir evirisini verir: "Mejmed the Conqueror," 415-421.

tof-wr" r "1

1
150 NC BLM

yerde ciddi direnile karlamad, nk Yunanllar'n milliyetilik ruhu lmt ve en nemlisi, ortak bir liderleri yoktu. Sultann Germehisar surlarna (uzun sre nce onarlmt) ulamasndan ksa sre nce, Palaiologoslar'm gnderdii bir eli heyeti geldi. 4500 altnlk hara getirmilerdi. Karlnda bir bar ve sadakat anlamas imzalamay umuyorlard. Ama artk ok geti. Sultan paray aldktan sonra, horgryle konuarak, grmeleri Mora'ya gittikten sonra bizzat yneteceini syledi. Ordu 15 Mays'ta direnile karlamadan Mora'ya girdi ve Grds civarnda ordugh kurdu. ehrin gl sur ve kaleleri yznden, hemen saldrmak mantksz grnyordu. Mehmed, yiyecek ktl eken Grdsller'i a brakmak umuduyla Anadolu askerlerinin bir ksmna ehri kuattrdktan sonra, yarmadann ilerine doru ilerlemeyi srdrd. Eski Phlius (Polyphengon) blgesindeki bir da ehri olan ve yerel Arnavutlar tarafndan savunulan Tarsos, ksa bir direniten sonra dt ve Trkler'e 300 gen adam verip bir Osmanl idarecinin baa gemesini kabul etmekle, sultann merhametini kazand. Daha yksekte bulunan Phlius ise ok iyi korunuyordu. Trkler ehrin tek su kaynan surlarn dndan kesti. Garnizondaki Yunanllar ve Arnavutlar, aresizlikten yk hayvanlarn kesip kanlarn unla kartrarak ekmek piirmeye altlar. Ama sonunda bar istemek zorunda kaldlar. Grmeler srerken, yenieriler surlarda savunmasz bir blm kefetti. Buradan ehre girerek, ehirdeki neredeyse herkesi acmadan ldrp, ehri yamaladlar. Sonra Akribe (Akrivi) ehri alnd va Rupela (Rouvali) kuatld. Pek ok Yunanl ve Arnavut, aileleriyle birlikte buraya snmt. ehir iki gn boyunca kahramanca savunuldu. Sonunda sultan geri ekilme emri verdi. Ama sultann sonradan intikam alacandan korkan ehirliler,, kaderlerine raz olup teslim oldular. ehre dokunulmad ama ehirdeki herkes, kadnlar ve ocuklar da dahil olmak zere, kalabalk muhafzlar eliinde, uzaktaki stanbul'a gtrld. Sultan yalnzca yirmi Arnavut'u ldrtt. Bu Arnavutlar'n Tarsos'tan serbeste gitmesine izin verilmiti ama verdikleri sz tutmayp Rupela'da tekrar silaha sarlmlard. Sultan, organlarnn demir gllelerle ezilmesini emretti.^ Gneye doru ilerlemeyi srdren Trkler, Pazeniki (imdiki Vlakherna) da kalesini ald. Ama kaleyi savunan Arnavutlar, arka tarafta gvenli bir geide sahipti. 1454'teki Arnavut ayaklanmasn ynetmi olan Manuel Kantakuzenos'a bile teslim olmamlard. Mehmed yarmadaya girer girmez, bu kurnaz Yunanl, ordughna gelip ona arac olmay teklif etmiti. Ama onu iki yzl bir alak olarak gren Mehmed, ordughndan kovmutu. Kantakuzenos ksa sre sonra Macaristan'a kap orada ld. Sultan kuatmadan vazgeip, i blgelere doru ilerledi. Despot Thomas, Mantineia'ya, kardei Demetrios ise Monemvasia'ya (Meneke, Meneve) kamt. Sultann ordusu Tegea civarnda ordugh kurduktan sonra, gnmzdeki Tripolis'e yakn olan surlu Muchli ehrini kuatmaya giriti. ehri savunanlarn banda Demetrios Asanes vard. A m a baa-

4 Babinger'in Mora seferine ilikin olarak sz ettii yerlerden ounu belirlemek zor olmasa da, birka hakkndaki belirsizlik srmektedir. Bkz. Kenneth Setton, Renaissance News 12 (1959). Setton, Akribe'nin Karitaina civanndaki Akova olduunu syler (s. 198). Aynca bkz. W. McLeod, "Castles of the Morea in 1467," BZ 65 (1972), 353-363.

OSMAN LI LAR'IN ARNAVUTLUK, SIRBSTAN VE YUNANSTAN SEFERLER

151

rl olamad. nk Trkler bir kez daha ehrin su kaynaklarn keserek, ehri teslim olmak zorunda brakmt. Belki de yiyecek bulmann gl ve giderek engebelileen dalk blge yznden, II. Mehmed, Temmuz 1458'de btn ordusuyla kuzeye ynelip, yarmadann merkezi olan Grds'e saldrmaya karar verdi. Kalenin kumandan Mateos Asanes'ti. Asanes, Venedik'in yardmyla bir miktar yiyecek ve destek kuvvet temin etmeyi baarmt. Bunlarn ou Kenchreai limanndan gelmiti. Sultan, dev topun kalenin karsna yerletirilmesini emretti. Yzlerce kiloluk glleleri, eski Grds'n harabelerinden alman mermerden yapld. Mehmed ehre saldrma emrini vermeden nce, yine islam geleneine uyarak, ehirdekilere teslim olmalarn teklif etti. Ama bu teklifi yaparken ne bu kez ne de baka bir zaman karsmdakileri Mslmanlk'a gemeye zorlamamt. Asanes'e haber gnderip, eer Grds' teslim ederse hem onun h e m de Grdsller'in Osmanl mparatorluu'nda istedikleri yere yerleebileceklerini, ama eer reddederlerse, hem onun hem de adamlarnn sonunun geleceini bildirdi. Surlarn salamlna ve garnizonunun cesaretine gvenen Asanes, bu teklifi marurca reddetti. Trk sultann gcn ok iyi bildiini ama onun bile surlu Grds ehrini ele geiremeyeceini ve kendisinin, yani Asanes'in ehri savamadan teslim etmektense lmeyi yeleyeceini syledi. Bunun zerine Mehmed byk toplarn devreye soktu. En d sur (surlarn en zayfyd) birka gn iinde yerle bir oldu. Asanes bir kar saldrdan sonra ikinci surun ardna ekildi. Ancak bu surun da pek ok ksm mermer gllelerle ykld. ehirde yiyecek ktl bagstermiti. Ama bu bile savunucularn teslim olmasna yetmezdi. Ancak ehrin baz ileri gelenleri, sultana halkn durumunun giderek ktletiini bildirerek, onu bombardman srdrmeye tevik ettiler. Mehmed teslim olmalar teklifini bir kez daha yineledi. Garnizonun byk ounluu teslim olma yanlsyd. Bu yzden Asanes ve Nikeforos Lukanes (Frantzes onlar "Mora'nm ykclar" olarak tanmlar) sultann ordughna gitti. Mehmed'in koullar ard elbette. Getii topraklar ve ayrca Balyabadra'y, Grds', Aiyion'u, Kalavrita'y ve civarn -ksacas despot Konstantinos'un Bizans tahtna kmadan nce ynettii hemen her yeri- istiyordu. Despotlara brakt kck blge karlnda, ylda bin altn hara istiyordu. Asanes hemen Tripolis'e gidip, o srada orada bulunan iki despota Mehmed'in artlarn iletti. Topraklarnn en azndan bir ksmn kurtarmaktan memnun olan despotlar, artlar kabul etti. Hemen bar anlamas imzaland ve iki taraf da bu anlamaya uymaya yemin etti. Yunanllar ehirleri ve blgeleri "sebze baheleri" gibi (Frantzes'in deyimiyle) teslim ettiler. Trkler'in ald btn dier kale ve ehirler gibi, Grds'e de yenierilerden oluma bir garnizon brakld. Babas 1456'nn ortalarnda lm ve Uzunkpr'nn (Trakya) yaknndaki Krkkavak'a gmlm olan Turahanolu mer Bey, Mora'da sultann valisi olarak kalrken, Mehmed (Kritovulos'un yazdna gre) 250 Yunan yerleim merkezini ele geirdikten sonra ordusuyla hemen kuzeye yneldi. Yolda, mer Bey'in davetiyle Atina'ya urad. Atina da alnmt.^

5 Mehmed'in 1458'deki Mora seferine ilikin, Batl kaynaklara dayal daha eski bir anlat iin bkz. William Miller, The Latins in the Levant (New York, 1908), 13. blm, zellikle 426-435.

152

NC BLM

1204'ten beri bamsz bir Latin dkl olan ve 1385'ten beri Floransa'daki Acciajuoliler'in elinde bulunan Atina, Dk II. Franco tarafndan ynetiliyordu. mer Bey 1456'da ehrin aa ksmn ele geirince, ehir sakinleri ve dkleri Akropol'e kamt. Burada dklk saray vard. Neredeyse iki yl boyunca yiite direndikten sonra, Haziran 1458'de teslim olmulard. Dke bir yol izni belgesi balanm ve Boeotya'y, Teb de dahil olmak zere, Osmanl mparatorluu'nun kulu olarak ynetmesine izin verilmiti. Sultan imdi, Austos 1458'de ehre giriyor ve bylece neredeyse 330 yl srecek Trk igalini balatm oluyor- du. 6 Savunucusu Kritovulos'un yazdna gre Mehmed "filozoflar ehrini" ([medinet'l-hkema] Osmanllar Atina'y byle adlandryordu) ve manzarasn ok seviyordu. "Bilge bir adam, Yunanllar' seven biri ve byk bir kral olarak", ehrin klasik antik dneminin kalntlarn, zellikle de Akropol' takdir ediyordu. Khalkokondilas da, Mehmed'in Piraeus limann, Atina ehrini ve Akropol' grdkten sonra, gemiten kalma btn bu harikalar karsnda bylenip, mer Bey'e yapt fetih iin borlu olduunu haykrdn anlatr. ehir o sralarda, ticaretinin ve dier kaynaklannn Osmanl seferleri ve zellikle de mer Bey'in tahribatlar yznden epey azalm olmas nedeniyle, Mihael Choniates'in on ikinci yzyln sonunda yapt tasvire benzer bir biimde sefil bir hale dm olsa gerek. II. Pius, Atina'nn artk yalnzca kk bir kaleye benzediini ve btn Yunanistan'a yaylm nn yalnzca Akropol'e ve buradaki grkemli Pallas A t h e n a tapnana borlu oluunu sylerken belki biraz abartmtr ama grg tanklarnn sylediklerinden yola kt kesindir. ehrin 1458'deki nfusunun 50 bin kii olduu iddia edilmise de, bu pek mmkn grnmemektedir. Mehmed, Atinallar'a merhametli davrand. Kendisinden istedikleri eyleri verdi. mer Bey'in onlara tanm olduu zgrlkleri onaylad. Onlar cizye vergisine balad ama pek ok aileye kendilerini vergilerden ve zorunlu hizmetlerden muaf tutan belgeler verildi. ehir sakinlerinin ou, para deyerek erkek ocuklarn yenierilere vermekten kurtulabiliyordu. Hymettus Da'ndaki Kyriani manastrnn bakeii de (ehrin anahtarlarn teslim etmiti) vergiden muaf tutuldu. Bir ballk gstergesi olarak, ylda bir altn demesi yeterli grld. Halkn, Trk valinin denetiminde bir gerousia, yani yallar konseyi (vecchiades) semesine izin verildi. Atinallar, daha nce denetimi elinde tutan Latin kilisesi ile papazlarnn gcn yitirmesinden son derece memnundu. Ortodoks din adamlar Fatih'e yaltaklanarak, kiliselerinin urad zarar karlnda himaye ve ayrcalklar almay baardlar. Ne de olsa ona ehrin anahtarlarn bir Yunan bakeii vermiti. Atinallar' kendi tarafna ekmek isteyen Mehmed, onlara mutlak din serbestlii tand ama Katolik kilisesine zarar vermeden. Akropol h e m Yunanllar'a h e m de Latinler'e yasakland. Oradaki kiliseler kapatld. Sultan Atina'da drt gn geirdi. mer Bey Propylaea'daki boaltlm Acciajuoli kalesinde kalrken, efendisi Akademi'nin yanndaki zeytinlikte ya da Ilissus kysnda ordugh kurmay yelemiti anlalan. ?

6 Atina kalesi kuatmasnn sresine ilikin farkl bir gr iin bkz. Setton, 198-199. 7 Mehmed'in devirmelikten muaf tutulma konusunda Atinallar'a tand btn ayncalklar,

OSMAN LI LAR'IN ARNAVUTLUK, SIRBSTAN VE YUNANSTAN SEFERLER

153

Sonra Boeotya'ya giderek, eski Plataiai'yi ve stifa'y ziyaret etti. Orada kendisini Franco arlad. Mehmed civardaki Eriboz'u grmek istiyordu. Lombard baronlarnn neredeyse 300 yldr ynettii, sahiplii iin ok ekiilen bu ada, Mehmed'in Nisan 1454'te yapt bar anlamasndan sonra Venedik'in eline gemiti. Venedikliler bu aday, zellikle de Konstantiniyye'nin dnden sonra, "Yunan Denizi'ndeki mcevherleri" olarak gryordu. Buras onlarn en nemli ticari kolonisiydi. Sultan ziyarette bulunacan balyoz Paolo Barbarigo'ya haber verdi. Eriboz sakinleri nce dehete kapld. Ama Mehmed 2 Eyll'de Euripos kprsn bin atlyla geince, onu hurma dallaryla karlamaya geldiler. Mehmed ada sakinleriyle dosta konutuktan sonra, atyla ehri gezdi. Gelecekteki askeri planlarn gz nne alarak, ehri civardaki bir tepe yamacndan incelemiti phesiz. Bu ehre fatihi olarak girmesine daha on iki yl vard. Mehmed hu ksa geziden sonra stifa'ya geri dnd. Sonra kuzeye doru ilerledi. Uzun bir esir kafilesi de ayn yoldan gitmekteydi. Aralarndaki zanaatkarlar stanbul'a, geri kalanlarysa stanbul civarna yerletirilecekti. Sultan yolculuu srasnda despot Demetrios'a haber gndererek, gzelliiyle n salm on alt yandaki kz Helena'y gndermesini, onu haremine katacan syledi. Dubrovnik'ten yazlm bu mektuptan anlald zere, Mehmed 23 Ekim 1458'de Istranca Dalar'ndaki skp'teydi. Bu mevsimde Balkan Dalar'nm taze havasn solumay severdi. Burada, dnnden hemen sonra, Trabzon imparatoru IV. oannes'in en kk kardei David Komnenos'la grt. Komnenos bu ehrin 1456'da Hzr Paa tarafndan ksa sreliine kuatlmasnn sonucunda balanan yllk harac getirmiti. Bu konuyu aada ele alacaz. 1459 baharna gelindiinde, Mora'nn iki despotunun birbirlerine kar gz dnme srdrd ykc sava, blgelerindeki btn dzeni ortadan kaldrmt. Enerjik ama gvenilmez biri olan Thomas, sultanla yapt anlamann koullarn iine sindiremiyordu bir trl. Yeminini krlkten mi, yoksa ar gururdan m bozduunu bilmiyoruz. Onu batan karan kii, hrsl bayarg Nikeforos Lukanes idi. Lukanes onun g hrsn yle besledi ki, Thomas yalnzca Osmanllar' Mora'dan kovmaya deil, ayn zamanda miskin ve korkak kardeinin topraklarn da almaya karar verdi. Thomas ve danman, ubat 1459'da Trkler'in elindeki ehirlere saldrd. Lukanes, Grds' srpriz bir saldryla ele geirecekti. Thomas ise Balyabadra'ya saldrmay semiti. Her iki saldr da baarsz oldu. Ama Lukanes, Grdsller'in hogrsn kazandn iddia etti. Yalnzca az bir kuvvetle korunan Kalavitra ele geirilebildi. ki asi daha sonra btn halk, hem Amavutlar' hem de Yunanllar! ayaklanmaya ard. Ancak Thomas imdilik yalnzca Osmanllarla deil, Demetrios'la da savayordu. Demetrios, bacana Mateos Asanes'i Mehmed'e gndererek yardm istemiti. ki kardein korkun sava btn yarmaday etkiledi. Thomas, Demetrios'a ait olan baz yerleri, rnein Karitaina, Bordonia, Kastritsa, Kalamata (Kalamai), Zarnata ve Leuktron kalelerini ve Maina'nn (Mani) neredeyse tamamn, ksmen hileyle, ksmen de asker gcyle ald. Demetrios sonunda cesaretini toplayp kar koyma-

ertesi yzyln ortalarnda geri alnmtr. (Bkz. El1II, 211). ehirdeki talyan egemenliinin sona erii Miller tarafndan anlatlmtr, 435-443.)

fia^n' f -n

154

NC BLM

ya balad. Komutanlar Manuel Bochalis ve Georgios Palaiologos, kardeinin bakenti Leondarion'u ve dier birka ehrini ele geirdi. Ama Thomas hemen ordusuyla gelince ar kayplar vererek ekilmek zorunda kaldlar. Bu arada Morallar'm korkulu ryas olan Arnavutlar lkeyi boydan boya yamalyor, karlarna gre taraf deitiriyor ve yarmadann gney ksmnda Yunan halkna kar en korkun sular iliyordu. Kuzeyde ise Balyabadra, Grds ve Muchli'deki Osmanl garnizonlar civar yakp ykyor, karlarna kan herkesi ya ldryor ya da esir ediyordu. Kritovulos'un yazdna gre sultan kn byk blmn Edirne'deki ada saraynda geirdi. O sralar bu saray hl stanbul'dakinden daha ok sevdii anlalyor. Her halde, hareminin bir ksmn eski bakentte brakmt. O yllarda nerede kalmay yeledii konusunda kesin bir bilgimiz yok. rnein sultann 7 Mart 1459'da Ragusallar'la imzalad, onlara yllk 1500 altn hara karlnda hem sultann hem de kullarnn blgelerinde serbeste ticaret yapma hakk tanyan anlamann (Slavca deil Rumca yazld sylenir) Edirne'de mi, yoksa stanbul'da m imzalandn bilmiyoruz. Mehmed birka hafta sonra vey anne; si Mara'ya, Selanik'teki onun eline gemi olan Ayasofya Manastr'na ilikin bir belge gnderdi (mektubunda 'mennes' olarak "emire", "Hristiyan soylu kadnlarnn efendisi" ve "anne" szcklerini kullanmtr). Bir ordughta yazlm olan bu belgeden, sultann o srada batya doru yola km olduunu anlyoruz.^ Mart ortalarna gelindiinde, sultann dmanca niyetleri Buda saraynda bilinmekteydi. Mays'n sonuna doru Ferrara'nn sarayna gelen Milanolu bir sefir, Macarlar'dan rendiine gre sultann 9 Nisan'da Sofya'ya gittiini syledi. Mehmed'in Srbistan' ve belki Macaristan' da igal etmeyi planladndan ' kimsenin phesi yoktu. Genel bir alarm durumu balad. "Hristiyan dnyas en byk tehditle kar karya" diye yazd Pietro Tommasi Buda'dan, Venedik Dou Pasquale Malipiero'ya. Despotlukta hkm sren kargaa, sultann bizzat mdahele etmesi olasln arttryordu. Matthias Corvinus'un Bosna ile Srbistan' Stjepan Tomasevic'in idaresinde (Tomasevic 21 Mart 1459'da, Bobovac'ta Trkler tarafndan hapsedilmekten klpay kurtulmasndan ksa sre sonra, Paskalya'dan nceki haftada, 21 Mart 1459'da Srp tahtna oturmutu) birletirme abasnn olumlu bir sonu vermesi pek muhtemel grnmyordu. Tomasevic 1 Nisan'da, Paskalya'dan sonraki ilk Pazar gn, Lazar'n kz Jelena Brankovic ile evlendi. Trkler Bosna prensinin tahta gemesine haklarnn ihlali olarak bakyordu, nk Srp Despotluu onlara bal bir lkeydi. 8 Nisan'da, Stjepan'n tahta gemesinden birka gn sonra, kr ve aresiz despot Stjepan Brankovic kendi maiyeti tarafndan tahttan indirilip lkeden kovuldu. Kuzeye kaarak nce Buda'ya, sonra Hrvatistan'a gidip, en sonunda da hayatn kaybetmekten korkarak, Dubrovnik zerinden Arnavutluk'a gitti. Bosna kral Stjepan Tomas,

8 Bu belge iin bkz. Babinger, "Ein Freibrief Mehmeds II., des Eroberers, fiir das Kloster Hagia Sophia zu Salonik, Eigentum der Sultanin Mara (1459)," BZ 44 (1951), 11-20; yeni basm A&A I, 97-166.

OSMAN LI LAR'IN ARNAVUTLUK, SIRBSTAN VE YUNANSTAN SEFERLER

155

Trk ordularn oyalamak iin, Saraybosna'nn gneyindeki Hodiced kalesini (uzun sredir Trkler'in elindeydi) kuatmay denedi ama ele geiremedi. Sonunda Macarlar'dan yardm istemek zorunda kald. Bu arada Mehmed ordusuyla birlikte hibir direnile karlamadan ilerleyerek, Semendire'ye yaklayordu. Kimse ehri korumay ciddi olarak dnmyordu. Osmanl ordusu uzakta belirince, ehrin ileri gelenleri kaplar ap sultana ehrin anahtarlarn vermek ve himayesine girmek iin yalvarmak zere dar kt. O nl Srp ehri 20 Haziran 1459'da, hi direnmeden sultana teslim oldu. Semendire'nin d Bat'da Konstantiniyye'nin fethi kadar sarsc bir etki yaratt. Yal III. Calixtus'un 6 Austos 1458'de lmesinden sonra St. Peter tahtna II. Pius adyla oturan Enea Silvio Piccolomini, Semendire'yi "Rascia'nm (Rascia ya da Rashka, Srbistan'n eski ad) kaps" olarak tanmlamakta haklyd. H e m o hem de Kral Matthias, bu ehrin utan verici bir biimde teslim olmasn Bosnallar'm, kraln, kardeinin ve olunun ihanetine baladlar. Ceza olarak, Srp Despotluu'nun Macar topraklarndaki btn mallarna el kondu. Yalnzca Lazar'n dulu Helena Brankovic'in, nceden yaplm bir anlama uyarnca lkeden servetiyle birlikte ayrlmasna izin verildi. Stjepan Tomas ksa sre nce kamt. Helena ile kz nce Macaristan stnden Bosna'ya, sonra da talya'ya gittiler ve orada eitli yerlerde yaadlar. Helena 7 Kasm 1473'te, Levkas (Santa Mavra, Ayamavra) adasnda bir rahibe olarak ld. Semendire'nin sultana yardm etmi olan ileri gelenleri, para ve toprakla cmerte dllendirildi. Yalnzca Macar garnizonu ile itaatsizlik belirtileri gsteren vatandalar tutuklanp gtrld. Kuzey Srbistan'daki kk kaleler, Osmanl sancaklarn grr grmez teslim oldu. 1459'un sonunda, btn Srbistan Osmanllar'm eline gemiti. Bir zamanlarn gururlu krall, ite byle rezilce bir biimde sona ermiti. Kr Gregor, kei Germanos'a dnerek ortadan kaybolmutu. 16 Ekim 1459'da, muhtemelen kutsal Athos Da'ndaki Chindalar'da ld. Herhalde oraya gmld. Yalnzca kzkardei hayatn huzur iinde srdrebildi. Rahatsz edilmeden ve vey olu Mehmed ile arasn ho tutarak, Athos Da'nn yaknndaki Eziova'da, Srp soylularnn ve keilerinin arasnda yaad. stanbul'a pek gitmedi ama sultanla ii olan Hristiyanlar "Byk Trk'n vey annesi" (maregna del Gran Turco) Mara'ya sk sk bavurdu. Osmanl mparatorluu'na giden eliler genellikle yolda tavsiye almak iin o sofu amirissa'ya uruyordu. Yaad yerin harabeleri, yamalanm mezar da dahil olmak zere, hl grlebilir. Nfuzuyla pek ok dindana yardm etmiti. stanbul'daki birden fazla patriin atanmasnda-ve azledilmesinde etkili oldu. 14 Eyll 1487 Cuma gn, yetmiindeyken -ya da pek ok yazara gre "seksen beinden fazlayken"- ld ve sadk taraftarlar tarafndan, Eziova'daki saraynn yaknma gmld. ^ Srp despotluu kerken Hristiyan nfusunun ounu yitirdi. 200 bin

9 Mara'nm mezan hakknda ayrntl bilgi iin bkz. Babinger, "Witwensitz und Sterbeplatz der Sultanin Mara", A&A I, 340-343. Mara'nm hayatnn son yllaryla ilgili ayrntl bilgiler ve ld ya zerine yorumlar iin bkz. I. A. Papadrianos, "The Marriage-arrangement between Constantine XI Palaeologus and the Serbian Mara (1451)", Balkan Studies 6 (1965), 131138).

160

NC BLM

Srp'tn kle edilip ya Trk ordusuna gnderildii ya da Osmanl mparatorluu'nun uzak blgelerine yerletirildii sylenir. Yklan lke, zamanla tekrar kalabalklamaya balad. Bunda ksmen Osmanllar'm etkisi olmutu. Osmanllar'm getirdii yeni kurumlar, geride kalan Slav halkn canlln ve bamszln ksa srede yok etti. Mehmed'in Semendire'nin dnden sonra nereye gittiini belirlemek kolay deil. Yaz sonuna doru stanbul'a dnm gibi grnyor. Her halde, Moxa'daki kargaayla ilgilenme iini yerel koullar iyi bilen kumandanlarna brakt. Demetrios'un elileri ona despot Thomas'n anlamay ihlal ettiini ve yarmadadaki isyanlar haber vermiti phesiz. Bunlar dyunca fkeden kprd, Selanik Valisi Hamza Paa'ya elindeki btn askerlerle hemen Mora'ya gidip sulular cezalandrmasn emrettii sylenir. En ok da Mora Valisi Turahanolu mer Bey'e kzmt. Kargaadan en ok onu sorumlu tutuyordu. Ancak, Khalkokondilas ve baz kiilerin varsayd gibi, isyan onun balattndan phelenmi olmas pek mmkn grnmemektedir. Sultan muhtemelen onu zayflkla ve ilerin bu noktaya gelmesine izin vermekle sulamt. mer Bey hem grevden alnd hem de Selanik'teki topraklarna el kondu. Yerine damad Ah med Bey, Mora valiliine atand. Hamza 1459 ortasnda Ahmed Bey ile birlikte Mora'ya girdi. Felaketin yaklatn gren Thomas, aresiz papadan yardm istedi. Bir eli heyetini, muhtemelen Kalavrita'da ele geirmi olduu on alt Trk esirle birlikte ona gnderdi. Papa II. Pius, o srada Mantua Kongresi'nde bir Hal seferi balatmaya alyordu. Kendisine "tipik Bizans palavraclyla", Trkler'i Mora'dan kovmak iin bir blk talyan askerin yeterli olaca sylendi. Bu konu kilise meclisinde tartldnda, papa bu kadar az sayda askerin Trkler'i kovmaya yeteceinden phe duyduunu ifade etti. Ama fanatik ve gerekilikten uzak Kardinal Bessarion, onu bu istei kabul etmeye ikna etti. Askerlerin te birini Milano Desi Bianca-Maria Sforza verdi. Ama Papa'nn kayglarnda hakl olduu ortaya kt. Sefer byk bir baarszlkla sonuland. Gnderilen 300 piyade, Thomas'n Balyabadra'y tekrar kuatmasna yardm etmek iin Mora'ya zamannda yetiemedi. Osmanl destek glerinin yolda olduunu renen Themas, kuatmay yarda keserek hemen bakenti Leondarion'a ekildi. Burada Trklerle meydan sava yapt ve byk bir yenilgiye urad. Tepelere beceriksizce datlm olan askerleri (papann gnderdii askerler de dahil olmak zere), sipahilerin kumandan Yunus Bey'in ynetimindeki Osmanl svarilerinin ilk saldrsnda dalarak, daha gneydeki dalara katlar. yle hzl kamlard ki, pelerine den Trk aknclar ok azn yakalayp ldrebildi.. Trkler zaferlerinden hemen kazan salamadlar. Leondarion'u kuatm olan Hamza, Muchli'ye doru yola kt. Ama zaten pek byk olmayan ordusu, hastalklar ve yiyecek azl yznden ar kayplar verdi. Sultandan destek kuvvetleri istemek zorunda kalnca, Demetrios'a kk bir yardmc kuvvet brakarak hemen Selanik'e ekildi. Hamza'nn gidiini frsat bilen Thoms, Balyabadra'y nc kez, bu kez papann gnderdii askerlerle birlikte kuatmay denedi. Ama despot, kuatma silahlarn kullanmay bilmediinden ve papann gnderdii askerler de son derece beceriksiz ktndan, o gl surlar amay bu kez de baaramad. Thomas'n emriyle geri ekilme borusu alnnca, askerleri

PAPANIN BAT'Y BRLETRME ABALARI

157

dald. talyanlar, tpk Arnavutlar gibi o yoksullam yreyi yamaladktan ve yakp yktktan sonra, hibir iz brakmadan ortadan kayboldu. Sava meydannn gerek efendileri Arnavutlar'd. Yarmadann Trkler'in elinde olmayan ksmlarn yneten gl liderleri Peter Bua'nm nderliinde son derece baarl olmulard. Thomas yarmadann gney ucunda, eski Lakonya'da ordusunun bir ksmn toplamay baard. Hl kardeine ait olan ky ehirlerime, zellikle de Kalamata'ya tam saldracakken, birden fikir deitirip sultanla'bar yapmaya karar verdi. Yunanistan'n bu cra ve sorunlu kesindeki kargaay sona erdirmek isteyen Mehmed, bu teklife scak bakt. Ama ar koullar ne srd. Despot Thomas'n her yerdeki askerlerini geri ekmesini, ald btn ehirleri geri vermesini, hemen bin altn deme yapmasn ve dahas, yirmi gn iine bizzat Grds'e gidip sultann tam yetkili elisiyle bar imzalamasn talep etti. Thomas btn bu artlar kabul etti. Hatta kardei Demetrios'la uzlamak stediini bile belirtti. ki despot kk Kastritsa ehrinin kilisesinde bulutu. Burada Misistire bapiskoposu her zamanki gibi gzalc giysiler iinde deil, pimanlk belirtisi olarak uval bezleri iinde ve kle bulanm halde ayin yapt. Bundan ok etkilenen iki karde birbirlerine sarlp, artk sonsuza kadar bar iinde yaamaya yemin ettiler. Ama bu "sonsuzluk" yalnzca birka hafta srecekti. Bu kez yeminini bozan Demetrios oldu. Mehmed'in dostluuna ve yardmna ok gveniyordu anlalan. En azndan olaylar geree sadk kalarak anlatmaya alan Frantzes'in gr budur. Ertesi k, iki karde arasnda tekrar korkun bir sava balad. Bu yzden Thomas sz verdii harac deyemedi. Kalamata ile Demetrios'un Messina'daki dier topraklar bir kez daha gerilla savayla yamaland. Anadolu'daki Palaa'dan gelen Trk korsanlar Mani'yi yamalad, Manililer'in gemilerini hatrdlar ve ok sayda tutsa Anadolu'ya gtrdler. Mora'nn tamam, hatta Venedik yerleim merkezleri bile sefil oldu. Navplion (Naupila, Napoli di Romania, Anabolu) hazinesi yle borland ki, memurlarna maa veremez ve ehri koruyamaz hale geldi. II. Mehmed'in Mora'daki kargaaya uzun sre tepkisiz kalmayaca belliydi, 1459-1460 knda, Anadolu'da yapmay planlad seferi iptal ederek, toplayabildii btn askerleriyle birlikte hemen Mora'ya gitti. Gneydou Avrupa'dan pe pee gelen, Osmanllar'm kayg verici ve durdurulamaz ilerleyiine ilikin haberler, II. Pius'un ta giyme trenine (3 Eyll 1458) glge drmt. Roma'ya yerleen yeni papann aklnda tek bir dnce vard: Trkler'le savamak. 12 Ekim'de papalk divanmdaki kardinallere, piskoposlara ve bapiskoposlara yapt bir konumada (dinleyiciler arasnda yabanc lkelerin elileri de vard), Trkler'in imdiye kadar Hristiyanlar'a verdii zararlar anlatt ve bu gz dnm dmana sonuna kadar direnmeye kararl olduunu bildirdi. Ayrca bir genelge yaymlayarak, btn Batl prensleri, bir Hal seferi dzenlenmesi konusunu grmek zere toplantya ard. "Sahte peygamber Muhammed'in" yandalarnn ve "zehirli ejderin" kana susam ordularnn, Hristiyan dnyasna ynelttii tehditten sz etti. Bunun, atalarnn gnahlarndan dolay Tanr'nn verdii bir ceza olduunu, Tanr'nn kendisini, dnyay bu beladan kurtarsn diye papalk mertebesine ykseltmi olduunu syledi. nemsiz devlet-

158

NC BLM

leri, prensleri ve ehirleri bile, Mantua'da yaplacak olan toplantya katlmaya srarla ard. 10 talya'da huzur salanmad srece Trkler'e kar etkili bir direni sergilenemeyecei akt. Bu yzden papann ilk kaygs, talya'da huzuru tekrar salamakt. Her eyden nce, kendisinden nceki papadan devralm olduu Napoli'deki ekimelere son vermeliydi. Pius Ocak 1459'da Mantua'ya doru yola kt. Yola kmadan nce, Rodos adasndaki St. Jean valyelerini rnek alarak, yeni bir valye tarikatnn temelini att. Bu valyeler, Yunan sularndaki Hristi~yanlar' Osmanllar'm giderek artan deniz gcne kar savunacakt. Ama adn Beytllahimli Bakire Meryem'den alacak ve Limni Adas'nda karargh kuracak olan bu tarikatn, gerekten kurulup kurulmad belirsizdir. Papa Pius ile maiyeti Mantua'ya 27 Mays 1459'da vardnda, pe pee mesajlar gndererek srarla arm olduu Hristiyan krallardan ve prenslerden hibiri ondan nce gelmemiti. Eli gndermeye bile gerek grmemilerdi. Belirtilen tarihten nce gelmi olan papaya kar sergilenen bu saygszlk, onun en byk korkularn dorular nitelikteydi. Toplant 1 Haziran'da baladnda, herhangi bir kararn alnamayaca ortadayd. Orada bulunan kardinaller, Mantua'nn pis havasndan ikyetiydi. Kurbaa vraklamasmdan baka ses iitilmiyordu. Papa Trkler'i tek bana yenebileceini mi sanyordu? Roma'ya geri dnse daha iyi ederdi, nk elinden geleni yapmt. Trk tehlikesini, yaad ac tecrbeler yznden ok iyi bilen Kardinal Bessarion, papaya sadk kalan neredeyse tek kiiydi. Her tarafa yeni mektuplar gnderildi. Uzun, ok uzun bir sre sonra birka eli geldi. Avrupal hkmdarlarn ilgisizlii, topraklarnn Trk tehdidinden uzaklyla doru orantlyd. En kt tavr sergileyen ise mparator III. Friedrich oldu. Oysa Ortaa detlerine gre, Hristiyanlk'm koruyucusu olmas gerekirdi. Gerek siyasi emellerini rezilce hilelerle gizleyip, Bat'y slam'n saldrsndan koruma grevinden kat. Asl niyeti, papann Trkler'e kar bir Hal seferi balatma plannn tam tersiydi. O n u n asl istedii, Macar kraln devirmekti. Oysa Avusturya'nn ve btn Bat'nn bu son kalesini savunmas gerekirdi. Matthias Corvinus'a dman olan kodamanlarla ibirlii yaparak, Mantua Kongresi srasnda kendini Macar kral ilan ettirdi. II. Pius olaylarn bu ekilde gelimesi karsnda dehete kaplmt. Alman imparatoruna gerekeni yapmas iin bir kez daha yalvard. Onu yakndan tanyordu. Kendisine imparatorluk kanlaryasnda memurluk ve daha sonra danmanlk yaparak be yl hizmet etmi, hatta hayat yksn yazmt. Ama btn abalar bounayd. III. Friedrich ile Matthias Corvinus arasndaki ekime patlak verdi. mparator sonunda Mantua'ya birka nemsiz eli gnderdi ama gerek bir imparatorluk eli heyetini ancak ertesi gz gndereceini bildirdi. Dier Alman prensleri de, hem sofu hem de laik olanlar, ayn ekilde ilgisizdi. Papann Alpler'e gnderdii mesajlar cevapsz kald. Sanki bir lde tek bana haykryordu. Sonunda Mantua'ya giden birka eli de, ne sofuluktan ne de Trk korkusundan yola kmt.

10 II. Pius'un papalnn ayrntlar iin bkz. Pastor, The History of the Popes III. Papann ilk yllarn da anlatan ada bir biyografi iin bkz. R. J. Mitchell, The Laurels and the Tiara, Pope Pius II 1458-1464 (Londra, 1962).

PAPANIN BAT'Y BRLETRME ABALARI

159

Fransa'nn taknd aka dmanca tavr ise, neredeyse Almanya'nn kaytszlndan bile daha korkuntu. Napoli'deki gelimeler Kral VII. Charles' kayglandrmt. Kral Alfonso'nun 27 Temmuz 1458'de lmesinden sonra Papa Calixtus, son birka gnnde Napoli'yi kilise topraklarna katmaya almt. Ancak Alfonso'nun pi olu Ferdinand (Don Ferrante) hemen tahta km ve ksa sre sonra yeni papa II. Pius tarafndan tannmt. Anjou hanedannn Napoli tahtna gemesi gerektiini syleyen Fransa kral, bir Hal seferine katlma koulu olarak Ferrante'nin tahttan indirilmesini ve papann A n j o u hanedanna iltimas gemesini talep etmiti. Venedik ve Floransa da Napoli meselesini, Trkler'e kar bir sefer dzenlemek konusundaki gnlszlklerini -bunun balca nedeni ticari kayglard- gizlemek iin bahane olarak kulland. Floransa, defalarca yaplan ihtarlara kaytsz kalarak, Mantua'ya yakn olmasna karn eli gndermedi. Bu arada, Dou'daki giderek yaklaan tehlikenin ahitleri Mantua'ya geldi. Arnavutluk'tan, Dubrovnik'ten, Rodos'tan, Midilli'den ve hatta Kbrs'tan ulaklar geliyordu. Despot Thomas'n gnderdii eli heyetinden sz etmitik. Temmuz sonunda Macar eliler geldi. Bosna'dan gelen eliler, Semendire'nin dtn haber verdi. "Artk" dedi papa ac ac, "Trkler'in Macaristan' fethetmelerine engel kalmad." Asl grmeler balamadan nce, her zamanki gibi mertebe ve oturma sras stne tartmalar yaand. Papa sonunda kimsenin alnmayaca bir dzenleme yaparak, bu tartmalara ustaca son verdi. Austos ortasnda, Burgonya Dk'nn gnderdii ihtiaml bir eli heyeti kageldi. Dk bizzat gelmese de, yeeni Cleve Dk Jean' 400 atlyla birlikte gndermiti. Hal seferine katlacaksa, o da bu iten siyasi kazan salamak istiyordu. O n u n meselesi Soest'te son gnlerde yaanan sorunlard. Kongrede fazla kalmad. Burgonya'nn Macaristan'a iki bin svari ve drt bin piyade askeri gndereceine cimrice sz verdikten sonra, Mantua'dan hemen ayrld. Eyll sonunda, Milano Dk Francesco Sforza bizzat geldi. Altn taklaryla gz kamatran kalabalk Milanolu maiyeti grenlerde takdir ve gven uyandrd. Kibirli Francesco Filelfo, efendisi adna konuarak, "kana susam kfirlerle" savamak iin elinden gelen her eyi -talya'daki durumun elverdii lde tabii- yapacana sz verdi. Bylece Napoli meselesi bir kez daha ortaya atlm oldu. G n getike, baka devletler ve ehirlerden de eliler gelmeye balad. Dou Akdeniz ticareti nedeniyle Trkler'e kar bir sefer dzenlenmesine kesinlikle kar kan Venedik Signoria's bile, Eyll sonunda iki eli gnderdi: Orsato Giustiniano ve nl hukuk bilgini ve diplomat Foscarini. Bu elilerin gnderilmesi, II. Pius'un sonunda umudunu yitirip planndan vazgeecei beklentisiyle srekli ertelenmiti. Venedik, Dou Akdeniz'deki krl ticaretini riske atmak istemiyordu, zellikle de rakipleri ve sultanlar Floransallar'm sultanla aras ok iyiyken. Venedik'in kendi karlarn gzetme politikasn titizlikle ve sebatla srdren Do Pasquale Malipiero, Mehmed'le arasnn iyi olmasndan byk gurur duyuyordu. Kurnaz bir devlet adam ve iyi bir hatip olan Luigi Foscarini, papaya yazd bir mektupta, Venedik'in btn Avrupa lkelerinin dzenleyecei bir sefere katlmaya hazr olduunu sylyordu. A m a Hrisiyan glerin ounun taknd olumsuz tavr karsnda, Pius btn Hristiyan lkelerinin bu sefere katlacandan umudu kesmek zorunda kalmt. Venedik'in tavrnn belki de en iyi

-vr-nr F -rr s- , s , , ..

160

NC BLM

gstergesi, korktuklar dmanlarn kzdrmaktan ekindikleri iin, papaya toplantnn Mantua yerine Udine'de yaplmasn teklif etmeleridir. Byk bir sava balatlacaksa, bunun ancak yeterli kaynaklar toplandnda ve hemen deil, bir sre sonra yaplmas gerektiini sylyorlard. lk oturum 26 Eyll 1459'da, Mantua katedralinde yapld. Papa iki saat sren konumasnda, Osmanllar'm Hristiyanlar'a imdiye kadar vermi olduu zararlardan sz etti: Dou'nun bakenti Konstantiniyye'nin Trkler'in eline gemesine atalarmz deil, biz gz yumduk. Biz yurdumuzda miskin miskin otururken, o barbarlar Tuna ve Sava'ya doru ilerliyor. Dou imparatorluk ehrinde Konstantinos'un vrisini ve halk katlettiler, Tanr'nn tapmaklarn kirlettiler, Iustinianus'un soylu retisini Muhammed'in diniyle lekelediler. Tanr'nn Anas'nn ve dier azizlerin heykellerini krdlar, adak masalarn devirdiler, din ehitlerinin kutsal emanetlerini domuzlarn arasna attlar, rahipleri ldrdler, kadnlar ve gen kzlar (kendini Tanr'ya adam olanlar bile) kirlettiler, sultann verdii ziyafette ehrin soylularn ldrdler, armha gerilmi Kurtarcmzn heykelini horgryle ve "te Hristiyanlarn Tanrs bu!" diye haykrarak ordughlarna gtrdler ve ona tkrp amur attlar. Btn bunlar gzlerimizin nnde olup bitti ama biz hl derin bir uykudayz. Hayr, birbirimizle savaabiliyoruz ama i Trkler'e gelince klmz bile kprdatmyoruz. Canlar ne isterse yapyorlar. Hristiyanlar ufak kkrtmalar yznden bile silaha sarlp nice kanl savalar yapmtr. Oysa Tanr'mza kfreden, kiliselerimizi ykan ve Hristiyanlk' yok etmeye alan Trkler'e kimse el kaldrmak istemiyor. Herkes sinmi. Kimse ie yaramyor. yi iler yapan kimse kalmam. Kimse. Belki artk olan oldu, imdiden sonra bar iinde yaarz diye dnyorsunuz. Sanki kanmza susam bir lkeden, Yunanistan' ele geirdikten sonra imdi de Macaristan'a saldrm olan Sultan Mehmed gibi bir dmandan bar beklenebilirmi gibi! Bu inantan vazgein, nk Mehmed tamamen kazanmadka ya da kaybetmedike savamaktan asla vazgemeyecek. Kazand her zaferden sonra, bir yenisini arzulayacak. Bat'nn btn prenslerini boyunduruu altna almadka, Hristiyanlk' yok etmedike ve btn dnyaya sahte peygamberinin kanununu zorla kabul ettirmedike asla durmayacak.

Papann bu etkileyici iddialarndan sonra, sz Kardinaller Heyeti adna konuan Bessarion ald (Dou Akdeniz'deki durum hakknda oradaki herkesten daha bilgiliydi). Hristiyanlk'm ve klasik dnemin kurallarna uygun, etkileyici bir konuma yaparak, Hristiyan dnyasndaki btn prenslere ve lkelere, kfirlerle savamalar ars yapt. Sonunda oybirliiyle Trkler'le savama karar alnd. Karadan ve denizden yaplacak olan Hal seferinin ayrntlar ve organizasyonu, daha sonraki oturumlarda ele alnacakt. Ama papa son olarak, yllk masraflarn karlanmas iin rahiplerin gelirlerinin onda birini, laiklerin gelirlerinin on te birini ve Yahudiler'in ise gelirlerinin yirmide birini katk pay olarak vermeleri nerisinde bulununca, buna en ok en zengin devletler olan Venedik ve Floransa kar kt. Oradakilerden, papann sava giderlerinin paylalma-

PAPANIN BAT'Y BRLETRME ABALARI

161

s nerisini imza atarak kabul etmeleri istenince, buna yalnzca Venedik kar kt. Yerine getirilmesi olanaksz koullar ne srd: Btn donanmann kumandas Venedik'te olmal, btn ganimetleri Venedik almal, masraflar karlanmal, dier katlmclar Venedik gemilerine tayfa olarak en az sekiz bin asker vermeli ve Macar snrnda 20 bin piyade ile 50 bin svariden oluma bir ordu toplanmalyd. II. Pius bu koullara iddetle kar kt: Mttefikleriniz ve size baml lkeler uruna Pisallar'a, Cenovallar'a, imparatorlara ve krallara savalar atnz. imdi ise, kfirlere kar sa adna savamanz istendiinde, para istiyorsunuz. Sava kmasn diye bahaneler buluyorsunuz. Ama sava kmazsa, bundan ilk pimanlk duyacak sizsiniz. Papann szleri bounayd. Venedik hibir ey vermemekte srarlyd. Huysuz, kaba ve acmasz hukuk bilgini Gregor von Heimburg'un idaresindeki Alman eli heyeti, papaya arka arkaya naho srprizler yapt. Von Heimburg, Almanlar arasnda tartma karmak iin elinden geleni yapt. neleyici konumalar yaparak papaya ve hatta efendisi imparatora saldrd. Almanlar sonunda 32 bin piyade ve on bin svari vermeyi kabul etti. Ama ayrntlar daha sonraki iki toplantda (biri Nuremberg'te, dieri Avusturya'da) konuulacakt. III. Friedrich, Alman Hal ordusunun lideri seildi ama savaa bizzat katlmazsa, yerine Kutsal Roma mparatorluu'ndan bir prensi vekil tayin etmesi artyla. Kongre, katlmclarn ounun yreksizlii ve ikiyzl yznden baarsz oldu. Hi kimse btn engelleri aacak ve kendini politik durumu dzeltmeye adayacak kararll gstermedi. Mantua'da en ok sesini duyuranlar, vasat insanlar oldu. talyanlar bara ara itirazlar edip durdu. Kongrenin son haftasnda, asl ama (yani Trkler'e kar dzenlenecek Hal seferi) unutulup, Napoli meselesi konuuldu. Bylece 1459 yl geip gitti. Eliler, Milano Dk'nn papaya armaan ettii semiz srlar bayla bayla yedikten sonra drt bir yana daldlar. En son giden Papa II. Pius oldu. 19 Ocak 1460'da Mantua'dan ayrld. Sal ktlemiti. Yeni genelgeler ve tamimler yaymlayarak, ayrca eliler gndererek, Avrupal hkmdarlar evklendirmeye ve aralarndaki ekimeleri sona erdirmeye alt. Ancak abalarnn karl, daha fazla vaatler ve daha fazla hayal krkl oldu kanlmaz olarak. Bu arada Mehmed, stanbul'daki saraynda yeni projelerle uramakla meguld. talyan casuslar ona kongrede olup bitenleri ve nemli bir sonu alnmadn anlatmlard muhtemelen. Batllar'n kendisi aleyhinde ald ama uygulanaca pheli kararlar onu hi kayglandrmam olsa gerek. Scarampo'nun 1456'da ald ada (Taoz, Limni ve Semadirek), papalk donanmasnn 1458 yaznda talya'ya dnmesinden sonra savunmasz kalmt. Mehmed'in dostu Kritovulos'un Limni valisi olarak Trk egemenliini geri getirmesi hi zor deildi, nk adalarn Ortodoks halk, papann idaresi altnda olmaktan honutsuzdu. smail Paa'dan sonraki Kapudan- Derya Zaanos Paa, Austos 1459'da Taoz ile Semadirek'i sultan adna geri ald. Mehmed 7 Ekim 1459'da stanbul'da, Ragusallar'n o yl iin verdii 1500

*t*H<w r * *

162

NC BLM

dukalk haracn makbuzunu imzalad. Bu harac Jaketa adl bir eli getirmiti. Birka gn sonra, 18 Ekim'de Trk devriyeleri, Lim stndeki Prijepolje'nin civarnda bulunan nl kadim Srp rahibe manastr Mileseva'y yakp ykt. Trkler bu kez Srp ulusal kahraman Aziz Sava'nm cesedine ilimedi. Ama daha sonra, 1594'te, Srp milliyetilik hareketinin direncini krmak iin cesedi Belgrad'a gtrp Vracar'da yakacaklard. 22 Aralk 1459'da Mehmed'in nc olu dodu. Sultan Cem'in masals, -4iaceral hayat, hem babasnn hem de kendisinin lmnden ok sonra bile Avrupa saraylarnda ilgi eken bir konu olarak kalacakt. Yurdundan ok uzakta, Gney talya'daki Capua'da zehirlenerek uzun sre can ekitikten sonra lecekti (25 ubat 1495). 11 Tarihilerin ou annesinin bir Srp prensesi.olduunu iddia etse, bu kantlanamamt^ Daha gvenilir kaynaklara greyse, bir Trk olan iek Hatun Mslman bir kadnd. Mehmed ikinci Mora seferini balatmadan nce Arnavut Hamza Zenevisi'nin (skender Bey'in yeeniyle kartrlmamaldr) yerine Zaanos Paa'y geirdi. II. Murad'm kz Fatima Hatun'un kocas olan Zaanos Paa, bir sreliine Mehmed'in hem bacana hem de kaynpederi olmutu. Sultan onu Anadolu'daki srgnnden arp, Selanik ve Mora valisi yapt. Zaanos Paa 1460 Mart'mda, Trk ordusunun nc koluyla birlikte yarmadaya girdi. Sultan ise ordusunun ana kuvvetleriyle birlikte gney Yunanistan'a doru ancak Paskalya Pazar'nda (13 Nisan 1460), muhtemelen Edirne'den 1 2 yola kt. Yirmi gnlk bir yryten sonra Mays banda Grds'e ulat. Grds nnde ordugh kurarak gn kald. Daha nce imzalanm bir anlamaya gre, sultann ordusu geldiinde despot Demetrios'un sultan karlamas gerekiyordu. Ama Epidhavros'tan (Epidaurus) Misistire'ye kam olan despot, sultann ordughna bacana Mateos Asanes'i, pahal hediyelerle birlikte gndermeyi tercih etti. Sultan buna ok kzd. Asanes'i rehine alp, Sadrazam Mahmud Paa'ya despotluun bakenti Misistire'ye yrmesini syledi. Mahmud bu emre uyarak New Sparta'y kuatt. Kuatlan Demetrios'la grmek zere, sultann daha nce de eitli diplomatik grevler alm olan Rum ktibi Thomas Katavolenos (Mslman olunca Yunus Bey adn almt) ve Hamza Zenevisi seilip gnderildi. Demetrios biraz durakskdktan sonra, bakentini terk edip Trkler'in eline brakmay kabul etti (30 Mays). Sultan ertesi gn ordusuyla gelip, Lakonya'dan gelen askerleri de orduya katt. Ama despot Thomas'a saldrmak yerine, hemen Venedik Argos'una doru ilerlemeye balad. Demetrios sultann huzuruna arld. Kritovulos, bu grmeyi olduka canl bir slupla ve belki de geree sadk kalarak anlatr: Demetrios sultann adrna girince, Mehmed ayaa kalkp sa elini uzata-

11 Mehmed'in nc olu hakknda bkz. EI2, II, 529-531, "Diem" (H. inalck). Sultan unvan, Osmanl hanedanndan ehzadelerin adlarnn nnde kullanlrd. Byk sayg gren popler ahslara, zellikle mistik hocalara da verilen bu unvan, byle durumlarda addan sonra kullanlrd. Mehmed'in olu Cem bu yzden hem Sultan Cem hem de lmnden sonra Cem Sultan olarak tannmtr. 12 Mehmed'in 26 Nisan'da yaymlad bir ferman iin bkz. Elizabeth A. Zacharadou, "Early Ottoman Documents of the Prodromos Monastery," Siidost-Forschungen 28 (1969), 7.

PALAOLOGOSLAR'IN SONUNCUSU

163

rak elini skt ve oturmasn syledi. Sonra ona aralarndaki bartan sz etti. Tatl ve dosta szler sarf etti. Ne kadar korktuunu anlaynca, korkmamasn syledi. Ona gelecek iin umut verdi. Kendisinden istedii her eyi alabileceini syledi. Sonra ona pahal armaanlar, gmler, eref giysileri, atlar, katrlar ve daha pek ok ey verdi. Bunlar sonradan Demetrios'un ok iine yarayacakt. Ama Mehmed yine de Demetrios'a bir rehine olduunu ve Misistire'deki Yunan egemenliinin artk sona erdiini aka belli etti. Sultan ayn zamanda Demetrios'tan kz Helena'y teslim etmesini bir kez daha istedi. Helena o srada annesiyle birlikte Meneke'deydi. Demetrios sultann huzurundan gtrlrken, kzn vermeye ve Meneke ehrini teslim etmeye ar bir hevesle sz verdi. Bunun zerine, Makedon u beyi shak Bey'in olu sa Bey, yanma Demetrios'un elilerini alarak o kaleye gitti. Despotun ailesi onlara hi direnmeden teslim edildi. Ancak kalenin kumandan Manuel Palaiologos, halkn itirazlar zerine ehri teslim etmeyi reddetti. ehrin gerek sahibinin asl prens Thomas olduunu, bu ehri savunmak iin elinden geleni yapacan syledi. Trkler geri ekildiler ama yerlerine Katalan korsan Lope de Baldaja geldi. Manuel Palaiologos ondan yardm istemiti. Baldaja ehri ele geirince, Thomas ehri gnll olarak papaya armaan etti. Buna ok sevinen Pius, Menekeliler'in Katolik kilisesine balln verek ehri ald. Katalan korsanlara, blgeyi Trkler'in elinden alabilirlerse kendilerine Yunan topraklarnda ok sayda blge vereceini syledi. Ama Meneke'deki papalk rejimi uzun mrl olmad. nk 1462'de, savunmasz kalan halk Venedik'e kucak at.1-* Misistire Despotluu yklmt. Mehmed ehirde drt gn geirdikten sonra Thomas'a kar sefere kt. Ciddi bir direnile karlamad. Gittii her yerde halk sultana ballk yemini ediyordu. nce Bordonia alnd. Halk kamt. Sonra Kastritsa, ksa bir direniten sonra dt. ehir kolayca alnp yamaland. Kaleyi ele geirmek ise ok daha zor oldu. Surlara trmanmaya alan ok sayda yenieri dp ld. 300 adamdan oluan garnizon sonunda teslim oldu. Mehmed onlar ldrtt. Kumandanlar Proinokokkas testereyle ikiye biildi. Daha sonra teslim olan ehir Leondarion'du. ehrin sakinleri kap, ele geirilmesi neredeyse olanaksz olan Gardiki'ye snmt. Ama bu kale de, garnizondaki askerlerin cannn balanmas karlnda teslim olunca Mehmed, Kastritsa'daki katliam tekrarlamaktan ekinmedi. Alt bin insan kk bir alanda toplanp el ve ayaklarndan zincirlendikten sonra, ikenceyle ldrld. Bu kez aralarnda kadnlar ve ocuklar da vard. Gardiki, Bochalis ailesine ait bir ehirdi. Manuel Bochalis'in kars Eguenia'nm (Mahmud Paa'nn vey kardei olan bir

13 Meneke'nin Osmanl saldrsna kar Yunan direniindeki yeri ve adnn Trk kaynaklarnda deitirilmesi konusunda bkz. Paul Wittek, "The Castle of Violets. From Greek Monemvasia to Turkish Menekshe," Bulletin of the School of Oriental and. African Studies 20 (1957), 601-603. Kenneth Setton, Venedikliler'in Meneke'yi 1462'de deil, 1464'te ele geirdiini ne srer. (Bkz. Babinger'in kitab hakkndaki makalesi, Renaissance News 12 [1959], 198.)

wwv t -n; - <*

164

NC BLM

Arnavut'tu) nfuzunu kullanmas sayesinde, Manuel Bochalis ye Georgios Palaiologos serbeste Korfu'ya ekilebildi. Oradan da Napoli'ye gittiler. Korkodeilos Kladas, Arcadia'daki Frank kalesi St. George'u sultana teslim etti (Kladas, 1480'de Mani'de tehlikeli bir isyan karnca Mehmed'i fkelendirecek ve Venedik Signoria's ile sert yazmalar yapmasna yol aacakt). ehirler kaplarn pe pee igalcilere ayordu. Yakn zamana kadar despot Thomas'n bakenti olan Kiparissia, Karitania, Androusa ve Ithomi ksa srede Trkler'in eline geti. Yaljwzca Kiparissia'dan bile on bin kiinin alnp kle olarak stanbul'a gnderildii sylenir. Thomas, despotluunu savunmaya almad. Mehmed'in Misistire'yi ele geirdiini duyunca hemen Messenia Krfezi'ndeki Mantineia'ya gitti. Gerekirse oradan kamas kolay olacakt. Her eyini kaybettiini ve yalnzca Venedik blgesinin bar iinde olduunu grnce, savaarak Anavarin'e (Navarino) gitti. Bu arada sultan, Messina'daki Venedik ehirleri olan Methoni ile Koroni'ye gitti. Bu ehirlerin idarecileri, diplomatik sorunlar kmasndan korktuklarndan, Thomas'a Pilos'ta kalmamas iin bask yapmaya baladlar. Korkan despot, emrine iki gemi verilince Marathos'a kat. Sultann Pilos'a yaklat grlnce, Thomas kars, ocuklar ve birka soyluyla birlikte denize alp civardaki Porto Longo'dan geerek, 28 Temmuz'da Korfu'ya vardlar. Adann Venedikli rettore'si kaaklar byk bir trenle karlad. Venedik hemen sultanla bar ve dostuk anlamalarn yenilemeye giriti ama bu sultann askerlerinin btn blgeyi yakp ykmasn ve ok sayda Venedikli'yi ldrmesini engelleyemedi. Bu arada Zaanos Paa komutasndaki ordu yarmadann kuzeybatsnda zaferler kazanmay srdryordu. Salam surlu Holumi, Osmanllar tarafndan ksa srede alnd. Kalavrita ehri, sakinleri tarafndan teslim edildi. Frantzes, ehrin Arnavut kumandan Doxas'm (ya da Doxies) ne despota ne sultana, hatta ne de Tanr'ya bal olduunu syler. Doxas ile adamlar zalimce ldrld. Yalnzca Grevenon kalesi yiite direnince, kuatanlar geri ekilmek zorunda kald. A m a bir baka Frank kalesi olan St. mer (Santimeri) Trkler'in eline geti. Blgenin soylular ve zenginleri, ehrin gvenli bir yer olduunu sanarak servetlerini buraya gtrmlerdi. Katliamdan kurtulan ehir sakinleri kle edilerek gtrld. Zaanos'un mezalimi, Morallar'm direnmesine yol at. Morallar onun eline gemektense lmeyi yelediler. Venedikliler'in topraklarn ziyaret ettikten sonra Elis'ten giderek Zaanos ile glerini birletiren sultann, Zaanos'un yaptklarna ok kzd ve bu yzden St. mer'de alman tutsaklarn hemen serbest braklmasn emrettii sylenir. Zaanos Paa grevinden alnd ve yerine Hamza Zenevisi getirildi. A m a sultann bu merhamet gsterisini yerlileri etkilemek iin yapt bellidir. Yerlilerin bir ksm Korinthos Krfezi'ni geerek kamay baard. Mehmed, Achaea ele geirilene kadar Mora'da kalmaya karar verdi. Daha nceki btn saldrlara direnmi olan Grevenon atosu, Uskp u beyi shakolu sa Bey tarafndan alnd. Halkn te biri tutsak olarak gtrld. Aiyion, Kastrimenon ve Listraina gibi baka kaleler de ksa srede alnd. Balyabadra ile Aiyion arasnda bulunan gl da kalesi Salmenikon, Graitzas Palaiologos tarafndan savunuluyordu. Graitzas, saf kraliyet kan tamasa da soyadn iki despottan daha fazla hak ettiini kantlad. Sultann teslim olma arsn reddetti.

PALAOLOGOSLAR'IN SONUNCUSU

165

Mehmed kaleyi top atma tuttu ama bunlar ie yaramad. Yenierilerin surlara yapt saldrlar da ie yaramad. Ancak yedi gn sonra, su kaynaklar kesilince, ehrin aa ksmnda bulunan Yunan ve Arnavut kaaklar teslim oldu. Alt bin tutsak alnd. Sultan olanlar kendine ayrd. Geri kalanlar da subaylar arasnda paylald. Ama kale hl Graitzas'tn elindeydi. Graitzas ancak sultan geri ekilirse teslim olacan bildirdi. Mehmed bu art kabul ederek Aiyion'a geri dnd. Sava meydann Hamza Zenevisi'ye brakmt. Ama St. mer'de yaananlardan sonra, Graitzas'n Trkler'in verdii szlere gveni kalmamt. Hamza'y snamaya karar verdi. Da garnizonun bir ksmn, eitli mallarla birlikte gnderdi. Hamza hemen adamlarn stne saldrp mallar ele geirdi. Bylece kumandannn verdii yemini utanmazca bozmu oldu. Bunun zerine Graitzas herhangi bir biimde teslim olmay reddetti. Sultan, Zaanos Paa'y tekrar Selanik ve Mora- valiliine atad. Ama Salmenikon yiite direndi. Kalenin kahraman kumandan, ancak bir yl sren bir kuatmadan sonra teslim oldu (1461) ama Venedik topraklarna ekilmesine izin verildi. Dmanlarnda bile yle byk bir sayg uyandrmt ki, Mahmud Paa'nm "Mora'da bir sr kle ruhlu insan grdm ama o gerek bir erkekti" diye haykrd sylenir. Venedik senatosu, o cesur askeri hafif svari kumandan yaparak onurlandrd. Mehmed, Aiyion'dan sonra, Pheneos Gl ve Phlius zerinden geerek Grds'e gitti. Pek ok Arnavut mallarn Phlius'a ymt. Bu yzden Osmanllar ehri hemen ele geirip, verdikleri sz bozarak ehir sakinlerini acmadan ldrdler. Mehmed, Zaanos Paa'y geride brakarak, Mora'nn ilerine doru ilerlemeyi srdrd. Amac oraya bir dzen getirmek ve idari atamalar yapmakt. Osmanllar'm Mora'da ilk yapmak istedii ey, oraya kendi feodal sistemlerini getirmekti. Bu sistem, Franklar'n sisteminden pek farkl deildi muhtemelen. Morallar'n bir ounun din deitirmelerine izin verilmiti. Ayrca Trk igalinden ksa sre sonra yarmada sakinlerine tannan siyasi ayrcalklar (bunlarn en nemlisi kendi cemaatlerini serbeste ynetme izniydi), Rum Ortodoks Hristiyanl'nn ayakta kalabilmesine byk katkda bulundu. Yine de ok sayda soylu ve kasabal (bunlarn ou Frank't), mal ve mlklerini gvence altna almak iin Mslman olmay seti. Ayn durum daha sonra Bosna'da da yaanacakt. Bu blgede ayrca Mslman olmalarna karn, gizliden gizliye Hristiyan olarak kalmay srdrenler de vard. Trk egemenliinin etkisini en az hissedenler, dalk ve ulalmas g blgelerde yaayan Manililer olacakt. Mani kabileleri 1460'tan 1821'e kadar btn yabanc egemen glere kar srekli ayaklandlar. Mehmed, tehlikeli grd btn tahkimatl yerlere saldrd ve buralarn sakinlerini ovalara nakletti. Bir ksm da stanbul'a gtrld. Sultan yaz sonuna doru kstak zerinden geerek kuzeye geri dnd. mer Bey tekrar Mora valiliine atand. Sultana tahtndan indirilmi Demetrios elik ediyordu. Kars ve kz ok nceden Selanik'e gnderilmiti. Elde edilen ganimetler muazzamd. ok sayda insan ve her trden hazine ele geirilmiti. Mehmed yolda Atina'ya tekrar urad. Akropol'deki yenieriler ona, Franklar'n II. Franco lehinde bir kumpas kurduunu haber verdi. O sralar istifa civarndaki harap St. mer kalesinde yaayan II. Franco, eski bakentini geri almak gibi beyhude bir hayal kuruyordu anlalan. Atina'daki yandalar bu kumpas

gizli tutmay m baaramad, yoksa bu tamamen yenierilerin mi uydurmasyd bilemiyoruz. Ama her halkrda, bu haber Mehmed'i ok kzdrd. nce btn ehri ar biimde cezalandrmak istedi. Ama sonra ehrin en zengin on sakinini tutsak edip, stanbul'a gndererek oraya yerletirmekle yetindi. ehre 1458'de tand ayrcalklar geri almad. Ama Zaanos Paa'ya, gelecekte byle kumpaslara meydan vermemek iin dkn iini bitirmesini emretti. Mora'ya arlan Franco, hibir eyden phel e n m e d e n oraya gitti. Paann adrna girince dosta karland. Paa onu bir prens gibi arlad. Gecenin ge vaktine kadar sohbet ettiler. Sonra Zaanos Paa prense lme zamannn gelip attn syledi. Bunn zerine Franco Acciajuoli'nin kendi adrnda lmek istedii ve bu isteinin kabul edildii sylenir. Birka dakika sonra idam edildi. Bylece, Atina Dkl'nn son kalnts olan stifa ile civar, Mora yarmadasyla ayn yl iinde kolayca Osmanllar'm eline geti. Mehmed gz ortasnda ksa sreliine Edirne'de kald. Ama yln geri kalanm ve btn k stanbul'da geirdi. Orada Sadrazam Mahmud Paa ile shak Paa'ya dantktan sonra -Kritovulos'un sylediine gre- despot Demetrios'a Gkeada'nn ve Limni adasnn yllk toplam gelirleri (300 bin ake civarndayd) ile Semadirek ile Taoz'un gelirlerinin bir ksmn vermeye karar verdi. Ayrca Enez'i de ynetmesi iin ona verdi. Burada zengin tuz madenleri vard. Dahas, II. Dorino Gattilusio'dan ald btn vergileri ona devretti. Bunlar da 300 bin ake tutuyordu. Kendisine Edirne darphanesinden de ylda taksit halinde denecek 100 bin ake baland. Bylece Demetrios ylda 700 bin akelik gelire sahip olmutu. Demetrios, Enez'e yerleip zamann avlanarak ve holand dier eylerle uraarak geirdi. Ama 1467'de gelirleri birden kesildi ve Dimetoka'ya gnderildi. O zamanlar det olduu gibi, grevini ktye kullanmakla sulanmt. Hayatn, araya giren Mahmud Paa'nn kurtard sylenir. Bir sylentiye gre, Mehmed sonralar bir gn avlanrken Demetrios'u grm ve sefil haline acyp, ona hububat vergisinden 50 bin ake balamtr. Bu tutar, daha nceki gelirine kyasla ok az olsa da, en azndan geinmesi iin yeterliydi. Demetrios ksa sre sonra David adn alarak kei oldu. 1470'te Edirne'de bir manastrda ld. Ama kz Helena asla sultann haremine girmemi olabilir, nk sultan onun tarafndan zehirlenmekten korkuyordu. Helena babasndan nce ld. Palaiologoslar'm bu kolu ite byle sefilce son buldu. Hl tetikte duran Mehmed, Korfu'ya kam olan despot Thomas' kontrol altnda tutabilmek iin elinden geleni yapt. Ona bir ulak gndererek, Osmanl mparatorluu'na bir bar anlamasn grmek zere bir eli gndermesini syledi. Ayrca ona yllk bir denek de ayrlacakt. Mehmed'in bunu niye yaptn anlamak zor. Mehmed'in,Thomas'n Batl gleri Osmanl mparatorluu'na kar kkrtmasndan korktuunu iddia edenler olmutur. Ama sultann ele geirdii lkelere ve bunlarn hkmdarlarna kar tavrlar hakknda (bu olayn hem ncesinde, hem de sonrasnda) bildiimiz her ey, byle bir yorumun

14 kinci Mora seferi iin bkz. Miller, 444-452. Miller, Yunan kaynaklarna bavurmutur.

PALAOLOGOSLAR'IN SONUNCUSU

167

aleyhindedir. Despotun ula sultann sarayna gelip, efendisi adna Meneke'yi bir baka ky kentiyle takas etmeyi teklif edince, Mehmed onu hapse attrd ve daha sonra serbest brakp, Thomas'a gitmesini ve ona ya bizzat gelmesi, ya da oullarndan birini gndermesi gerektiini syledi. Thomas bunlarn hibirini yapmad elbette. Bu arada, Kilise'nin gerek bir adam olarak, Papa II. Pius'tan yardm istemiti. 16 Kasm 1460'ta maiyetiyle birlikte Ancona'ya doru denize ald. Papa kendisinden Hristiyan dnyasna Aziz Andrew'n ban getirmesini istemiti. Uzun sre Balyabadra'da korunan bu kutsal emanet, Trkler yaklanca Thomas'a verilerek karlmt. Hristiyan prensler bu deerli kutsal emanete karlk byk meblalar teklif ediyordu. Thomas papadan bunun karlnda hatr saylr bir yllk maa temin etmekte glk ekmedi. Mora'nn eski iki hkmdarndan biri olan bu adam 7 Mart 1461'de Roma'ya girdi. Ellilerinin ortasnda, hametli bir adamd. Yznn, eskiden San Pietro Kilisesi'nin nnde duran Aziz Paul heykelinin yzne ok benzedii sylenir. stnde uzun bir siyah ceket ve beyaz bir apka vard. Papa ona bir saray verdi. Altn Gl nianyla onurlandrd. Ayrca kardinallerin yardmyla yllk alt bin duka maa balad. Yoksulken bile kendini Bizans imparatoru olarak gren bu Palaiologos, kaybettii topraklar sonradan talyan devletlerinin yardmyla geri almay denedi. Ama baaramad. Yaad hayal krkl saln bozdu. 1462'de ei Catherine'i kaybetti. Kendisi de 12 Mays 1465'te, Roma'daki Santo Spirito Hastanesi'nde, unutulmu bir halde ld. Thomas'n, Srp despotu Lazar'n dulu Helena'nm dnda ikinci bir kz daha vard. Zoe adl bu kz, Kardinal Bessarion'un himayesinde yaayp, 1472'de Papa IV. Sixtus'un balad bir eyiz sayesinde Rus Grandk III. van Vasiliyevi'le evlendi. Bylece Bizans tahtna varislik hakk Rus arlarna geti. Zoe'nin iki erkek kardei vard. Papa'dan "Mora despotu" unvann alan Andreas, Romal bir fahieyle evlenince gzden dt ve 1502'de sefalet iinde ld. Manuel ise stanbul'a g etti. Orada Mslman olmu olabilir. Osmanl mparatorluu'ndan ald maala yaayp, II. Bayezid dneminde unutulmu bir halde ld. Bir Bizans kaynana gre, Sergentzion Kilisesi'ne gmlmtr. Buras muhtemelen, Istranca Dalar'ndaki (stanbul'un kuzeybatsndaki), gnmzde Istranca denilen yerdir. Mora despotlarnn ve kadim imparatorluk hanedan Palaiologoslar'm ackl sonu ite byledir. Bu trajediyi yazan tarihi Frantzes, Thomas ile birlikte Korfu'ya kamt. Onun kaderini paylamakta kararlyd. Orada kei oldu ve zc, skntl yaam St. Elias Manastr'nda tek bana kald bir hcrede son buldu. Boazii'nin Rumeli Hisar'nm yapmyla kapatlmas, Cenevizler'in Karadeniz ticaretine inen ar bir darbe olmutu. Gney kysndaki balca ticaret merkezleri olan Amasra (Amastris) gerilemeye balamt. Kara yolu uzun ve tehlikeliydi. Tacirler asker ve cephanelerle yolculuk etmek zorunda kalyordu. Cenevizler bu yzden Galata'y tamamen ellerine geirmek istiyor ama sultan buna ikna edemiyorlard. Mehmed onlara, Galata'y silah gcyle deil, bar anlamalaryla aldn syledi. Oray alrken kimseyi incitmemi, hatta Cenevizler'e iyilik yapmt. Cenevizler'in bir sredir silahl bir mdahale yapmay dndn bildiinden, onlardan nce davranmak iin 1460 yaznn sonunda sadrazam

5 -m

168

NC BLM

Mahmud Paa'ya Amasra'ya hem karadan, hem de denizden saldrmasn, bylece Cenevizler'in gney Karadeniz'deki varlna lmcl darbeyi indirmesini emretti. 1 ^ Amasra dou ve batdaki iki krfez arasnda, adaya benzer iki kayalk burnun stnde bulunur. Bu burunlar iki dar, kumlu ve dmdz kstakla birbirine baldr [Resim V b]. ehir denizden bakldnda bir takmada gibi grnr. koylarnda iki liman vardr. Bunlar kuzeye ve gneybatya bakar. Kuzey liman -ayrca kayalk bir ada tarafndan korunur. Gneydekinin yannda ana karann sahili uzanr. En ndeki yarmadann gneybatsnda, koyun stnde sarp, neredeyse dimdik kayalklar ykselir. Kale buraya kurulmutur. Sonraki yzyllarda bu kaleye sk sk asi beyler ve gzden dm valiler gnderilecekti. Bugn nemsiz bir yer olan bu ehir, Cenova dneminden kalma etkileyici binalarn harabelerine, zellikle de o kaleye sahip olmasa daha da nemsiz grnecekti. Cenoval tacirler ve denizciler bu kale sayesinde btn Karadeniz ticaretine hkim olmutu. Cenevizler eski ehrin etrafna surlar ve kuleler ina etmilerdi. Bunlar yeni ehri de hl evrelemektedir. Kaplarnda hl Cenova'nn ve eitli Cenova ailelerinin armalar bulunur. Ama llyada'da Sesamos olarak geen (II, 853) Amasra ok eski zamanlarda bile Karadeniz ticaretinde nemli bir merkezdi. Hristiyanlk dneminde bir piskoposluk blgesine dnt. Bir kilise yazar oradan Paflagonya'nn, hatta btn dnyann incisi diye sz eder. Marur kralie Amastris ok eskiden burada yaamt. Soyluluu, erkekler stndeki egemenlii ve mimariye olan tutkusu nedeniyle Anadolu'nun Semiramis'i olarak tannmtr. ehrin her tarafnda, zellikle Bizans dneminden kalma etkileyici ve imdiye kadar pek az incelenmi tarihi eserler vardr. Etraftaki, koyu yeil ormanlarla kapl dalar, manzaraya pikaresk ve romantik bir nitelik katar. Blgenin tipik manzarasdr bu. Daha gzeli belki ancak Sinop ile civarnda vardr. Sylediimiz gibi, Amasra'nn tamam kuzeye bakar ve anakaraya yalnzca dar bir kstakla baldr. Bu yzden Osmanl saldrlarna karadan ok denizden akt. ehrin 1460 Eyll'nde (ya da belki de o gz iinde daha sonra) yaplan saldrya kar ciddi bir direni gstermi olmas pek muhtemel deil. nk koulsuz teslim oldu ve halkn te ikisi (aralarnda en yakkl olanlar da vard) sarayda i olanl yapmak zere stanbul'a gtrld. Halkn geri kalan ise surlarn iinde kald. Sultan Amasra'nn fethine bizzat katlmamt muhtemelen. 1 6 Mehmed yln geri kalann stanbul'daki saraynda geirdi. 3 Kasm 1460'ta orada Dubrovnik'ten bir eliyi kabul edip, ondan o yln harac olan 1500 dukay ald. 1 ? Muhtemelen sultan Mora'dan dndkten ksa sre sonra, Floransal casus

15 Cenova'nn ticari faaliyetlerinin ayrhtl bir aratrmas iin bkz: Genes au XV e Siecle, Heers. Karadeniz'in kar kysyla ticaret iin zellikle 363 ve devam. 16 Amasra'nn fethi zerine alternatif bir tarihe iin bkz. nalck, "Mehmed the Conqueror," 421-422. nalck'a gre ehir H. 863'te (1458/59) teslim olmutu. 17 Sultan Mehmed'in verdii makbuzun metni ve yorumu iin bkz. Friedrich Giese, "Die osmanisch-trkischen Urkunden im Archive des Rektorenpalastes in Dubrovnik (Ragusa)", Festschrift Georg Jacob (Leipzig, 1932), 46-47. Karlatrmal bir okuma iin bkz. Elezovic, Turksi spomenici 1,1. blm (Belgrad, 1940), 26-27; I, 2. blm (1952), 4.)

PALAOLOGOSLAR'IN SONUNCUSU

169

ve maceraperest, tacir ve tarihi Benedetto Dei (1418-1492) ile tuhaf bir grme yapt. Belki de onunla yapt ilk grmeydi bu. Bu grmeler yllarca srd. Floransa ile Osmanl mparatorluu 1460-1472 arasnda yakn iliki iinde oldu ve bu ilikide, Dei'nin deyimiyle "pratiche e intelligenze" nemli rol oynad. Bu sre boyunca Osmanl ordusunda srekli Floransallar vard. Cumhuriyet, bu casusluk hizmetine byk paralar harcad. Benedetto Dei, sultanla yapt bu grmeyi bize olduka canl ve belki de biraz abartl bir biimde anlatarak, her iki tarafn sylediklerini dorudan aktarmtr. Sylediine gre, stanbul'da karaya iner inmez, yannda ok sayda nfuzlu kiilerden ald tavsiye mektuplar bulunmasna karn, Byk Trk onu hemen artp bir tr sorgulamaya tabi tuttu. Mehmed zellikle talya'daki siyasi ortam ve oradaki eitli saraylardaki durum hakknda ayrntl sorular sordu. Leonardo da Vinci, Benedetto Dei ile Sforzalar'm saraynda tantktan sonra, bir yalanc olduuna karar vermitir. A m a eer Dei'nin anlattklar doruysa, sultana talya'da ok sayda gcn bulunduu syledi ve bunlar teker teker sayd: "Para, prestij ve silah sahibi" drt g -Milano Dkal, Kral Ferrante'nin ynetimindeki Napoli, Venedik ve Floransa-, on alt bamsz devlet (adlarn verdi) ve son olarak da iki byk ehir olan Bologna ve Perugia. "Eer" diye devam etti, "bu gler kara ve deniz glerini birletirebilirlerse, gnmzdeki talyanlar atalarndan ok daha baarl olur." Bun u n zerine Byk Trk yle karlk verdi: Sevgili Floransal, sylediin her eyi dinledim... ve hepsine inanyorum... ama sana unu syleyeyim ki, talya gemite yapt byk ileri artk baaramaz. nk byk iler yapt gnlerde, bunlar Romallar'm gc sayesinde yapyordu... Romallar o zamanlar talya'nn tek hkimiydi... ama gnmzde lken yirmi deiik devlete ve eitli g odaklarna blnm durumda... ayrca birbirinizle savayorsunuz... birbirinizin can dmansnz... yaptm plana yardmc olacak pek ok ey biliyorum ve gen, zengin ve talihli olduumu grdmden Sezar', skender'i ve Kserkses'i amak niyetindeyim. Byk Trk bunlar syledikten sonra Benedetto Dei'ye srtn dnp saakl tahtna doru yrmeye balad. Ama kurnaz Floransal, kesilmi konumay devam ettirerek (en azndan bunu iddia ediyor), talya'nn mthi deniz gcn tasvire balad: Ne zaman talya'ya sava amaya kalksanz, btn Hristiyanlar'n size kar birletiini greceksiniz. Venedikliler'e yardm etmediler, nk talya'nn drt devleti bu devlete dmandr ve yok olmasn ister. A m a talya'ya saldrrsanz, hepsi size kar birleir. Benedetto Dei'ye inann. "Onunla yaptm konuma" der Dei, "bu szlerle son buldu." Venedik'in ba dman olan Dei'nin, Peu'da yaayan, ap madenleri ileten zengin Venedikli Girolamo Michiel'in yannda veznedar ya da ynetici olarak almay baarabilmi olmas, onun ikna yeteneinin ne kadar gl olduunun ve ok sevdii vatan Floransa'nm lehine siyasi planlar kurduunun kantdr. El-

r-KV-.-T"- r-m > ,: , %

170

NCO BLM

deki btn veriler, Dei'nin Floransa tarafndan ekonomik ve siyasi casusluk yapmak ve efendilerine rapor vermek zere gnderildiini gsteriyor. Mehmed'in Floransa'ya ynelik dosta tavr (Benedetto Dei, 6 Austos 1460'ta yazd bir mektupta bunu sevinle dorular), on iki yl daha srecekti. Bu tavr, Byk Trk ve sadrazam Mahmud Paa'ya ynelik pratich'e e intelligenze faaliyetlerinin sonu verdiini gsteriyor. Benedetto Dei, Floransa'nm Osmanl mparatorluu'nda srekli casus bulundurduunu ve bu i iin ylda be bin duka harcadn aka ve gururla syler.*^ Sylediimiz gibi, Mantua'dan en son ayrlan II. Pius oldu (19 Ocak 1460). Hayal krkl iindeydi ve ar .hastayd. Damla hastaln iyiletirmek umuduyla Macerata ve Petriolo kaplcalarn ziyaret ettikten sonra, doum ehri Siena'ya geri dnd. Orada, Napoli taht iin yaplan ekimelerin srdn ve bunun Papalk Devleti iin ne kadar kt sonular dourduunu grnce, tekrar kaygya kapld. Batl prensleri, zellikle de talya'y Trkler'e kar ortak bir Hal seferi dzenlemek iin birletirmeye alrken, Aragon ve A n j o u arasndaki atma ciddi boyutlara ulamt. Fransa Kral VII. Charles, Angeva grubunu destekliyordu. 1459 gznde, Mantua Kongresi hl devam ederken, Kral VII. Charles Kardinal Alainn'un Trkler'le savata kullanmak zere Marsilya'da toplad yirmi drt kadrgay Aragonlu Ferrante'yle savamakta kullanmaktan ekinmemiti. Yalnzca kadim Angeva grubuyla deil, birka gl feodal lordla da savaan Aragon, g durumda kalmt. Franszlar'm talya'da zafer kazanmas ve Napoli'yi etki altna almas, talya'nn siyasi bamszln tamamen sona erdirirdi. Bu yzden papa, Ferrante'yi desteklemeye karar verdi. Bylece 1460 baharnda sava balad. Ama papann umduu gibi Balkanlar'da deil, talya'da balamt. Bu gelimeleri anlatmamza gerek yok. u kadarn syleyelim ki, Napoli taht zerine yaplan korkun ekime, Roma'da tarifsiz bir terr -cinayet, yama ve tecavz- ortamnn domasna yol at. Bu yzden papa hemen geri dnmek zorunda kald (Ekim 1460). Papann Napoli Sava'nda taraf olmasndan memnun olmayan halk isyan etmi, Papalk Devleti'nin varln bile tehdit ediyordu. Hal byleyken, Osmanllar'a kar bir Hal seferi balatmak olanakszd. N Papa II. Pius 1460 Nisan'mda, hl Siena'dayken, Antakya badiyakozu Moses Giblet'le grmt. Bu lim, Yunan ve ayrca zellikle Suriye edebiyat hakkndaki engin bilgisiyle nlyd. Gibletler, Suriye'nin en saygn soylu ailelerinden biriydi. Badiyakoz, yalnzca Kuds, skenderiye ve Antakya'daki Yunan patriklerinin deil, ayn zamanda Karaman ehzadesi brahim Bey'in ve dier Dou hkmdarlarnn elisi sfatyla geldiini syledi. Hepsi de II. Pius'un onlar Osmanl boyunduruundan kurtaracan umuyordu. Moses Giblet, papaya yukarda ad geen hkmdarlardan mektuplar verdi. Bu hkmdarlar mektuplarnda Floransa birliine sadakat yemini ediyordu. II. Pius, Dou'dan gelen bu

18 Benedetto Dei'nin faaliyetlerine ilikin, kaynaklara dayal aynntl bilgi iin bkz. Babinger, "Mehmed II., der Erober, und Italien," Byzantion 21 (1951), 151 ve sonras. Osmanl sularnda giderek artan Floransa ticareti iin bkz. Michael E. Mallett, T h e Florentine Galleys in the Fifteenth Century (Oxford, 1967).

DOU'DAK MACERALAR VE TRABZON'UN D

171

eliyle hem zel olarak hem de bakalarnn yannda grt. 21 Nisan 1460'ta, bu ittifak resmiletiren bir belge hazrlatt. Kzl Kitap ad verilen bu belge, patriklerle prenslerin mektuplarnn Latince evirileriyle birlikte papalk arivlerinde gnmze kadar korunmutur. Bu mektuplarn gerek olup olmadn henz bilmiyoruz, nk asllar bulunamad. Ama II. Pius'un daha sonra bu olaydan hi sz etmemi olmas dikkat ekicidir. Her halde, Doulu elilere olan gveninin, ayn yl iinde, Noel'den ksa sre nce Roma'ya grkemli bir biimde gelen bir baka eli yznden ciddi ekilde azaldn biliyoruz. Dou'da da, tpk Bat'da olduu gibi, ortak dman Mehmed'in en yakn tehdidi altndaki prensler, ona kar birlemek iin bir plan yapmt. Bat'da bu projelerin ban papalar, zellikle de III. Calixtus ve II. Pius ekerken, Dou'da Trabzon imparatoru IV. toannes Komnenos (Kalo oarmes) topraklarn korumak iin Anadolu'da Osmanllar'la savamaya hazr olan herkesin nderi olmak istiyordu. Elimizde bu birlik hakknda bir belge olmasa da, en azndan ciddi bir proje olarak tasarlandn ve sultann bacana Karamanl ibrahim Bey, Sinop Beyi sfendiyarolu ismail, Diyarbakr'daki (eski Amid ya da Kara Amid) Akkoyunlular'm beyi Uzun Hasan ve Hristiyan prensleri Grcistan ile Mingrelia arasnda bir tr anlama olduunu biliyoruz. Uzun Hasan, IV. oannes ile yakn siyasi ilikiler kurmu ve 1458'de oannes'in gzel kz Catherine'le evlenmiti (Catherine evlendikten sonra Despina Hatun adn ald). Ama imparator ksa sre nce lm ve hasta kardei David, mteveffa imparatorun ocuk yataki olu V. oannes'in hmisi olarak imparator olmutu. IV. oannes daha uzun sre yaam olsa, gl Uzun Hasan ile yapt ittifak (Uzun Hasan'm dedesi "Kara Ylk" de bir Komnenos'la, IV. Aleksios'un [1417-1429] kzyla evlenmiti), Osmanl mparatorluu iin byk bir tehdit olabilirdi: zellikle de Avrupal ve Asyal gler ortak hareket etse. imparator David 22 Nisan 1459'da Trabzon'dan gnderdii bir mektupta (gereklii kesin deildir), Burgonya Dk'ne Asya devletlerinin Mehmed'e kar birletiini ve bu birliin Bat'daki benzer bir giriimi destekleyebileceini sylyordu. 19 Papa V. Nicolaus ile III. Calixtus, Yakn Dou hkmdarlaryla temas kurmak iin bir Minorit keii olan Fra Ludovico da Bologna'dan yararlanm, onu Hristiyan dnyasnn ortak dmanna kar asker toplamas iin Trabzon'a, berya'ya, Grcistan'a, Kk Ermenistan'a, Karaman'a ve hatta Diyarbakr'daki Uzun Hasan'a tam yetkili eli olarak gndermiti. Bu abalarn balangc ok eskilere dayanyordu. nk Calixtus'un papalk tahtna oturmasndan hemen sonra, Trkler'e kar bir sava balatmak iin btn gcyle urarken, Fra Ludovico'nun Kuds, Habeistan ve Hindistan'dan Roma'ya dndn biliyoruz. Buralara, V. Nicolaus adna siyasi bir grevle gitmiti. Dou'yu ok iyi bilen biri

19 Bu olaylarn arka plan iin bkz. Walther Hinz, lrans Aufsaeg zum Nationaktaat imfnfzehnten Jahrhundert (Berlin, 1936); Trke evirisi iin bkz. ev.: T. Byklolu, Uzun Hasan ve eyh Cneyd (Ankara, 1948; TTK: IV. dizi, no. 5); Bekir Stk Baykal, "Fatih Sultan MehmedUzun Hasan rekabetinde Trabzon meselesi," Tarih Aratrmalar Dergisi 2 (1964), 67-81. Yine bkz. "Ak Koyunlu" (V. Minorsky), El2 I, 311-312. mparatorun mektubu hakknda bilgi iin bkz. William Miller, Trebizond, The Last Greek Empire (Londra, 1926; yeni basm Amsterdam, 1968), 98.)

f -m *

172

NC BLM

olarak tannyordu. Yal papa oturup onu saatlerce dinledi. Anlattklar korkun yalanlarla doluydu muhtemelen. Sonra Calixtus onu tekrar Dou'ya gnderdi. Gondar'da Hristiyan Habe Kral Zara Jacob'la (1438-1468) ve ayrca baz Hint prenslerle grmesini istiyordu. Fra Ludovico bu ikinci yolculuktan ancak bir yl sonra dnd. Szmona gittii lkelerin ne kadar uzak olduunu gz nne alrsak, unlardan hangisinin daha artc olduuna karar vermekte zorlanrz: Fra Ludovico'nun o uzak diyarlarda Hristiyanlk'm davasnn ba savunucusu old u u n u hi istifini bozmadan iddia edebilmesinin mi, yoksa o papann Habeistan'a ve Hindistan'a bir maceraperest ve arlatan gndermekle, Trk tehdidine son verebileceklerine bir an olsun inanabilmi olmalarnn m. Avrupa ve Asya corafyas zerine ana gre son derece baarl bir kitap yazm olan II. Pius bile Ludovico'ya kanmt. 4 Ekim 1458'de Ludovico'yu papaln Dou elisi olarak atad ve ona Nicolaus ile Calixtus'un vermi olduu yetkilerin ve ayrcalklarn aynsn verdi. Ludovico 1460 Noel'inde Dou'dan tekrar dnd. Bu kez yalnz deildi. Yannda ok sayda Doulu eli vard. Giysileri ve tavrlar yle tuhaft ki, sokaklardaki insanlar onlar birbirlerine gsteriyor, ocuk srleri pelerine taklyordu. Bu adamlardan biri hametli bir valyeydi. Kendisini Trabzon imparatoru David'in elisi olarak tantt. Imereti Kral VIII. George'un (kendisine Iran kral dense de, aslnda yalnzca Kartli'ye sahipti) elisi saygn grnl, yal bir adamd. Dikkat ekmesinin tek nedeni, valye olduunu iddia etmesine karn bann tepesinin bir kei gibi tral olmasyd. Zamtche Dk -ancak kendisinden "Grcistan ya da Byk Iberya prensi" olarak sz ediliyordu- Prens II. Qwarqware'in ("Gorgora") temsilcisi, iri yar ve gl kuvvetli bir adamd. Gnde on kilo et yedii syleniyordu. Topluluktaki en ilgin kiiydi. Bann tepesi tral ve tam ortasnda uzun bir sa demeti bulunan, kpeli ve gr sakall bir adamd. Pek ok adla tannan Kk Ermenistan Lordu, kibar bir valye gndermiti. ok sayda mzik aleti alabilen bu valye geni bir pelerin ve uzun bir apka takmt. Maiyetinin ortasnda yryordu. Son olarak da, "Kk Trk" Uzun Hasan'n elisi vard. Bu eli Byk Trk'e kar 50 bin adamla savaabileceklerini syledi. Bir sre sonra, iyi bir ilahiyat ve mneccim olarak tannan efsanevi Papaz John'm elisi geldi. Ludovico'ya gre bu eliler Colchis, iskit Topraklar, Don ve Tuna, Macaristan, Almanya ve Venedik'ten geerek gelmiti. Ekim'de imparatorun karsna ktlar. Ancak bu kez grupta yalnzca Ludovico, "Acem" ve "Grc" vard anlalan. Trkler'e kar savaa en az 150 bin savayla katkda bulunabileceklerini sylediler. III. Friedrich de gl bir ordu vermeye sz verdi. "Acem" eli, efendisi adna imparatorun ayaklarn pmeye kalknca, imparator buna izin vermedi. Ama eli bunu yapmadan vatanna dnmeye cesaret edemeyeceini syledi. III. Friedrich, 17 Ekim 1460'ta "Acem kralna" yazd ve tasla gnmze kadar ulam olan bir mektuptan anlald kadaryla, Doulular'a gvenmiti. Bu ilgin konuklar Roma'da imparatorluk elileri gibi arland. Yksek rtbeli rahipler onlarla tanmaya geldi. Onurlarna bir resmi ziyafet dzenlendi. Hristiyan hkmdarlarn elileri Kilise Meclisi'nde II. Pius'a efendileri adna sadakat yemini etti. Sonra Doulular'n Mehmed'e kar yapt byk ittifaktan sz edildi. Eliler ksa konutu. evirmenleri ve szcleri Fra Ludovica (kendisine "Doktor" diye hitap edilmesini istiyordu), Dou'da geirdii uzun sre zarfn-

DOU'DAKI MACERALAR VE TRABZON'UN D

173

da Latin dilini unuttuunu iddia etti. Rumca ya da Farsa konusa anlalmayacandan, talyanca konumaya karar verdi. Doulu eliler, btn mektuplarnda ve konumalarnda, gl Dou birliinin Ludovico'nun eseri olduunu srarla vurguluyordu. Prensler papaya haber gndererek, ona ve elisine duyduklar saygdan dolay aralarndaki ekimelere son verip ortak dmanlarna kar birletiklerini belirtmiti. A m a byk Dou birliinde, Roma'ya ulak gndermemi olan birka prens daha vard. Bunlar Mingrelia hkmdar Dadian Liparit, Abhazya yneticisi Rabia, Sinop Beyi smail ve Karaman Beyi idi. II. Pius 16 Ekim 1459'da Karaman Beyi'ne, kendisinden nceki papa III. Calixtus'a verdii szleri hatrlatarak, gerekirse 40 bin adam verebileceini dndn bildirmiti. Birlikteki dier prensler ise yle farkl unvan ve adlarla belirtilmitir ki, kimliklerini tespit etmek gtr. Gotlar ve Alan kabileleri (byle bir ortamda onlarn adna rastlamak artcdr) "Acemler'in" sanca altnda savamak istiyordu. Ad geen btn devletler byk ordular vermeyi vaat etti. Glerine ve lkelerinin boyutlarna bakldnda, abarttklar akt. Trabzon Kral David (imparatorluu son zamanlarda yalnzca bakentine indirgenmi olmasna karn) 20 bin asker ve 30 iki sra krekli kadrga vermeyi vaat etmiti, mereti yneticisi ve ondan da nemsiz olan Mingrelial Dadian ise 60 biner adam vermeyi, Uzun Hasan 50 bin adam vermeyi vaat ediyordu. Bylece Asyallar, eer Avrupal gler papann nderliinde birleip Bat'da ellerinden geleni yaparsa, Trkler'i Karadeniz'e kadar yeneceklerini sylyordu. Trk ad yeryznden silinecekti. Doulu prenslerin Batllar' Osmanl belasndan kurtarmak iin birlemesi ne kadar rahatlatc olurdu! Bu fikir uzun sredir akllardayd. Doulular'n verdii szler, Mantua'da gnlszce toplanm ya da kongreye uzaktan katlm olan prenslerin verdii szlerden daha cesaretlendiriciydi. Yine de, II. Pius Trkler'e sava amadan nce bu yabanclarn Fransa kral ile Burgonya Dk'ne sayglarn sunmalarn bekliyordu. Bu kral ile dkn onay olmadan bir Hal seferi balatlmas anlamszd. Yabanclar onlarla grmeyi seve seve kabul etti. Tek istedikleri, papann onlara yol paras vermesi ve Ludovico'yu Dou'daki btn Katolik Hristiyanlar'm piskoposu olarak atamasyd. II. Pius her iki art da kabul etti. Ancak Ludovico'yu, ancak yetki blgesinin snrlar tam olarak belirlenince piskoposlua atayacan syledi. Papa her ne kadar Asyal prenslerin byk vaatlerine pek inanmam olsa da, o sralar misyonerin drstlnden ya da getirdii Doulular'n gerekliinden phelenmiyordu anlalan. Doulular' ok iyi tanyan Venedik Senatosu ve elilerin yaz ortasnda ziyaret etmi olduu Floransa Sigroria's bile onlar gerek Doulu sanmt. Eli heyeti 1461 Ocak aynn ortasnda Roma'dan ayrlmadan nce II. Pius, Fra Ludovico'ya onun iki hkmdarn lkelerindeki papa elisi olduunu gsteren belgeler verdi ve ona bu iki hkmdar cennete ve papaln gzne girme vaatleriyle ikna ederek, Hristiyanlk iin savamalarn salamas talimatn verdi. Ludovico yanndaki Asyallar'la birlikte Mays 1461'de Fransz sarayna vardnda, bariz bir phecilikle karland. Geri yanndaki o tuhaf grnl insanlara yemek ve kalacak yer verildi ve onurlarna enlikler dzenlendi. Yabanclar, VII. Charles ile kraliyet konseyinin huzuruna knca, VII. Charles'a "kral-

wvw r >-,' - \ V

174

NC BLM

larm kral" diye hitap ettiler ve kendisine, zambak biimli kraliyet armasn tayan bir bayrak ve bir subay gndermesinin, yz bin askerden daha etkili olacan sylediler. A m a bu tuhaf eliler, efendilerinin zenginliinden ve askeri gcnden srekli vnle sz etmelerine karn, dilenci gibi davranyorlard. VII. Charles'm, 22 Temmuz 1461'de lmesi onlar adna bir talihsizlik oldu. Olu XI. Louis, elilerin parlak teklifleri ve vaatleriyle pek ilgilenmiyordu. Avularn yalayan eliler St. mer kalesine, Burgonya Dk Philip'in sarayna -gittiler. Orada, Altn Post Tarikat'nm bir toplants yeni bitmiti. Elilerin geliini, enlik yapmak iin bahane olarak kullandlar. Eliler, papann bir mektubunu ve Doulu prensin (Trabzon imparatorunun, "Acem'in" ve Grc'nn) yazd mektuplar gsterdiler. Grcistan Kral Komnenos, Burgonya Dk ile arkada olmak ve onun gzne girmek istediini, nk en byk arzusunun Hristiyanlk uruna lmek olduunu ve Burgonyal'nm Filistin'i kfirlerin elinden kurtarmaya en ok istekli adam olduunu iittiini sylyordu. Komnenos eer bu gerekleirse, Burgonya Kral'nn Kuds tahtna oturmasn destekleyeceini sylyordu. Yazlm btn mektuplarda (birbirlerine yle ok benziyorlard ki, ayn elden km gibiydiler), Ludovico'dan piskopos sfatyla bahsediliyordu. Burgonya sarayndaki Latince konumay kimin yapt bilinmiyor. Ancak Latince'yi unutmu olan doktor-piskopos ya da yanndaki Asyallar'dan biri olmad kesin. Burgonya Dk Philip, Robert Guiscard ile Godefroy de Bouillon'un eski sancan Boazii'nden geirmeye kararl olduunu yineledikten sonra, Ludovico ile yanndakiler Roma'ya geri dnmek zere yola kt. Ne Fransa'da ne de Burgonya'da n grmeler yapmann tesinde bir adm atlmamt. Bu arada, Papa II. Pius o Asyallar'n kimliklerinin gerekliinden phelenmeye balamt. Ludovico'nun emirlerine uymayp kendisini piskopos olarak tanttn ve daha da nce, Macaristan ve Almanya'da, aslnda sahip olmad haklara sahipmi gibi davrandn iitmiti. Eli heyetindekiler artk maceraperest ve arlatanlar olarak grlyordu. Roma'ya dndklerinde, daha nceki gibi hrmetle karlanmadlar. II. Pius onlara yol paras verip gnderdi. Aslnda o utanmaz Ludovico'yu hapse attrmak istiyordu. Ksa sre sonra, Ludovico'nun Venedik'te kendisini piskopos olarak tanttn duyunca, ehrin piskoposuna o shtekr tutuklatmasn syledi. Do tarafndan uyarlan Ludovico kat. Pius'un mehur hatratndan (Commentarii) rendiimiz kadaryla, Ludovico ile elilerinden bir daha haber almad ama artk Dou'dan gelen btn haberlere pheyle bakmaya balad. 20 II. Mehmed'e kar birleen Doulu hkmdarlarn ve Ludovico da Bologna adl arlatann yks budur. Eer o mektuplar ve verilen szler sahici olsa, o prenslerin lkelerindeki btn erkekleri askere almas gerekecekti. Ancak ertesi

20 Anthony Bryer, "Ludovico da Bologna and the Georgian and Anatolian Embassy of 146061," Bedi Kartlisa 19-20 (1965), 178-198'de, Ludovico'nun grevini bir kez daha ele alrken, elinin yapt turda zellikle Michele Alighieri'nin (mehur airin torunu ve Karadeniz kysnda yaayan Floransal bir tacir) oynad role deinir. Papann hatrat ngilizce'ye Florence A. Gragg tarafndan evrilmi, Leona C. Gabell tarafndan dipnotlandrlm ve Smith Col' lege Studies in History, XXII, XXV, XXX, XXXV, XLIII adyla yaymlanmtr. Yukarda sz edilen Asyal eliler iin bkz. XXX, 371-374.)

DOU'DAK MACERALAR VE TRABZON'UN D

175

yln olaylarnn kantlad gibi, bu Kafkas hkmdarlarndan hibiri Komnenoslar' savunmak uruna rak Osmanl mparatorluu'na sava amak niyetinde deildi. II. Mehmed 1461'de, sanki Dou komularnn gerek ya da sahte vnmelerini yalanlamak istercesine, Karadeniz blgesiyle ilgilenmeye karar verdi. Uzun Hasan ile akrabas Komnenoslar'n tavrlar onu uzun sredir rahatsz etmekteydi. Trkmen devleti ile Trabzon'un ittifakn, tehlikeli boyutlara varmadan sona erdirmeye ve bylece Yunan ve Anadolu topraklarndaki, Osmanl boyunduruundan kurtulmak isteyen halklarn son umutlarn tek bir darbede yok etmeye karar verdi. Mehmed, Trabzon mparatoru IV. loannes'i de salnda tehlikeli bir rakip olarak grmt. IV. oannes, ordularnn gcyle olmasa bile en azndan Yunan halk stndeki etkisiyle, Mehmed'in gcnn tadn tam olarak karmasn engelleyebilecek biriydi. Komnenoslar'n imparatorluu bir sredir bamsz deildi. Haziran 1456'da, Mehmed Belgrad' kuatrken, ikinci Amasya valisi Hzr Paa, Trabzon'a kara ve denizden saldrmak iin emir almt. Trkler ehrin banliylerine kadar ilerlemiti. O sralar bir veba salgn ehri kasp kavuruyordu. mparator felaketi geciktirmek ve en azndan rahat bir nefes almak iin, ylda iki bin altn vermeyi nermi, sultan ise bu tutar hemen bin altna karmt. mparatorun o sralar despot olan kardei David, bu tutarla Osmanl mparatorluu'na gidip sultana bar anlamasn onaylatmak istemiti. Bu srada hem sultann niyetini hem de ordusunun gcn ve disiplinini renme frsat bulmutu. David yurduna dnerken, aabeyinin kukla imparatorluunu ancak bir mucizenin kurtarabileceini dnmt phesiz. Bu mucize gereklememiti elbette. David 1458'de imparator olunca btn umutlarn yeeni Catherine'in kocasna, Diyarbakr'daki Uzun Hasan'a balamt. Oysa kendisini Tmurlenk'in tek gerek torunu olarak gren bu Mslman beyin, bir Hristiyan devleti kurtarmaya can atmayacan bilmeliydi. AkkoyUnu beyinden yardm isteyerek, araclk yapmasn, Mehmed'e bir eli gndererek yllk harac kaldrtmasn rica etmiti. Trkmen beyinin elileri 1459 ylnda Mehmed'e gitmi ve efendileri adna yalnzca David'in haracnn kaldrlmasn deil, ayn zamanda sultann dedesi I. Mehmed'in her yl Akorda'ya gnderdii iddia edilen ve son altm yldr gnderilmeyen biner adet at rtsnn, sark bezinin ve halnn gnderilmesini talep etmilerdi. Ayrca Kapadokya'nn teslim edilmesini talep ediyorlard, nk-Uzun Hasan bu blgeyi kars Despina Hatun'un eyizinin bir paras olarak Komnenoslar'dan almt. Akkoyunlu beyinin ar taleplerde bulunmakla en azndan bir eyler koparmay m umduunu, yoksa barbarca bir kabadaylkla sultan kkrtmak m istediini bilmiyoruz. Mehmed belirgin olmasa da aka tehditkr bir cevap verdi. Khalkokondilas'a gre, Komnenoslar'n Osmanl mparatorluu'ndan ne beklemeleri gerektiini yaknda reneceklerini, Dukas'a gre ise (ki bu versiyon daha akla yakndr), elilere bar iinde yurtlarna dnmelerini, nk ertesi yl kendisinin bizzat gelip bu hara meselesini akla kavuturacan sylemitir. Kapudanpaalk karargh olan Gelibolu limanndaki Osmanl filolar, 1461 ba-

t-wrw r "<r * r - v

176

NC BLM

mdan itibaren gzden geirilip onarld ve glendirildi. Dukas'n sylediine gre bu hazrlklar, kendilerine kar yapldn sanan Ege Adalar sakinlerini dehete drd. Ancak Mehmed ksa sre sonra donanmann Karadeniz'e doru yola kmasn emretti. Toplam 300 gemiden olutuu sylenen donanmann Kapudan- Derya Kasm Paa idi. Kasm Paa'dan sonraki en yetkili kii, deneyimli bir denizci olan Yakub'du. Mehmed, kara ordusuyla yola kp piyade ve svarilerini anakkale Boaz'ndan geirerek Bursa'ya gnderdi. Bu ordu 60 bin atl, 80 bin piyade ile ayrca toplardan ve levazm kafilesinden oluuyordu. Sultan bunun ardndan, bizzat Rumeli askerlerinin banda Anadolu'ya geti. Akyaz stnden giderek Bursa'ya vardnda, Anadolu askerlerinin tm orada toplanmt bile. Mehmed, babas ile atalarnn kabirlerini ziyaret ettikten sonra, btn orduyla birlikte douya doru ilerlemeye balad. Niyetini kimseye sylemedi. Kazasker ona nereye gittiklerini sorunca, sultan fkeyle "Niyetimi sakalmn kllar biliyor olsa, onlar yolup yakardm" diye karlk verdi. Sultan bacanana, sfendiyar ailesinden, Sinop Emiri smail Bey'e Bursa'dan bir mektup ya- zarak, donanmaya yiyecek temin etmesini ve gerekirse blgenin zengin madenlerinin gelirlerini vermesini emretti. smail Bey'e yazd ikinci bir mektupta da, olu Hasan' (sultann yeenini) kendisiyle bulumas iin Ankara'ya gndermesini syledi. sfendiyarolu veliaht bu emre hemen uydu. Hasan, amcasndan nce Ankara'ya vard. Sultan, Hasan' iyi arlad ama sonra hemen Sinop'taki babasnn yanma, u mesajla gnderdi: "Babana syle, Sinop ehrini almak iin yanp tutuuyorum. Ona karlnda Filibe blgesini vereceim. Eer kabul etmezse, ksa sre sonra bizzat oraya geleceim." Bunun zerine bir belge hazrlanp, smail Bey'in topraklarnn byk bir ksm -Kastamonu blgesi-, sultan kendisine kar kkrtm olan kardei Kzl Ahmed Bey'e devredildi. Bunun zerine Mehmed Sinop'a doru yrd. Sadrazam Mahmud Paa, ehrin efendisine, direnmenin faydasz olduunu, hele topraklarnn yarsndan fazlas kardeinin eline gemiken, iyice faydasz olduunu h e m yazyla h e m de szle syledi. smail Bey kaderine boyun eerek bacanann karsna kt. Gelenee uyarak sultann elini pmek isteyince, Mehmed bunu kabul etmedi ve Bizansllar'm saray geleneine uyarak ona "aabeyim" dedi. Bylece Sinop hi ^direnmeden teslim olmutu. Oysa hem doa hem de insanlar tarafndan (zellikle de iki bin topu ile 400 top tarafndan) korunduundan, uzun sre direnebilirdi. Sultan, tahtndan ettii emire nce Anadolu'daki Yeniehir, negl ve Yarhisar' verdi ama daha sonra bunlar yerine Filibe ile civarn verdi. Burada, kendi topraklarnda yaayan smail, slam detleri stne ok okunan Hulviyat- Sultani adl bir kitap yazd. 1479'da ld. Kendi yaptrm olduu, artk var olmayan Bey Camii'ne gmld. Olu Hasan Bey'e (Mehmed ona nce Anadolu'daki Bolu'yu vermiti) Filibe civarndaki Markovo maliknesi, dier olu Mahmud Bey'e de Edirne civarndaki bir emlak miras kald. 2 1 Sinop limanndaki gemiler arasnda, 900 pilsoi'lik (tonluk?) bir gemi vard. Sultan bunu hemen stanbul'a gnderdi.

21 Sinop'lu smail Bey hakknda bkz. Yaar Ycel, "Candar-oullar Beylii (1439-61)," Belleten 34 (1970), 373-407.

DOU'DAK MACERALAR VE TRABZON'UN D

177

Sultan, Sinop'tan ayrlp yamurlu havada ilerlemeye balad. Sahilden deil, Amasya ve Sivas zerinden Erzurum'a giden askeri yoldan ilerliyordu. Trabzon'a deil, Uzun Hasan'm topraklarna doru gittii izlenimini uyandrmak istiyordu besbelli. Tokat'n, gneyinde, Erzurum'a giden yolda Sivas'tan yaya iki gnlk uzaklkta, Koylu Hisar (Koyunlu Hisar, gnmzde Koyulhisar) da kalesi vard. Uzun Hasan bu kaleyi Hseyin diye birinden zorla alarak, topraklarn Anadolu'dan gelebilecek bir saldrya kar koruyacak bir snr kalesine dntrmt. Sultan, Kk Rum (yani Amasya ve Sivas blgesi) valisi arabdar Hasan Bey'i kaleyi almak ya da en azndan civarn yakp ykmakla grevlendirdi. arabdar Hasan Bey her iki grevi de baaryla yerine getirdi. Sultan douya, Erzincan'a doru ilerledi. Yolda karsma Uzun Hasan'm annesi Sara Hatun (muhtemelen Diyarbakrl bir Hristiyan Arami'ydi) kt. Sara Hatun'un yannda Krt beyi eyh.Hseyin ve ok sayda Trkmen beyi vard. Pahal armaanlarla gelen Sara Hatun, olu adna bir bar anlamas yapmakla grevlendirilmiti. II. II. Mehmed, Sultanla eyhi son derece kibarca arlad. Birine "anne", dierine de "baba" diyerek hitap etti. Onlar araclyla Uzun Hasan'la bir anlama yapt. Bu anlamada Uzun Hasan, Komnenoslar'a daha fazla yardm etmeyeceine sz veriyordu. Mehmed daha sonra Sara ve Hseyin'le birlikte Trabzon'a doru yola kt. Ky eridindeki sarp dalardan getiler. Mehmed, Zigana Da'nm ounu yaya kmak zorunda kald. "Evladm" dedi Sara, sultana, "Trabzon iin niye bu kadar zahmete giriyorsun?" Sultann "Anne, elimde slam'n klc var. Bu ileleri ekmezsem gazi adna layk olamam. Bugn ve yarn, Allah'n karsnda utantan yzm kapamak zorunda kalrm!" diye karlk verdii sylenir. Sara Hatun'un, Erzincan bar anlamasna Trabzon imparatorunu da dahil etme abalar sonusuz kald, tpk yolun glklerini (almaz dalar, geit vermez aal yarklar ve levazm yetersizliini) anlatarak onu David'e saldrmaktan vazgeirme abalar gibi. David'in sonu gelmiti. Bar grmeleri srasnda, Sinop'tan gelen Osmanl donanmas Trabzon'a ulap ehri kuatmaya balamt. Ky eridindeki banliyler kolayca yakld. ehre yaplan saldr ise (gemi toplar fazla zarar vermiyordu) otuz ikinci gnndeyken, sadrazam Mahmud Paa ordunun nc koluyla gelip Trabzon'u karadan kuatt. Ky tepelerinde bir amfiteatr gibi ina edilmi olan Trabzon, sk bir bitki rtsyle kapl geni bir kuakla evriliydi. ehir, grkemli saraylar, kubbeleri ve kuleleriyle, zellikle denizden ve sabah gneinde bakldnda Pontus'un kraliesi gibi grnrd. Komnenoslar dneminde iinde saysz kilise, dkkanl geit, pazar yeri ve ev vard. Tepelerin dibinde ve ky eridinde, zengin tacir, denizci ve ehirlilere ait evler, uzun sralar halinde uzanrd. Bu eski Bizans ehri balangta yalnzca imparatorluk dneminde Akropol olarak bilinen ksmdan ibaretti. Buras, yksek bir kaleyle evrili bir platformdu. Mimariye dkn olan Komnenoslar, Akropol'n etrafna yksek yuvarlak surlar, derin hendekler ve mstahkem kuleler ina ettirmiti. Surlarn iinde dar parke sokaklar ve ok katl evler uzanrd. Bu evlerin dz atlarnda meyve ve iek baheleri ve amal ardaklar bulunurdu. Bu mstahkem kesimin dnda, ky eridinde uzun, geni caddeli banliyler vard. Bu kesimde, zellikle de kalenin dousunda, tacirlerle zanaatkrlarn evleri ile pazarlar uzanrd. ehrin snrnda iki kale vard. Bu kaleler imparatorun izniyle, biri Cenovallar, dieri ise Venedikliler tarafndan, de-

-ri . : ,

178

NC BLM

erli mallarla dolu depolarn korumak iin yaplmt. Platformun yukarsna, kayalklarn stne kurulmu olan imparatorluk kalesi, hem Akropol'un h e m de ehrin aa kesiminin tepesinde ykselirdi. inde hazine, arivler, hkmet binalar ve saray mensuplarnn evleri bulunan bu saray, derin hendekler, surlar, kuleler ve demir kaplarla korunurdu. Yksek bir merdiven, ehrin merkezindeki "Komnenoslar'n altn sarayna" alrd. Bu sarayn beyaz mermer stunlarla desteklenenen byk holnn demesi beyaz mermerle kaplyd ve duvarlarnda Komnenoslar'n portreleriyle armalar aslyd. Holn evresinde-konuk-odalar, balkonlar, galeriler ve teraslar vard. Saraym her cephesinde bulunan bu teraslar ova ile dalarn, ehir ile denizin muhteem manzaralarn 1 sergiliyordu. nsan bu ykseklikten baknca, gzel vadilerle dolu o blgeyi tamamen grebilirdi. Her yerde korular, otlaklar, baheler, zeytinlikler, zm balar, dereciklerle ve pnarlarla dolu, iinden patikalar geen sk ormanlar vard. Gney yamalarndaki en gzel yerlere manastrlar ve dinadamlar tarafndan ynetilen misafirhaneler kurulmutu. 1404'te, Semerkand'a giderken Trabzon'a urayan Kastilya sefiri Don Ruy Gonzalez de Clavijo, ehrin o altn ann en sadk ve tarafsz tandr muhtemelen. ehri, saray ve en deerli Dou mallarn alp satan yerel talyan tacirlerinin faaliyetlerini incelemitir. Ayrca ehrin yerlisi olan Kardinal Basil Bessarion'un (l. 1472, Ravenna) ehre ilikin olduka ayrntl bir tasviri de gnmze ulamtr. Bessarion, Trabzon'un bana gelen felaketten birka yl sonra ld. Trabzon'u dnyadan soyutlanm, her trl hazineyle dolu bir cennet olarak gryordu ve bunda haklyd. 2 2 David Komnenos, akrabas ve en yakn mttefiki Uzun Hasan'm sultanla bar yaptndan henz habersizdi. Osmanl kara ordusunun Akkoyunlu beyiyle savatna inandndan, Trk filosunun saldrsn geri pskrtrken ii rahatt. nk ehirde bol miktarda yiyecek ve cephane vard. A m a sultann btn ordusuyla birlikte dalardan ehre yaklat, amacnn aka Trabzon'u karadan kuatmak olduu haberi gelince, cesaretini yitiren David, ehri olmasa bile en azndan hayatn ve servetini kurtarmak iin uzlama yoluna gitmeye karar verdi.'Oyle zayf ve korkak bir insand ki, onursuzca bir hayatn sahte parlts uruna utan verici bir bar anlamas yapmaktansa, ailesi ve mlkleriyle birlikte imparatorluunun harabesi altna gmlmenin daha iyi olacan akl edemedi. Bu yzden Mahmud Paa (ksa sre nce bir Trk suikastisi tarafndan yznden yaralanm ve sultann zel hekimi Maestro Gaetal Iacopo de tarafndan hayat kurtarlmt) David'e teslim olma ars yapnca, imparator h e m e n ehri birtakm koullar altnda teslim etmeye hazr olduunu bildirdi. Sadrazam, akrabas olan hain protovestiarius (anneleri kuzindi) Georgios Amirutzes ile konutuktan sonra, onun araclyla imparatora bir mesaj gnderdi. Bu mesaj Dukas tarafndan kaydedilmitir:

22 Kastilyal'nm Trabzon -tasviri iin bkz. Narrative of the Embassy of Ruy Gonzales de Clavijo to the Court oflimour, at Samarcand, A . D . 1403-6, ev. (ayrca dipnotlar ve nsz yazan) C. R. Markham (Hakluyt Society, 1. dizi, XXVI, 1859; yeni basm New York, 1963). Ayrca bkz. A. A. Vasiliev, "The Empire of Trebizond in History and Literature," Byzantion 15 (1940-41), 316-373; Bessarion'tn almasna yaplan gnderme iin bkz. s. 365.

DOU'DAK MACERALAR VE TRABZON'UN D

179

Yce hkmdar Mehmed, Kraliyet hanedan Helenler'in yesi Trabzon mparatoru'na unu bildirmektedir: Topraklarn igal etmek iin ne kadar uzaktan geldiimi gryorsun. Bakentini hemen teslim edersen, sana toprak veriririm. Tpk Mora'nn Yunanl prensi Demetrios'a verdiim gibi. Demetrios'a hazineler, adalar ve gzel Enez ehrini verdim. imdi huzur ve mutluluk iinde yayor. Ama teklifime kulak asmazsan ehrini yok edeceim, bilmi ol. ehrin surlarn yerle bir edip btn sakinlerini ldrene kadar buradan ayrlmayacam. Bu tehditler karsnda dehete kaplan ve mttefikleri tarafndan yzst braklm olan imparator David, belirttii koullar altnda teslim olmaya raz olduunu syledi. Sultana evlenmesi iin ikinci kzn teklif etmeyi ve ondan Trabzon imparatorluununki kadar yksek bir gelir getiren bir blge istemeyi de ihmal etmedi. Mahmud Paa'dan bu teklifleri renen sultan, ilk bata David'in kaytsz artsz teslim olmasnda srar etmeye karar verdi. Filosunun geliinden nce, imparatorie Helena'nn Trabzon'dan ayrlm olduunu renmesinin bunda etkisi bykt. Ancak Sara Hatun sonunda Mehmed'i David'in koullarn kabul edip bar imzalamaya ikna etmeyi baard. Mehmed, imparatorun ehirden maiyeti, menkul eyalar, altnlar, gmleri ve mcevherleriyle ayrlmasna izin verdi. David, btn ailesi ve imparatorluun btn st dzey yetkilileriyle birlikte gemiyle stanbul'a gnderildi. Komnenoslar'n kalesi, yenieriler, ehir ise azaplar tarafndan igal edildi. Kasm Paa valilie atand. Hzr Paa'ya ise blgenin geri kalann ele geirmesi emredildi. Trabzonlu erkekler kle edildi. Bazlar Osmanl imparatorluu'na datld, bazlarysa sultann yksek rtbeli adamlarnn hizmetine verildi. Sekiz yz gen seilip yenierilerin arasna katld. ok sayda aile yerletirilmek zere istanbul'a gnderildi. Bylece kadim Roma mparatorluu'nun Bizans imparatoru VIII. Mihail tarafndan yeniden kurulmasndan tam 200 yl sonra, 15 Austos 1461'de, Komnenoslar'n imparatorluu son buldu. 2 ^ Mehmed, neredeyse tamamen kansz geen iki sefer yaparak, Anadolu'nun kuzey kysn, Ereli'den Ermenistan snrna kadar tamamen ele geirmiti. Ele geirdii yerler arasnda, blgenin en nemli ve en zengin liman ehri olan Amasra, Sinop ve Trabzon da vard. Komnenoslar'n sonuncusu bir sava olsa, sultan Trabzon'u o kadar abuk ele geiremezdi muhtemelen. Kuatma toplar ve svarileri yoktu. Sarp ve almas g Zigana Dalar'n on sekiz gnde gemiti. Yiit askerlere ve gl toplara sahip olan, ayrca savunmaya elverili bir arazide bulunan Trabzon, Trkler iin kolay bir lokma olmazd. Mehmed'in ordusu leva-

23 William Miller, Trebizond adl almasnda, Komnenoslar ynetimindeki Karadeniz devletinin sonunu, Batl kaynaklara gnderme yaparak anlatr. Karlatrmal bir okuma iin bkz. Babinger'in makalesi, "La date de la prise de Trebizonde par les Turcs (1461)," Revue des etudes byzantines 7 (1950), 205-207; yeni basm A&A I, 211-213.. Ernest H. Wilkins, Latince bir elyazmasnm son ksmna dayanarak, Trabzon'un d tarihinin 1461 olduunu kantlamtr, bkz. "The Harvard Manuscript of Petrarch's Africa", Harvard Library Bulletin 12 (1958), 321322.

r-TTT-.-Tt-

180

NC BLM

zm eksiklii ekiyordu. Bu husus, Bizans ve Osmanl tarihileri tarafndan vurgulanmtr. Bu tarihilere gre Mehmed, ordusuyla karadan ilerlerken, levazm ktl yznden yolda pek ok kaleye ve mstahkem mevkiye saldramamt. Bu ktlk, sonunda ya onu ve ordusunu yok edecek ya da geri ekilmek zorunda brakacakt. Ama ehrin teslim edilmesinde, David'in korkaklnn yan sra Georgios Amirutzes'in ihanetinin de pay vard. mparatorluun nde gelenlerinden biri olan Amirutzes, nfuzu sayesinde btn savunma glerini fel etmeyi ve ehre umutsuzluk yaymay baarmt. zellikle son yllarda, Georgios Amirutzes'i aklama giriimlerinde bulunuldu. Ancak daha sonraki yllarda kendisine ve oullarna Osmanl mparatorluu'nda her trl ayrcaln tannmas (bu ayrcalklar onlar dnda hibir Trabzonlu'ya tannmamt) ve imparatorluun dier soylular idam edilirken kendisinin sultana mide bulandracak kadar ar methiyeler dzmesi, Amirutzes'in sultann gzne girmi olduunun ak kantdr. Bunda yar Srp, yar Rum sadrazam Mahmud Paa'nn pay byktr. Yunanistan'n nde gelen aileleriyle akraba olmas, bu nfuzlu adam sultana son derece yararl klyordu. Muhtemelen Trabzonlu olan annesi, Komnenoslar'dan bir prensesin (muhtemelen despotun bir akrabasnn) maiyetiyle birlikte Srp sarayna gitmi ve orada soylu ya da zengin bir Srpla evlenmiti. Yalnzca bu gerek bile, Mahmud Paa'nn Trabzon'daki balantlarn ve Komnenoslar'n imparatorluu sultana teslim etmesindeki roln kantlamaya yeterlidir. Pek ok yazda, Mehmed'in Trabzon'u fethettikten sonra k orada geirdii ve ehirden ancak 1462 baharnda ayrld sylenmitir. Ancak bu doru deildir. Aslnda Karadeniz kysndan 1461 yaz bitmeden nce ayrld. Yannda muhtemelen Sara Hatun da vard. Sara Hatun'u Trabzon kraliyet hazinesinden ald en deerli mcevherlerle dllendirdii sylenir. Geldii kara yolundan giderek Bursa'ya ulamas yirmi sekiz gn srd. Sonra stanbul'a geri dnd. Bunun kant, o sralar stanbul'da bulunan Hmanist Angelo Vadio'nun^ Rimini'deki lim hemehrisi Roberto Valturio'ya yazd bir mektuptur. Bu mektupta, Mehmed'in 6 Ekim 1461'de stanbul'a dndn sylyor. Ancak Mehmed o yln geri kalann ve kn tamamn Edirne'deki Tunca Adas'nda geirdi. Buras en sevdii yerdi anlalan. 2 ^ Baz Ermeni tarihilerin iddia ettii gibi, sultann Bursa'nn Ermeni bapiskoposu Hovagim 1461'de stanbul'a gnderdii ve onu patrik sfatyla imparatorluktaki btn Hristiyan Ermeniler'in ba yapt doruysa, bu olay muhtemelen ya sultann Anadolu seferi srasnda ya da Trabzon'dan dnnde gereklemitir. Yeni patriin haklar ve grevleri Rumlar'nkiyle aynyd. En azndan Ermeni kaynaklarna gre, Patrik Hovagim -faaliyetleri, hatta cemaatinin boyutlar hakknda ok az ey biliyoruz- 1478'e kadar, iki dnem grev yapt. Bursa'da ok sayda Ermeni vard. Orada ticaret yapyorlard. Bakentte, zellikle Galata blgesinde de bir miktar Ermeni vard. Galata'da gnmzde de ok sayda Ermeni tacir

24 Angelo Vadio hakknda bkz. Babinger, "Mehmed II., der Eroberer, und Italien," 163, dipn o t 3. Valturio hakknda bkz. aada, s. 183, 423.

PAPA LE SULTAN

181

yaamaktadr. Osmanl devletinin geri kalannda ise, zellikle de "Romania"da (Rumeli), Edirne, Filibe, Varna gibi byk ehirlerle baz liman ehirlerinin dndaki yerlerde pek az Ermeni bulunuyordu. Fatih dneminde Osmanl mparatorluu'nda muhtemelen en fazla yarm milyon Ermeni vard. Bu rakam ok daha dk de olabilir. Patrie Psamathia'daki (Samatya) Bizans Kilisesi Sulu Manastr verilmiti. Patrikler burada 1644'e kadar kald. Sonra Kumkap'ya tandlar. Sinop ile Trabzon'un dt haberi Bat'ya 1461'in Eyll sonunda ya da daha muhtemelen Ekim balarnda, Venedik zerinden yayld. Papa, Apulia Sava'yla, Roma'daki huzursuzlukla ve mali skntlarnn en ktsyle meguld. Kimse Trkler'e kar sefere kmak iin kln kprdatmad. Geri mparator Friedrich Eyll 1460'da Viyana'da bir toplant dzenlemiti. Bu toplantda Papa II. Pius'un datt 150 bin dukadan, iki yz prense ve devlete gnderilen resmi mektuplardan, Juan de Carvajal'n Macaristan'daki grevinden, Kardinal Sant'Angelo ve dier yksek rtbeli rahiplerin Fransa, ingiltere ve spanya gibi, Osmanllar'a kar potansiyel mttefiklerle gnderilmesinden sz edilmi ama net bir sonu alnamamt. Alman temsilciler, Mantua'da alman kararlarn "Alman ulusunu" balamadn bildirmi ve verdikleri szden dnmelerine bahane olarak, Maiz ve Trier bapiskoposlarnn lmn, Macaristan'daki kral deiikliini, Latin ve Dou komularna gvenmemelerini, ayrca ellerinde Trkler hakknda gvenilir bilgi bulunmamasn gstermilerdi. Papa, 11 Ekim 1460'ta imparatora gnderdii bir mektupta, "Almanya'nn onuruna" hitap ediyordu. Sonra Wittelbasch Kontu ve Palatini I. Friedrich'in bakumandan olmasn nerdi. A m a btn bunlar bounayd. Bu arada Ferrara, Rimini ve baka yerlerdeki Hmanistler, t veren iirler yazd. Bazlar, rnein Modenal "Tribrachius"un Carmen de apparatu contra Turcum'da yapt gibi, "zaruri" askeri tedbirler konusunda aptalca grler ileri srerken, bazlar ise Riminili "eccelente astrologo" Teodore'un yolundan giderek, "Dou'dan masum Hristiyan kan dkmek iin gelen vahi hayvan" lanetliyordu: Quel fiero animal che d'Oriente Par venga a spargere sangue cristiano Delia meschina chismatica ente. Aklsz ama etkileyici bir ada sahip, Donato Belloria di Serravalle adl birinin, Fransa'da papaya verdii tler de ayn lde anlamszd. O yllarda talya'daki Hmanistler'in yazd Trk kart edebi yazlardan daha aptalca ya da utan verici bir ey bulmak zordur. Dou Akdeniz'den gelen korkun haberlerden ksa sre sonra, Papa II. Pius sultan din deitirmeye ikna etmek gibi tuhaf bir fikre kapld. Bu fikrin aklna nereden geldii konusunda ancak tahmin yrtebiliriz. Sultann, Patrik Gennadios'tan ncil'in yirmi blmnn evirisini isteyip aldn duymutu mutlaka. Bu olaydan sonra, sultann slamiyet'ten phe duymaya balad ve iinde Hristiyan dinine ynelik bir eilim belirdii sylentisi yaylmt. Dou'dan gelen yolcular, Mehmed'in Hristiyan diniyle yakndan ilgilendiini syleyip duruyor-

'W' r -m'

182

NC BLM

du. Mehmed'in Hristiyan annesinin, o daha ocukken bu ilginin tohumlarn att, Mehmed'in Pater noster'i ezbere okuyabildii, hatta gizlice slam' reddedip Hristiyanlk'a gemi olduu syleniyordu. Byle iddialar, aslnda olduka ciddi ve gereki olan awisi'de ve Venedikli diplomatlarn raporlarnda bile yer alr. Cusal lim kardinal Nicholas'n (1401-1464; papann Mantua Kongresi'ne katlmas srasnda Roma'da papa vekillii yapmt) bir "Kur'an ncelemesi" (Cribratio Alehorani) yazmas rastlant deildi. II. Pius'a ithaf edilmi bu kitapta, Muhammed'in doktriniyle etkili bir biimde savamann yollar anlatlyordu. Yani, papa bir yandan btn Hristiyan dnyasn Hristiyanlk'm ba dman II Mehmed'e kar birletirmeye alrken, dier yandan da onu sa'nn retisinin slam'dan daha stn olduuna inandrmaya alyordu. Bu abalarn son derece dnyevi sebepleri olduu sylenmitir. Bunlarn en bata geleni, tekrar papaln ruhani nderliinde bir Dou imparatorluu kurmakt. Bu imparatorluk ksmen dier Batl glerin aleyhine olacakt. Papann sultana o tuhaf mektubunu tam olarak hangi tarihte yazdn bilmiyoruz. Aslnda bu, bir mektuptan ok bir denemeydi. Yazar baz yerlerde Cusal Nicholas'n Cribratio Alchorani'sirden harfiyen alnt yaptndan ve Sinop ile Trabzon'un fethinden sz ettiinden, bu yaz 1461 yazndan sonra, en erken Ekim sonlarnda yazlm olmaldr. Papann el yazs tasla birka yl nce bulundu. Ama bu bile kesin tarihin belirlenmesini salayamad. Her ne kadar mektubun stanbul'a gnderilmedii neredeyse kesin olsa da, yine de Mehmed'in salnda defalarca yaymland. lk kez muhtemelen 1469'da Kln'de, daha sonra ise gzden geirilmi bir versiyonu 1475'te Treviso'da yaymlanmtr. Mektup, papann toplu mektuplarnn ve el yazmalarnn bulunduu derlemelere a l n d . 2 ^ II. Pius bu mektupta sultana kendisinden nefret etmediini, nk Tanr'snn ona dmanlarn sevmesini ve zalimler iin dua etmesini emrettiini sylyordu. Sonra slam'n klcnn Latin dnyasn Asyallar', Yunanllar', Srplar' ve Eflakllar' (btn o kfirleri ve ayrlklar) fethettii kadar kolayca fethedeceini ummasnn bir hayal olduunu belirtiyordu. Ama eer Mehmed, Hristiyanlar' da ynetmek ve adn yceltmek istiyorsa, bunun iin paraya, silaha, orduya, donanmaya ihtiyac yoktu. Kck bir ayrnty halledersen dnyann en yce, en gl, en nl insan olabilirsin. Bunun ne olduunu mu soruyorsun? Bulman ok zor deil. Aramak iin ok uzaklara gitmene gerek yok. Onu her yerde bulabilirsin: Biraz suyla [aquae pauxillum] vaftiz olup Hristiyanlk'a gemek ve ncil'in retisini kabul etmek. Bunu yaparsan, dnyann en nl ve gl prensi olursun. Seni Yunanllar'n ve Dou'nun yasal imparatoru yaparz. iddet

25 Giuseppe Toffanin, mektubun metnini talyanca evirisi ve bir nsz ile verir, bkz. Pio II: Le.tte.ra a Maometto II (Epistola ad Mahumetem) (Napoli, 1953). Ayrca bkz. Pastor'n yorumu, The History of the Popes III, 256-257. Papa Pius'un, Cusal Nicholas'n ve 15. yzyl ortalarnn dier balca figrlerinin ele alnd daha geni bir tarihsel bak as iin bkz. R. W. Southern, Western Views of Islam in the Middle Ages (Cambridge, Mass., 1962); zellikle de 83109.)

PAPA LE SULTAN

183

yoluyla alp adaletsizce elinde tuttuun yerler, doal hakkn olur. Btn Hristiyanlar sana sayg duyar. Anlamazlklarnda sana bavurur. Zulm gren herkes, ortak hmileri olarak sana snr. Dnyann her lkesinden insanlar senden yardm ister. ou sana gnll olarak boyun eer, hkmlerine uyar ve sana vergi der. Tiranlar yenme, iyileri koruma ve ktlerle savama grevi sana verilir. Eer doru yolda gidersen, Roma Kilisesi sana kar kmaz. Bu ruhani taht, seni dier krallar kadar sevgiyle kabul edecektir. Hatta onlardan da fazla, nk senin konumun daha yksek. Bu koullar altnda pek ok krall hi savamadan ve kan dkmeden, kolayca ele geirebilirsin... Dmanlarna asla yardm etmeyiz. Tam tersine, Roma Kilisesi'nin haklarna el koymaya, boynuzlarn z analarna kar kullanmaya kalkanlara kar, senden yardm isteriz. Bu uzun, zenli mektubun kltrl yazar, daha sonra Eski ve Yeni ahitlerin tarihiyle Hristiyanlk'm temel ilkelerini anlatmaya giriir. Bir yandan da, Cusal Nicholas'n fikirlerini kullanarak Kur'an'm doktrinlerini rtmeye aln Hristiyanlk ile slam'n en nde gelen temsilcileri arasnda bir ortaklk kurulmas fikri, o dnemde yaam pek ok kiinin hayal gcn atelemi gibi grnyor. Dnemin edebiyatndaki "Trk modasnn" nedenlerinden biri de budur muhtemelen. Yz yldan fazla bir sre sonra Cervantes, Don Quixote'ye yazd nszde bu moday hl alay edilecek kadar nemli grmtr. Papann mektubu hedefine ulasa da etkili olmayacakt elbette. A m a -baka tarihilerin de syledii gibi-, o sralar Arnavutluk tahtn skender Bey'e vermeyi ve Burgonya Dk'nn karlar uruna Kuds' almay ciddi olarak dnen II. Pius'un, bir yandan da kfir Osmanllar'm sultann bir Dou Katolik imparatoruna dntrmeye almas, Hristiyanlk'm slam'n giderek artan gcne kar tepkisine olduka iyi bir rnektir. Kk talyan tiranlarnn en korkulan ve Rnesans'n ilk dneminin belki de en korkun figr olan Rimini Lordu Sigismondo Pandolfo Malatesta (14171468), tam o sralar Mehmed'e bir mektup gnderdi. Bu mektubun taslan ktibi ve danman, Hmanist Roberto Valturio yazmt. Sultan, Malatesta'dan, uzun sredir saraynda kalmakta olan ressam Matteo de' Pasti'yi portresini yapmak zere stanbul'a gndermesini istemiti anlalan. Malatesta, saray ressamn h e m e n gndereceini syledi. Ayrca bir de hediye gnderecekti: Valturio'nun silahlar ve askeri taktikler stne yazd resimli bir kitap olan De re militan1 n i n muhteem bir elyazmas. Matteo, Eyll 1461'de yola kt. Yanma sultana vermek zere ayrntl bir Adriyatik Denizi haritas (el colfo designate) ald sylenir. A n c a k Matteo, Girit aklarnda Venedikliler'in eline dt. Yanndaki kitaba ve dier yazlara el kondu. Onlar Meclisi'nin karsna karld. iddetli bir sorguya tabi tutuldu. Sultana gnderilmesinin asl nedenini sylemezse ikence grmekle tehdit edildi. Sarayda, masumiyeti oylamaya konuldu. On lehte ve drt aleyhte oy kullanld. U kii oy kullanmad. Bylece masum kabul edilip, Aralk 1461'de serbest brakld. A m a Rimini'ye dnmeden nce, kendisine eer Signoria'nm gznden dmek istemiyorsa Trkiye'ye gitmekten vazgemesi ve sultanla herhangi bir biimde balant kurmaktan kanmas gerektii sylendi. 18

184

NC BLM

Ocak 1462'de Malatesta'nn sarayna geri dnd. A m a Venedik'te de, bu yolculuun haber alnd baka her yerde de, her trl ihaneti yapabilecek olan Malatesta'nn sultan ile yakn politik balar kurma niyetinde olduu syleniyordu. Hatta sultan talya'ya davet etmeyi ve ona cordottiere olarak hizmet vermeyi planladna inanlyordu. 2 Temmuz 1461'de ordusuyla Malatesta'y yenen II. Pius, Rimini Lordu'nu, Trkler'i italya'ya ekmek istemekle sularken tamamen haksz deildi muhtemelen. Malatesta, Matteo de' Pasti'nin o yln Eyll aynda Osmanl imparatorluu'na doru yola kmasndan ksa sre nce, eer Napoli "Kral Ferrante, skender Bey'i yardma arrsa, kendisinin de Trkler'i yardma aracan sylemiti. Dnemin tarihilerinden Forlli Giovanni di Pedrino, o sz konusu Adriyatik haritasnn aslnda btn talya'y kapsadn ve sultan ilgilendirebilecek her ayrnty ierdiini syler. Malatesta'nn, Valturio'nun kitabn gndermeye almas da, onun pek masum olmadn gsterir. Geri o muhteem elyazmas sultann eline ulamad. II. Pius'un eline geti. Gnmzde Vatikan Ktphanesi'nde bulunmaktadr. Cesur ve kurnaz Sigismondo Malatesta (talihi genellikle yaver giderdi ve tilki ile aslann zelliklerine sahipti, bu yzden Machiavelli'in kusursuz prenslik anlaynn btn koullarna uyuyordu), Mehmed ile daha fazla temas kurmad anlalan. Daha sonra onunla savat: "Io servo che mi paga" ("param verene hizmet ederim"). Yine de Valturio'nun hemerisi ve arkada Angelo Vadio'nun o srada (Ekim 1461'de) istanbul'da bulunmas, Rimini ile Osmanl bakenti arasnda yakn ilikiler bulunduu konusundaki pheleri glendirmi olabilir. 26 Mehmed, Trabzon'a doru yola kmadan nce, aknclarn lideri (bu sfat babadan oula geerdi) Mihalolu Ali Bey'in (Tuna snr blgelerine yapt saldrlarla Macarlar'a rahat vermiyordu) Macar kralnn amcas Mihaly Szilgyi'yi ele geirdiini haber almt. Szilgyi, yirmi sekiz adamyla birlikte Tuna'nn Bulgar kysndaki Trk blgesine girmiti. Tutsaklar stanbul'a gtrld. Orada, sultann emriyle acmaszca idam edildiler. Szilgyi, adamlarndan gn daha uzun yaad. Mehmed bu sre iinde ondan Belgrad ve Macaristan hakknda bilgi almaya alt. Amac bu bilgileri bu lkelere kar yapaca saldrlarda kullanmakt. Daha sonra Szilgyi de ldrld. Bu cinayetlerden sonra, son zamanlarda amcasyla uzlam olan Kral Matthias'a kar saldrlar balad. Ancak Matthias, Ali Bey'in Temevar eyaletine yapt yeni bir akna misilleme yapmakta duraksad. Tuna'da sultann bana dert ama iini, emrindeki Eflak Prensi III. Vlad'a brakt. III. Vlad, zalimlii ve

26 Matteo'nun baarsz yolculuu ve Valturio'nun kitab hakknda bkz. Babinger, "Mehmed II., der Eroberer, und Italien," 164 ve sonras. Ayrca bkz. Babinger, "An Italian Map of the Balkans, Presumably Owned by Mehmed II, the Conqueror (1452-53)," Imago Mundi 8 (1951), 10, dipnot 6 ( = A S A II, 173, dipnot 5). Valturio'nun eserinde Leonardo Bruni'nin daha nce yazm olduu kitaptan yararlanmas konusunda bkz. Charles C. Bayley, War and Society in Renaissance Florence (Toronto, 1961), 216-218. Sigismondo Malatesta hakknda bkz. Geoffrey Trease, The Condottieri (Londra, 1970), 310 ve sonras. Malatesta zerine yeni yazlm, geni kapsaml ama Mehmed'den ya da Trkiye'den sz etmeyen bir alma iin bkz. P. J. Jones, The Malatesta of Rimini and the Papal State (Londra, 1974).)

Gen II. Mehmed'in nian. Matteo de' Pasti ile Burgonyal bir sanat olan Jean Tricaudet tarafndan yapld dnlmektedir.

' " w - r w i - i

186

NC BLM

insanlar kaza oturtmaktan zevk almas yznden Tepe, Kazkl ve Dracul (eytan) lakaplanyla tannyordu. Vlad, 1456'da tahta gemesinden itibaren, kullarna, komularna ve hatta Osmanllar'a dehet samt. Korkun zalimlii ve hayvans kana susaml o barbarlk ana gre bile aryd. Kendisini sinirlendiren binlerce insan kaza oturtmu, parampara ettirmi ya da diri diri yaktrmt. lmnden ok sonra bile Bat Avrupa'da hreti srd. Bnu Augsburg, Bamberg, Nuremberg ve Starsbourg'da tahta kalplarla baslm basit -ama etkileyici oyma resimlerden anlayabiliyoruz. 2 ? Vlad'n en byk elencesi saraynda, yeni kaza oturtulmu ok sayda Trk'n yannda yemek yemekti. Adamlarna tutsaklarn taban derilerini yzmelerini, yaralarna tuz basmalarn ve sonra bunlar yalamas iin keiler getirmelerini emrederdi. Eer sultann elileri huzuruna karken balarn amay reddederse, sarklar daha salam dursun diye kafalarna er ivi aktrrd. Bir gn lkesindeki btn dilencilere bir ziyafet verdi. Onlarla birlikte yiyip itikten sonra, iinde bulunduklar salonu yaktrd. Btn dilenciler yanarak ld. Bebeklerin kafalarn kazkla annelerinin gslerine aktrrd. ocuklar annelerinin kzartlm etlerini yemeye zorlard. nsanlar halamak ya da kzartmak zere doramak iin zel yntemler gelitirmiti. Bir eein stnde giderken grd bir keii, eeiyle birlikte kaza oturtmutu. nsanlarn bakalarnn malna el koymamas gerektiini sylemesine karn, yemek masasnda Vlad'n kendisine kesmi olduu bir dilim ekmei alan bir rahip, hemen orackta kaza oturtulmutu. Cariyelerinden biri hamile olduunu iddia edince (aslnda deildi), Vlad kadnn karnn elleriyle yarmt. Scak bir yaz gn, kaza oturtulmu insanlar arasnda gezinirken, karsna kan bir soylu ona bu pis kokuya nasl katlanabildiini sorunca, Vlad adam oradaki en yksek kaza oturtmutu pis kokuyu almasn diye. Toplu katliamlara baylrd. Erdel ve Macaristan'dan Ulah dilini renmek zere gnderilen drt yz delikanly topluca yakmt. Burzenlandl (Burzeland; Burcia) 600 tacir pazar meydannda kaza oturtulmutu. pheli grd 500 Eflakl yarg ve soyluyu, blgelerindeki nfusu doru bildirmedikleri gerekesiyle kaza oturtmutu. Mehmed, Eflakllar' II. Murad'm belirledii yllk harac dedikleri srece rahat brakmt. Aslnda Vlad'n tahtta hak iddia eden bir rakibini yenmesine yardm etmi, Vlad'n kardei Radu'yu rehine olarak Osmanl mparatorluu'na gtrmekle yetinmiti. Ama Vlad tahttaki yerini salamlatrmca hara demeyi kesmi, Osmanl topraklarna saldrmaya ve Trkler'i ldrmeye balamt. 1461'de akrabas Macar Kral Matthias'a gizlice mektup gndererek, ona Trkler'e kar hem savunma hem de saldr amal bir ittifak teklif etmiti. Vlad'n Erdel'e ve dier Macar blgelerine srekli saldrmasna karn, Matthias bu teklif kabul etmiti. Ama bu ittifak anlamas tamamlanmadan nce, Mehmed casuslar sayesinde Vlad'n kendisine saldrmay planladn haber alm ve bu yzden planlarn erteleyip, onu ele geirmeye almaya karar vermiti. Kurnaz zel ktibi Rum Thomas

27 Vlad zerine Bat'da yaplm en yeni alma iin bkz. Florescu ve McNally, Dracula (bkz. yukarda, I. blm, dipnot 40).

KAZIKU VOYVODA VLAD

187

Katavolenos (Yunus Bey adyla tannrd) Vlad' sultan adna Osmanl mparatorluu'na davet etti. Kendisine, ok iyi arlanaca ve eitli armaanlar alaca konusunda gvence verdi. yi niyetini kantlamak iin, Vlad'dan 500 sekin Eflakl'y almak ve yllk iki bin dukalk harac (be yldr denmediinden, toplam mebla on bin dukay bulmutu) stanbul'a getirmek zere Osmanl mparatorluu'na gndermesini istedi. Vlad bu daveti kabul etmezse, Katavolenos onu hileyle ele geirecekti. Yunanl, bu i iin akrcba Hamza Paa ile plan kurdu. Hamza Paa o sralar Vidin ve Tuna blgelerini ynetiyordu. Kurnaz Katavolenos, Eflak prensini tuzaa drme giriimi tamamen baarsz oldu. Vlad, sultann elisine, harac hazrladn ama Osmanl mparatorluu'na 500 delikanl gndermeyi ya da oraya bizzat gitmeyi asla kabul etmeyeceini bildirdi. Sonunda Rum'a elik etmeyi kabul etti. Ama yanma ok sayda muhafz almay ihmal etmedi. Tuzan kurulduu yere geldiklerinde, iddetli bir atma patlak verdi. Vlad ile askerleri galip geldi. Trkler kat. Hamza Paa ile Katavolenos esir alnd. Elleri ve ayaklar kesildi. Kaza oturtuldular. Hamza Paa, mevkisinin yksekliinden dolay en uzun kaza oturtuldu. Vlad bir ordu toplayarak Tuna'y geti ve geni bir blgedeki Osmanl topraklarn yamalad. Btn kyleri yakp ykt. Savunmasz halk, kadnlar ve ocuklar da dahil olmak zere katletti. Btn tutsaklar (saylarnn en az 25 bin olduu sylenir) kaza oturtuldu. Vlad'n bir eliye el srecek kadar ileri gitmesi, sarnn kafasna iviyle aklmasn emretmesi Mehmed'i o kadar artt ki, bir fke krizine kaplp, kendisine bu haberi getiren sadrazam Mahmud Paa'y dvd. "Sultann" der Khalkokondilas, "toz topran arasndan karp en yksek mertebeye getirdii kleleri iin, dayak yemek utanlacak bir ey deildir." Baka kaynaklara gre, daya yiyen yalnzca atl bir ulakt. Sultan duyduu haberlerin gerek olduuna inannca, gzn intikam hrs brd. Sonunda, ertesi ilkbaharda Eflak'a saldrmaya karar verdi. "Kazkl Voyvoda"nn (Trkler'in Vlad'a verdii ad buydu) iledii sular, 1461-1462 knda gereklemi olmal. II. Mehmed her tarafa ulaklar gnderip, bir ordu toplamaya balad. Bu ordu neredeyse Konstantiniyye'nin fethinde kulland ordu kadar byk olsa gerek. Dukas 150 bin askerden sz eder. Khalkokondilas ise bu rakama 100 bin daha ekler. Olduka abartl olduu besbelli bu rakamn doruluunu desteklemek iin, Tunal gemi sahiplerinin Mahmud Paa kumandasndaki bu orduyu kar kyya tama ayrcalna sahip olmak iin 300 bin altn demelerine karn, yine de epey kr ettiklerini anlatr. Ayrca 25 kadrgadan ve 150 tekneden olutuu sylenen bir destek filosu Karadeniz'den Tuna'ya gnderilmiti. Bu filonun Vidin'e kadar gittii sylenir. Sultann kendisi bu teknelerden biriyle stanbul'u 26 Nisan 1462'de terk etti. Kaytlardaki rakamlar abartl bulsak bile, yine de mutlaka son derece byk olan bu ordu, Mehmed'in yalnzca bir prens deiiklii yapmak deil, tpk Srbistan ve Yunanistan gibi Eflak' da almak niyetinde olduunu gsteriyor. Geri yanna Radu'yu almt. Gerekirse onu bir kukla kral olarak Eflak tahtna oturtabilirdi. Ama asl niyetinin lkeyi tamamen fethetmek olduu anlalyor. Bu Eflak seferi Fatih'in daha nceki btn savalarndan farkl olacakt. Osmanllar gl kalelerin ve surlu ehirlerin bulunduu blgelere sefer yapmaya

188

NC BLM

alknd. Byle yerleri ele geirmek her zaman kolay olmasa da, bir kez ele geirildikten sonra Mehmed civar blgeyi en azndan bir sreliine kontrol altna alm oluyordu. Eflak'taki durum ise ok daha farklyd. Buradaki az sayda ehir (ou Saksonlar ve Macarlar tarafndan kurulmutu) da eteklerinde bulunuyordu. Ovalarda genelde kyllerle obanlar vard. Bunlar kk saldrlara kar yaplm itler ya da kazlm hendeklerle korunan kylerde ya da birbirine uzak iftliklerde yayordu. Mehmed bu durum karsnda ne yapacan armt do~|al olarak. Oysa Vlad obanlaryla iftilerini kurnazca kullanabiliyordu. Nehirden gelen askerler karaya inip blgeye saldrrken ve lkenin o zamanki en byk liman olan, neredeyse tamamen ahap evlerden kurulu brail'i yakarken, kara ordusu Edirne'den yola karak Filibe'den geti. Tuna'y gemekte zorlanmadlar, nk ne kylarda ne de civardaki tamamen sszlam ovalarda en kk bir direnile karlamadlar. Vlad btn halka, sr ve davarlar ve tanabilir mallaryla birlikte, youn ve geilmesi g mee ormanlarna ekilmelerini emretmiti. Kendisi de ordusuyla birlikte (en fazla on bin askeri vard) oraya snd. Macarlar'dan yardm beklese de, Bodanllar'dan beklemiyordu anlalan. Bodan Voyvodas Byk Stephen, hemen Tuna deltasndaki Macarlar'n elinde olan Kiliya'ya (Kilia, Kili) gitmiti. Stratejik adan bu kaleyi ele geirmesinin art olduunu dnyordu hakl olarak. Haziran 1462'de, ehrin surlar nne gelince, Vlad bu nemli liman savunmak iin hemen oraya kotu. A n cak Vlad'n geliinden nce ayandan yaralanan Stephen, ehri ele geirmeye almaktan vazgeti. Vlad, Kili'ye yerleti. Bu halici ve kaleyi ele geirmek iin Tuna'ya giren Osmanl filosu ise geri ekilmek zorunda kald. 2 Vlad bunun ardndan hemen Macar kralna bir mesaj gnderdi. Macar kral, kendisine ynelik tehdidin farkndayd ama imdilik papa ile Venedik Signoria'sna zel bir eli gnderip acil yardm ars yapmakla yetindi. Venedik sefirinin Buda sarayndan gnderdii raporlardan anlald kadaryla, Macarlar'n Eflak'ta olanlardan pek haberi yoktu. Tek bana kalan Vlad, ormanlardan yapt ani saldrlarla Trkler'i elinden geldiince ypratt. O mee ormanlarnda ve almas g geitlerde, saylar nemini yitiriyordu. nemli olan araziyi iyi tanmakt. Mehmed ormanlarda askerlerine dzenlerini bozmadan yrmelerini emretti. O ssz blgede yedi gn boyunca, dmanla hi karlamadan dolatlar. Casuslarndan Macarlar'n destek gndermeyeceini haber alan Mehmed, bu yzden kendine fazla gvenmeye balam ve dikkatsizlemiti. Bir gece Vlad ile adamlar, iyi korunmayan ve yeterince tahkimatlandrlmam Trk ordughna saldrd. Osmanllar'm dalp kamas glkle engellendi. lk toparlanananlar Anadolu svarileri oldu. Eflak saldrsn geri pskrtmeye altlar ama baaramayp katlar. O kargaada Vlad svarileriyle sultann ordughna girmeye alt ama yolunu arp sadrazam ile shak Paa'nn adrlarnn nne geldi. Orada bir ey baaramad. Pek ok deve, katr ve atn l-

28 Voyvoda Stephen, Kiliya'y 1465'te topraklarna katmay baard. Osmanllar'm 1368'den itibaren Eflak'a yaptklar saldrlarn arka plan hakknda bkz. N. Beldiceanu, "Eflk," El2 II, 687-689.

KAZIKLI VOYVODA VLAD

189

myle sonulanan o saldrnn nemli bir sonucu olmad. Yenieriler ve Osmanl svarileri toparlannca, iler deiti. Ali Bey, geri ekilen Eflakllar'm peine dt. ounu ldrd ve ordugha bin tutsak getirdi. Mehmed tutsaklar orackta idam ettirdi. Dukas ile Khalkokondilas, sultann ar bir yenilgi aldn syler. Bunun doru olup olmad belirsizdir. Baka kaynaklarda iddia edildii gibi, Trkler'in hzla Eflak'tan ekilmesinin nedeninin bu srpriz saldr olup olmad da belli deildir. Mehmed'in asl niyeti, Eflak bakenti Trgovite'ye saldrmakt phesiz. Bu ehir salam surlarla ve etrafn eviren bataklklarla korunuyordu. Ovalarda yaayan halkn ou bu ehre snmt. Ama sultan ehrin surlar nne varnca, burada ne asker ne de top olduunu grd. ehrin kaplar ardna kadar akt. ehir terk edilmiti. Mehmed hemen ilerlemeyi srdrd. Ksa sre sonra korkun bir ormandan geti. Yolda, tam yarm saat boyunca, kaza oturtulmu 20 bin kadar Bulgar ile Trk'n cesetlerinin yanndan geti. Bunlarn arasnda, Vidin kumandan Hamza Paa da vard. stnde resmi giysileriyle, en uzun kaza oturtulmutu. ki Bizansl tarihinin sylediine gre, bu manzara karsnda II. Mehmed bile rpermiti. Vlad Osmanl ordusunun peini brakmad. Kk basknlar dzenlemeyi srdrd ama byk bir saldr yapmaya cesaret edemedi. Sonunda ordusunun bir ksmn Bodan'a ekip, Eflak'ta yalnzca alt bin asker brakt. Ordunun sa kanadnn kumandan Turahanolu mer Bey, bu mfreze ile savap neredeyse tamamn yok etti. iki bin Eflakl'nn kellesini, sultannn ayaklarnn dibine koydu. Buna ok sevinen sultan, onu tekrar Selanik valisi yapt. Eflak ordusunun geriye kalan tekrar toparlanabildiyse de, artk Osmanllar karsnda tamamen gszdler. Osmanllar yreyi ellerinden geldiince yakp ykt. Gney ynnde ilerlerken, yanlarnda kleletirdikleri ok sayda tutsan yan sra 200 bin ba sr, davar ve at gtrdkleri sylenir. Sultan Tuna'y geerek, 11 Temmuz 1462'de stanbul'a dnd. Pvomanya'dan ayrlmadan nce, Mihalolu Ali Bey'i Eflak Valisi yapt. Ona Vlad'n kardei Radu'yu, Osmanl mparatorluu'nun himayesinde hkmdar olarak tahta geirmesini emretti. Radu, zalim ve saldrgan aabeyinin tersine, zayf ve zevk dkn biriydi. Yakkllyla n salmt. Sultann saraynda yllarca rehine olarak kalm, Mehmed'in zel ilgisini kazanmt. Khalkokondilas, aralarnda getiini syledii bir olay ayrntlaryla anlatr. Radu'ya ilgi duyduu kesinlemi olan Mehmed, onu elde etmeye kalknca, Radu klcn ekip bu tacizci yaralamt. Ancak sonra sultann intikamndan korkarak, en yakndaki aalardan birine trmanmt. Ama sonunda sultann ilgisine karlk verince, tekrar gzne girdi. Hatta Mehmed'in kendisine duyduu ilgiyi srdrmeyi baarp, onunla birlikte Eflak'a gitti. Eflak'taki baz yerel soylular onu yeni kral semiti. Radu, kendisine hl kar kan boyarlar da kolayca kendi tarafna ekti. Bu boyarlar Vlad' desteklemekten vazgetiler ve Austos 1462'de, tehditlere ve paylamalara boyun eerek, Radu'yu liderleri olarak tandlar. 29 Herkes tarafndan terk edilen Vlad, Erdel'e snd. lkesini geri almak ve

29 Bu anlatdaki Eflak Seferi zerine kritik yorumlar iin bkz. M. Guboglu, "A propos de la

her eyden te tekrar sultann gzne girmek iin son bir giriimde bulundu. 7 Kasm 1462'de, Sighioara civarndaki "RhoteV'den (muhtemelen Almanca'daki Rauthel ve Macarca'daki Rudaly) Mehmed'e Slavca bir mektup yazd. Bu mektubun Latince bir evirisi gnmze ulamtr. Ancak son zamanlarda Romanyal tarihiler bu mektubun gerekliini nedensiz yere sorgulamaya balamtr. Vlad bu mektupta sultana yardm etmeyi teklif ediyor ve onun adna yalnzca Erdel'i deil, Macaristan' da fethedeceini vaat ediyor. Ancak bu mektup hedefine asla ulamad. Muhtemelen Braov'da, Macar Kral Matthias'm eline geti. Matthias, akrabasn hemen yakalatp Buda'da hapse attrd. Vlad orada 1476'ya kadar kald. O hapisteyken, kardei ylda 12 bin dukalk hara karlnda Trkler'in kukla hkmdar oldu. Sonra Vlad tekrar tahta geip talihsiz lkesine dehet samaya balad. Ama bu yalnzca iki yl srd. Sultann stanbul'daki sarayna dnmesinden bir sre sonra, yabanc lkelerle yaplan haberlemelere ar kstlamalar getirildi. Osmanl mparatorluu'ndaki Venedik balyozu Domenico Balbi, Temmuz 1462 sonunda stanbul'da yazd bir raporda, hkmetine bu raporu ancak byk glklere ve masrafa girerek gnderebildiini, nk ok az kiinin bakentten kara ya da deniz yoluyla ayrlmasna izin verildiini bildirir. Darya Trkiye'deki olaylarla ilgili haber gnderilmesi yasakland. Bu yasan cezas yle ard ki, kimse darya gizlice haber gndermeye cesaret edemiyordu. Ayrca btn bakr, kurun ve deri mallara el kondu. Tacirlere inen ar bir darbeydi bu. Btn bunlardan anlald kadaryla, Mehmed ya gizli tutmak istedii yeni bir sefer planlyordu ya da bekledii bir saldrya kar savunma tedbirleri alyordu. Her halkrda, 1462'de anakkale Boaz'n korumak iin Boaz'm Avrupa ve Asya kylarnda Kilid l-Bahreyn (ki Denizin Anahtar) ile Kal'a-i Sultaniye'yi ("Sultan Kalesi", eski Abydos civarndadr) ina ettirmeye balad kesindir. Byk bir hzla ina edilen bu byk ve gl kaleler gnnmzde bile olduka etkileyici grndne gre, o ada ok daha etkileyici grnm olmaldr. Bu iki kale sayesinde, stanbul'a batdan, Marmara Denizi'nden ulalmasn kolayca engellenebilirdi. Rumeli Hisar ile Anadolu Hisar da Karadeniz'den Boazii'ne girilmesini nleyebilirdi. Bir yandan da ok sayda gemi ina ediliyordu. Ancak gemi yapmnn zellikle 1462-1463 knda hzland anlalyor. stanbul'u Osmanl mparatorluu'nun ana liman kenti haline getirecek byk limann yapmna da yine kn balanmt muhtemelen. Bu "kadrga liman", zellikle byk sava gemileri iin yaplmt. Bu sava gemilerinin ounun yapm ayn k iinde tamamland. Donanmann glendirilmesinin ve bakent yaknlarnda bir deniz ss kurulmasnn ana sebebi, Midilli'ye sefer dzenlemekti. Bu sefere, Eflak Seferi'nden hemen sonra baland.-*0

monographie du professeur Franz Babinger," Studia et Acta Orientalia 2 (1959), 225-226. Romanyal tarihi burada Osmanl mparatorluu'na borlanlan harac ve Vlad'n karakterini, meslektalarnn almalarna gndermeler yaparak ele alr. ' 30 Osmanllar'm deniz kuvvetlerini ve boazlar glendirmeleri konusunda bkz. H. nalck,

KAZIKLI VOYVODA VLAD

191

Midilli'ye kar sefer dzenlemek iin bir bahane kolayca bulundu. Niccol Gattilusio, Osmanllar'm 1456'da Limni'yi elinden almasndan sonra, Gattilusiolar'm elinde kalan son toprak paras olan Midilli'ye yerlemiti. Kardei Domenico hl orada hkmdard. Hrsl Niccol, 1458 sonunda kardeini aday Trkler'e teslim etmeyi planlamakla sulayarak, kuzeni Luchino'nun yardmyla Domenico'yu devirip hapse attrarak bodurdu ve adann hkimi oldu. Tahta geer gemez yapt ilk i kendi kardeini bodurmak olan Mehmed, ilahi intikamc rolne soyunarak, bu cinayeti duruma mdahele etmek iin bahane olarak kulland. Aslnda prense dman olmasnn asl nedeni, Niccol'nun Katalan prensleriyle su ortakl yapm olmasyd. Mehmed'e kar, kylarn korsanlardan temizlemek ve civardakilerin Anadolu kysna gelmelerini engellemekle ykml olmasna karn, bu korsanlara Midilli limann am, karlnda ise ganimetlerinin byk bir ksmn istemiti. stelik, Kiklad Adalar korsanlar da Katalan korsanlara katlmt. Birlikte Anadolu kysn yamalamaya, yre halkn karp kle yaparak Midilli'ye gtrmeye balamlard. Mehmed, Austos 1462'de, kk bir yenieri birliinin banda Asya'ya geti. nce Maeander (Menderes) ovasna giderek, Troya harabelerini, efsanevi Akhilleus tepesini ve Ajax tepesini ziyaret etti. Dnemin tarihilerinin detine uyan Kritovulos, Fatih'in yaptn iddia ettii bir konumay verir. Fatih bu konumada Troyal kahramanlar ver ve Yunanllar' -Makedonlar', Selanikliler'i ve Morallar'- muhteem Ilium'u yok ettikleri iin eletirir. Ama bu insanlarn torunlarn, atalarnn "Asya halklarna" kar iledii sulardan tr cezalandrdn syler. talyan retmenlerinin etkisi burada aka grlmektedir. retmenleri Mehmed'i, ilk Troya kral ve Teucri hkmdar Tecros'un torunu olduuna ikna edebilmilerdi, nk dnemin Latince bilginleri Trkler'e "Teucriler" diyordu. Mehmed'in kt neredeyse btn seferlerde, yanna ald maiyetinde talyan Hmanistler'in bulunduu kesindir. Bu uzmanlar ona bu kez Homeros'un epiklerindeki kahramanlar ve Troya'mn ihtiamn anlatmlard.^ 1 Mehmed daha sonra Baba Burnu'ndan (eski Lectum Burnu) geerek, muhtemelen Midilli adasnn kuzey kysnn karsndaki Assos (Behramky yaknnda) civarnda durdu. Bu arada Mahmud Paa idaresindeki bir Osmanl donanmas denize almt. Bu donanma 60 ektiriden ve yedi kk tekneden (Dukas) ya da baka yazarlara gre 125 irili ufakl tekneden oluuyordu. Gemilerde kuatma makineleri, mancnklar, toplar ve iki bin kadar ta glle vard. Donanma gn sonra, 1 Eyll'de hedefine vard. Mehmed askerlerini adaya gnderdi. Askerler yreyi yakp yktlar ve orada yaayan az sayda insan St. George limannda demirlenmi gemilere gtrdler. Ama bu saldryla Niccol Gattilusio'nun gzn korkutup teslim olmasn

"Gelibolu," Efl II, 983-987. anakkale kaleleri hakknda bkz. Ayverdi, Osmanl Mi'mrisinde Fatih Devri IV, 790-804. Osmanllar'm deniz kuvvetlerinin glenmesi konusunda bkz. A. C. Hess, "The evolution of the Ottoman seaborne empire in the age of the oceanic discoveries," American Historical Review 75 (1970), 1892-1919. 31 Trkler ve Troy ahlar stne yazlm en son yaz iin bkz. Steven Runciman, "Teucri and Turci," Medieval and Middle Eastern Studies in Honor of Aziz Suryal Atiya, ed: Sami A. Hanna (Leiden, 1972), 244-48.

192

NC BLM

salama umudu boa kt. Sultan ona haber gnderip, hemen teslim olursa kendisine uygun baka bir yer vereceini syledi. Prens ise, surlarnn salamlna, adamlarnn cesaretine ve halkn Trkler'e kle olma korkusuna gvendiinden, Midilli ehrini dmanlarna teslim etmektense, halkyla birlikte savaarak onurlu bir biimde yenilmeyi yeleyecei karln verdi. Garnizonunda be binden fazla asker vard. Aralarnda 70 Rodos valyesi ve 110 Katalan paral askeri bulunuyordu. Asker olmayan nfus ise 20 bin civarndayd. Drt gn sren nemsiz atmalardan sonra, alt dev top ehir surlarn on gn boyunca dvd. Surlar byk ta gllelere dayanyordu, ama sonunda d surlar yklmaya balaynca, savunucular i kaleye ekilmek zorunda kald. ehirde panik kt. atlayan surlarn tamir edilmesi, bu i iin byk paralar teklif edilmesine karn, olanaksz hale geldi. Askerler byk arap mahzenlerini ve yiyecek ambarlarn yamalad. Yenieriler en sonunda ehre girdiklerinde ciddi bir direnile karlamadlar. Niccol Gattilusio yenildiini kabul etmek zorunda kald. Adadaki dmanlar Mahmud Paa'ya surlarn zayf noktalarn gstererek, ehri hzla ele geirmesine yardm etmilerdi anlalan. Niccol tek bir teslim olma koulu ne srd: Adann geliri kadar gelir getirecek baka bir yer istiyordu. Kuatmay ve saldry yakndaki anakaradan izlemi olan Mehmed, adaya geip orada drt gn kald. Prens, peinde ehrin ileri gelenleriyle birlikte sultana ehrin anahtarlarn getirdi. Ayaklarna kapanp alamaya balad. Osmanllar'm yce efendisinin kendisini balamasn diledi. Hkmdarl sresince Osmanllar'la yapt anlamalara hep uymu olduunu syledi. Anadolu'dan kle getirildiinde, onlar hep asl sahiplerine teslim etmiti. Bazen Katalanlar'm limanna girmesine izin verdiyse, bunu korsanlarn adasn yamalamasn engellemek iin yapmt. K o r s a n l a r n anakaraya saldrmasna yardm ettii ise kesinlikle yaland. Sultann ilk teslim ol arsnda ehri teslim etmediyse, bunun sorumlusu cahil danmanlaryd. nk kendisine teslim olmamasn tavsiye etmilerdi. te imdi sultana yalnzca bakentini deil, btn aday sunuyordu. Mehmed o sefil yarat budalalndan dolay fena halde azarladktan sonra, onunla bir anlama imzalad. Niccol'ya, ehri teslim etmekte aptalca gecikmesine karn, ne kendisinin ne de bir bakasnn canna ya da malna zarar gelmeyeceini syledi. Niccol'ya adadaki dier ehirleri de teslim etmesini emretti. Bunun zerine Niccol, Trk kumandanlarla birlikte aday gezerek onlara tahkimatlar gsterdi ve gittii her yerdeki halka teslim olmalarn syledi. Trkler her yerde garnizonlar oluturdu. Bakente 500 yenieri ve azap yerletirildi. Sultan bu askerlerin komutasn, Musannifek (Kk Yazar) olarak tannan Acem eyhi Ali el-Bistami'ye verdi. yz talyan tutsak ikiye biildi. Mehmed'in bunu iki nedenle yaptrdn syledii iddia edilir: En ac verici lm biimi olduu iin ve alayla syledii gibi, Mahmud Paa'nn verdii ve kendisinin de onaylad sz, yani yenilenlerin canna ve malna sayg gsterme szn tutmann en iyi yolu bu olduu iin. Mehmed teslim olma anlamasn kendine gre yorumlayarak, halk gruba ayrd. Sradan halkn, yani en yoksul ve ie yaramaz olanlarn, surlarn iinde kalmasna izin verdi. Daha gl ve ie yarar olanlar ise yenierilere verdi. ehrin en zengin ve soylu sakinleriyse stanbul'a, yerletirilmek zere gnde-

Edime ve erefeli Cami. II. Murad tarafndan 1437 ile 1447 arasnda yaptrlm olan cami, adn en yksek minaresindeki erefeden almtr. Bu cami Osmanl mimarisinde bir dnm noktas olarak kabul edilir. Edirne, imparatorluun ikinci bakentiydi (1453'e kadar). Civardaki av hayvanlarnn bolluu, buray sultanlarn gzde mekn yapmt.

Bursa. Osmanllar n ilk byk fethi (1326) ve ilk bakentleri. Bu ehir, Konstantiniyye'nin fethinden sonra bile byk bir din ve ticaret merkezi olarak kalmay srdrd. Solda I. Mehmed'in trbesi (Yeil trbe), sada ise camisi (Yeil Cami) grnyor.

"Tt^i" r -n

Manisa camileri. Osmanl ehzadelerinin balca yerlerinden biri olan Manisa, dini mimari eserler asndan zengindir. Bu resimde Sultaniye Camii (1522) ve arkasnda Muradiye Camii (1586) grlmektedir.

Fatih'in ilk kars (1449) Sitti Hatun. Anlalan sonradan kocas tarafndan reddedilmi ve 1467'de lene kadar unutulmu halde yaamtr. Bu ve aadaki portre Venedik'teki bir yazma eserden alnmtr. Sitti Hatun'un kardei Melik Arslan. Babas Sleyman'dan sonra, gneydou Anadolu'daki Trkmen Dulkadir Beylii'nin hkmdar olmutur (1454-1465).

-f H.-AtJUau C'CT: e?
V

. d

Semendire. George Brankovic (1428-1430) tarafndan yaptrlm olan, Belgrad'm dousundaki, Tuna stndeki bu byk surlar, kinci Dnya Sava'nda yklmtr. ' Son Ortaa Srp devletinin bakenti olan Semendire nce 1439'da ve ikinci kez 1459'da Osmanllar'm eline geti.)

Mistra. 13. yzylda Hallar tarafndan ina edilmi ve ardndan Palaiologoslar'm despotluunun merkezi olmutur. Mora (Peloponnesos), nce II. Murad'm sultanl srasnda Osmanllar'm ynetimine gemi, ardndan da 1460'ta II. Mehmed tarafndan fethedilmitir.

IV

Amasya. Anadolu'da, Yeilrmak'n stnde kurulu olan ehir, 15. yzylda Osmanl ehzadelerinin daimi ikamet yeriydi.

CCI

Amasra. Karadeniz'deki dar bir yanmada stnde kurulu olan eski Amastris ehri, II. Mehmed'in Asya'da ilk fethettii yerlerden biriydi.

Tuna stndeki Golubac. Bu Srp kalesinin 1427'de Trkler'e kaybedilmesi, Semendire'nin yaplmasyla (IVa) ksmen telafi edildi. George Brankovic tarafndan ksa sreliine geri alndysa da, Konstantiniyye'nin fethinden ksa sre sonra tekrar Osmanllar'm eline geti.

1; I

II. Mehmed'in fildii sapl klc. imdiki uzunluu tam 81 santimdir. Ksaltl-

Anadolu Hisar (rekonstrksiyon A. Gabriel). 1395'te II. Mehmed'in buyk-biykbabas I. Bayezid tarafndan, Boazii'nin Asya yakasna yaptrlmtr. Mehmed'in yaptrd kalenin ok daha byk olmas (bkz. altta), fethi yapmaya ne kadar kararl olduunun bir gstergesidir.

VIII

Rumeli Hisar (rekonstrksiyon A. Gabriel). II. Mehmed'in Kostantiniyye kuatmas iin yaptrd ilk byk kaledir. 1452 yazndan hzla ina edilmiti. Rumeli Hisar ile dar boazda, onun apraznda bulunan daha eski kale (bkz. stte), II. Mehmed'in boazda Karadeniz'e kadar hkimiyet kurmasn salamt.

s. : ,( - * { V V i* ( " - s - 'v. '.l V ; ?T > l


.

> I? cif?, :..>: . , ? j/? 'jvkfvr-'?* - .r

i- '-5i- \: r ft.

".V. 1 , v
\ t. --.

V.i'

"

r^-J v.

h. i" --^j ' . i - .

Rumeli Hsan'nm 1453'ce Venedikli bir casus tarafndan izilmi kabataslak plan. Mi lano'da, bir yazma kitabn iinde bulunan bu plan, Mehmed'in kalesine ilikin elimizdeki en eski plandr. Buradaki kale izimi Gabriel'inkinden (VIII b) farkldr

Konstantiniyye'nin kara surlar. Bizans imparatoru II. Theodosius (408-450) tarafndan yaptrlmt. Bizans mparatorluu'nun corafi genilemesi bu surlarn inasndan sonra durmutur. Surlar Bizansllar' ok sayda saldrya kar korudu. Ykseklii, hendek ile kule tepeleri arasnda, otuz metreden fazlayd.

Fatih Sultan Mehmed'in topu. Daha sonra gtrld yerden dolay imdi "anakkale Topu" adyla bilinmektedir. 1464'te yaplmt. Doldurulmas kolaylasn diye kuyruu ve namlusu ayr paralar halinde yaplmtr. Gllesi tam 295 kilodur. 1868'de ngiltere'ye gtrlen top, halen Londra Kulesi'ndedir.

"anakkale Topu"nun stndeki yaz: "Allah'm, Murad olu Sultan Mehmed Han'a yardm et. Mnir Ali tarafndan, H. 868 ylnn Recep aynda [10 Mart-8 Nisan 1464] yaplmtr.
XI

-vw F "rt fl,

v\

16. yzylda stanbul. Matrak Nasuh'un yapt bu minyatr, dneme ait bir yazmadan alnmtr. Ressam, Kanuni Sultan Sleyman'n 1534-1536'da yapt Irakeyn seferinde ona elik ederek, ordunun izledii yolun topografik bir tasvirini ieren yzden fazla minyatr izmitir.

Bizansllar'm Konstantiniyye'si (1422 civarnda). Cristoforo Buondelmonti'nin bir el yazmasndan alnmtr. Bu Floransal gezgin, 1420'de Bizans bakentine geldikten sonra bu ehrin ok sayda plann, eitli alardan izmitir.

-vr . ,

Trkler'in Belgrad' kuatmas, 1456. Dnemin bir el yazmasnda bulunan, pek bilinmeyen bu resimde Mehmed'in baarsz olan ehri alma giriimi tasvir edilir. Tuna ile Sava nehirlerinin birleme noktasnda bulunan bu ehir, ardndaki Macar ovalarn koruyordu.

XIV

Topkap Saray'nm birinci kaps. Bu gravr, 18. yzylda Osmanl mparatorluunda sefirlik yapan Comte de Choiseul-Gouffier'in seyahatnamesinden alnmtr. Resimde sarayn o zamanki hali grlmektedir. st kat sonradan bir yangnda yok oldu. "

Eski Osmanl imparatorluk saray olan Topkap Saray. Arkada, Marmara Denizi'nin ardndaki Anadolu tepeleri grlmektedir.

Fatih'in kaftan. Bu ilemeli giysi bol miktarda altn srmayla sslenmitir.

XVI

lif-:
-."-i'-. : i "v-' :j. ri'.-jjt-r.; - :

15. yzyldan kalma, gm savatl Osmanl demir miferi. Yiv biimli ssler, Trk kaftanlarnn kvrmlarna benzetilmitir.

XVII

w w w r n ' --i -

Fatih Camii'nden bir ini deseni. Bir avlu penceresinin stnde bulunan bu mavi, sar ve beyaz renkli panelde, Kitr'an'm al cmlesi yazldr: "Rahman ve rahim olan Allah'n adyla."

Fatih Klliyesi'nin gnmzdeki hali. 1766 depreminde ar hasar grmtr. Yenilenirken byk deiiklikler geirmitir.

XVIII

7v"

I W.

^ 6 . X ''-s ^ _LT-

~>ii

T^SlU.

C O T ^Hi'-; fK

jWf*

^ju - V * A

i
A

Fatih Camii. stanbul'un yedi tepesinden drdncsnn stnde bulunan bu cami, evresindeki binalardan daha yksektir. Bu resim, ehri 1606'da ziyaret etmi olan Melchior Lorichs tarafndan yaplmtr. Fatih'e en uzun sre hizmet etmi olan sadrazam Mahmud Paa'nn trbesi. Mahmud Paa bir hasmnn kurduu kumpas sonucu gzden dnce, H. 878'de (1473/1474) idam edildi.

r~ -

^ -

XIX

inili Kk. Topkap Saray bahesindeki en eski binalardan biridir. Gnmzde hl ayakta duran bu yap restore edilerek, 15. yzyldaki grnmnn neredeyse ayns haline getirilmitir.

Kar sayfada: Fatih Camii'nin kndekri kap kanatlan. Bugn Topkap Saray Mzesi'nin hazinesindedir.

XX

'

'

"

a Yenieri. b Gen kadn. Bu izimlerin, Fatih'in hkmdarlnn son yllarnda dolayl yoldan yapt davet zerine stanbul'a giden Gentile Bellini tarafndan yapld dnlmektedir.

l>
\

XXII

Bellini'nin Fatih portresi. Bu tablo daha sonraki ressamlar iin bir model olmutur. imdi Londra'daki National Gallery'dedir.

XXIII

'T-TO'-T"- jr -n

II. Mehmed ile kimlii bilinmeyen bir gen. Bu ifte portrenin Bellini tarafndan yapld dnlse de, bu iddia henz kantlanmamtr.

XXIV

KAZIKLI VOYVODA VIAD

193

rildi. Mehmed kendisine hizmet etmesi iin 800 olan ve kz seti. Dnemin en gzel kadn olarak kabul edilen, Niccol Gattilusio'nun kzkardei ve Alexander Komnenos'un (Trabzon mparatoru David'in kardelerinden biriydi) dulu Maria'y haremine ald. Maria'nm olu Aleksios'un ise, saraynda i olanl yapmasna karar verdi. II. Mehmed, prense vaat ettii tazminat ksa srede unuttu. Prens ile kuzeni Luchmo, donanmayla birlikte 16 Ekim 1462'de stanbul'a getirildi. Orada esir tutuldular. Ama Mslman ve snnet olup, sark takp kaftan giymeye baladktan sonra serbest brakldlar. Yln geri kalann geirmek zere sarayna dnm olan Mehmed, birka hafta sonra Luchino'nun tekrar tutuklanmasn emretti. Bahanesi, Luchino'nun kuzeniyle su ortakl yapm olmasyd. Ama asl neden, sultann yendii prensleri ortadan kaldrmay ilke edinmesiydi. Ksa sre sonra Niccol Ja tutukland. kisi de yay kirileriyle bouldu. Baz kaynaklarda, bu idam hkmnn ksmen nedeni olabilecek bir olaydan bahsedilir. Mehmed'in tacizine urayan bir iolan, sultann sarayndan kap Midilli'ye gitmi, orada nce Hristiyan sonra da Niccol Gattilusio'nun gzdesi olmutu. Midilli'nin fethinden sonra, stanbul'a gnderilen ocuklar arasnda grlnce, bu durum sultana bildirilmiti. Bu olay, son Midilli prensinin idamnn asl nedeni olmasa da, idam abuklatrm olabilir.-52 Tutsak edilip stanbul'a gnderilenler arasnda Midilli bapiskoposu Leonard da vard. Leonard 1453'te stanbul'un savunulmasna yardm etmi ama ehir dnce kamay baarmt. Papa II. Pius'a yazd bir mektupta, adadaki son haftalarn anlatm ve ona Dou'nun "Cerberus"una kar bir Hal seferi balatmak zere talya'ya bar geri getirmesi iin yalvarmtr.3-5 Trk donanmas Midilli'deki St. George limannda dururken, Venedikli kaptan Vettore Capello, bir Venedik donanmasyla birlikte Sakz'dayd. Capello bir yl sonra Venedik Cumhuriyeti'nin gtt lml bar politikasna aka kar kp, doduu ehirdeki sava yanls partinin bana geecekti. Niccol Gattilusio'dan yardm ars alnca, yirmi dokuz kadrgayla birlikte Midilli'ye doru yola kt. Tayfasz Trk gemilerini kolayca yok edebilirdi. A m a bunu yapmad, nk Signoria kendisine sultan kkrtmaktan kesinlikle kanmasn emretmiti. Midilli'nin dmesinden sonra, St. Theodore kalesindeki insanlar Venedik'in himayesine girmek iin yalvarmca bile, yardm etmeyi reddetti. Cenova da "Midilli'nin bana gelen felakete" kaytsz kald. Vettore Capello hayatnn geri kalan boyunca, o srada harekete gemedii iin pimanlk duydu. Cumhuriyetin Dou Akdeniz politikasnn ba dman oldu. A m a olan olmutu bir kez. ler hzla ktleti. Venedik Cumhuriyeti ile Osmanl mparatorluu arasnda on alt yl srecek olan sava yaklayordu. Midilli'de kazanlan kolay zafer stanbul'da byk enliklerle kutland. Sultan Pera ve Galata'daki Floransallar', "iyi dostlarn" enliklere katlmaya, en-

32 William Miller, Lesbos'un fethini Yunan ve Batl kaynaklara dayanarak anlatr: Essays on the Latin Orient, 340-349. 33 Bapiskopos Leonard hakknda bkz. Steven Runciman, The Fall of Constantinople, 69 ve eitli sayfalar. Karlatrmal bir okuma iin bkz. yukarda, 2. blm, dipnot 20.

ft--s v

194

D R D N C BLM

lik atelerini yakmaya ve elenceleri dzenlemeye davet etti. Hali'te demir atm olan Floransa gemisinin tayfalarna bile enliklere katlmalar emredildi. Sadrazam Mahmud Paa'nn ailesi Floransallar'n kesesinden giydirildi. Benedetto Dei'nin sylediine gre, Pera ile "Romanya"nn baka yerlerinde yaayan Venediklilerle Cenovallr, rakiplerinin byle el stnde tutulmasna fena halde ierlemilerdi. Her ne kadar bu ayrcalk Floransallar'a epey pahalya mal olsa da. Gelibolu sancak beyi Kapudan- Derya Yakub Paa, 1463 baharnda anakkale Boaz'ndaki iki kalenin inaatn tamamlad. Yeni limann k boyunca sren inaat da tamamlanmak zereydi. Sultan k stanbul'daki. 3raynda geirmiti. Gemi inas hzla sryordu. H e m Dukas hem de Khalkokondilas, ok sayda byk kadrgann ina edildiini ve bunlardan zellikle Bat ve Trabzon modellerine dayanlarak yaplm birinin son derece etkileyici olduunu syler. Yine btn tarihilerin sylediine gre sultan, o k ve bahar boyunca ehir dnda etkileyici ina projeleriyle ilgilendi. skp civarnda, Vardar'da tahkimatl bir kulenin ina edildii sylenir. Mehmed daha nce de Silivri'nin kuzeyindeki, hl Fener Ky (Rumca phanari'den ["deniz feneri"] gelir) olarak bilinen kasabada bir gzc kulesi yaptrmt. Bu kuledekilerin grevi, haydutlar gelirse ya da Rum ' halk isyan ederse, ate yakarak Silivri'deki garnizonu uyarmakt. Tunca adasn1 daki sarayn da tahkimatlandrld sylenir. Midilli'nin dmesi ve Mehmed'in her tarafta aka Bat'ya kar dzenlemeyi planlad bir seferin hazrlklarn yapmasyla, Osmanllar'm denizlerin denetimini ele geirmemesi ve Rodos ile zellikle de Eriboz gibi byk Ege adalarnn Midilli'nin akibetine uramamas iin ciddi nlemlerin alnmas gerektii, zellikle Venedikliler iin aklk kazanmt. Sultann 1462-1463 kn hzla gemiler ve tahkimatlar yaptrarak geirmesi, muhtemelen Ege Deriizi'ndeki Venedik adalarn ele geirmeyi planlad anlamna geliyordu. Cumhuriyet ile Osmanl mparatorluu arasndaki bar, uzun sredir sallantdayd. Sultan yeterince glenince her zamanki gibi bir bahaneyle saldrya geecekti. Mehmed btn bu hazrlklarn yan sra kendi camisinin yapmyla da urayordu. Bakentindeki en byk ve en grkemli kiliseleri zaten camiye dntrmt. slam kanununa gre, ancak fatih sultanlarn cami yapmasna izin vard>Bu i iin kendi kullarnn parasn harcayamazlard. Yalnzca sava ganimetlerini, haralar, fidye paralarn vb harcayabilirlerdi. Sultan, yeni caminin mparator Iustinianus'un eski Havariyim Kilisesi'nin kuzeyine yaplmasna emretti. Bu kilise Ayasofya'dan sonraki en byk ve grkemli kiliseydi. Kiliseyi ilk haliyle ina ettirmi olan Byk Constantinus'un gml olduu yerdi. Iustinianus, kilisenin eklini tamamen deitirmiti. Kraliyet mezarl heron de buradayd. Bizans mparatorluu'nun l hkmdarlar bu mezarlkta somaki, granit, ylanta ve rengrenk mermerlerden yaplma lahitlerin iinde yatyordu. ehrin Latin idaresinde olduu dnemde (1204-1261), imparatorlarn mezarlar alp yamalanmt. Iustinianus'un yaptrd kilisenin altndaki yer alt lahdinde bulunan cesedi karlp, stndeki btn mcevherler alnmt. ubat ya da Mart 1463'te, tam bu yerde dev bir caminin inasna baland. Bu cami Ayasofya'nn kastl olarak yaplm bir taklidiydi. Bizans kubbeleri taklit edilmiti. Bu camiden, mimarndan ve mimarn caminin yapmndan sonraki trajik sonundan ileride ayrntlaryla bahsedeceiz.

(Drdnc

'BCm

BOSNA'NN FETHI. VENEDIK'LE KAN SAVA. PAPANN BIR HAU SEFERI BALATMA ABALAR. OSMANLLAR ADRIYATIK'TE. ANADOLU SEFERLERI. ERIBOZ'UN D. FATIH CAMII.

Mehmed, 1463 Mart'nr sonundan nce ordusuyla batya doru yrmeye balad. Ordusuna Balkanlar'da ordugh kurdurduktan sonra stanbul, Petra'daki Aziz oannes Prodromos Manastr'n sadrazam Mahmud Paa'nn Hristiyan kalm olan annesine baladn bildiren bir belge imzalad. 1 26 Mart 1463 Cumartesi gn, muhtemelen yola kmasndan birka gn nce, Komnenoslar'm sonuncusu David'in Edirne'de hapsedilmesini emretti. David'in kuzini, Uzun Hasan'm kars Despina Hatun'un amcasna bir mektup yazarak, oullarndan birini ya da Alexander Komnenos'un olu Aleksios'u kendisine ziyarete ard sylenir. Bu mektup sahte de olsa gerek de, sultann eline gemiti. Sultan, David'in zgrln kazanp imparatorluunu geri almak iin Uzun Hasan ile kumpas kurduundan pheleniyordu. Dedesinin mparator David'in ikinci karsnn erkek kardelerinden biri olduu sylenen Theodoras Spandugino, Trkler stne yazd tarih kitabnda, sz konusu mektubun Roma'dan gnderilmi sahte bir mektup olduunu, imparatora Trkler'e kar bir Hal seferi dzenleneceini haber verdiini syler. Mektubun ierii ne olursa olsun, David ile ailesinin ou yesinin sonunun gelmesine yol at. 2 Sultan, mparator David'in tutuklanmasndan hemen sonra yeni seferini balatt. Arlklar ile azaplarn, yani hafif svarilerin dnda ordusunun 150 bin svariden olutuu sylenir. Her zamanki gibi bu rakam da phelidir. Meh-

1 Bu belge iin bkz. VI. Mrmrolu, Fatih Sultan Mehmet II devrine ait tarihi vesikalar (stanbul, 1945), 89-93. 2 Theodoras Spandugino'nun (Spandounes) hayat ile eserleri stne ksa bir anlat iin bkz. Donald M. Nicol, The Byzantine Family ofKantakouzenos (Cantacuzenus) (Washington, 1968), zellikle de xv-xvi ve 232-233. Trkler stne yazd .tarih kitab C. Bcheffer tarafndan yaymlanmtr: Theodore Spandouyn Cantacusin, Petit traicte de l'origine des turcqz (Paris,

1896).

.i-Wvm- f

, , ,

196

DRDNC BLM

med ordunun bakumandanyd. Sadrazam Mahmud Paa ise nc kolun kumandanyd. Seferin amac, imparatorluun nde gelen kiileri dnda herkesten gizlenmiti. Bosna kral Stjepan Tomasevic, sultann bir sonraki seferinin kendisine ynelik olacan bir sredir bilmekteydi. 1461 Kasm'nm banda tahta kmasndan ksa sre nce, bir eli araclyla papaya "Trk imparatorunun ertesi yl bir orduyla kendisine saldrmay planladn, ordusu ile toplarnn imdiden hazr ^olduunu" haber vermiti. II. Pius'tan yardm istemi, byk taleplerde bulunmaya niyetli olmadn ama hem vatandalarnn hem de dmanlarnn papann kendisinin yannda olduunu bilmesini istediini sylemiti. Bu, Macar kraln etkileyecek ve Stjepan'm yannda savaa girmesini salayacakt. Trkler krallmda ok sayda kale ina etti. Kyllerle aralar ok iyi. Aralarna katlan her kylye zgrlk vaat ediyorlar. Kyller pek akll olmadklarndan, Trkler'e kanyor. zgrlklerinin sonsuza kadar sreceini sanyorlar. Beni desteklemezseniz, halkm byle yalanlara kanp bana kar ayaklanabilir. Soylular kyllerin desteini almadan kalelerini uzun sre koruyamaz. Mehmed yalnzca krallm istese ve daha ileri gitmeyecek olsa, krallm kaderine terk edebilirdim. Sizden Hristiyan dnyasnn geri kalann rahatsz etmenizi istememe gerek kalmazd. Ama Mehmed'in iinde snrsz bir g arzusu var. Benden sonra Macaristan'a ve Venedik eyaleti Dalmaya'ya saldracak. Krain ve Istria zerinden talya'ya gidecek. Amac talya'y ele geirmek. Sk sk Roma'dan sz ediyor. Oraya gitmek istiyor. Hristiyanlar'm kaytszl yznden krallm fethederse, lkemi hedeflerine ulamak iin kullanacak. lk kurban ben olacam. Ama benden sonra sra Macarlar'a, Venedikliler'e ve dier uluslara gelecek. Dmanmzn niyeti bu. Aldm bu bilgileri size, gnn birinde bunlar size haber vermemekle, ihmalkrlkla sulanmamak iin veriyorum. 3 II. Pius, Bosnal'nm yardm arsn karlksz brakmad. Stjepan Tomasevic'i kral ve temsilcisi ilan etti. Matthias Corvinus'u onunla uzlamaya ikna etti. Macar kral, Stjepan ile 1462 yaznda, ykl bir mebla ile Bosna'daki birka kale karlnda uzlat. Ama bu anlama, lkedeki i kargaay sona ermedi. Tam tersine, kraln papayla ilikilerini glendirmesi, bu kargaay daha da arttrd. Bosna din konusunda uzun sredir ikiye blnmt. Bir tarafta Katolik Hristiyanlar, dier taraftaysa ayrlk Bogomiller (Patarinler) vard. Kral, tpk babas gibi, Katolik Hristiyanlar' destekliyordu. Kral Stjepan Tomas'm hkmdarl srasnda yurtlarn terk etmeye zorlanan ayrlklarn pek ou ise Trk blgelerine snmt. Soylularn ou bile, mallarn mlklerini yitirmekten korktuklar iin Katolik Hristiyan'm gibi davransalar da, Bosna saraynda olup bitenleri Trk araclarla Sultan Mehmed'e haber veriyordu. Sultann bir gn, Bosna'nn durumu ve savunma gc hakknda bilgi almak iin oraya tacir ya da ke-

3 Bosna kralnn bu szlerinin yorumu iin bkz. The Commentaries of Pius 11, Smith College Studies in History XLIII (1957), 740-742.

BOSNA'NIN FETH

197

i klnda bizzat gittii, Bosnallar'n eline dt ama Kral Stjepan'm Trkler'in intikamndan korkarak onu serbest brakt sylenir. Bu, kraln dmanlarnn onun ne kadar gvenilmez olduunu gstermek iin uydurduklar bir yalandr muhtemelen.^ Sonuta Mehmed, casuslar ve Bogomil soylular araclyla, Bosna ile Macar kral arasndaki anlamay haber ald. Bunun gerek olup olmadn bizzat renmeye karar verdi. Yaya'daki Bosna kralna bir eli gnderek, babasnn dedii miktarda hara istedi. Khalkokondilas'n anlattna gre; Stjepan Tomasevic, eliyi hazine odasna gtrp ona hara iin ayrlan mebla gsterdi ama srf Osmanl mparatoru'nu memnun etmek iin bu hazineyi veremeyeceini syledi. Sultan ona saldrrsa, bu paraya ihtiyac olacakt. Ayrca, eer bana bir felaket gelir de Bosna'y terk etmek zorunda kalrsa, bu para sayesinde yurt dnda daha rahat yaayabilecekti. Eli ona anlamalarn kutsalln hatrlatarak, hazinesinin tadn fazla karamayacan syledi. Mehmed, kraln hara demeyi reddettiini renince hiddete kaplm olsa gerek. Ama Eflak Seferi yznden intikamn bir yl ertelemek zorunda kald. Yine de bir yl sonra, yitirdii zaman telafi etmek istercesine, azimle harekete geti. Sava hazrlklarn Stjepan Tomasevic'ten gizleyemezdi elbette. Stjepan hemen Venedik'e eliler gndererek, Osmanl mparatorluu'ndaki bir memurdan rendii kadaryla, sultann Bosna ile Hum ve Dubrovnik'i fethettikten sonra Istria zerinden giderek Venedik'i igal etmeyi planladn rendiini bildirdi. Signmia, 28 ubat 1463'te Stjepan'a verdii cevapta, Bosna kralnn ittifak teklifini ve askeri yardm isteini souk bir slupla reddederek ona Matthias Corvinus'tan, mparator III. Friedrich'ten ve zellikle de Papa II. Pius'tan yardm istemesini tavsiye etti. Dubrovnik de herhangi bir yolla destek vermeyi reddetti. aresiz kalan Stjepan, Mehmed'den af diledi. On be yllk bir bar anlamas yapmalarn teklif etti. Bir Srp mhtedisi olan Sivricehisarl yenieri Konstantinos Mihajlovic, Bosna elisinin ziyaretini bir grg tan olarak ayrntlaryla anlatr. Szleri olduka inandrcdr: Bosna Kral, mparator Mehmed'e on be yllk bir bar anlamas imzalamalarn da teklif etti. Bunun zerine imparator hemen ordusuna haber gndererek, hazrlanp Edirne'ye yrmelerini emretti. Ama ordusuyla nereye gideceini kimse bilmiyordu. Bosna elisi beklemek zorunda kalmt. Bu ordunun niye toplandn ben de bilmiyordum. Sarayn mahzenlerinden birinde, hazine odasmdaydm. Hazine kardeime emanet edilmiti. Oradan ayrlamyordu. Ama yapayalnz olduundan korkmu ve beni artp, yannda oturmam istemiti. Hemen .yanna gittim. A m a benden hemen sonra imparatorun ba danmanlar Mahmud Paa ile shak Paa kageldi. Kardeim geldiklerini grnce bana haber verdi. Odadan onlara grnmeden kamayacamdan, bir sandn arkasna gizlendim. Ba danmanlar ieri girince, kardeim yere onlar iin bir hal serdi. Yan yana otu-

4 Bogomiller hakknda bilgi iin bkz. Dimitri Obolensky, The Bogomils. A Study in Balkan NeoManichaeism (Cambridge, 1948).

198

DRDNC BLM

rup, Bosna Kral hakknda konumaya baladlar. Mahmud Paa "Ne yapsak? Bosna Kral'na ne cevap versek?" dedi. shak Paa "Ne mi yapalm? Onlara on be yllk bar anlamas sz verip, ardndan elilerin peine delim. Yoksa Bosna'y asla fethedemeyiz. nk oras dalk bir lkedir. stelik Macar Kral, Hrvatlar ve dier krallar onlarn yardmna koar. Hazrlanmaya frsat bulurlarsa onlara zarar veremeyiz. Bu yzden onlara [elilere] bar anlamas sz verelim. Bylece Cumartesi gn yola karlar. Ama onlarn peinden gidip, Sitnica [Sjenica?] civarndan Bosna'ya girelim. stelik imparatorun oradan nereye gitmeyi planladn hl kimse bilmiyor olacak!" Bylece bu plan uygulamay kararlatrdktan sonra, imparatorun yanma gitmek zere mahzenden ktlar. Ertesi Perembe sabah, imparator onlara [elilere], on be yllk bar anlamas yapma teklifini kabul ettiini, bu anlamaya sadk kalacan bildirdi. Ertesi gn elilerin odasna gidip sordum: "Efendiler! mparatorla bir bar anlamas yaptnz m?" "Tanr'ya krler olsun! Her ey istediimiz gibi oldu" diye cevap verdiler. Ben de onlara "nann bana, anlama filan yapmadnz" dedim. Elilerin yals bana sorular sormak istedi ama gen olan bunu engelledi. Kendileriyle dalga getiimi sanmt. Onlara "Ne zaman yola kacaksnz?" diye sordum. "Cumartesi" dediler. Onlara "aramba gn peinize decek ve sizi Bosna'ya kadar takip edeceiz. Gerei sylyorum. Bunu unutmayn!" dedim. Ama yalnzca gldler. Bunun zerine yanlarndan ayrldm. O Srp kkenli yenierinin anlatsnn bu ksm, bize Osmanl mparatorluu'nun hara ald devletlere kar tavrn olduka etkileyici bir biimde sergiler. Bu tavr lkenin ba ve ikinci vezirleri arasndaki konumaya yansmtr. Ciddi bir durumla karlaldnda, verilen hibir szn nemi kalmyordu.^ Yaplan bar anlamas ve Mehmed ile ordusunun ilk bata gittii yn, Bosnallar'm bu yeni seferin kendilerine kar dzenlendii konusundaki korkularn ortadan kaldrmt. Sultan nce batya, skp'e, sonra Kosova zerinden Vucitrn'e (Vuletrin) gitmi, Sitnica Nehri'ni geerek Mitrovica'ya varm, ardndan ise eski Sjenica (Senie) ticaret yolu stnden kuzeye, Bosna'ya ynelmiti. Artk seferin amac iyice belli olmutu. Sadrazam Mahmud Paa'nn kumandasndaki, 20 bin hafif svariden olutuu sylenen nc kolun ardndan sultan, asl ordusuyla birlikte geliyordu. Bosna snrn getikten sonra, nce Drina blgesine girdiler. Burann feodal voyvodas olan, soyunun son ferdi Tvrtko Kovacevic birka kaleye sahipti. Direnmeye hazr deildi. Cann kurtarma umuduyla hemen sultana teslim oldu. Teslim olur olmaz kafas kesildi. Mehmed, Podrinje blgesini igal ettikten sonra asl Bosna'y, yani Yukar Bosna'y ele geirdi. Sefer boyunca Osmanl ordusunda hizmet vermi olan ve bu yzden bir grg tan olarak konuan Konstantinos Mihajlovic, buradan "kraln lkesi" olarak sz eder. Buradaki en gl ve nemli kale Bobovac idi. Kraliyet taht eskiden burada bulunurdu. Bir zamanlar imparatorluun en gl kalesi olan bu kalenin harabeleri, Sutiska'nm dousundaki, iki derenin birletii yerde bulunan yksek

5 Srp kkenli yenierinin anlatsndan yukarda, s. 123'te sz edilmitir.

BOSNA'NIN FETH

199

dadan bakldnda grlebilir. Bu kaledekiler, o zamana kadar btn Trk saldrlarna yiite kar koymutu. Mahmud Paa'nm kumandasndaki nc kol, 19 Mays'ta Bobovac surlar nne vard. Bobovac, eskiden ateli bir Bogomil olan, ancak sonradan zorla katoliklik'e geirilmi Knez Radak tarafndan savunuluyordu. Ertesi gn sultan, ana ordusuyla geldi. Bir kuatmann uzun sreceini anlayan Mehmed, surlar ykmaya karar verdi. Orada byk toplar dktrd. Ama bombardmann nc gnnde Radak kaleyi teslim etti. Kendisine byk bir dl vaat edilmiti. Bobovac'n dmesinden sonra, sultan halk her zamanki gibi e ayrd: Bir ksmn ehirde brakt, bir ksmn paalarna verdi, geri kalanlar da stanbul'a, ehrin nfusunu arttrmak iin gnderdi. Tutsaklar arasnda, sultan Edirne saraynda ziyaret etmi olan eliler de vard. Sivricehisarl Konstantinos onlara bu felaketi haber vermi olduunu hatrlatt. Ama artk i iten gemiti. Knez Radak dln almak isteyince, Mehmed onu serte azarlad. Onu efendisine ihanet etmekle sulayp, kellesinin uurulmasn emretti. "Kendi dininden olan bir krala sadk kalamyorsan bana, bir Trk'e nasl sadk kalabilirsin?" dedii sylenir. Yerel efsaneye gre Radak'n idam edildii yer olan dev Radakovica kayas, gnmzde bile Sutiska'dan Borovica'ya giden yolculara gsterilir. Sultann Bobovac'a ulatn haber alan Kral Stjepan Tomasevic, ailesini ve btn hazinesini yanna alarak Yaya'daki, Pliva Nehri'nin Vrbas'a boald yerdeki gl kraliyet kalesine ekildi. Buradaki byk, kadim, tahkimatl ehir, konik bir dan tepesinde kuruludur. Mazgall siperli burlar olan drtgen kaleleri vardr. Kaplar tahkimatl sarp kale surlar, yamatan aa uzanr. Solda Vrbas'm derin, tal kayalk yata, sada da Pliva ile glleri vardr. Bu gller giderek ykselir. Btn bunlarn etrafnda piramit eklinde, ormanlk dalar bulunur. Dalar blgeyi tamamen evreler. Uzaklarda, mavi ufukta sradalar grlr. Priva, piramit eklindeki ehri saran almaz bir hendekten geerek, ehrin dier tarafnda 18 metre geniliinde ve 30 metre yksekliinde bir alayan halinde, grleyerek aa, Vrbas Nehri'ne akar. Etrafa sat sular gnnda bir gkkua oluturur. Yaya ite byle bir yerdir. Bu eski kraliyet ehri, Fatih Mehmed ile son Bosna kral arasnda iddetli atmalara sahne olmutur. Bobovac'n direneceine gvenen Stjepan, ordusunu Yaya'da toplayp Bat'dan yardm gelmesini beklemeyi planlyordu. Bobovac'n dt haberi gelince hem o hem de adamlar dehete ve umutsuzlua kapldlar. Kral ne bir ordu toplayabileceini ne de ciddi bir direnite bulunabileceini anlaynca, ya Hrvatistan'a ya da Venedik'in elindeki Dalmaya kysna kamaya karar verdi. Ama bunun iin bile ok ge kalmt. Genel kargaay frsat bilen Mehmed, Bosna'y tamamen yok etmeye kararlyd. Mahmud Paa'ya Yaya'y ve en nemlisi kral ele geirmesini emretti. Sadrazam nc kolla birlikte yola kt. Ama Yaya'ya varnca, kraln kam olduunu rendi. Kraln peine derek, Dolnji Kraji'yi geti. Stjepan buradan sonra Hrvatistan'a ynelmiti. Takip edilen kral, sonunda mstahkem Kljuc ehrine ulat. Kljuc'un yksek, grkemli bir kalesi vard. Trk takipiler kraln bu ehirde olduundan phelenmediler. Ama tam surlarn etrafndan geip gideceklerken, yanlarna gelen bir adam, para karlnda onlara kraln nerede saklandn syledi. Mahmud Paa ehri kuatt. Drt gnlk kuatmadan sonra, ehri almaktan umudu kesince, krala ulaklar gndererek,

200

DRDNC BLM

teslim olursa kendisine bir zarar gelmeyeceine sz verdi. Sadrazam krala hayatn ve zgrln garantileyen bir belge verecek kadar ileri gitti. Yiyecei ve cephanesi azalan Stjepan Tomasevic, sonunda garnizonuyla birlikte sadrazama teslim olmaya karar verdi. Elindeki belgeye ve sultann merhametine gveniyordu. Mahmud Paa, Stjepan Tomasevic'i, amcas Radivoj'u ve on yandaki olu Tvrtko'yu sultana gtrd. Bu arada II. Mehmed, Bobovac'tan Yaya'ya gitmiti. ehir sakinleri, kral _ j l e maiyeti tarafndan terk edildiklerini anlaynca umutsuzlua kapldlar. Kendi balarnn aresine bakmaya karar verdiler doal olarak. Sultann adrna ok sayda soylu gnderip, merhamet dilediler. Tek istedikleri kadim geleneklerini srdrmek ve ehri eskisi gibi ynetmekti. Mehmed, byle bir jest yaparsa Bosna'daki geri kalan ehirleri savamak zorunda kalmadan kendi tarafna ekebileceini dnerek, bu istekleri kabul etti. Yaya ile sakinlerine zarar verilmedi. Fatih, soylu ailelerin oullarn tutsak almakla yetindi. Birkan kendine ayrp, geri kalanlar vezirlerine datt. Bobovac, Yaya ve Kljuc'un (Kliacza) dmesi, Bosna krallnn sonu oldu. Kritovulos, Mehmed'in 300 kadar Bosna ehrini ele geirdiini sylerken abartmtr elbette. Ama uras gerek ki, can derdine den Stjepan Tomasevic, sultann lkenin geri kalann fethetmesine yardm etti. Btn kumandanlarna emir gndererek, ehirleri ve kaleleri sultana teslim etmelerini istedi. Bylece bir hafta iinde kkl bykl yetmi Bosna ehri Osmanllar'm elirte geti. II. Mehmed en nemli kale ve ehirlerde garnizonlar brakt. rnein Konstantinos Mihajlovic, Vrbas uurumunun ucunda, Yaya civarnda bulunan Zveaj Grad'daki yenierilerin bana getirildi. Mahmud Paa, Bosna kralnn cann balayan bir belgeyi sultan adna imzalamakla sultan g durumda brakmt anlalan. A m a bu glk ksa srede ald. O seferde, Acem limi Ali el-Bistami de yer almt. Mehmed, maiyetinde olan Ali el-Bistami'ye fethettii Midilli'nin idaresini vermiti. Bu arada, Floransal Benedetto Dei de sultann maiyetinde olduunu iddia etmitir. Sultan Bosna'dan ayrlmadan nce (1463 Mart'nn sonunda) Kral Stjepan' yanma artt. Bu arnn hayra alamet olmadndan kayglanan Stjepan, sadrazamn derdii belgeyi yanna ald. Ama Molla Ali bu belgenin geersiz olduu yolunda bir fetva verdi, nk sultann bir ua bu belgeyi sultandan habersiz imzalamt. Bylece son Bosna kral idama mahkm edildi. Bunun zerine yal Ali el-Bistami'nin klcn ekip kraln kellesini bizzat uurduu sylenir. A m a Benedetto Dei'ye gre sultan, kraln kellesini bizzat uurmutur. 1888 ylnda H u m ' u n gneydousunda, kraliyet mezar olduu iddia edilen bir mezarda bulunarak, Yaya'daki bir Fransisken Kilisesi'nin sa ara geidine, bir cam tabutun iine konulan kemiklerin Kral Stjepan Tomasevic'in kemikleri olduu kesin deildir. Gnmzde bile yolculara Yaya'nn kuzeyindeki, Mehmed'in ordusuyla birlikte ordugh kurmu olduuna inanlan tepelik "imparator arazisi" (carevo polje) gsterilir. Mehmed'in adrnn gen bir mee aacnn altndaki aldayan bir pnarn yanma kurulduu sylenir. Szkonusu aa artk yalanm, boum boum olmu ve rmtr. Efsaneye gre Stjepan Tomasevic burada idam edilmiti, "imparator" ad, btn Bosna halknn hafzasnda tatan ve bronzdan bir ant gibi yer etmitir.

BOSNA'NIN FETH

201

Mteveffa kraln kardei Ban Radijov ile gen olu da ayn ekilde idam edildi. Stjepan Tomasevic'in kk yar-z kardei Sigismund ile yar-z kz kardei Katharina (biri yedi, dieri yandayd) tutsak alnp gtrld. kisi de Mslman yapld. shak Bey adn alan Sigismund, sultann masasna oturan, avlarna katlan ve onu sk sk kaba akalarla elendiren bir arkada oldu. Kralolu adyla tannarak, sonradan Anadolu'daki Bolu'nun sancakbeyi oldu. Muhtemelen hayatnn sonuna kadar orada yaad. Katharina'ya ne olduu belirsizdir. Uskp civarnda, ovann ok uzaklarndan bile grlebilen bir trbe vardr. Yre halk bu trbeye "kral kznn mezar" der. Prenses Katharina'nm bu mezarda yatt sylenir. lmeden nce ne aclar ektii bilinmemektedir. Kralln tamamn ele geirmek isteyen Mehmed, seferi srdrmeye karar vererek ordusunu kola ayrd. Birinci kolun kumandasn Selanik Valisi Turahanolu mer. Bey'e, ikincisininkini ise sadrazam Mahmud Bey'e verdi. Ordunun bu kollarn Bosna'nn dou ve bat blgelerine gnderdi. Kendisi de ana orduyla birlikte gneye ilerleyip, Kral Stjepan'n kaynpederi Dk Stjepan Vukcic'in topraklarn istila etti. Amac Herzegovina (Hersek) ile Dubrovnik'i fethetmekti. Yukar Bosna, Dolnji Kraji ve Usora sultana hi direnmeden teslim olurken, Dk Stjepan ile olu direnmeyi seti. Dk Stjepan, Dubrovnik Meclisi'nden yardm istedi. Ama Dubrovnik Trk istilasndan ok korkuyordu. Dk 6 Haziran 1463'te, btn ailesiyle birlikte oraya snmaya karar verdi. ehirde bir Trk kuatmasna kar hazrlklar yaplyordu. D hendekler hzla derinletirildi. Surlarn dndaki btn binalar, bahe duvarlar ve aalar ykld. Btn sarnlar dolduruldu. Mehmed Haziran'm ortasnda Hersek'e girdikten sonra, savan seyri deiti. Trk svarileri, sarp kayalklarla dolu o dalk arazide tahkimatl kalelere saldrmakta zorlanyordu. Ak araziler ve bereketli vadilerdeki yerleim merkezleri yok edildi ama kayalk Hersek, Fatih'e kar koydu. Sultann ordusu, dar da geitlerinde gerilla gruplarnn saldrsna urad. Sultan lkeyi tamamen ele geirmenin kolay olmayacan anlamt. Son olarak, dkn Mostar'n gneydousundaki bakenti Blagay' kuatmay denedi. A m a gnlerce saldrlardan sonu alamaynca, hayal krkl iinde douya ekildi.^ Sultan geri dn yolculuunda pek ok soylunun topraklarn igal etti. Aralarnda Pavloviciler'in de bulunduu bu feodal lordlar acmaszca katledildi. 7 Temmuz'da Senie'de, 17 Temmuz'da ise skp'te ordugh kurdurdu. Yolda, Fojnica (Foynia) Manastr'ndaki Fransiskenler'e bir belgeyle zgrlklerini balad. Bunu, Angelus Zvjezdovic adl cesur bir papazn ona yeni ele geirdii blgenin nfusunun tehlikeli bir biimde azaldna dikkatini ekmesi zerine yapt sylenir. Bu belgeyle Hristiyanlar'a dinlerini serbeste uygulama hakk verilmitik Nfusun ou (iddialara gre 100 bin kii) Trkler tarafndan esir

6 Osmanllar'n Bosna ile Hersek'i ele geirmeleri konusunda ayrntl bilgi iin bkz "Bosna" (B. Djurdiev), El2 I, 1263-66. Yugoslav tarihi Sima Cirkovic'in yakn zamanda yazd, Osmanllar'n ilk dnemini de kapsayan Bosna tarihi hakknda bkz. J. V. A. Fine'm eletirel makalesi, Speculum 41 (1966), 526-529. 7 Temmuz'da imzalanan bu belge iin bkz. Truhelka, "Tursko-slovjenski spomenici," GZMBH 23 (1911), 21. Karlatrmal bir okuma iin bkz. IED I, 49-50 (belge 17).

fftpvnr f m - , v

202

DRDNC BLM

edilmi ve bir ksm istanbul'a, geri kalanlar da imparatorluun Asya'daki ehirlerine yerletirilmiti. En az 30 bin gen Bosnal Trk ordusuna alnmt. Minnet Bey, harap edilmi blgenin ilk valisi olarak orada kald. 8 Blgede yalnzca alt kale salam kalmt. Bunlara gl garnizonlar yerletirildi. Dier btn ehirlerle kaleler yaklp ykld. Dubrovnik'tekiler ok korkmutu. Bu ehir, Dalmaya kysndaki btn ehirler gibi, Bosnal mltecilerle doluydu. Bunlarn ou Adriyatik'i geip Venedik'e gitti. Bazlar ise Roma'ya kadar gitti. Bu mlte^ ilerden hibiri bir daha vatann gremedi. Mehmed, Ragusallardan, Bosna'nn ana kraliesi, Kral Stjepan Tomas'm dulu ve Dk Stjepan Vukcic'in kz Katharina'y teslim etmelerini istedi. Ama neyse ki Katharina italya'ya kamt bile. Roma'da papaln cmerte desteiyle yaayp, 25 Ekim 1478'de, elli drt yanda ld. Hkmet Binas'ndaki Ara Coeli Kilisesi'ne gmld. Vasiyetinde, olu Sigismund slam'dan vazgeip tekrar Hristiyan olmazsa, Bosna'y papaya brakyordu. Bosna'nn gen prensesi Jelena (Bosna'da Maria adyla tannyordu) Dubrovnik'ten yardm istedi ama sonra Split (Spalato) surlarnn dndaki St. Stephen Manastr'na ekildi. Sonunda sultann sarayna gitti. Orada yakn akrabalar aleyhinde konuarak ve kumpaslar kurarak, kendi adna kara ald. Sultan stanbul'a dndkten sonra, Pera'daki Floransa Meclisi'nderi vatandalarna tekrar bu zaferi kutlamak iin enlik ateleri yaktrmalarn istedi. Bunu ksmen kt niyet ve hilekrlktan dolay istemi olabilir. Her halkrda, Pera'daki Floransa kolonisinde yaayan hi kimse enlikler dzenlemeyi, evleriyle sokaklara duvar rtleri ve ipek rtler asmay, kiliselerini sslemeyi, enlik ateleri yakmay, havai fiekler atelemeyi reddetmedi. Sultan, Capelliler ve Capponiler gibi en zengin Floransal ailelerin evlerine bizzat giderek enliklere katld. "Gl bir Trk ordusunun Bosna'y igal edip imparatorluun byk blmyle en nemli ehirlerini ve yerleim merkezlerini ele geirdii, kraln bile Trkler'e esir dt" korkun haberi 10 Haziran 1463'te Venedik'e ulat. Haber talya'ya ayr atei gibi yayld. Duyan herkes dehete kaplyordu. Venedik 14 Haziran'da, nefret ettii Floransa'dan yardm istedi. Yal Do Cristoforo Moro, Floransallar'a yle diyordu: "Hristiyanlk'm en azl ve amansz dman Trk beyi, arzularnn ve Katoliklik'e duyduu sonsuz nefretin etkisiyle yle ileri gitti ki, Hristiyanlk dnyasnda onun planlarna kar koymak isteyen, hatta buna cesareti olan tek bir prens bile yok." Mektupta, sultann Bosna zaferinden sz edildikten sonra, yle deniyor: "Bu zaferle yetinmedi. Daha byk zaferler kazanma arzusu ve umuduyla, ordusuyla kstaha ilerlemeyi srdrd. Segno [Senj] kysna, yani neredeyse talya'nn kapsna ve giriine kadar ilerledi." Do daha sonra, Osmanllar'm ilerlemeyi srdrmesi durumunda Batllar', zellikle de Venedik'i bekleyen tehlikelerden ac ac sz ediyor. Btn Hristiyan dnyasna, bu tehlikenin artk farkna varmalar ve onunla savamak zere birlemeleri iin yalvaryor. Floransallar mektubu kaamak bir cevap verdiler.

8 Bosna'da daha nce ksa bir sre valilik yapm bir Osmanl beyi hakknda bkz. nalck, "Mehmed the Conqueror (1432-1481) and His Time," Speculum 35 (1960), 423.

VENEDK'LE IKAN SAVA

203

Trklerle savaa girerlerse, Trk topraklarndaki Floransallar'a kt davranlacamdan korkuyorlard. A m a Noel'den nce ticaret yapma bahanesiyle stanbul'a byk kadrga gnderip, oradaki btn Floransallar' mallaryla birlikte alp gtreceklerdi. Verecekleri tek taviz bu olacakt. Cristoforo Moro'nun Floransallar'a gnderdii mesaj, bartan ve kendi karndan baka bir ey dnmeyen bir ihtiyarn hayal gcnn rn deildi kesinlikle. Mehmed'in Mora ile Midilli'yi almasndan sonra, asl hedeflerinin ne olduu artk aka belli olmutu. talya'nn ve Hristiyan dnyasnn nndeki son siper olan Bosna kralln yok ettikten sonra, imdi Ege Denizi'ni ele geirmekte kararlyd. Bu yzden Venedik'in hayati bir karar vermesi gerekiyordu. Ya savaacak ya da Yunanistan ile Dou Akdeniz'de sahip olduu her eyi terk edecekti. Oysa gcnn ve refahnn temelleri bunlard. Eskiden yarmada kysnda Dalmaya'dan Vardar aznn tesine kadar dzenli aralklarla kurulmu olan gl savunma noktalarnn bazlar yllar nce yitirilmiti, geri kalanlar da yllardr tehdit altndayd. lkbahardaki Bosna seferi srasnda, Mora'da Venedik ile Osmanl mparatorluu arasnda anlamazlklar kmt. Aslnda nedenleri nemsizdi. 1430'da imzalanan bar anlamas uyarnca, her iki lke de bir dierinin kaan klelerini iade etmeyi kabul etmiti. Ama sultan bu anlamaya yalnzca gayrimslimler sz konusu olduunda uymutu. Skarminga civarndaki Grisumpsa blgesinden gelme bir Arnavut kle, 1459'da esir alnp Atina'daki Osmanl valisine verilmiti. Bu kle Mart 1463'te efendisinden 100 bin ake alarak, Venedikliler'in ynetimindeki Koroni'ye kamt. ehirdeki Venedik elilii mstear Girolamo Valaresso onu kabul etmi ve iddiaya gre ald parayi blmt. Klenin efendisi hem parasnn hem de kaan iadesini talep etti. Venedikliler ise, klenin Hristiyan olduunu syleyerek bu talebi reddettiler. 9 Bunun zerine Trkler, yine o sralar Venedik'in elinde olan Argos'a yrd. Bir Yunan papazn ihaneti sayesinde -Ortodoks fanatiklerin Roma kilisesine kar duyduu nefret, Osmanl boyunduruuna kar duyduklar korkuyu hl bastryordu- ehri 3 Nisan'da, neredeyse hi savamadan ele geirdiler. Ayn zamanda Trk askerleri nebaht ile Methoni civarndaki Venedik blgesini igal ederek yakp ykt. Venedik donanmasnn baamirali Alvise Loredano, on dokuz kadrgasyla birlikte Ege Denizi'ndeydi. Argos'un geri verilmesini talep etmek iin emir ald. Bu talep reddedilince, Loredano Midilli'ye saldrmak iin asker istedi. Bunun zerine, Venedik'teki pregadi'ler meclisinde sava konusu gndeme geldi. 1 0 Sava yanls partinin lideri olan Vettore Capello, Signoria'nm gtt zayf siyaseti serte eletirdi. Sultanla uzlamaya almann bouna olduunu savundu. Sava silahlarla yaplmalyd, szcklerle deil. Osmanl mparatorluu'na tekrar eli gnderilmesi, sava aamayacaklarn kabul ettiklerini gsterecekti, o

9 Uzun Trk-Venedik savann balamasyla sonulanan bir dizi olay balatan bu nemsiz konu, Setton tarafndan irdelenir. Setton bu sorunun bir yl nce, 1462'de gereklemi olduunu syler (Renaissance News 12 [1959], 199-200.) 10 Loredano'ya 1463 banda verilen talimatlar konusunda bkz. Thiriet, Regestes des deliberations du Senat de Venise, 247 ve sonras, (dipnot 3172 ve sonras).

204

DRDNC BLM

kadar. Sultan Argos'u igal etmekle, ne kadar ileri gidebileceini anlamak istemiti aka. Eer Venedik bu tavr karsnda sessiz kalrsa, sultan Mora'daki dier Venedik ehirlerini, hatta Eriboz'u da alacakt. Eriboz'u almaya niyetli olduu belliydi. Bu barbara artk gcmz gstermeliyiz, diye devam etti Capello. Sava erteleye erteleye Konstantiniyye'yi, Mora'y ve en sonunda da Bosna'y yitirdik. Dou Akdeniz ticaretimiz iin kayglanyorsak, kt seenekler arasndan en iyisini semeliyiz. Ayrca Avrupa'da, Venedik'in din, gelenek ve kar balamyla yakn iliki iinde olduu Batl lkeleri, ticari avantajlar ve pis karlar uruna yz st braktnn sylenmesine meydan vermemeliyiz. Bu utan verici olur. Papa ve Macaristan'la temasa geip, kara ve deniz kuvvetlerimizi glendirip, Mora'daki zaten huzursuz olan halk onlar ezen Trkler'e kar ayaklandrmalyz. Mora'y, ardndan da Osmanl Imparatorluu'nu fethetmeliyiz. Macarlar da kuzeyden ayn eyi yapmal. Hibir ey yapmazsak, Venedik ehirlerini sonsuza kadar yitirecek ve halk kle olacak. Bu konumadan sonra, bar yanls taraf yenilgiyi kabul etti. Her ne kadar bu mesele oylamaya konulduunda, sava yanllara ak bir farkla kazanmasa da, 28 Temmuz 1463'te sava ilan edildi. Zafer dlnn Mora olaca umuluyordu. Mora ylda 300 bin dukalk ticari kr getiriyordu. Loredano, glendirilmi donanmasyla birlikte Mays ayndan beri Yunan adalar arasnda gezinmekteydi. 1 Austos'ta Anabolu'ya dndnde; Venedik kara kuvvetlerinin bakumandanlna atanan, korkulan bir adam olan Este Lordu condottiere Bertoldo, askerleriyle hazr beklemekteydi. Savunmas zayf olan Argos, ksa bir direniten sonra 5 Austos'ta teslim oldu. Loredano'nun bir sonraki hedefi Grds't. Eyll'n ilk yarsnda, kstaktaki (Germehisar, Ekzamil) uzun sredir harabe halinde olan sur yeniden ina edildi. buuk metre yksekliinde olan sur, civarda bulunan byk ta bloklarndan yaplm, har kullanlmamt. Surda 136 gzc kulesi ina edilmiti. Surun her iki tarafnda derin hendekler uzanyordu. Ortaya bir altar konulup, stne San Marco sanca dikilmiti. Btn bu ilerin iki hafta iinde, 30 binden fazla ii tarafndan yapld sylenir. Grds kuatmas artk ciddi olarak balayabilirdi ve balad da. 1 1 Bosna'dan arlan Turahanolu mer Bey, 25 Eyll'de kuzeyden gelip dev surlara 300 adm kadar yaklat. A m a civarna iki top gllesi dnce h e m e n geri ekildi. Sonraki gnlerde, Grds civarnda Venediklilerle Trkler arasnda hafif arpmalar yaand. Asl darbe 20 Ekim'de indirilecekti. A m a saldrganlarn ans yaver gitmedi. En iyi askerlerini, ayrca liderleri Esteli Bertoldo'yu yitirdiler. Bertoldo bandan yaralandktan iki hafta sonra ld. Venedikliler kuatmay kaldrp geri ekilmek zorunda kaldlar. Glerinin bir ksm sura, bir ksm ise Anabolu'ya ekildi. Trkler savata stnlk salam, ehirlerini korumutu. mer Bey sultandan destek kuvvetleri istedi. Bunun zerine Sadrazam

11 Venedikliler ile Trkler arasndaki uzun savaa ilikin baz kaynaklar iin bkz. V. L. Menage, "Seven Ottoman Documents from the Reign of Mehemmed II," Documents from Islamic Chanceries, ed: S. M. Stern (Oxford, 1965), 101. Avery D. Andrews, yaymlanmam bir denemesinde, Osmanl-Venedik savann arka plann yalnzca Batl kaynaklara dayanarak anlatr: The Turkish Threat to Venice, 1453-1463 (University of Pennsylvania, 1962).

VENEDK'LE IKAN SAVA

205

Mahmud Paa Bosna'daki Rumeli ordusunun askerlerinden alabilecei kadaryla birlikte Gney Yunanistan'a yrme ve kstaktaki tahkimatl siperleri yarma emri ald. Bosna'dan stanbul'a gney Srbistan stnden dnm olan Mehmed, muhtemelen sal nedeniyle, arpmalara bizzat katlmad. Mahmud Paa henz Selanik'teki Larisa'ya (Yeniehir) kadar ilerlemiken, mer Bey kstan iki binden fazla (!) topla gl bir ordu tarafndan savunulduu haberini gnderdi. Kstan alnamayacan ve civarnda ordugh kurmann budalalk olduunu syleyerek, sadrazama daha fazla yaklamamasn tavsiye etti. Mahmud Paa sultandan destek kuvvetleri istedi. Bu arada stifa'nm krk kilometre kuzeybatsndaki Livadya'ya gitti. Venedikli komutanlar -Bertoldo'nun yerine Bettino da Calzina bakumandan olmutu- Grds yenilgisi karsnda yle arm ve hayal krklna uramt ki, kuzeyden yeni Osmanl askerlerinin geldiini haber alnca, ksta terk edip ordularndan geri kalan askerleri (bir dizanteri salgn ordunun gcn ciddi olarak azaltmt), toplar, levazm ve silahlar kurtarmaya karar verdi. Piyadeler dalarak Anabolu'ya kat. Bu gelimeler Morallar'm kaderini belirledi. Venedikliler'in geri ekildii sabah Mahmud Paa, Germehisar'da belirerek, yoluna kan tahkimatlar ykt. Svarileri ve yenierileri, kaanlarn peine dt. Argos ilk saldrda geri alnd. Trkler'in saldrs ancak Anabolu'da, oraya yeni gelen paral askerlerin sayesinde durdurulabildi. A m a bu geici baarszlk, Mahmud Paa'nm gneye yryp yarmadann ilerine girmesini engellemedi. Trkler'in tarafndan Venedikiler'inkine gemeye istekli olduklarn belli etmi pek ok kale, hemen tekrar Trkler'e boyun edi. n a Trk ordusu, hi savamadan Leondarion'a ulat. mer Bey Venedikliler'in elindeki blgelere aknlar dzenledi, Methoni ve Koroni blgelerini igal etti ve hatta Lakonya Dalan ile Mani'deki Arnavutlar' teslim olmaya zorlad. K gelip atmasa, Trkler'in kazand baarlar srecekti kukusuz. Yazd tarih kitabn bu seferin hikayesiyle sonlandran Khalkokondilas, u olay anlatr. (Bu olayn gerek olup olmad hususundaki sorumluluk yalnzca kendisine aittir): mer Bey, Methoni civarna aknlar dzenlerken, civardaki bir ehrin 500 sakinini tutsak alp sadrazama gnderdi. Mahmud Paa da onlar stanbul'daki II. Mehmed'e gnderdi. Sultan bu tutsaklar en sevdii yntemle, yani ikiye bime yntemiyle ldrtt. Anszn bir kz, bir cesedin birbirinden epey uzakta duran iki parasn yan yana getirdi. Bu olay duyan sultan, batl inanlarna dayanan bir yorum yapt. dam edilmi adamn ait olduu ulusun geleceinin ok parlak olduuna inand. Ancak adamn Venedikli mi, Arnavut mu olduu anlalamad. Mehmed cesedin gmlmesini, kzn ise sarayn hayvanat bahelerinden birine alnp, bakmnn en iyi biimde yaplmasn emretti. 12 Eyll 1463'te, Venedikliler'in askeri giriiminin Yunanistan'n gneyinde trajik bir hal almasndan bile nce, Signoria ile Macar kral, Petrovaradin'de (Peterwardein, Petervaradin) Trkler'e kar bir ortak savunma ve saldr anlamas imzalamt. Her iki taraf da ortak harekete geerek bir Hal seferi balatmak istiyordu. Venedik ayrca krk kadrga gndermeye sz vermiti. Daha nce, 19 Temmuz'da, Matthias Corvinus yllardr ekitii mparator III. Friedrich'le bir anlama imzalam, btn silahl kuvvetlerini Trkler'e kar kullanacana yemin etmiti. Janos Hunyadi'nin kibirli ve kendini beenmi olu, ok sayda

baarszla ve yenilgiye uradktan sonra, babasnn inancnn yanl olduuna, Balkan Yarmadas'nn tek bir byk saldryla Osmanllar'dan temizlenemeyeceine karar verdi. 1463 Eyll'nn sonunda, drt bin kadar askerle Sava'y geerek Bosna'ya girdi. Dorudan Yaya'ya yrd. Trkler o ak arazide hibir yere tahkimat yapmamt. Hibir direnile karlamadan eski bakente ulat. Varndan yalnzca drt gn sonra, 1 Ekim'de, ehrin zayf korunan aa ksmn ele geirdi. Halkn hemen onun tarafna gemesi, iini iyice kolaylatrmt. 430 kiilik bir - "Osmanl garnizonu tarafndan savunulan kalenin ele geirilmesiyse ok daha zor oldu. Trkler azimle direndi. Yenierilerin banda Haramba lyas Bey [Hurrem Bey] vard. Neredeyse aylk bir kuatmaya dayandlar. Havann soumasnn direnilerini iki kat zorlatrm olmasna karn. A kalan garnizon 16 Aralk 1463'te yaplan saldrya kar koyamayacak kadar bitkin dtnden, Macar kralna teslim olmak zorunda kald. Tutsaklara Macar ordusuna asker olarak katlma ya da serbeste geri ekilme seenekleri verildi. lyas Bey, 400 seme tutsakla birlikte Macaristan'a gtrld. Kral Matthias, Macaristan'a Noel gnnde, hametle girdi. Osmanl tutsaklarn halkn arasnda gezdirilmesi gnn konusu oldu. Bosna'da altmtan fazla savunmasz ya da mstahkem yer Macarlar'a teslim olmutu. Kral ele geirilen btn garnizonlardaki askerlerin cann balad. Bosna krallnn Macaristan'n eline gemesi olarak grlen bu zafer her yerde kutland. Matthias Corvinus 6 Aralk'ta hazinedar Zapolyal Ban Emerich'i yeniden fethedilen topraklarn valiliine atam ve baz byk derebeylikleri sadk yandalarna datmt. Hersek'te Dk Stjepan Vukcic (en byk olu Vladislav bu derebeyliklerden alanlardan biriydi), sultann geri ekiliinden hemen sonra btn dkln geri almt. Dkn ikinci olu da, Macar kralnn zel bir gzdesi olduundan, Mehmed tarafndan ldrlen feodal lordlar Kovacevic ile Pavlovic'in topraklarnn bir ksmn ald. Dk Stjepan'n oullar arasnda kan tartmalar toprak paylamn geciktirmese, Hersek hemen eski haline dnecekti. Bu olaylarn, zellikle de Yaya'nm dmesiyle, Bosna'nn byk blmnn fethedildikten hemen sonra yitirilmesinin Mehmed'in byk bir hiddete kaplmasna yol aacan, bu yzden de uzlamaya asla yanamayacan tahmin etmek zor deildi. Mehmed fkesini nce Trabzon mparatoru David ile Komnenos ailesinden kard. 1 Kasm 1463'te David, yedi olundan alts, kardei Alexander ve Alexander'm olu Aleksios, II. Mehmed'in 1457-58 knda ina ettirmi olduu Yedikule zindannda idam edildi. Sultan Komnenoslar'a, ldrdkten sonra da zulmetmeyi srdrd. Cesetlerinin gmlmemesini, kpekler ye yrtc kular tarafndan paralanmaya braklmasn emretti. David'in ikinci kars imparatorie Helena, ailesinin katledilmesini vakarla izledi. Gndzleri cesetlerinin banda bekleyip, onlar kendi elleriyle azar azar gmd. Arkasndan satan bir gmlek giyip, sazdan bir kulbede inzivaya ekildii ve ksa srede ld sylenir. David'in en kk olu olan yandaki Yorgi (Mslman olarak yetitiriliyordu) ile kz Anna (babas tarafndan sultann haremine verilmek istenmise de kabul edilmemiti) idamdan kurtulmutu. A n n a Komnenos bir Hristiyan olduundan Zaanos (Mehmed) Paa'nn himayesine verildi. Daha sonra Ms-

VENEDK'LE IKAN SAVA

207

lman olmaya zorland ve Elvan Bey'in oullarndan biriyle, muhtemelen Sinan Bey'le evlendirildi. Dnemin tarihilerinin sylediine gre, sultann saraynn harem blmnde ld. 12 Pek ok soylunun oullar ve kzlar, sultann sarayndaki ve stanbul'daki en nfuzlu Trkler'in haremlerindeki ok sayda adsz kle ve askerin arasna kararak kayboldu. Yalnzca Georgios Amirutzes ile iki olu, kurnazlklar ve belki de Mahmud Paa'nn akrabas olmalar sayesinde, canlarn kurtarp sultann gzndeki itibarlarn koruyabildiler. 1463-1464 knda stanbul'daki saraynda kalan Mehmed, bu srada ilk ciddi hastaln geirmiti anlalan. O srada henz otuz iki yanda olmasna karn, tuhaf bir biimde imanlamt. Ata binmekte zorlanyordu. Ayrca Osmanl hkmdarlarnn kaltmsal hastal olan damla illetine sahipti. Yllarca savatan savaa koarak bnyesini acmaszca yprattndan, acl bir damla nbeti geirmiti. Hekimleri, zellikle de Gaetal Maestro Iacopo, aclarn dindirmek ve hastal iyiletirmek iin ellerinden geleni yaptlar. Bir lde baarl olmulard anlalan, nk ertesi ilkbaharda Mehmed kendini yeni bir sefere kacak kadar iyi hissediyordu. 1464 Haziran'mm balarnda Venedik'e, sultann ordusunu Edirne'de toplayp nden Sofya'ya gnderdii sylentisi geldi. Sylentiye gre byk miktarlarda her trden cephane ve sava malzemesi, zellikle de top tuncu ve cevheri toplanmt. Bu yeni seferin amac bilinmiyordu. Bat'daki genel tahmin, Macaristan'a yaplacayd. Ksa sre sonra, Istria ve Zadar'dan gelen gezginler 40 bin askere sahip bir subamn Bosna'y ele geirip btn lkeyi yakp yktn, Macar kralnn ise buna kar kln bile kprdatmadn sylediler. Bu haber her zamanki gibi abartl ve yanlt. Sonradan btn ordunun (sultan bu kez de Bosna seferini bizzat ynetiyordu) yalnzca 30 bin askerden olutuu ama her trl kuatma makinesiyle donatld anlald. Sultan dorudan Yaya'ya ynelmiti anlalan. Zapolyal Emerich tarafn-* dan savunulan kale 1464'n 10 Temmuz'undan 24 Austos'una kadar kuatld. Mehmed byk toplaryla kaleyi ykmay umuyordu. Aziz Bartholomeus Gn'nde (24 Austos) yaplan ve bir gn bir gece sren son saldr, sultann yenilgisiyle sonuland. Pek ok Trk ld ve yaraland. Mehmed'in kaleyi ancak uzun, iddetli bir arpmadan sonra, ok ar kayplar vererek ele geirebileceini anlaynca ve gzclerinden Kral Matthias'm ok sayda svari ve piyade ile Sava'da ordugh kurmu olduunu ve savaa katlmay planladn haber alnca, be metre uzunluunda ve bir buuk metre geniliinde be ar kuatma topunu Vrbas Nehri'ne attrd sylenir. Bu toplar orada, Yaya kuatmas iin yaplmt. Nurembergli dkmc Jrg ise yalnzca drt dev toptan bahseder ve bunlarn Drina'ya atlm olduunu syler. Btn Trk ordusu, levazmlar geride brakarak kat. Macarlar toplardan birini nehirden glke kardlar. Sylenene gre Trk cesetlerinin says o kadar fazlayd ki, kokularndan boulacak gibi olan

12 Komnenos hanedannn sonuna ilikin kaynaklar iin bkz. Donald M. Nicol, The Byzantine Family of Kantakouzenos, 188-190.

'.Ci'"

j '

208

DRDNC BLM

Yaya halk, Austos'un 24'nden 28'ine kadar durmadan alarak btn cesetleri Vrbas'a atmt. Sultann seferinin sonu ise, balangcnn tersine, Macarlar iin pek iyi gemedi. Kral Matthias, Sava'y ancak 1464 Eyll'nde, sultann ordughn toplatp gneydouya gitmesinden ok sonra, on bin adamla geebildi. Zapolyal Emerich, ksa bir arpmadan sonra Srebrenie kalesini alabildi. Zengin gm madenleriyle nl bu ehir sarp dalarn arasndaki dar bir vadide kuruluydu. _ Ama aa Drina'daki (Yaya'nn yz elli kilometre dousundaki) Zvornik ^ T r k e ' d e zvornik) kuatmas o kadar baarl gemedi. O byk kaledeki Trk garnizonu azimli bir direni sergiledi. Kuatmaclar Zapolyal Emerich'ten yardm istedi. Ama gznden ciddi bir ok yaras alm olan Emerich, sava evkini yitirmiti. Kn yaklamas da kuatmann srdrlmesini ve moralleri bozulmu askerlerin doyurulmasn epey gletirdi. Bu srada, Mahmud Paa'nn 40 bin askerlik bir orduyla yaklat haberi geldi. Bu giriimin balatlmasnn ayrntlar, Osmanl tarihisi Neri tarafndan verilmitir. 13 Mehmed geri dn yolculuunda Sofya'ya urayp, burada yeni askerler toplad. Drt bir yandan gelen bu adamlar, sadrazamn kumandasna verilip hemen Bosna'ya gnderildi. Neri'nin sylediine gre, bu yeni askerler henz Yaya'ya ulamadan, Hristiyanlar arasnda panik bagsterdi. Eldeki veriler, Neri'nin bu sylediinin gerekten de doru olduunu gstermektedir. Macar kralnn askerleri, yeni bir Osmanl ordusunun geldiini haber alnca zaptedilemez hale geldi. Panik iinde Sava'y geip geri ekilmeye baladlar. Btn toplar ve mhimmatn ou geride brakld. Kaanlarn peine den Trkler, ounu ya ldrd ya da tutsak ald. Kral Matthias ordusunun geri kalann sa salim Sirem'e gtrmeyi ancak Kasm sonunda, byk glklerle bouarak baa. rabildi. Neredeyse tamamen yaklp yklm olan lke Yaya'nn, Macarlar'n igal ettii birka baka nemli merkezin ve baz kuzey snr blgelerinin dnda Osmanllar'm elinde kald. Macarlar'n Bosna'y ele geirmek iin Trkler'le yapt- altm drt yllk sava srasnda Yaya (1472'de, Nicholas Ujlky'nin hkmdarlnda yeniden kurulan Bosna krallnn bakenti yapld), Bosna tarihinin en nemli sahnesi olacakt. Mehmed ile ondan sonraki Osmanl sultanlar, geri dnleri Bosna'daki Macar askerleri tarafndan engellenebilecei srece, deil Almanya'y tehdit etmek, Macaristan'a bile giremeyecekti. Osmanllar'm pe pee dzenledii Yaya seferleri, burann stratejik deerini ve sultann 1464 Austos'unda ald yenilginin nemini gstermektedir. Bu defaki seferin baarsz olmasnda ve abuk sona ermesinde, Macarlar'n daha gl olduu yolundaki korkunun yan sra, her eyden te Mehmed'in salnn bozuk olmasnn etkisi vard phesiz. Mehmed, 1464 yaznn sonuna doru stanbul'daki sarayna geri dndkten sonra yle ar hastaland ki, tahta geiinden beri ilk kez sarayda bir yldan fazla kald. 1464 yl Mehmed iin talihsiz bir yld. Bu ylda, onu sevindiren yalnzca iki olay oldu. 4 ya da 5 Austos'ta, azl hasm ve Asya topraklarndaki en tehli-

13 Osmanl tarihisi Neri ve eserlerinin ilk dnem Osmanl tarih almalarndaki yeri hakknda bkz. V. I. Menage, Neshri's History of the Ottomans (Londra, 1964)-

PAPANIN BR HALI SEFER BALATMA ABALARI

209

keli dman, Karaman beyi brahim Bey, Konya civarndaki eski da kalesi Kevele'de (ya da Gevele; Bizansllar Kavalla [K/MAa] derdi) ld. 15 Austos'ta da Papa II. Pius, tam Osmanllar'a kar bir Hal seferi balatmak zereyken ld. II. Pius, geceler boyunca uyumayp, Osmanllarla savamak iin yeni bir plan kurduunu anlatr. Yal ve hasta olmasna karn, Kutsal Sava'm lideri olmak istiyordu. 1462 Mart'mda, plann yalnzca en gvendii alt kardinale at. Papa olarak ("herhangi bir kraldan ya da imparatordan daha byk") bizzat savaa katlrsa, dier btn Batl prenslerin, hatta ngiltere, spanya ve Almanya'nn ama zellikle de Burgonya ile Fransa'nn destek vermek zorunda kalacan umuyordu. Bosna'nn dmesiyle, Macarlar'm dahili atmalar hemen sona ermiti. mparator, Wiener Neustadt bar anlamasyla (24 Temmuz 1463), Corvinus hanedanna Macaristan'n daimi ynetimini vermiti. Ancak Matthias Corvinus geride meru veliaht brakmadan lrse, bu hak Habsburglar'a geecekti. Venedik Osmanllarla eninde sonunda yapaca savaa balamt. Geri bunun nedeni Hristiyanlk! savunmak deil, Dou Akdeniz ticaretine ynelik tehdidi yok etmekti. Ancak Hal seferine yalnzca Macaristan ile Venedik'in katlmas papay tatmin etmemiti. Planna yalnzca imparatora, Fransa'y ve Burgonya'y deil, btn talya'y da dahil etmeyi art olarak gryordu. Ama Fransa kral XI. Louis buna olumsuz yaklayordu. nk Hal seferi plann, dikkatleri Napoli konusundan uzaklatrmak iin bir bahane olarak gryordu. 1461'de Trklerle bir bar anlamas yapm olan skender Bey, papa ile Venedik tarafndan cesaretlendirilince hemen onlara sava at. O srada talya'daki politik durum, bir Hal seferi balatlmasna son derece elveriliydi. Napoli'deki hanedanlk ekimesi sona ermi, azl Sigismondo Malatesta'ya haddi bildirilmi, btn talya'ya bar hkim olmutu. Macaristan ile Venedik bir askeri ittifak anlamas yapmt. Yalnzca zengin Floransa ikili oynuyor, papann planlarna kar kumpas kuruyordu. Bunun nedeni, ksmen Floransallar'n Venedik'e kar uzun sredir besledii dmanlk ama en nemlisi iki devlet arasndaki Dou ticareti rekabetiydi. Floransallar, Venedik'in eninde sonunda Trklerle yapt savatan ar yara almasn umuyordu. Bu yzden de, btn Batllar'm bu savaa katlmasn istemiyordu. Floransallar'a gre Venedik ile Osmanl mparatorluu arasndaki sava ok uzun srecek ve her iki tarafn da kyle sonulanacakt. Bu hem talya hem de Hristiyan dnyas iin ok iyi olacakt. Bir Floransal eliyle yapt zel bir konumada bu fikirleri iiten papa, bylesine kk hesaplar karsnda dehete kaplarak, kendi plann aklad. Belki de trnn ilk rnei olan bu plana gre Trkiye, Venedik'in aslan payn almasn engelleyecek biimde bltrlecekti. Venedik Mora'y, Soeotia'y, Attica'y ve Epir'deki ky ehirlerini, skender Bey ise Makedonya'y alacakt. Ama Macarlar'a Bulgaristan, Srbistan, Bosna, Eflak ve Karadeniz'e kadarki btn blge verilecek, Bizans mparatorluu'nun dier blgelerini ise saygn Yunan soylular alacakt. 1 4

14 Floransal ile papa arasnda yaplan bu diyalog iin bkz. The Commentaries, Smith College Studies in History XLIII (1957), 812-817.

T-Krvro- r

'

>-!">

210

DRDNC BLM

Papa 23 Eyll 1463'te dzenledii gizli bir meclis toplantsnda, planlarn btn kardinallere aklad. Kilise prenslerinin ou planlar olumlu karlad. Yalnzca Franszlar itiraz etti. Daha sonra silah ve para konusu konuuldu. Kfirlere ynelik operasyonlarn bir bakumandan tarafndan ynetilmesine ve fethedilen topraklarn katlmc devletler arasnda, katlm paylarna eit oranda paylalmasna karar verildi. Her katlmc devletin verecei kuvvetler, ertesi yln (1464) Mays aynda, bir yllk erzakla birlikte yola kacak ekilde hazr olmalyd. Anlamazlklarn nlenmesi iin, para birimleri arasnda sabit bir kurun belirlenmesine karar verildi. Roma'da toplanm olan btn eliler, Venedik elisi dnda papann plann kabul ettiler. Venedikliler'in bakumandanln papalkta olmas ve ganimetlerin paylatrlmas konularnda itirazlar vard. Bitmek tkenmek bilmez tartmalardan sonra (baz katlmclar papay kaamak szler ve bo vaatlerle atlatt) genel bir uzlamaya varld. Gerekli parann, Papalk hkmetinin koyaca onda, yirmide ve otuzda birlik vergilerle temin edilmesine karar verildi. Kilise hazinesindeki fazlaln tm bu ama iin kullanlacak, ayin kadehleri ve dier ayin nesneleri satlacak, btn manastrlar vergiye balanacakt. Papa ile Venedik, 19 Ekim 1463'te Burgonya Dk'yle bir anlama imzalad. Bu anlamaya gre, taraflar yl boyunca birbirine yardm edecek ve bar iinde yaayacakt. Papa ayn tarihte yaymlad bir bildiride, yalnzca dualarla deil klla da savamaya niyetli olduunu ilan etti. Hristiyan dnyasna rnek olmak istiyordu. nk Aziz Petrus'un halefi olan kendisi, yal ve hasta olduu halde kardinalleriyle birlikte savaa katlrsa hangi valye, kont, dk, kral ya da imparator yurdunda bo bo oturmaya raz olabilirdi ki? Birka gn sonra Hal seferi bildirisi yaymland. Bu bildiride, bir yl ya da en az alt ay boyunca masraflarn kendi cebinden karlamak suretiyle savaa katlan herkesin, ruhani adan bol bol dllendirilecei vaat ediliyordu. Bildirinin bir yerinde yle deniyordu: Macarlar'a yardm etmeyen Almanlar, Franszlar'dan yardm beklemeyin! Ve siz Franszlar, Almanlar'a yardm etmezseniz spanyollar'dan yardm beklemeyin. Ne kadar yardm ederseniz, o kadar yardm alrsnz. Olaylara seyirci kalp bekleyenlerin akbetinin ne olduunu renmek iin Konstantiniyye ve Trabzon imparatorlarnn, Bosna ve Srbistan krallarnn ve dier prenslerin akbetine bakmanz yeterlidir. Bunlar birer birer yenilip yok oldu. Mehmed, Dou'yu fethettikten sonra, imdi de Bat'y fethetmek istiyor. Hal seferi fikri ilk bata her yerde pheyle karlansa da, bu phe yerini giderek zgvene brakt. Bildiri btn lkelere datld. Papann elileri, vaizler ve fon toplayclar Avrupa'nn her yanma dald. Hal seferinin en ateli savunucusu Minoritler'di. Orta ve alt snflar, zellikle Almanya'da evke gelirken, prenslerle soylular bu meseleye ok daha ekimser ve ilgisiz kalyordu. Pek ok yerde, hatta Almanya'nn cra kuzey kesiminde bile insanlar yle byk bir cokuya kaplmt ki, o yllarda yaam Hamburglu bir tarihinin dedii gibi, "insanlar Trkler'le savamak iin at arabalar ve sabanlaryla akn akn Romp'ya gidiyordu". Papa II. Pius, 1463 Kasrn'nda doduu ehirdeki bir temsilcisine yazd bir mektupta, "Hal seferinin lideri olmak istiyorum" diyordu. "imdiye ka-

PAPANIN BR HALI SEFER BALATMA ABALARI

211

dar yaptmz gibi Trkler'in ilerlemesine izin verirsek, yaknda hepimize boyun edirecekler. Elimden geleni yapacam. Tanr yardmcm olacak." 1464 balarnda, gemileriyle birlikte Yunan adalar arasnda gezinmekte olan Alvise Loredano, Limni Adas'na baarl bir saldr yapt. Amac geen ylki baarszlklarn telafi etmekti. A d a hl Demetrios'un elindeydi ama ksa sre nce Morali bir korsan ehri ve kaleyi ele geirmiti. Korsan fethettii yerleri koruyamayacan anlaynca, Loredano'nun btn aday Venedik adna ele geirmesine yardm etti. Ada on be yl boyunca Venedik'in elinde kalacakt. Venedikliler'in olduka zayflam olan kara kuvvetleri, k geirmek iin kaldklar Anabolu'da, h e m e n oraya komu olan Rumeli beylerbeyi Davud Paa'nm saldrsna direnmeyi baardlar. Ama etin hava koullar, yiyecek ktl ve Trkler'in-art arda saldrmas; savama glerini tketti. Mahmud Paa, Latinler'in gelmesiyle ayaklanp Osmanl garnizonlarn ve kumandanlarn kovmu olan btn kale ve ehirleri geri almay baard. lkbaharda donanmann bana Loredano'nun yerine Orsato Giustiniano geti. Sigismondo Malatesta ise Mora Valisi ve kava kuvvetlerinin bakumandan oldu. Giustiniano 32 kadrga toplamay baarmt. Bu filoyla Midilli'ye saldrd. Midilli'nin bakenti 1464'n Nisan ve Mays aylar boyunca, alt hafta sreyle kuatld. 18 Mays'ta bir Osmanl filosuyla gelen Mahmud Paa (filoda 45'i sra krekli kadrga olmak zere toplam 150 gemi vard) Venedik amiralini kuatmay kaldrmaya zorlad. Ege seferinden elde edilen tek kazan, Eriboz'a gtrlen yz Trk esir ve bir miktar Hristiyan oldu. Giustiniano, Haziran'da Midilli'ye tekrar inmeyi denedi ama bu kez de ncekinden daha baarl olamad. Temmuz banda filosuyla birlikte Methoni'ye geri dnd ve orada birka gn sonra, hayal krkl ve umutsuzluk iinde ld. Yerine geen Iacopo Loredano da ondan daha baarl olamad. Dou A k deniz'e yapt seferde Rodos, Sakz, Limni ve Tenedos'a (imdiki Bozcaada) saldrd. Ayrca stanbul'a saldrmak iin cretkr bir plan da yapmt anlalan. Loredano'nun gemileri yeni anakkale kalelerinin yaknnda demir atm dururken, kaptanlarndan biri olan lacopo Venier kadrgasyla birlikte anakkale Boaz'na girdi. Kydaki kaleler gemisine ate at. Trkler'in ta glleleri, Venier'in on be adamn ldrd. A m a yine de gecenin karanlndan faydalanarak, geri dnmeyi baard. Geri dnn btn filo kutlad. Bu gzpek giriimi keif amacyla m yaptn bilmiyoruz. Her halkrda, bunun h e m e n ardndan Venedik filosu Bozcaada'ya geri dnd. Venedikliler iin sava karada da denizde olduundan daha iyi gitmiyordu. 8 Austos 1464'te Methoni'ye varan zalim, dikkafal ve serke Sigismondo Malatesta, orada ordusundan 1400 askerin, ayrca 400 atl oku ile 300 piyadenin kendisini beklemekte olduunu grd. Signoria ile srekli tartyor, o n u n ya kendisinden ok fazla ey istediinden ya da ok az destek verdiinden ikyet ediyordu. Ama en ok tartt kii Mora provveditore'si Andrea Dandolo idi. Onunla hibir konuda anlaamyordu. Bu koullar altnda kara savann baarl olmas olanakszd. Malatesta birka ehir ele geirdikten sonra, sonunda Misistire'ye saldrd. ki d suru amay baard ama btn abalarna karn, yksek bir kayaln stnde bulunan kaleyi tamamen ele geiremedi. Blgeyi tanmayan ve zellikle

>-W!'-M- R -TY '

212

DRDNC BLM

de levazm tedarikinin kesilmesinden kayglanan condottiere, kuatmay kaldrp hemen gvenli Anabolu'ya geri dnmeye karar vermiti ki, mer Bey'in 12 bin adamla birlikte Trk kuvvetlerine destek vermek iin yolda ktn haber ald. Malatesta'nn savamadan geri ekilmek istemeyen birka subay, Misistire civarnda Osmanl svarileriyle att. Hepsi askerleriyle birlikte ld. 1464 senesindeki sefer, bu byk baarszlkla sona erdi. Malatesta, Nisan 1466'da talya'ya geri dnd. Getirdii tek ganimet, Misistire'de gmlm olan Georgius Gemistus Pletho'nun kemikleriydi. Malatesta, kemikleri Rimini'ye gtrd. Tempio Malatestiano'ya tadilat yaptrarak, kemikleri buraya, Roberto Valturio'nun lahidinin yanma gmdrd. Malatesta'nn ad bilinmeyen ktibi, efendisinin Mora seferini gn gnne, ayrntlaryla anlatmtr. Bu yazlar gvenilir gibi grnyor, her ne kadar seferin en baarsz ynlerinden hi bahsedilmemise de. Venedik Dou Cristoforo Moro, yalln bahane ederek Hal seferine katlmamaya alt. Ama sava yanls radikal partinin lideri Vettore Capello, ona gemiye binmeyi reddederse zorla bindirileceim, nk Signoria'nm karlarnn onunkilerden daha nemli olduunu syledi. Bylece Do, Enrico Dandolo roln oynamak zorunda kald. Ama bu role hi uygun deildi. 15 Btn dnya Venedik'in Hristiyanlk' kurtarmasn ve Osmanl mparatorluu'nu abucak ykmasn bekliyordu. lim Francesco Filelfo, bir kez daha kendi lsz kibrinin ve hayallerinin kurban olarak, olaylarn gidiatnda etkili oldu. Birini nl hukuku Alvise Foscarini'ye, dierini ise Cristoforo Mora'ya yazd iki uzun mektupta (15 Mart 1464), Hal seferinin Venedik'in nderliinde yaplmasnn ne kadar isabetli olduunu, "alak haydut Mehmed'in iledii korkun sularn cezasn ekeceini" uzun uzadya anlatyordu. Konstantiniyye'nin Latinler'in eline geeceinden phesi yoktu. Ama yakn evresini aka kayran II. Pius'un Bizans imparatorluu'na "bir Palaiologos'u deil, bir Piccolimi'yi geireceinden" (a Palaeobgis in Piccobminos) korktuunu aka ifade ediyordu. Verdii siyasi tavsiyelerde, dilencilikle ve mthi bir hatrlanma arzusuyla, adnn kuaktan kuaa geip sonsuza kadar hatrlanmas isteiyle yorulmu karmak bir teknik kullanmtr. Venedikliler 1463'n sonlarna doru, Kardinal Bessarion araclyla Filelfo'yu aralarnda yaamaya ikna etmeye almlard. Filelfo, her ne kadar bilimin deeri asla parayla llemese de, kendisine 1200 zecchini verirlerse geleceini sylemiti. Filelfo btn hayat boyunca fakirlikten utand ama dilenmekten hi utanmad. Papalk seferinin hazrlklar yava ilerliyordu. Bu arada Mora'daki gelimelere ilikin kt haberler papann umutsuzlua kaplmasna yol amt. Ama hl ana bir plan yaplmam ya da tek bir komuta altnda birleme gereklememiti. Prensler her gn yeni bahaneler icat ediyordu. Bu arada her taraftan akn eden aylaklar, Hal ordusu gemilerinin bekledii Ancona'ya geliyordu. Be parasz gelip de donanmann henz hazr olmadm grnce isyan karyor ve papadan para istiyorlard elbette. Sonunda aresiz kalnca silahlarn satp ehri srler halinde terk etmeye baladlar. Bunun zerine Papa tecrbeli ama yal ve hasta

15 13. yzyl balarnda yaam Venedik Dou Dandolo, drdnc hal seferinde Konstantiniyye'nin Latinler tarafndan ele geirilmesinde en nemli etken olmutu.

PAPANIN BR HALI SEFER BALATMA ABALARI

213

Sant'Angelo kardinali Juan de Carvajal't nden Ancona'ya, sabrszlanan Hallar' toplamaya ve gemilere bindirmeye balamas iin gnderdi. Papa, San Pietro'daki bir ayine katldktan sonra, 18 Haziran 1464'te Roma'dan ayrld. Hasta ihtiyar, tahtrevanla Ponte Molle'ye gtrld. Oradan da, Dou yolculuunun ilk aya olan Tber'e doru gemiyle yola kt. Yolculuk, dayanlmaz scak ve papann hastal yznden yava yapld. Spolete'de aralarna II. Mehmed'in yar kan kardei olduu iddia edilen Bayezid Osman (Calixtus Ottomanus) katld. Vaftiz babas III. Calixtus (gen prensi 8 Mart 1456'da vaftiz etmiti) bu gencin gelecekte Osmanl hkmdar olacan umuyordu. Bu tuhaf kii ve italya, Macaristan ve Avusturya'da yaadklarndan daha sonra sz edeceiz.1^ Yolda, yurtlarna geri dnen kalabalk Hal gruplaryla karlatlar. Pavia Kardinali Iacopo Ammanati, zaten iddetli fiziksel ve zihinsel aclar eken papann btn talya'nn bana bela olabilecek bu sava kaknlarn grmemesi iin, bu gruplardan birinin her karlarna knda tahtrevann perdelerini kapattrd. Bitkin ve ar hasta olan Papa Pius, 19 Temmuz'da Ancona'ya vard. Hekimleri ona gemiye binerse iki gn iinde leceini sylediler. Ama kararndan vazgemedi. Oradaki kardinaller, can ekien papadan oktan umudu kesmi, yeni papann seilmesi iin yaplacak toplantyla ilgileniyorlard. Austos'un banda kan ve vebaya benzeyen bir salgn pek ok insan ldrd. Hallar'n panik iinde dalp kamasn engelleyen tek ey, hastaln komu lkelere ve hatta btn talya'ya da yaylm olmasyd. Adriyatik'in tesinden korkun bir haber, muazzam bir Trk ordusunun Dubrovnik zerine yrd ve demesini geciktirdikleri harac vermezlerse ve papaya vermeyi vaat ettikleri kadrgalar ona gerekten gnderirlerse ehri yerle bir edecekleri tehdidinde bulunduklar haberi gelince, panik daha da byd. Her ne kadar Dubrovnik'ten gelen elilerin verdii bu haber phesiz aslsz ve ok belirgin bir ama uruna uydurulmu bir yalan olsa da, safdil papa hemen kendi muhafzlarndan 400 okuyu ve bir gemi dolusu buday Adriyatik'in dier tarafna gndermeyi kabul etti. Drt gn sonra dmann szmona geri ekildii haberi geldi. Sregelen hayal krc olaylara byle aslsz haberler de eklenince, papann gerginlii iyice artt. Ama ona asl lmcl darbeyi indiren, Venedik'in tavr oldu. Hallar' tayacak olan Venedik kadrgalar hl grnrde yoktu. Her ne kadar Do, uzun tartmalardan sonra 2 Austos'ta denize almaya raz olsa da, dorudan Ancona'ya gitmek yerine, askerlerinin donanmn tamamlamak izin Istria'ya gitmiti. Sonunda 12 Austos'da papaya gemilerin yaklat haber verildi. Piskoposun saraynda kalan papa, denize bakan bir pencereye gtrlmesini emretti. Filo limana girerken "imdiye kadar denize alacak bir filom olmamt! irndi ise filomun bensiz yola kmas gerekiyor" diye haykrd. Gerekten de yle oldu. 15 Austos 1464'te gece te, papann ruhsal ve fiziksel aclar son buldu. Enea Silvio'nun lmnn, gerekletirmek iin abalad plann kendisi iin ne kadar nemli olduunu aka gsterdii sylenmitir ve bu dorudur da. Drt gn nce de dostu ve danman Cusal Kardinal Nic-

16 Osmanl hkmdar yaplmas planlanan gen hakknda daha fazla bilgi iin bkz. aada, s. 280.

214

DRDNC BLM

holas lmt. Cristoforo Moro 18 Austos gecesi Ancona'dan ayrld. Venedik'e varnca, Hal filosunun hemen datlmas emri verildi. II. Pius'un lm, Osmanllar'a kar evrensel bir Hal seferi dzenlenmesi projesinin de sonu oldu. Neredeyse tamamen gerekd umutlara kaplan papa, bu projenin geleceini ve olaslklarn fazla abartmt. Yalnzca Osmanllarn byk gcn ve Sultan Mehmed'in Bat'daki olaylar hakkndaki derin kavrayn kmsemekle ve Hristiyanlk'm o dnemdeki niteliini, etkisini ve ^gcn abartmakla kalmam, her eyden tesi, byle bir giriimin artk Hristiyan dnyasnn ruh haliyle rtmeyeceini anlayamamt. Bu yzden hayatn adad giriimi, son derece trajik bir biimde baarsz oldu. A m a Papa II. Pius'un salnda bile Kardinal Iacopo Ammanati (yazd Commentaria Jacobi Cardinalis Papiensis, Papa II. Pius'un yazd Commenta'nin gerek ncl olarak kabul edilebilir) khin ve yarg rolne soyunanlar iddetle eletirmi, papaya baarsz Hal seferi planndan dolay acmaszca saldrmt. Bat tarihindeki bir dnm noktasnda yaam olan II. Pius, dnemin hkmdarlarnn zihinlerinde gerekleen deiiklii alglayamam ve hesaba katamamt. Batl hkmdarlar stndeki etkisini fazla abartm, Hal seferine bizzat katlrsa onlar da evke getireceini hayal etmiti. Dt bu temel hata, II. Mehmed gibi kullarnn hayatlarn kolayca gzden karabilen bir despota kar gzpeke savama giriimini daha en bandan baarszla mahkm etmiti. Venedik bu kez Trkler'le yalnz savamaya balad ve baarl da oldu. Yeni Papa II. Paulus Venedikli'ydi. Pietro Barbo adnda, ihtiam seven, zengin bir soyluydu. Papa IV. Eugenius, annesinin kardeiydi. A m a Barbo'nun papala seilmesi doduu ehirde sevinle karlanmad. Venedik, 1459'da Barbo'nun Padua Piskoposluu'na atanmasna iddetle kar kmt. imdi ise onu papa olarak kabul etmek zorundayd. II. Paulus kardinalken Trk meselesiyle yakndan ilgilenmiti ama pragmatik bir adam ve bir tacirin olu olarak, bir Hal seferi zerine ciddi planlar kurmadan nce mali skntlar ortadan kaldrmak istiyordu. "Trk vergisinden", gnah arndrmasndan ve ap tekelinden gelen paralar, Trkler'le savamak iin kullanlacak ve kardinallerden kurulu zel bir komisyon tarafndan datlacakt. (Konstantiniyye'nin 1453'te dmesinden nce orada byk bir boyahanenin yneticiliini yapan ve Dou Akdeniz'deki ap ticareti stne epey bilgilenmi olan Padual Giovanni de Castro, 1462 Mays'mda papalk topraklarnda, Civitavecchia civarnda zengin ap yataklar kefederek, papalk hazinesine yllk 100 bin duka ek gelir girmesini salamt.) Fonlar temelde Macaristan'a verilecekti. Venedik'in ad gememiti. Signoria, yurtta olan papann doduu ehre kar ne kadar ilgisiz kaldndan ikyet ediyordu zaman zaman. 1464 Eyll' balarnda, on kiilik bir Venedik eli heyeti Roma'ya gitti. Amalar hem hemerilerinden birinin papala seilmesini kutlamak h e m de Trkler'e kar yardm almakt. talyan devletlerine yeni bir vergi konmas kararlatrld. Bu verginin en ar ykn Papalk ile Venedik ekecek, her biri yzer bin duka verecekti. Daha sonra srasyla Napoli kral (80 bin), Milano Dk (70 bin), Floransa (50 bin) vb geliyordu. En az vergi verecek olan, Montferrat Lordu idi (be bin duka). Kimse byle masraflara girmek istemiyordu, zellikle de para vermek dnda her eye raz olan Venedikliler. Umutsuzlua kaplan papa, kardinaller toplantsnda bu durumu anlatt. Macaristan yeterince destek almaz-

PAPANIN BR HALI SEFER BALATMA ABALARI

215

sa, sultanla bar imzalamak zorunda kalacakt. Venedik'in durumu da farkl deildi. Mehmed, Venedik'e makul anlama koullar sunmutu bile. Papa mektubu bizzat grmt. Bu iki lke sava brakrsa, talya'ya giden kara ve deniz yollar dmana alacakt. Ancak Signoria'nn ans vard. 1464-1465 knda sultann saraynda gerekleen tuhaf olaylar, imdilik ondan ciddi bir tehdit gelmeyeceini gsterir gibiydi. doln ktlemekten her zaman zenle kaman Kritovulos, Mehmed'in o k stanbul'daki yeni bitmi ve grkemli bir biimde denmi saraynda, ertesi bahar iin yeni sava planlar yaparak geirirken, ordusunun ard arkas kesilmez savalardan bkp tuhaf bir biimde huzursuzlandn haber alnca, cannn ok skldn yazar. Mehmed'in zel muhafzlar bile isyan etmiti. Uzun yrylerden ve seferlerden, evlerinden uzak kalmaktan, imparatorluun snrlar dnda mallarn, atlarn, aralarn ve canlarn tehlikeye atmaktan bkmlard. Ksacas, durmadan savamaktan bkmlard. Tarihinin son derece zenle seilmi cmlelerle bahsettii bu gerekler, sultann ordularnda -zellikle de hep azl olan yenierilerde phesiz- ciddi bir isyan tehlikesinin yaandn aka ortaya koyuyor. Kritovulos ayrca sultann da fiziksel ve zihinsel adan yorgun olduunu, bu yzden 1465 yln kendisi ve ordusu iin dinlenme yl olarak kabul ettiini yazar. Askerlerinin ounu terhis etti, onlara at, giysi, para vb trnden armaanlar verdi. zellikle zel muhafzlarna verdii hediyelerde ve payelerde olduka cmert davrand. Kritovulos'un sylediine gre, Mehmed btn dikkatini stanbul'un nfusunu yeni yerleimcilerle arttrmakta ve felsefede younlatrd. 1 ? 1465 ylnda bakentten gnderilen ok sayda haberde, sultann salnn bozukluundan bahsediliyordu. "Honutsuz ve biraz da umutsuz" (malcontento a mezzo disperato) olduu syleniyordu. Venedik'le yaplan arpmalar ona epey kayglandrm olmal. Ne de olsa bu blgelerdeki Trk otoritesi henz salamlatrlabilmi deildi. Ayrca Venedik'in 1463'teki sava ilann biraz erken bulmutu phesiz. Mora'daki sava giderek Trkler'e yaplan srpriz saldrlara, aknlara ve kk atmalara dnyordu. Yunanllarla Arnavutlar'dan byk destek alan Sigismondo Malatesta, Sigroria'ya bu yarmaday ele geireceine sz vermiti. Ancak imdi iki taraf da belirleyici bir hamle yapmyordu. Btn bu olaylar srasnda, Ege Denizi'ndeki Venedik filosu, Trk gemilerinin denize alaca haberi gelince anakkale Boaz'n kapatmak dnda pek bir ey yapmamt grne gre. Mehmed, Mora'daki sava pek nemsememi olabilir. Oysa Venedik bu sava ok ciddiye alyordu. H e m byk masraflara girmi hem de en iyi kalelerini yitirmiti. Mehmed muhtemelen yarmadadaki birka kale uruna ne savaa bizzat katlmay ne de vezirlerinden birini gndermeyi gerekli grmemiti. A m a Venedik Cumhuriyeti'yle "makul bir bar anlamas" stne yaplan ve 1465'te balayp aylarca sren grmeleri olduka ciddiye ald -her ne kadar bunlar balatan kendisi olmasa da-, sadrazamnn duruma defalarca mdahale edip bylece sultann o sralar ne kadar aresiz ve kararsz olduunu sergilemesinden anlalyor.

17 Bkz. Kritovoulos, History of Mehmed the Conqueror, 207-209.

216

DRDNC BLM

- Osmanl mparatorluu, henz 1945'in Ocak aynda skender Bey aracly' la bar grmeleri yapmt. skender Bey, 1461 Haziran'nda, Ferrante'yi desteklemek iin talya'ya sefer yapmadan ksa sre nce, bazen iddia edildii gibi Mehmed'le on yllk bar anlamas deil, en fazla ksa sreli bir mtareke yapmt. Resmi bar anlamas ise ancak 1463 ilbaharmda ya da yaznn balarnda imzalanmt. skender Bey, yalnzca birka hafta ya da ay sonra, Vatikan'n isteiyle bu "dinsizce anlamay", bu "impium foedus"u iptal etmi ve Trkler'le tekrar savamaya balamt. skender Bey'in anlamay bozmasndan sonra Sultan Mehmed bar korumak iin bir giriimde daha bulunmu olsa da, 1465 balarnda onunla "Hristiyanlk'n savas" arasnda hl dostane ilikiler bulunmas pek mmkn grnmyor. Fakat Venedikliler'in en ge Nisan sonunda Osmanl mparatorluu'yla ciddi bar grmeleri yapt kesin, nk o srada Onlar Meclisi bir dizi toplant yaparak, Venedik balyozu Paolo Barbarigo (o sralar hapiste deil, serbestti) ile Santa Mavra Dk III. Leonardo Tocco araclyla stanbul'dan iletilen koullar uzun uzadya tartt. Meclis'teki ounluk uzlamadan yanayd, nk yelerin ou "sultanla savamaktan" bkmt ve tamamen Venedik'in stlenmi olduu muazzam sava giderleri, zellikle de filonun masraflar konusunda olduka kayglydlar. Dier "Hristiyan lordlar", kullarndan "Trk vergisi" almalarna karn bu paray yalnzca kendi amalar iin harcyordu. Paolo Barbarigo 13 ubat 1465'te stanbul'dan Signoria'ya bir mektup yazarak, sadrazam ile bar olasl stne bir grme yaptn syledi. Yazdna gre Mahmud Paa "insanca konumu" aria Venedik'in bu sava saldrya uramadan balatm olmasndan esef duyduunu aka belirtmiti. A n c a k Osmanl mparatorluu'nun yine de bar yapmak istediini bildirmiti. Signoria'nn sadrazamn sitemine karlk vermesi zor olmad: Venedik hem Argos'taki olaylar hem de Venedik himayesindeki Morallar'a kar srekli yaplan zulm ve iddet eylemleri yznden savamak zorunda kalmt. Ayrca Venedik mttefiki Macaristan'a yardm etmek zorundayd. Ama btn bunlar Venedik'in "iyi bir bar" (buonapace) arzulamasna engel deildi. Yaz banda, Dubrovnikli tannm bir ailenin yesi olduu iddia edilen Jakob Bunic' de (Gicomo de Bona) bar grmelerine katld. Geri balangta kimin adna hareket ettii belli del i l d i . stanbul'da sadrazamla konutuktan sonra Venedik'e geldiini sylyordu. Signoria 3 Temmuz 1465'te ona Venedik'in bar istediini ama Cumhuriyet'in onurunu korumak iin birtakm talepleri olduunu syledi: Venedik btn Mora'nm ve Midilli'nin sahibi olmal, Bosna'nn geri kalan ise Macaristan'a verilmeliydi. Bunic"e, bir mtarekeyi kabul ettirmeyi baarrsa on bin duka alaca vaat edildi. Ona imdilik masraflarn ve stanbul'a gidi geli yolculuunu karlamas iin 100 duka verildi. Signoria, sadrazamn grmelerin srdrlmesi iin stanbul'a bir sefir gnderilmesi talebini, bunun deti olmadn syleyerek reddetti. Birka hafta sonra, Austos sonunda, Venedik'te bir sylenti dolamaya balad. Bu sylentiye gre sultan, Matthias Corvinus'a bar yapmak iin bir eli gndermi ama Macar kral btn armaanlar ve nerileri reddetmiti. Oysa Trkler Bosna ve Srbistan' geri vermeye raz olmutu. Yine bu sylentiye gre, Trk elileri kralla grtrlmeden lkelerine geri gnderilmiti. Ayn anda stanbul'dan eitli kanallar araclyla gelen haberler de giderek daha karmak

PAPANIN BR HALI SEFER BALATMA ABALARI

217

ve kayg uyandrc bir nitelie brnyordu. Sylendiine gre Byk Trk hastayd. yle imanlamt ki ata binemiyordu ve etin koullara dayanacak durumda deildi. A m a bir baka sylentiye gre, Mehmed ehirde drt atl eliinde dolap resmi grmeler yaparken grlmt. Do, "Trk"n imanl ve bacaklarmdaki damla illeti yznden savaamayacan, dahas, Trkiye'de korkun bir ktlk olduunu" sylemiti. Baka kaynaklar da bunu dorulamaktadr. Bu kaynaklardan rendiimize gre, stanbul'da zellikle arpa ktl vard. A n cak Cenova'dan yaplan ithalat ktl biraz hafifletiyordu. H e m Ragusal'nm hem de Leonardo Tocco'nun ulann muhtemelen Trk casusu olduu, Noel'e kadar aklk kazanmad. kisi de Venedik'e gelmi ve Signoria'ya ayn teklifleri yapmt. Bunlardan en nemlisi, Mora'nn o cumhuriyete verilmesiydi. ki eli de iyi arlanmt. Hatta birine, baar kazanlmas durumunda ylda bin duka alan bir Venedik soylusu yaplaca sz bile verilmiti. Sonra ikisi de ortadan kayboldu. Bar anlamas yaplmas ihtimali giderek azald. Anlalan Mahmud Paa Venedikli ve Macar elilerle grrken giderek daha kstah ve tepeden bakar olmutu. Bosna kralnn bana gelenleri hatrlatmay ihmal etmiyor, o n u n "bir mum gibi sndrldn" sylyordu. Sonunda grmelerden hibir sonu alnamad. Bunun nedeni, muhtemelen Signoria'nn Osmanl mparatorluu'nun asla kabul etmek istemedii talepleriydi. Ancak bir kaynaa gre, sultan bar yanlsyd nk hasta olduundan savamak istemiyordu. Ayrca olu Mustafa'nn Rumeli kazaskerinin karsyla Anadolu'ya kam olmasnn ve kadn geri vermeyi reddetmesinin de sultan ok zd syleniyordu. Signoria 1465 Kasm' ortalarnda, sultanla, "dinimizin o hain dmanyla" yapt btn bar grmelerini sona erdirmeye karar verdi. A m a Suriye ve Msr sultannn o sralar gndermesi beklenen bir eliye byk umutlar balamt. Venedikli kaynaklardan rendiimize gre bu, Sultan Hokadem (14611467) Morali bir Arnavut'tu. Eskiden kleyken, nce sava bakan, sonunda da bir Memlk Sultan olmutu. Ne yazk ki bu elinin gnderilme nedeni ya da gemii konusunda elimizde bilgi yok. Mehmed ile Kahire'deki bu Memlklu arasndaki iliki hakknda da ok az ey biliyoruz. Aslnda bildiimiz tek ey, Konstantiniyye alndnda, Kahire'de Bizans bakentinin dn kutlamak iin gnlerce enlik ateleri yaklddr.1 Kritovulos, Msr sultannn Osmanl hkmdarna onunla savamaktan korktuu iin hara verdiini iddia etse de, elimizde bu konuda kant yoktur. Her halkrda, iki Mslman devlet arasndaki ilikiler yllar getike gerginlemi olsa gerek. Konstantiniyye dtnde, Kahire sultan hl Mehmed'in babasnn bacana olan, seksenlik akmak't. A m a Hokadem, Uzun Hasan ile ittifak yapmt. Uzun Hasan, Suriye ve Msr sultanndan, Karakoyunlu hkmdarlar ve Dulkadir ailesi ile arasndaki anlamazlklarda kendisine destek olmasn istiyordu. Karaman beyi de Memlk sultannn mttefikleri arasndayd. Yani en azndan Memlk sultannn Osmanl

18 Konstantiniyye'nin d haberinin Kahire'ye ulamas bir Memlklu tarihi tarafndan anlatlmtr, bkz. Abu'l-Mahasin ibn Taghri Birdi, History of Egypt, 1382-1469 A.D. (6. blm, 1453-1461 A.D. [bn Taribird, en-Ncm'z-Zhira fi Mlki Msr ve'l-Kahire])., ev: William Popper (University of California Publications in Semitic Philology XXII, Berkeley, I960), 38-39.)

218

DRDNC BLM

hanedannn iki ba dmanyla arasndaki yakn ilikiler, Mehmed'in Kahire ile ilikilerini ciddi biimde zedelemi olmalyd. Bu gergin ilikilerden ileride birden fazla sz edeceiz. Ak husumete dnmeleri ise ancak Buret Memlk Kaytbay (1468-1495) zamannda gerekleti. 1465 gznde Venedik'e bildirildiine gre, o sralar Mehmed'in devlet urasnda birka italyan vard. Aralarnda Floransal, Cenoval ve Ragusallar'm da bulunduu bu italyanlar ona nerilerde bulunuyordu. Sultann o yln sonlarna doru Bosna'ya bir kral atamasnda bu danmanlarla yapt bir grmenin et~kisi olabilir. stanbul'dan gnderilen haberlerde, seilen kiiden "Kral Matthias" olarak sz ediliyor. Sylenene gre, son Bosna kralnn zamannda bir "baron" iken, sonradan Mslman olmutu. Karisi stanbul'da yayordu. Sylentiye gre, "kafasnda krk tilki dolaan" Mehmed'in bu kral atamasnn nedeni, geeri yl Yaya'y alamam olmas ve bu kaleyi ele geirmeden Bosna'y elinde tutamayacak olmasyd. Bylece Yaya'y bu kraln araclyla ynetecekti. Kraln Macar dman olmas iini daha da kolaylatracakt. Bu gibi sylentilerden anlalyor ki, kral tahtta hak iddia eden Radivoj'un olu deil, muhtemelen Bosna'nn soylu ailelerinden Sabanciciler'in bir yesiydi. "Kral Matthias" sultana nankrlk etti. Mehmed'in hkmdarln reddederek, tekrar Hristiyanlk'a geip, Macar kral Matthias'tan Trkler'e kar yardm istedi. Matthias Corvinus, bu krala kin duymuyordu. ok sonralar, Trkler Bosnal'y ihanetinden dolay cezalandrmak iin onu kalelerinden birinde kuatnca, Kral Matthias onu bu tehlikeli durumdan kurtarsn diye Stephen Bathory'yi gnderdi (1476). "Kral Matthias"n daha sonra neler yaad hakknda hibir bilgimiz yok. Elimizdeki kaynaklardan anlayabildiimiz kadaryla Mehmed'in 1465'te ald tek siyasi nlem, bu kral atamak oldu. Zamann tamamen mimariye ve edebiyata adad. Bunun nedeni, hem zihinsel ve fiziksel durumunun ktl hem de ordusundaki kayg verici huzursuzluktu phesiz. Yakn zamanda edinilen bulgulara gre, yeni sarayn inasna muhtemelen 1465'ten sonra balanmt. Bu Yeni Saray (imdiki ad Eski Saray ya da Topkap Saray'dr, bu ad deniz kenarndaki, artk yklm olan kiz Top Kaps'ndan almtr), balangta muhtemelen yalnzca yazlk bir sarayd. Mehmed bu saray eskiden yerleim merkezlerinin ve eski Bizans'n akropolnn bulunduu havadar tepeye ina ettirmiti. Gnmzdeki saray ise [Resim XV b]; halka halka surlar, geni baheleri, avlusu ve ats kurun kapl ok sayda binasyla, bu tepenin tamamn kaplar ve pek ok sultann yllar boyunca gsterdii abalarn rndr. Gnmze kalm olan bina-: larn ancak ok az bir ksm, Konstantaniyye'nin fethinden hemen sonraki dnemde ina edilmitir. Sultan Muhteem Sleyman (1520-1566), Yeni Saray' asl saray yapan ilk sultand. Mehmed, hkmdarlnn ikinci yarsnn byk ksm boyunca Yeni Saray stnde alt. Onun yaptrd bilinen binalar ancak 1479'da tamamlanabildi. mparatorluk Kaps'nn (bb- hmayun) [Resim XV a] stndeki, gnmze kadar kalm olan yazdan da anlald gibi, geni saray arazisinin gney ksm ise bir sene nce (1478'de) tamamlanmt. 1839'a kadar btn sultanlar orada yaad. Abdlmecid Boazii'ndeki Dolmabahe sarayn ina ettirip oraya tand. Sultan 1465'te (H. 870), muhtemelen ranl olan Kemaleddin adl bir mimarn yardmyla, inili Kk' [Resim XX] yaptrmaya ba-

PAPANIN BR HALI SEFER BALATMA ABALARI

219

lad. Trnde esiz olan bu yap, adn eskiden hem i hem de d yzeylerinde bulunan mozaikler ile yeil ve mavi inilerden almtr. Ama ilk ad Sra Saray'd. Gnmzde slam sanat mzesi olarak kullanlan kkn koridorlarndaki kk oyuklarda hl Bursa'dakilere benzer muhteem yeil inilerin kalntlarn grmek mmkndr. Hem ha biimli zemin plan, hem de btn n cephesini kaplayan iki katl revaklarn detaylar, yapda Iranllar'm parma olduunu aka gstermektedir. Yapnn tamamlanmas (Eyll 1472) yedi yl srmt. inili Kk'te Batl mimarlarn parma olmad kesindir, nk mimarisi aka Dou tarzdr. Ama Batl mimarlarn Fatih'in dier binalannm, zellikle de surlarnn yapmnda alm olduu phesizdir. Ancak adlar bilinmemektedir. Rumlar'la Ermenilerin byk bir katks olmamt anlalan. Asl etkiyi talyanlar yapmt. Filarete adyla tannan Antonio di Pietmo Averlino'nun 1465 ylnda Trkiye'ye gidip sultann hizmetinde mimarlk yapmay planlad doruysa, ki elimizde o tarihten itibaren kendisiyle ilgili hibir bilgi bulunmamaktadr, bu durumda stanbul'a gitmi olduunu varsayabiliriz. Bu doruysa, bu Floransal heykeltra ve ina ustas, o srada stanbul'da yapacak ok i bulmutu muhtemelen. 1 ^ Mehmed, 1465'teki "yaratc duraanlk" dneminde, bilime belki mimariden de fazla destek vermiti. Kritovulos, Mehmed'in felsefe stne abalarndan evkle bahseder. Sultan tannm limlerle her gn sohbet etmekten byk haz alyordu. Anlalan zellikle stoaclar ve Aristotelesiler'i yeliyordu. Bu iddialarn ne kadarnn doru olduunu bilemiyoruz. Ama sultann Rum methiyecisi, sultann retmeninin Trabzonlu Georgios Amirutzes olduunu aka sylediine gre, sultann Aristoteles felsefesine -daha dorusu Yeni-Platonculuk'agiri yapmasn salama abalan, o dinlenme ylnda yaplmt muhtemelen. Pek ho denemeyecek, deiken bir figr olan Amirutzes -sylediimiz gibi, Sadrazam Mahmud Paa'nn kuzeniydi, kendisinin ve iki olunun cann Mahmud Paa sayesinde kurtarmt muhtemelen- farkl biimlerde tasvir edilmitir. 1475'te zar oynarken kalp krizinden ld. ou kez vicdanszca davranmak ve kibirle klelik etmekle sulanmtr. Geri baz limler onu bu sulamalardan aklamaya almtr. Her halkrda kesin olan bir ey vardr ki, Amirutzes'in Mslman olmad doru olsa bile, iki olu Mehmed ile, skender'i Mslman olarak yetitirmitir. Ayrca II. Mehmed'e yazd methiyede, tamamen ikiyzl ve karaktersiz biri olduu aka grlmektedir. te yandan, felsefe ve ilahiyat konulannda ama gre olduka bilgiliydi. Her halkrda, o ve iki olu eski efendisi Komnenoslar'dan uzun yaayp, yeni koullara abuk uyum saladlar. Bu kle ruhlu limi seven sultan, onu maiyetine ald. Oullar ise Arapa'y hzla renip, slam'n ruhani ynnde huzur buldular. Sultana ilgisini eken Rumca eserleri okumasna yardm etmekte babalarndan bile daha etkin davrandlar. 20

19 Mehmed'in gnmzdeki Topkap Saray'mn temelini atmas konusunda bkz. Goodwin, A History of Ottoman Architecture, 131-135; inili Kk hakknda bkz. ay., 137-138. Fanny Davis, The Palace ofTopkapi in Istanbul (New York, 1970) adl kitabnda, konuyu ayrntlaryla ele alr ve sarayn Osmanl dnemleri boyunca geliimini sergileyen ok sayda fotoraf gsterir. 20 Amirutzes hakknda bkz. Vacalopoulos, Origins of the Greek Nation, 226-228; Yunanl limin iirlerine yaplan bir gnderme iin bkz. dipnot 77.

220

DRDNC BLM

1465 yaznda sultan, kendini ihtiyar Amirutzes'in rehberliinde corafi almalara adad. Pek ok eyin yan sra Ptolemaios'un diyagramlarnn el yazmasn da alt. Bu el yazmasnda dnyann szde tarifi (periegesis) ve haritas (periodos) vard. Bu eserde bulunan ok saydaki ksmi haritadan genel bir izlenim elde etmek g olduundan, onlar birletirmek daha mantkl grnd. Amirutzes bu zor iin stesinden gelerek, oikoumene'nin (insanlarn yaad dnyann) tamamn temsil veden tek bir harita yapt. Dnyay fethetmek isteyen sultan, bu mappa mundi'den fazlasyla honut kalmt phesiz. Amirutzes'in oullarndan biri haritann stne Arap harfleriyle lkelerin, ehirlerin ve kasabalarn isimlerini yazd. Haritaclar cmerte dllendirildi ve yazmann Arapa evirisini yapmaya tevik edildi. Kendilerine karlnda byk para dlleri ve unvanlar vaat edildi. Arapa eviri sonunda tamamland ve iki nsha halinde sakland. Bundan ksa sre sonra o Amirutzes'in izini kaybediyoruz. Ancak sylenene gre, Amirutzes'in oullarndan biri, muhtemelen Mehmed Bey, mstakbel patrik III. Maximos'tan (1476-1482) efendisine Hristiyan dinini anlatacak bir kitap yazmasn istemi, sultann Hristiyan olmak istediini sylemitir. Anlalan sultann maiyetinde kalmay srdrd ve onun tarafndan, Kitab Mukaddes'i Arapa'ya evirmekle grevlendirildi. Bu eviri yaplmsa bile el yazmas kaybolmutur. En azndan imdiye kadar ortaya karlmamtr. Sultann Hristiyanlk retisine byk ilgi duyduuna phe yoktur ama buna dayanarak onun Hristiyan olmay dndn farz etmek, onu tamamen yanl anlamaktr. Temelde dinsel balar olmayan bir insand. O n u mutlaka ok yakndan tanyan olu Bayezid, babasnn dinsiz olduunu syleyecek kadar ileri gitmiti. Katolik inanc hakknda genel bir bilgi sahibi olmak istediyse, bunun nedeni Hristiyan zihniyetini anlarsa Batl dmanlaryla daha etkili savaabileceini dnmesiydi kukusuz. Bir kaynakta, Mehmed'in Hristiyan olduu sanlan annesinin ona Pater noster'i rettii ama Mehmed'in Hristiyan olmamakta direndii sylenir. Bu yky dorulayan en kk bir kant bile bulamadmzdan, uydurma olduu aktr. Gaetal Iacopo'nun Venedik balyozuna Mehmed'in Hristiyan olduunu sylemesinin kiisel nedenleri vard. Sultan batl inanl, zellikle de astrolojiye dkn biriydi. Birbirinden ok farkl kltrlerin, alarn ve milletlerin fikirleri ve bak alar zihninde birbirine karmt. Bu konudan ileride yeniden sz edeceiz. Mehmed bu srada Batlamyos'un kendi adn tayan kozmik sisteme ilikin temel eseriyle de yakndan ilgilenmeye balamt. Bu kitap on ikinci yzyldan itibaren Latince'ye defalarca, Almagest (Arapa harf-i tarifin ardna Rumca megiste'nin, yani "en byk"n getirilmi hali; Kitab el-mecisti'nin ksaltlm) adyla evrilmiti. Ancak bu kitap konusunda ona yardm olan bu kez Amirutzes deil, bir baka lim olan (geri limlii phelidir) George Trapezuntios (do. 4 Nisan 1395) olmutu anlalan. Trabzon'dan gelme bir Giritli olan Trapezuntios, o sralar istanbul'a gelip sultanla temasa gemiti. 1465 Kasm'nda stanbul'a, 18 Mart 1466'da ise oradan Roma'ya yolculuk ettiini biliyoruz. Bu tuhaf ve kuku uyandrc yolculuun asl nedenleri belirsizdir. Grnte bu yolculuu papann arzusuyla, Trkiye'deki durumu incelemek iin yapmt. Ama Roma da tutuklandnda stnde bulunan belgeler, bunun tam tersini yaptn gsteriyordu. Grne gre sultana "Bat'daki gelimeleri ve halkn huzursuzluunu" bildir-

PAPANIN BR HALI SEFER BALATMA ABALARI

221

mi, "Trk" talya'y bir an nce fethetmeye tevik etmiti. ddiaya gre, sultana imdiden "Romallar'm ve dnyann imparatoru" diye hitap etmeye balam ve sultann saraynda trl trl "iler" yapmt. Orada kendisine ok iyi davranlm ve armaanlara boulmutu anlalan. Her halkrda Giritli, Roma'ya geri dnnce tutukland ve Castel Sant'Angelo'da drt ay mahkm olarak kald. Sonunda eski gzel sanatlar ve gramer rencisi Papa II. Paulus tarafndan serbest brakld. Yarglar, stnde bulunan belgelerin onu mahkm etmeye yeterli olduuna emindi anlalan. Bundan emin olamasak da, Mehmed'e iki mektup yazdn biliyoruz. Bunlarn birini 25 ubat 1466'da Galata'da yazmt. Dierini ise bundan ksa sre sonra Roma'da yazm olsa gerek. Ama bu mektuplar gndermi miydi bilmiyoruz. Her iki mektup da iren yaclklarla doludur. Trapezuntios, sultan ve-ve gklere karr, onun Keyhusrev'den, Byk iskender'den ve Sezar'dan daha yce olduunu syler; askeri zaferlerini en ar szlerle ver ve onun dier btn hkmdarlardan daha byk olduunu syler. "Konumalar" (orationes) adn verdii bu yazlar, iren yaltaklanma rnekleri olarak sz edilmeye bile deer olmasa da, yazarn bilimsel almalar hakknda nemli bilgiler ierir. Birinci mektubun sonunda, byk abalar harcayp gecelerce uykusuz kaldktan sonra, en sonunda Almagest'in Latince evirisini tamamladn ve bunu sultana ithaf ettiini syler. Bu kitab sultana gstermeyi ve ardndan, kendi yorumlaryla birlikte ona armaan etmeyi planlyordu, ikinci mektupta ise, sultan grp onunla konutuu iin ne kadar ansl bir insan olduundan sz eder. Roma'da papaya, kardinallere ve dierlerine, Mehmed'in drstln, zeksn, Aristoteles felsefesi ve btn dier bilim dallar stne ne kadar bilgili olduunu anlattn syler. Sylediine gre, yeryznde Tanr'nm yardmyla btn insanlar tek bir din ve tek bir imparatorluk atsnda toplamay en kolay baarabilecek insann Mehmed olduunu -ve bunun yalnzca gnmz deil, gemi ve gelecek iin de geerli olduunu-, Latince bilen herkese anlatmtr. Trapezuntios daha sonra Konstantiniyye'nin fethinden beri sultana den misyonu yceltir. "Onun meru Roma imparatoru olduundan kimse phe duymasn. nk imparatorluun bakentini elinde bulunduran kii meru imparatordur. Roma mparatorluu'nun bakenti ise Konstantiniyye'dir. Bu yzden bu ehir kimin elindeyse imparator odur. A m a siz bu taht insanlardan deil, Tanr'nm yardmyla, savaarak aldnz. Bu yzden, meru Roma imparatoru sizsiniz... Roma imparatoru olan kii ise btn dnyann imparatorudur." Bu ikinci mektubun geri kalannda sultana felsefi almalarndan sz eder. Buna Georgius Gemistus Pletho'yu iddetle yererek balar. Pletho'nun insan m hayvan olduunun belli olmadn ama her halkrda Platoncu samalklara kaplp Aristoteles'e saldran bir kitap yazdn syler. George Trapezuntios, mektubunun devamnda kendisinin Latince'yi Rumca'dan daha iyi bildiini ve Platon ile Aristoteles'i karlatran kitap yazdn anlatr. Bu kitaplarn sonuncusunu iki filozofun hayat yklerine, dier ikisini ise doa bilgilerine ayrm, Platon'un bu konudaki cehaletinden uzun uzadya sz etmitir. Yazd bu kitaplar sultana ithaf etmek istediini belirtir. Almagest'e gelince, onu oktan Latince'ye evirmi ama evirisini henz yaymlamamtr. Bu kitaplarn uzunluu ve diyagramlar kopyalamann gl yznden, onlar tamamlamas beklediin-

222

DRDNC BLM

den daha zor olmu ve uzun srmtr. Bu yzden "soylularn yardmna" ihtiyac vardr -George Trapezuntios, Francesco Filelfo'nun yakn arkadayd, Filelfo, Trapezuntios'a Trabzon'dan stanbul'a dner dnmez mektup yazmtr- ve eer sultan kendisine bu konuda yardm edebilirse, ona hayatnn sonuna kadar minnettar kalacaktr. Bu arada, Georgios Amirutzes'in tavsiyesine uyarak, sultana Almagest't yazd Rumca nsz gndermektedir. Son olarak da, Arap ve Hristiyan kanunlar arasndaki farklar stne bir kitap yazdn ama Rumca'snn yetersizlii yznden kitab Latince yazdn syler. Ama Konstantiniyye'de, sultann yannda bir adam vardr ki, Trapezuntios'a gre Yunanistan'da son bin yl iinde hem btn bilimleri, hem de Rumca'y onun kadar iyi bilen bir bakas kmamtr. Latince de bilen bu adam, yani George Scholarios, Trapezuntios'un kitabn sultan iin evirebilecek kapasitededir. Ama yine de sorun karsa, Trapezuntios bundan sonraki yazlarn elinden geldiince Rumca yazmaya alacaktr. 21 Bu mektuptaki mide bulandc yacl ve yaltaklanmalar bir kenara brakrsak -Francesco Filelfo'yu hatrlatyor, Filelfo kendisine yardm edenlere karlk olarak adlarnn sonsuza kadar hatrlanacan vaat edecek kadar arszd-, ondan en azndan u gerekleri reniyoruz: George Trapezuntios 1465 gznde stanbul'a gitti, orada drt ay kald, sultanla tant ve onun cmertliini fark ettikten sonra, Ptolemaios'a olan ilgisini kendi maddi karlar iin smrmeye alt. Grne gre, Almagest'in baz ksmlarndan baka, Mehmed'e almalarnda yardmc olabilecek hibir ey vermedi. Yalnzca vaatlerde bulundu. Platon'a, Aristoteles'e ve en ok da Yeni-Platoncu Pletho'ya saldrd yazlar ve zellikle de slamiyet ile Hristiyanlk' karlatrd kitab, sultan pek etkilememi olsa gerek. Bu kitapta, Rumca yazd ve 1453 Temmuz'unda, Konstaritiniyye'nin ele geirilmesinden birka hafta sonra sultana gndermeyi planlad "Hristiyan Dininin Gerei" adl kitapkta sylediklerini tekrarlamtr muhtemelen. Orijinal el yazmas muhafaza edilen bu kitapta Trapezuntios (kitabnn Trke'ye evrilip Mslman limlerce okunmasn istemiti) slam ile Hristiyanlk arasnda temel bir fark olmadn kantlamaya soyunmutu. Sultann her iki din arasndaki uzlamay kolayca salayabileceini, bylece her iki dinden uluslar da ynetebileceini sylyordu. 1465 ylnda, eitli kanallardan Venedik'e gelen, sultann saraynda olup bitenlere ilikin haberler, yakn gelecek iin kayg verici nitelikte deildi. O yaz, ap tekelini elinde tutan zengin Venedikli tacir Girolamo Michiel, vergilerini zamannda demedii iin sultann emriyle tutuklanmt. Michiel eskiden sultann saraynda olduka nfuzlu biriydi. Benedetto Dei onun adna casusluk yapmt. dam edildi ama o zaman m yoksa daha sonra m bilmiyoruz. Aslnda devlet hazinesinin genelde vergi toplamak konusunda byk sorunlar vard. Pek ok Trk tacir, deme yapamaymca kayordu. Bazen Bat'ya kayorlard. Bunu ya-

21 George Trapezuntios hakknda bkz. Vacalopoulos, 257 ve orada verilen kaynaklar (dipnot 7 ve 8). Ayrca bkz. Angelo Mercati, "Le due lettere di Giorgio da Trebisonda a Maometto II," Oriencalia Christiana Periodica 9 (1943), 65-99.

OSMANLILAR ADRYATK'TE

223

pan birka Floransal bile oldu. Yanlarnda 50 bin duka altn gtrdler. Oysa sultan onlara Pera'daki dier btn tacirlere davrandndan daha iyi davranmt. 1466 balarnda, Venedik balyozu Paolo Barbarigo'nun baktibi; Kandiyeli Eli Mavrogonatos'un olu olan David adl bir Yahudi'yle birlikte kara stnden yurduna doru yola kt (bu arada Barbarigo tutuklanm ve hapiste lmt). 25 ubat'ta stanbul'dan yola ktlar. Filibe'de karlarna, ordularyla birlikte batya yryen sultan kt. Baktip 9 Mart'ta yola devam etti ama sultann nereye gittiini renenemiti. Bazlar Arnavutluk'a, bazlar Eriboz'a, bazlar ise Belgrad'a gittiini sylyordu. Yalnzca bir tek kii Bosna'ya gittiini syledi. Signoria bu haberi h e m e n Papalk'a ve 28 Nisan'da da Buda'daki Papalk elisine iletti. Eli, cumhuriyetin tetikte bulunduundan emin olduunu sylyor ama Macaristan'n muhtemel tehlikeleri nlemek iin her eyi yapabilecei uyarsnda bulunuyordu. Mehmed'in hem karada hem de denizde yapt muazzam hazrlklardan, ok yakn zamanda byk apl bir saldr yapmay planlad anlalyordu. Mays'n ortasna gelindiinde, Venedikliler hl neler olacan bilmiyordu. Bu tarihte stanbul'dan Roma'ya dnen George Trapezuntios, stanbul'un surlarnn "mkemmel" olduunu ve Belgrad'a karadan ve Tuna stnden saldrmay planlayan Trk'n kilo vermeye baladn haber verdi. Venedikliler, saldrnn Arnavutluk'a kar dzenlendiini ve sultann oraya oktan gitmi olduunu ancak Haziran ortasnda rendiler. Bu gelimeler ve Venedik'in Arnavutluk'taki topraklarn korumak iin ald nlemler Macaristan sarayndaki Venedik Elisi Francesco Venier'e bildirildi. Sefire ayrca, Matthias Corvinus'un sultanla ibirlii yapp yapmadn ve eer yapyorsa bu i iin kimleri kullandn olabildiince diplomatik yollardan renmesi emredildi. Bu konu stne yaplan meclis toplantsnda, krk alt yeden krk bei kabul oyu verdi. Bir tanesi ise oy pusulasnn stne "dolere cogimur" yazd. Mehmed'in ajanlarnn stanbul'da ve baka yerlerde, Mehmed'in Belgrad ve Macaristan'a saldraca sylentisini yaydklar neredeyse kesindir. Bunu yaptrmaktaki amac asl niyetini gizlemek, bylece savunma tedbirleri alnmasn nlemekti. Romenler ise, Mays sonundan ok nce bu kandayd. zellikle de Dubrovnik'ten "Trk"n 30 bin askerle birlikte yaklat haberinin gelmesinden beri. Geree en yakn rakam budur muhtemelen. Sultann ordusunun 200 bin askerden, Balaban Bey'in komutasndaki nc kolun ise 80 bin askerden olutuunu syleyenler her zamanki gibi abartmtr. Mehmed ile ordusu Monastr (Manastr, Bitola) stnden geerek Arnavutluk dalarna ynelmiti. Geitleri, iddetli direnile karlamalarna karn ele geirdiler. Artk i blgeye giden yol almt. Balaban'n komutasndaki (gemiteki yenilgilerine karn sultan ona hl gvenmekteydi) nc kol, skender Bey'e gzda vermek umuduyla yreyi yakp ykt. Balaban sonunda, muhtemelen ubat balar gibi erken bir tarihte, ald emirler dorultusunda Akahisar nnde ordugh kurdu. Da kalesi bin adam tarafndan korunuyordu. Venedik provveditore'si GianMatteo Contarini, kalenin savunmasn bizzat ynetmek iin Signoria'dan emir almt. Akahisar'n kumandan Baldassare Perducci idi. Kalede Arnavutlar'n ve Venedikliler'in yan sra, Napoli kralnn kiralam olduu birka paral asker de vard muhtemelen. Mehmed ana ordusuyla birlikte Akahisar'a ulanca kuatma balad. A m a

-Sr^-T-

224

DRDNC BLM

pek baar salanamad. Surlarn salaml ve savunanlarn yiitlii btn saldrlar baarsz klyordu. Ayrca ehrin aa ksmnn yaknndaki tahkimatl bir ordugh ele geirmi olan skender Bey, kuatmaclara arkadan gece gndz saldryordu. Trkler ok sayda adam ve sava aleti yitirdi. Ayrca harap .olmu bl-, gede yiyecek bulmak her geen gn zorlayordu. Sultan, Haziran'da bu giriimden vazgeerek, hiddetle Dra'a doru yola kt. Seferin baarszlnn acsn, savamadan teslim olan talihsiz Cedhin sakinlerinden kard, sekiz bin erkei ve ok sayda kadn ve ocuu ldrtt sylenir. Balaban' Akahisar nnde brakm, kaleyi ya silah zoruyla ya da iindekileri a brakarak ele geirmeden oradan ayrlmamasn emretmiti. A m a bu da ie yaramad. Kardei Yunus'un yardm iin getirdii bir mfreze, skender Bey tarafndan bir gece saldrsyla tamamen yok edildi. Yunus ile olu Hzr tutsak dt. Bundan ksa sonra, Akahisar'a umutsuzca son bir saldr yapan Balaban boynundan ar bir yara alnca, orduya yle bir panik dalgas yayld ki, kuatmaya hemen son verildi. Trk ordusu geri ekilirken Tirana civarnda iki kez durdu. Alk ve korkunun yol at gnlk bir gecikmeden sonra Arnavutluk'un zayf korunan dou snrn geen ordu, Makedonya ilerine doru dald. II. Mehmed geri ekilmeden nce, Haziran ile Temmuz'daki otuz gnlk bir srede, lkenin i blgesinde, Shkumbi Nehri'nin stndeki Valma ehrinde Elbasan kalesini ina ettirdi. Bunu hem kale duvarndaki yazdan, h e m de Batl kaynaklardan biliyoruz. Ayrca skender Bey tarafndan kyda, Dra civarnda kurulmu olan Chorlu kyn yerle bir etti. Kritovulos, Elbasan kalesini ayrntlaryla tasvir eder. Osmanl tarihileri ise, sz edecek baka kayda deer askeri olay olmadndan, bu kalenin inasnn o Arnavut seferinden elde edilen tek sonu olduunu syler. Ama Elbasan gibi temelleri ve surlarnn ou hl salam olan ylesine byk bir kalenin inas, ok sayda ii kullanlm olsa bile, o kadar ksa srede tamamlanm olamaz. Kale, daha eski ve byk bir yapnn kalntlar stne ina edilmi olmal. Mslmanlar'n bu yeni kalesinin inasnn haberi kisa srede Hristiyan dnyasna ulat. Venedik Senatosu, 14 Austos 1466'da skender Bey'den Arnavut Venedik provveditore'si ile birlikte bu yeni ehre sal-' durmalarn ve yerle bir etmelerini istedi. Osmanl kaynaklarndan rendiimiz kadaryla, skender Bey bu talebe ertesi ilkbaharda uyduysa da baarl olamad. ^ehrin aa ksm ykldysa da, kaledekiler Arnavutlar'n saldrsna kar koydu. Sultann bin Arnavut tutsakla birlikte geri ekilmesinden sonra, srpriz saldrlara ok uygun olan bu lkenin her yerinde gerilla sava devam etti. 2 2 Mehmed bakentine geldii yoldan dnmedi. Yolda Selanik'te korkun bir veba salgn ktn ve salgnn yaz ortasnda Makedonya ve Trakya'ya yaylarak btn ehirleri kasp kavurduktan sonra, en sonunda Anadolu'ya da yayldn rendi. Bu korkun salgn btn anakkale Boaz ve Karadeniz kylarna yaylmt. zellikle Bursa'da durum ktyd. Blgenin nfusu ciddi lde azalmt. A m a Kara lm stanbul'da da tarifsiz aclara yol amt. Pe pee lm-

22 Babinger'in Arnavutluk'ta bir Osmanl kalesi kurulmas stne yazdklar iin bkz. "Die Grndung von Elbasan," Mitteilungen des Seminars fiir orientalische Sprachen, XXXIV. Jahrg., II. Abt., Wesmsiatische Studien (Berlin, 1931), 94-103; yeni basm A&A I, 201-210.)

OSMANLILAR ADRYATK'TE

225

ler yaanyordu. Bazlar drt gn, bazlarysa bir hafta korkun aclar ektikten sonra lyordu. Scak hava, salgnn yaylmasn hzlandrmt. Hastalarn ouna baklamyordu, nk herkes kendisinin ve yaknlannn can derdine dmt. Rahipler can ekienlerle ilgilenmiyordu. Cesetler genellikle iki gn evlerde kalyordu. Her gn 600'den fazla ceset gmlyordu. Mezar kazclar bu ie yetiemez olmutu. ehir le dnmt. Gidebilenler gitmi, geri kalanlarsa hastaln bulamasndan korkarak evlerine kapanmlard. Kritovulos'un yazdna gre, insanlar Tanr'ya olan inanlarn yitirip kendilerini olaylarn akna braktlar. Sanki Tanr'nn yerini kr talih almt. Dnyalar tamamen deimiti. 23 stanbul'dan her gn gnderilen zel ulaklar araclyla durumu takip eden Mehmed, askerleriyle birlikte Kuzey Bulgaristan'daki dalara gitti. Vidin ile Nibolu arasndaki, salgnn ulamad blgeye varnca, gz orada geirmeye karar verdi Bakente" doru yola ancak kn, istanbul'dan salgnn sona erdii haberi gelince kt. Venedik'in dikkatli Milano sefiri, 9 Ekim 1466'da Signona'ya yazd bir raporda, Mehmed'in vebadan korktuu iin k Sofya'da geirmeyi planladn ve Edirne'ye ya da stanbul'a dnmeyi dnmediini, bir dan tepesine yerletiini ve ordughna bir gnlk mesafeye kimsenin yaklatrlmadn bildirmiti. Mehmed baarsz Arnavutluk seferinden sonra bakentine dner dnmez bir dehet havas estirdi. Durumu en tehlikeli olan, Venedik kolonisiydi. A m a imparatorluun en nfuzlu kiileri de, ki aralannda Mahmud Paa da vard, kellelerini yitirmekten korkuyordu. Mahmud sadrazam olarak kalmay srdrd ama sultan ikinci vezirlie Mehmed Paa adl bir Rum'u (yani "Rhomaeal", Yunanl) atad. Bunun son derece talihsiz bir seim olduu ileriki yllarda belli olacakt. Osmanl tarihileri onun hrsn ve alaka kumpaslarn lanetlemekte ender grlen bir biimde szbirlii etmi gibidirler. Elimizde ikinci vezirin kt etkisinin yol at olaylarn belgeleri bulunmasa, bu tarihilerin abarttndan phelenebilirdik. Ailesi ve genlik yllar hakknda neredeyse hibir ey bilinmiyor. Kariyerine bir saray memuru olarak balamt anlalan. Dimetoka blgesinden ya da Anadolu'dan gelmi olabilir. Floransal casuslar ya da tacirler, Sakz limannda birtakm mektuplar ele geirince, Venedikliler'in durumu daha da ktleti. Venedik'in ba dman olan Benedetto Dei, bu mektuplar Pera'daki meclisine ve meclisin araclyla Osmanl Devleti'ne ulatrmay baard. Mektuplar alnca Floransal danmanlarna evirten sultan, Pera'daki Floransa kolonisinin drt saygn yesini (Mainard Ubaldini'yi, Iacopo Tedaldo'yu, Niccol Ardinghelli'yi ve Carlo Martelli'yi) artp durumu onlarla konutu. Bu drt kii ona anakkale Boaz'nda "Castelb del Vitupero"yu (Utan Kalesi) yaptrp otuz topla (bomharde) donatmasn tavsiye etti. Benedetto Dei'nin yazdna gre, kendisi sultann resmi ula olarak bizzat Kahire'ye gnderilip, Memlk sultanna Venedikliler'in planlarn bildirdi. Ayrca, ele geirilen mektuplarn kopyalar Floransa'ya gnderildi. Dnemin Venedik kaytlarnda bu olaylardan hi sz edilmemektedir.

23 Trkiye'deki veba salgnlar stne yazlm bir kitap yoktur. 14. yzyldaki byk veba salgnna ilikin eitli anlatlar iin bkz. Philip Ziegler, The Black Death (New York, 1969). [Daniel Panzac, Osmanl mparatorluu'nda Veba (1700-1850), ev: S. Ylmaz, stanbul, 1997.]

226

DRDNC BLM

Benedetto Dei, Mehmed'in bu dnemde Venedik'e kar mthi bir hiddete kapldn syler. Yine Benedetto Dei'ye gre Mehmed, Arnavutluk'tan dndkten sonra Yedikule'de tutuklu olan Venedikli tutsaklarn, yine ayn yerde hapsedilmi olan "Trabzon ve Midilli hkmdarlar" ile birlikte idam edilmelerini emretmiti. Kronolojik adan bakldnda, Dei'nin bu syledikleri, en azndan prenslerle ilgili syledii, doru deil gibi grnmektedir. Ancak Komnenoslar'n idam tarihi -1 Kasm Cumartesi- gerekten de 1463'e (Sal) deil, 1466'ya uymaktadr. Floransal tacir ve casusun Cronaca'sndaki (Vakayiname; 14531479) kronolojik elikiler, bu vakayinamenin ou ksmn gvenilmez klmtr. Bu yzden bu vakayinameye tedbirli yaklamak gerekir. Yine de, Dei'nin sultann fkesini zalimce Venedikli tutsaklardan kard iddias temelde gerek olabilir. Cesetleri Yedikule kalesinin kulesinden sokan ortasna atlm ve sultann emriyle onlara kimse dokunanamt. Gnlerce sokan ortasnda kaldlar. Sonunda geride yalnzca iskeletleri kald. Etleri kpekler, kuzgunlar ve vahi hayvanlar tarafndan yenmiti. Zaman ne abuk deimiti. Venedik 1463 Temmuz'unda sava ilan etmeden nce, Mehmed Venedikliler'e ayrcalklar tanmt. Benedetto Dei'nin kskanlkla belirttii gibi, Venedikliler'e Foa'daki ap madenlerini kiralam, bakr madenlerinin iletmesini vermi, ayrca onlar sabun ve para retimi ile tketim vergisinin toplanmasndan sorumlu klmt. Ama savan kmasyla birlikte, imparatorluktaki btn Venedikliler canlarndan endie eder hale gelmiti. ntikamc sultann ya da adamlarnn ele geirebildii herkes ya hapse atlm ya da yargsz infaz edilmiti. mkn olanlar Bat'ya kayordu. A m a yalnzca birka zengin tccar kamay baarabildi. Bunlarn arasnda ap madenlerine sahip Bartolomeo Zorzi ile Girolamo Michiel de vard. Arkalarnda toplam 150 bin altn dukalk bor brakmlard. Osmanl mparatorluu bu borcun denmesini Signoria'dan 1479'da ve 1482'de talep etti. stanbul, Edirne, Gelibolu, Foa ve Bursa'daki Venedikliler'e ait ok sayda ticari iletme batt. Batarken baz Floransa ailelerini de yanlarnda gtrdler. stanbul'daki ticari Venedik kolonisi ufald. Ama her eyin yitirildii artk aka belli olsa da, baz sadk kiiler ilerine eskisi gibi devam etmeyi srdrd. ehrin sakini olan ya da uzaktaki Mora'dan getirilmi Venedikliler kamusal alanlarda idam ediliyordu. Ama bu bile, onlarn cesaretini krmad. damlara ve korkun ikencelere tank olmalarna karn, ileriyle ilgilenmeyi srdrdler. Bu adamlardan biri, Pera'daki nde gelen ap tacirlerinden biri olan Antonio Michiel idi. Michiel yalnzca krl ticaretiyle ilgilenmekle kalmyor, cumhuriyetin yerel karlarn da gzetiyordu. Signoria, Aziz Markos bayra tayan btn byk ticaret gemilerinin Hali'e giriini yasaklamt. Bylece Venedik'ten ithalat yapmak olanaksz hale gelmiti. Osmanl mparatorluu'ndaki Venedik ticareti yava ama kanlmaz bir biimde lyordu. Bu yzden, Signoria'nm bar imzalama abalarnda ciddi olmas artc deildi. Mehmed nceki yl Venedik'le bar imzalamay istemi olsa da, imdi oyalamay yeliyordu. Mart ya da Nisan banda Venedik'e ulaan David Mavrogonatos, ivereni Mahmud Paa'dan bir mesaj getirmiti. Sultan bar imzalamaya hazrd. Bu yzden Venedikliler, Osmanl mparatorluu'na bir eli heyeti gndermeliydi. Sultan bulamazlarsa, Giritli David'e sultann zel hekimi Iacopo'yla konumasn sylemeliydiler. Iacopo ona sultan tarafndan imzalanm bir yol iz-

OSMANLILAR ADRYATK'TE

227

ni belgesi verecekti.2** Yine bu mesaja gre, Gaetal Iacopo ile aras iyi olan A n tonio Michiel ona hem Signoria'nm hem de Macar kralnn herhangi bir zamanda sava brakmaya hazr olduunu bildirmeliydi, nk imzalanacak herhangi bir bar anlamasnda, Venedik'in mttefeki olan Macaristan da mutlaka yer almalyd. 1466 Nisan'mda pregadi'lerin bir grubu bar grmeleri iin Eriboz'a iki temsilci gndermeye karar verdi. Ancak, 1466 Ekim'inde Antonio Michiel doduu ehrin balyoz yardmcs olarak atandnda -yllk 300 duka maala-, grmelerde hl mesafe kaydedilememiti. Btn bu giriimler baarszla mahkmdu, nk cumhuriyet nemli tavizler vermeye raz olmuyor, Mora ile Midilli'yi istemekte srar ediyordu. Ekim sonunda, "Adriyatik kaptan" (capitano del golfo) Iacopo Venier'e, yol izni belgesi gelir gelmez hemen istanbul'a gidip resmi sfatn belgeleyen belgeleri gsterdikten sonra mtareke grmelerine balamas emredildi. Glklerle karlarsa, yeni talimatlar almas'gerektiini bahane ederek ya Limni'ye (hl Venedikliler'in elinde olan Stalimeni'ye), ya da Eriboz'a geri dnmeliydi. Signoria adna armaan olarak sunmas iin ona bin yz elli parmaklk altn ilemeli kuma ve ayrca paalara vermesi iin kzl kadifeler verildi. Her eyden nemlisi, yanma iki gvenilir evirmen almas sylendi. Biri Rumca'y, dieriyse Trke'yi ok iyi bilmeliydi. Ama bu tam yetkili Venedik elisi, Osmanl mparatorluu'ndaki hi kimsenin mtareke grmeleri yapmak istemediini ksa srede anlad. Venedikliler'e kar aka dmanlk beslendiini fark etti.. Raporunda, Galata ile Pera'daki Cenovallar'la Floransallar'n Venedik'e kar kkrtma faaliyetlerinde bulunduunu, sadrazam Venier'in istanbul'a bar yapmak iin deil, baka niyetlerle geldiine ikna etmeye altklarn yazd. Her iki lkenin de vatandalar ama zellikle de Floransa Meclisi, Venedik ile Osmanl Imparatorluu'nun anlama yapmasn olanaksz hale getirmiti. Dahas, iki saygn Venedikli tacir (Domenico Veglia ile A n t o n i o Trevisano), sultann emriyle Floransa meclis binasnda hapis tutulmaktayd. Yani Mehmed Nisan'da btn teklifleri reddetmiti. Oysa grnene gre Venedik o srada elinde bulundurduu topraklara sahip olmay srdrmekten baka bir ey istememiti. Mehmed, Limni adas ile Gkeada'nn iadesini (yakn zamanda Venedik tarafndan alnmt) ve ayrca yllk hara talep etmiti. "Buraya bedavaya kurtulmaya gelmisin" diye grlemiti Mehmed, Venedik oratore'si Giovanni Capello'ya. "Oysa hkmetin Macar kralna avu dolusu para verdi ve karlnda hibir ey alamad." Marur Venedik'in bu koullar asla kabul etmeyeceini biliyordu elbette. Aslnda, muhtemel her kanaldan yaplan grmelerin -sonunda Rumeli beylerbeyi bile araclk yapmak zorunda kalmtOsmanl mparatorluu tarafndan ciddiye alnd bile phelidir. Trkler bar grmelerini yalnzca Venedikliler'in sava yorgunluunun boyutlarn (Venedikliler gerekten de savamaktan yorulmutu) ve ne kadar taviz verebileceklerini renmek iin zaman kazanma arac olarak grmlerdi muhtemelen.

24 Bkz. Babinger, "Johannes Darius (1414-1494), Sachwalter Venedigs im Morgenland und sein griechischer Umkreis," Sitzimgsberichte der bayerische Akademie der Wissenschaften, phibs.hist. Klasse (Mnih, 1961), 56 ve sonras.

228

DRDNC BLM

1466'da sava sahnesinde olanlar, Venedik'in onuruna glge drmeyecek herhangi bir bar anlamasn memnuniyetle kabul edeceini ortaya koyuyor. Osmanllarla savamann btn ykn tamamen bu cumhuriyet srtlanmt. Ticarete getirilen engellemeler Venediklilerin yllk gelirini bir milyon duka altnna kadar indirmiti. Ayrca sava cumhuriyet iin ne karada ne de denizde iyi gitmiyordu. 1466'nn banda, ylmaz direnii ve Trkler'e kar srdrlen savan ba savunucusu baamiral Vettore Capello'nun yerine Iacopo Loredano atanmt. Loredano ylda en fazla 100 duka altn maa alacakt. Bylece fel olmu deniz faaliyetleri tekrar balatlabildi. ^ \ m a donanma onun idaresindeyken bile byk bir baar kazanamad. Yirmi ba kadrgayla Eriboz'a doru yola kan Caprello, srpriz saldrlarla Gkeada, Taoz ve Semadirek adalarn ald, deerli ykler tayan birka Trk gemisini ele geirdi ve hatta Atina'ya baarl bir saldr dzenledi. Buray ele geirdiyse de, Trkler'i tamamen kovmay baaramad. Btn bu giriimler belirgin bir sonu getirmedi. Karada iler daha da ktyd. Morea provveditore'si Iacopo Barbarigo, Malatesta'nn gidiinden sonra kara kuvvetleri bakumandan oldu. 1466 yaz balarnda, iki bin silahl adamla Balyabadra'ya saldrd. A m a blgeyi iyi bilen Turahanolu mer Bey, kuatlan garnizonun yardmna geldi. ehir surlar uzun sren bombardmann etkisiyle yklmak zereyken yetien mer Bey, Venediklil e r i n ehre girmesini engelleyip onlar denize pskrtt. ok sayda Venedikli bouldu. Kara kuvvetlerine yardm etmesi gereken krk gemi aresiz kald. Trkler 100 tutsak ald. Savata 600 Venedikli ld. mer Bey Grds'e kadar geri ekildikten sonra, tutsaklarla birlikte istanbul'a gitti. Orada memnuniyetle karland ve kendisine btn tutsaklarn acmaszca idam ediliini izleme ayrcal verildi. Iacopo Barbarigo da Trkler'in eline dmt. O n u Balyabadra'ya gtrp orada kaza oturttular. Bunun intikamn almak isteyen Capello, askerleriyle birlikte karaya inip Trkler'e saldrd. Ama bu korkun sava ona ok sayda adamna (bir iddiaya gre 1200 kiiye) mal oldu. Cann zor kurtararak, askerlerinin geri kalanyla Eriboz'a kamay baard. Orada Mart 1467'de, moral bozukluu iinde ld. s, 2 Kasm 1466'da Dubrovnik Meclisi, soylunun "anl lord" skender Bey'e (illustri domino Schenderbegh) grmeye gitmesi ve ondan "tedbirlilie ynelik nedenlerden tr" (ob bonum respectum) ehir snrlarna girmemesini istemesi kararn ald. Bir baka deyile, Arnavutlar'n kahraman olan o zgrlk savasn ehre alrlarsa, Trkler'in gazabna uramaktan korkuyorlard. Yine o zamanlarda, 29 Kasm'da Venedik'te, skender Bey'in geri pskrtlmesinden beri, blgede yalnzca Akahisar'n Hristiyan egemenliinde kaldndan ve bu ehri savunanlarn parasn da Venedik Cumhuriyeti'nin dediinden yaknlyordu. skender Bey, bu yzden talya'ya gidip, zellikle papadan yardm istemeye karar verdi. 12 Aralk'ta Roma'ya vard. Orada Papalk'm ileri gelenleri tarafndan byk bir trenle karland. Bir grg tan yle yazmtr: "Altmndan fazla bir adam. Birka atla geldi. Fakir birine benziyor. Anlalan yardm istemeye gelmi." skender Bey'e zor durumdaki lkesini Trk saldrlanndan korumak iin be bin dukalk denekten baka yardm yaplmad. Mantua Kardinali Francesco

OSMANLILAR ADRYATK'TE

229

Gonzago, 12 Ocak 1467'de babas Marki Ludovico'ya yazd mektupta, skender Bey'in kendi bann aresine bakmak zorunda olduunu sylyordu. Birka gn sonra Venedik'e, Balaban'm byk bir orduyla Arnavutluk'u yakp ykt ve Akahisar' kuatt haberi geldi. Bu arada skender Bey, Kral Ferrante'yle grmek iin Napoli'ye gitmiti. Ferrante ona kk bir denek ve bir miktar levazmat verdi. skender Bey daha sonra Arnavutluk'a geri dnd. Mart sonunda Napoli'ye "Arnavutluk paas" tarafndan, muhtemelen Vlore'den (Valona, Avlonya) gnderilmi resmi bir ulak geldi. Bu ulak h e m e n stanbul'a bir eli gnderilmesini neriyor, nk Osmanl mparatorluu'nun onlara phesiz kabul edecekleri eyler syleyeceini bildiriyordu. Aragon Meclisi, muhtemelen bir spanyol olan ktip Bernardo Lopez'i (Lopis) sultann sarayna gndermeyi kabul etti. Nisan banda yola kan Lopez, nce Arnavutluk paasna giderek ulann Napoli Kral Ferrante'ye verdii hediyeler iin teekkr ettikten ve ondan "iyi tavsiyeler" ile bir muhafz aldktan sonra, stanbul'a doru yoluna devam etti. Napoli'nin Osmanl mparatorluu'na gnderdii muhtemelen ilk eli olan bu kiinin yolculuun u n sonu hakknda ne yazk ki henz bir bilgi edinebilmi deiliz. A m a gnderilmi olmas gerei bile, Ferrante'nin sultan ile temasa gemeye istekli olduunu gsteriyor. Mays sonunda Venedik'e gelen haberlere gre, skender Bey, Akahisar' savunurken Balaban' ldrmt. Trkler ar kayplar vermi, Akahisar kurtulmutu. H e m e n ardndan ise, "Trk"n Arnavutluk'a doru bir kez daha yrd haberi geldi. Bir nceki yl Elbasan kalesinin ina edilmesinden, Mehmed'in artk Dra' ele geirmek iin elinden geleni yapaca anlalmt. Bylece Adriyatik'e yerleebilecek ve talyan yarmadasnn karsnda gl bir sse sahip olacakt (Akahisar ile Brindisi aras 75 deniz milidir.) Ancak Haziran'n ilk haftasnda sultan, Venedikliler'in sandnn tersine, Arnavut topraklarna girmemiti. 8 Temmuz 1467'de Brindisi'ye gelen ok sayda mlteci -Adriyatik'in tesinden gelmi paavralar iindeki, be parasz erkek, kadn ve ocuklar-, Mehmed'in 3 Temmuz C u m a gn dev bir ordunun banda "Argenta" nehrine (Erzan, Ortaa kaynaklarnda "Arsenta" adyla geer; Dra'm on drt kilometre kuzeyinden denize dklr) ulatn bildirdi. Sultan bu ehre sekiz kilometre uzaklkta ordugh kurmutu. Ertesi gn (4 Temmuz'da) Dra'a ulamas bekleniyordu. Dra'ta yeterince erzak ve silah vard ama yine de halknn ou kamt. Brindisi'ye tam dokuz gemi dolusu umutsuz mlteci gitmiti. "Trk"n intikamndan korktuklarndan ve o n u n tamamen acmasz biri olduundan emin olduklarndan, mallarn mlklerini brakm, canlarnn derdine dmlerdi. Apulia'da bir salgnn yaylmasndan korkuluyordu ve bunun iin geerli nedenler vard. Dra neredeyse bombo kalmt. Civar kylerin sakinleri dalara kamt. Trk ordular geri ekilir gibi yaptlar ama kyllerle obanlar geri dnnce onlar ya acmaszca ldrdler ya da kle yapp gtrdler. Btn bronz anlar, Trkler'in eline geip top yapmnda kullanlmasn diye gtrlmt. Bat'ya gelen haberler giderek ktleiyordu. nsanlarn dalara akn ettii, dmann eline den herkesin katledildii syleniyordu. Yedi yandan byk olan h i kimse sa braklmyordu. Signoria dehete kaplmt. zellikle ky ehirlerinin,

T f v r -n

230

DRDNC BLM

en ok da Dra'm akibeti konusunda kayglyd. nk "Trk" oray ele geirirse, talya'ya geebilecekti. Ancak Mehmed, Temmuz sonunda Akahisar nndeydi anlalan. Orada iki hafta kald sylenir. skender Bey, 8 Temmuz'da Ikodra'dan Venedik Meclisi'ne mektup yazarak yardm istemiti. Kendisine verilen cevapta, Venedik rettori'sine, ona elinden geldiince yardm etme talimat verildii ve bin piyade ile 300 svarinin tehdit altndaki blgelere gnderildii syleniyordu. O sralarda stanbul'daki grevinden dnm olan Bernardo Lopez, Napoli'de verdii raporda Mehmed'in "Venedik Signoria'smdan nefret ettiini ve Arnavutluk'un o taraflarnda uygun bir liman bulabilirse, sava o n u n topraklarna tayacan" sylediini bildiriyordu (sultanla Arnavutluk'ta deil, bu lkeye gitmek zere yola kmasndan nce konumutu muhtemelen). A n cak Dra imdilik tehdit altnda deil gibi grnyordu. Sultan liman blgesine 12 bin svari gndermiti ama Signoria'ya gnderilen raporlardan anladmz kadaryla, Dra ile civarna yaplan saldrlar baarsz olmu, hl ehir surlar iinde kalan askerler Trk svarilerine kar srarla direnerek ehri almalarn engellemiti. Atllar daha sonra Akahisar'a doru ilerledi. Venedik'te, Napoli kralnn "Trk" ile mttefik olduu ve skender Bey'in onun araclyla Akahisar' Mehmed'e teslim edecei sylentisi dolayordu. Ancak grne gre Osmanllar Akahisar' almadan douya ekildi. skender Bey'in Mslman olmu bir yeeni (kzkardelerinden birinin olu), geri ekilen Osmanllar tarafndan karlarn kollamak zere geride brakld. Bu yeen Dra'n kuzeyindeki Rodoni Burnu'na yerleti. Bir gece denizden Venedik gemilerinin ve karadan skender Bey'in saldrsna urad. Kaptan gemisine bindirilip, amcas tarafndan kellesi uuruldu. Austos banda Venedik'e ulaan bir rapora gre, skender Bey o sralarda btn topraklarnn hkimiyetini geri almt. kodra'dki Venedik provveditore'sinin Signoria'ya yazdklarna baklrsa, sk sk lm haberi gelen Balaban aslnda ksa sre nce gerekten ldrlmt ve skender Bey hem onu hem de ok sayda Trk' ldrdn kantlamak iin Balaban'm yzn takyordu. Ancak halk arasnda Balaban'm Hekali kynde (Priska yaknlarnda) ld ve bugn hl Petrele civarnda bulunan bir trbeye gmld sylenir. Yaz ortasnda Arnavutluk'a dzenlenen ikinci Trk seferi (sultan bu sefere fazla katlmamt) baarszlkla sonuland. Bunun zerine btn lke halk rahat bir nefes ald. Kaanlar ve kovulanlar evlerine geri dnd. ok gezmi biri olan mehur Venedikli diplomat Giosafat Barbara (1413-1494) kodra'nm Arnavutluk provveditore'lime atand. ran'da yerine getirdii nemli grevlerden ileride sz edeceiz. Ayn sralarda, kodra rettore'si Leonardo Boldu stanbul'a Venedik sefiri olarak atand. Yukar Arnavutluk'taki Venedik liman San Sergio zerinden Drisht'e (Drivasto) gitmesi, sonra douya saparak i blgelere girmesi ve sultann kararghn bulmas bekleniyordu. Boldu'ya, Osmanl mparatorluu ile Venedik arasnda araclk yapmay teklif etmi bir feodal, Yukar Arnavutluk Lordu olan Aleksios Span'dan bir yol izni belgesi almas talimat verilmiti. Ancak bu plan hemen uygulanmad. Bunun nedeni ya Osmanl mparatorluu'nun hemen rza gstermemi olmas ya da Aleksios Span'n Osmanl mparatorluu ile ara-

OSMANLILAR ADRYATK'TE

231

smdaki ilikiyi abartm olmasdr. Leonardo Boldu ancak 1468 Ocak'nn sonunda yola k a b i l d i k Signoria, Trkler'le bar imzalamaya bu kez her zamankinden de fazla ihtiya duyuyordu, nk sava btn Dou Akdeniz ticaretini baltalamt ve her taraftan felaket sinyalleri geliyordu. Bosna'daki yerel Trk kumandanlar Dalmaya kysna kadar aknlar dzenlemeye balamt. 1467 Eyll'nn ortasnda Dalmaya'dan bir yardm l geldi: Trkler Zadar ile Sibenik'e (Sebenico) bir gnlk uzaklktayd. nsanlar ve davarlar alp gtrmlerdi. Btn halk kamt. Signoria'ya "Trkler'in talya'ya iki gnlk uzaklkta olduu ve Pula'dan da [Istria'da, talya snrndan yalnzca doksan kilometre tede] fazla uzakta olmadklar" acilen bildiriliyor, "sanki Hristiyanlar mahvolduklarnn farknda deiller. Trkler her yl biraz daha yaklayor" deniyordu. Gneyde de durum pek parlak deildi, zellikle de o sralar Dk Stjepan Vukcic tarafndan ynetilen Hersek'te. shak Bey'in olu sa Bey, dk ailesinde sregelen ekimeyi frsat bilerek, 1465'te "Herzog'un lkesinden" serbeste gemi, Ragusa snrna yaklamt. Dubrovnik kylleri ky kalelerine ve adalara karld. Ancak ok sayda mltecinin ehre girmesine izin verilmedi. Sonra dkn ikinci olu Vlatko'nun yardm istedii Macarlar harekete geti. Aa Neretva'y (Narenta) igal ettiler. Gzel Pocitelj'i (Potel) ele geirip Aziz Markos bayraklarn indirdiler. Orada yirmi yldan fazla kalacaklard. Venedik de 1465 Kasm'mda Makarska civarndaki Krajina blgesi ile Neretva nehir azn igal ettiinden, yal dk Stjepan Macarlar'a da, Venedikliler'e de pek gvenmiyordu. 1466 baharnda Signoria'ya sultann neredeyse btn topraklarn igal ettiinden ve Trkler'i lkeye en byk olu Vladislav'n soktuundan yaknd. Ksa sre sonra, 22 Mays 1466'da lerek aclarndan kurtuldu. ki byk olu babalarnn topraklar iin kendi aralarnda ekimeyi, Osmanllar'm izin verdii lde srdrd. En gen olu Stjepan ise tamamen Osmanllar'm tarafna geecekti. Kendisi de muhtemelen gayri meru olan Bavyera prensesi, Landshutlu Barbara'nm olu olan, 1459 Haziran'mda domu bu ocuun ileride parlak bir kariyeri olacakt. Hersekolu Ahmed Paa adn alarak, Sultan II. Bayezid'in damad oldu ve hem onun iin hem de yerine geen I. Selim iin en az drt kez sadrazamlk yapt. Trkler artk Bosna ile Hersek'e iyice yerlemeye balamt. Bosna'ya atan a n Trk valisi Saraybosna'da kalyordu. Hersek sancakbeyinin karargh ise Drina'daki Foa'dayd. Osmanllar Bosna'daki slerinden Kuzey Dalmaya ile Hrvatistan'a serbeste aknlar yapp duruyordu. O zamana kadar haracn aksatmadan deyen Dubrovnik'e imdilik dokunulmamt. A m a snrlarnda 1464'da yaplan Osmanh tahkimatlarnda artk srekli atmalar oluyordu. 1467'de sultan bir mesaj gndererek yllk harac

25 Ay. 58-59. 26 15. yzyln sonlan ile 16. yzyln balarndaki bu sadrazam hakknda bilgi iin bkz. "Hersek-zade Ahmed Paha" (H. Sabanovic), EI 2 III, 340-342. Karlatrmal bir okuma iin bkz. Erdmute Heller, Venedische Quellen zur Lebensgeschichte des Ahmed Pasa Hersekoghlu (Mnih, 1961).

'"ii" T"

232

DRDNC BLM

1500'den be bin duka altnna kardn bildirdi. 2 ? Dubrovnik'in Bat'daki Trk kartlna katlmamaya zen gstermi olmasna karn, Mehmed harac giderek arttryordu. Hkmdarlnn son yllarnda harac, "bu yl iin" on bin duka altnna karmt. Buna ayrca gmrk harcamalar iin 2500 duka eklenmiti. ehir artk bu harac veremez hale gelmiti. Cumhuriyet, istenen haracn en azndan bir ksmn verebilmek iin ithalat ve ihracat vergileri ile i vergileri arttrmak ve memur maalarn azaltmak zorunda kalmt. Osmanllar dehet verecek kadar ksa bir sre iinde talya'ya komu oluvermiti. Dalmaya'da, talya ile aralarnda yalnzca dar Adriyatik vard (110165 km). Trkler Avlona (Avlonya) limannn yan sra (1435'ten beri ellerindeydi) o zamanlar hl gemilerle geilebilen Shkumbi Nehri'ndeki yeni Elbasan kalesini de kullanabiliyordu. Bylece Adriyatik'in efendileri olmulard. Buray istedikleri zaman Venedik gemilerine kapayabilirlerdi. Neredeyse yz yl sonra Pleiade airi Joachim du Bellay, Do'un denizle yapt evliliin kutland nl Venedik festivali Sensa stne yazd bir iirde, bu konudan yle sz eder: Ces vieux cocus von t espouser la mer Dont ib sont les maris et le Turc l'adultere. (Bu yal keratalar denizle evlenecek. Onlar denizin kocas, Trk ise .) Bu dizeler buram buram Gal fesatl kokmaktadr elbette ama yine de Osmanllar'm giderek artan deniz gcn gereki bir biimde yanstr. Mehmed 1467 yaznn ortalarnda Arnavutluk'tan ekildi. Yanma muhtemelen, kendisine bu seferde elik ettii sylenen sadrazamn da ald. Ancak Makedonya ile Trakya'da tekrar veba salgn bagstermiti. Bu salgn Mehmed'in Edirne'ye ya da stanbul'a dnn geciktirdi. Bu kez btn k Balkan Dalar'nda geirmi olsa gerek, nk "Trk"n salgn sona erdii iin stanbul'a gittii haberi Venedik'e ancak 1468 Mart'na doru geldi. 28 Mart 1468'de, sultann bakentteki saraynda olduu Venedik'e gvenilir bir kaynaktan bildirildi. Mahmud Paa o yl daha da sessiz kalmt. Slavonic'te bulunmu bir mektup olmasa, 1467'de yaptklar konusunda elimizde hibir gvenilir bilgi olmayacakt. 15 Nisan 1467'de, ona ait Hasky'n bulunduu Sazl Dere'de (Edirne civarnda) yazlm olan bu mektup, marurca belirtildii gibi, "btn Batl lordlartn efendisi Paa ve Sadrazam'dan, Dubrovnik Cumhuriyeti rettore'si ve senatosuna" gnderilmiti. Mahmud Paa bu tuhaf mektupta Dubrovnik Meclisi'nin kendisine gnderdii tbbi el yazmas iin teekkr etmi ve nl tbbi eser daha (zellikle de bn Sina'nn [Avicenna] el-Kanun fi't-tbb'mm stne yazlm iki Latince tefsiri) istemiti. Ayrca birtakm bakr, gm ve altn nesneler de istemi, ancak bunlarn ne olduu henz tesbit edilememitir. Btn bunlar "imparator" iin istemiti: Tp kitaplari Gaetal Iacopo'ya, metal nesneler ise byle

27 Biegman, The Turco-Ragusan Relationship, 49'da hara artnn ertesi yl, yani 1468'de gerekletiini yazar.

OSMANLILAR ADRYATK'TE

233

eyleri ok seven sultana verilecekti. El yazmalarn bulmak bir yldan fazla srm olsa gerek, nk Dubrovnik'e ilk talep mektubu 1466 ilkbaharnda gnderilmiti. Iacopo bunlar hasta efendisinin tedavisinde faydalanmak iin istemiti phesiz. Ayrca Mahmud Paa da bunlar bulmakla sultanla arasn dzeltmeyi ummu olsa gerek.2 Arnavutluk'a yaplan ikinci sefer Osmanllar'n umduu gibi gememiti. Talih bir kez daha Mehmed'in yardmna komasa, o dalk lke ve zgrle tutkun sakinleri bana ksa zamanda byk belalar aacakt phesiz. Stmaya yakalanan skender Bey, ksa bir hastalk dneminden sonra 17 Ocak 1468'de, Yukar Arnavutluk'taki Le'te bulunan kalede ld. lm deinde, yetim kalan vatann "en sadk ve gl mttefiki" Venedik Cumhuriyeti'ne, kk olu John'u ise Signoria'ya emanet etti. Yasn tutan yurttalar onu Le'te, uzun zaman nce yklm olan St. Nicholas Kilisesi'ne gmdler. Ancak kalntlar sonsuza kadar huzur iinde yatmayacakt. Mehmed 1478'de, kodra kuatmas srasnda ehri ele geirdiinde, trbeyi atrp bir zamanlar ok korktuu adamn kalntlarn halka sergiledi. Marino Barlezi birden fazla Mslman'n kemikleri alp altn ya da gmle kaplattn ve bunlar tslm niyetine yanlarna aldn, bylece o yiit, sebatl ve neredeyse yenilmez kahramann kalntlaryla temasa gemekle onun cesaretine sahip olmay umduklarn bir grg tan sfatyla iddia ederken, belki bu kez doruyu sylemektedir. II. Mehmed'in skender Bey'in lm haberini alnca, "Sonunda Avrupa da Asya da benim oldu! Hristiyan dnyas yas tutsun! nk klcn ve kalkann kaybetti" diye haykrd uydurmadr phesiz. A m a George Castriota'nn [skender Bey] lm haberine ok sevinmiti mutlaka. skender Bey'in lmnden sonra, Arnavutluk'un savunmasn Venedik Cumhuriyeti stlenmek zorunda kald. lkede ksa sre sonra tam bir kaos patlak verdi. nce Yukar Arnavutluk feodal lordlar -Musachiler, Spanlar, Dukaginler, Skuralar, Zaccarialar- kayplarn toprak ele geirerek telafi etmeye altlar. Sonra Osmanllar Arnavutluk'un her tarafndan girerek, kodra, Le ve hatta Dra kaplarna kadar ilerlediler ve binlerce insan zorla alp gtrdler." Arnavutluk'ta Trkler'den baka bir ey grmyoruz" deniliyor o dnemde yazlan bir raporda. Kabile efleri birbirleriyle ekiiyordu. Bazlar Trkler'in tarafna geti ve Osmanl devletinde yksek mevkilere geldi (rnein Skuralar ve Dukaginler). Yalnzca Akahisar dayand, nk Venedik, skender Bey'in bu balca kalesini himayesi altna alm ve garnizonunu epey glendirmiti. Crnojeviciler'in kfirlere kar yiite savunduu Karada da hl tek bana direnebiliyordu. A m a Epir'de despot III. Leonardo Tocco'nun (1448-1479) durumu giderek ktleiyordu. "Kk Yunanistan" (Akarnania) (Trkesi Karleli; "Carlo'nun [Tocco] lkesi") dkl (despotluu), Osmanllar'm 24 Mart 1449'da Arta'y imparatorluklarna katmalarndan bu yana, yalnzca Angelokastron, Vonitsa ve Epir anakarasndaki Varnatsa ile Santa Mavra, Cephalonia (Kefallinia, Kefalonya) ve Zakinthos (Zante) adalarndan ibaret kalmt. Leonardo Tocco

28 Bu belge iin bkz. Ciro Truhelka, "Tursko-slovjenski spomenici," GZMBH 23 (1911), 26-27 (belge 23); zet evirisi iin bkz. 1ED I (1955), 51-52.

234

DRDNC BLM

sonunda yalnzca Venedikliler'den yardm umabilir hale geldi. Zaman zaman onlarn szcs olarak Avlonya'daki Trk paalaryla grmeye alt. Sonunda bu kukla despotluk da Trkler'e yem oldu (1479). Sultan yeni bir darbe indirmeden nce, muhtemelen Mart'n ilk gnlerinde, tam yetkili Venedik elisi Leonardo Boldu ile grt. Boldu sultana, drt para altn ilemeli ipek de dahil olmak zere eitli pahal hediyeler getirmiti. Eli olduka iyi arland. En azndan Venedik'e byle yazd. Signoria ise biraz aceleci davranarak, bundan sultann ciddi bar grmelerine balamaya istekli olduu sonucunu kard. A m a bu grmeler asla yaplmad. Kurnaz Milanolu diplomat Gherardo de Colli, 26 Mart 1468'de Dk Galeazzo Sforza'ya yazd mektupta, bu konudaki geree epey yaklamt muhtemelen:."Umarm Trk'n ona yol izni vermesinin ve davet etmesinin nedeni, o altn ilemeli kumalara sahip olmak ve kendini pohpohlanm hissetmek deildir. Ne de olsa gemite de ayn eyi yapmt!" Mektubun devamnda, Leonardo Boldu'nun kodra'dan yola kmasndan beri iki ay getii, amac dnyay ele geirmek (monorchia del mondo) olan Mehmed'in muhtemelen bar grmeleri yapmaya yanamayaca syleniyor. Gherardo de Colli ertesi gn Do Cristoforo Moro ile konutu. Moro ona kendisine farkl kaynaktan, Dubrovnik ve Novaberde'den (geriye kalan son sakinleri 1467'de stanbul'a gtrlmt) gelen raporlara gre, Osmanl mparatorluu ile bar anlamas yapldn syledi. Normalde bu raporlara inanmazd ama Buda'dan da mektuplar almt. Bu mektuplara gre, Matthias Corvinus bar grmeleri yapmak zere 400 atlyla birlikte Oradea'ya (Grosswardein, Nagyvarad, Vrad) gelen bir Trk elisiyle Venedik hakknda konumutu. Trk elisi bu konuyu tartmaya yetkili olmadn ama Leonardo Boldu'nun birka gn iinde Osmanl mparatorluu ile bar anlamas imzalayacana inandn sylemiti.Vrad'daki konumalara tank olan biri, Venedik'e geldikten sonra hazrlad raporda unlar sylyordu: Trkler'le Macarlar arasnda nemli fikir ayrlklar yoktu, Mehmed kendine ait olarak grd Yaya'y almakta srar ediyor, Macar ise oray fethettii iin kendi hakk olduunu sylyordu. Sultan oraya karlk Tuna'daki nemli merkez Semendire'yi vermeye hazrd ama bu pek inandrc gelmiyordu, nk o ehir bin eve, salam tahkimatlara sahipti ve ayrca "Belgrad'n brnde bir dikendi". "Trk"n Yaya'y istemesinin asl nedeni, orann Macaristan'a deil Bosna'ya ait olmas ve en nemlisi de oray elinde tutarsa Istria'ya rahata ulaabilecek olmasyd muhtemelen. "eytani planlarn" uygulamay srdrmek isteyen "Trk", Signoria ile Macaristan arasna bir kama sokmaya alyordu. Novaberde'den gelen haberleri Venedikliler deil, ehrin Trk subas yayyordu. Ayrca, yine bu grg tannn yazdna gre, Signoria'nn elisi, Venedik'in bir ordu toplamasn ya da Arnavutluk'un savunmalarn glendirmesini engellemek iin stanbul'da oyalanyordu. Btn bunlarn tamamen doru olduu ortaya kt. "Trk" "her zamanki dikkafallnda ve kstahlnda" srar etmi, Leonardo Boldu birka gn sonra stanbul'dan kodra'ya eli bo dnmt. Signoria, Buda sarayndaki sefiri Francesco Diedo'ya bunu bildirerek (2 Mays 1468), ondan Macar kralna Trkler'le yapaca herhangi bir mtarekeye Venedik'i de dahil etmesi iin bask yapmasn istedi. Mesajn devamnda Trk'n btn Hristiyan dnyasnda barn h-

OSMANLILAR ADRYATK'TE

235

kim olduunu ve Papa II. Paulus'un Aziz Markos yortusunda syledii gibi (25 Nisan 1468), bir italyan sava kmas olaslnn kesinlikle ortadan kalktn renince, bunu kabul etmeye daha da istekli olaca yazyordu. Birka gn sonra (12 Mays), Francesco baka talimatlar ald: Anlamaya daha nceki ou anlamada yer alan bir maddenin, yani Osmanl donanmasnn ne olursa olsun anakkale Boaz'ndan dar kmamas artnn eklenmesinde srar etmeliydi. Bu art iermeyen hibir anlamay Venedik adna kabul etmemeliydi. Vrad'daki elinin Osmanl mparatorluu'na byle bir koulu kabul ettirmesi kolay olmayacakt ama neyse ki bunun iin urama skntsndan kurtuldu. Sultan Venedik'le bar anlamas yapmad gibi, Macaristan'la da mtareke anlamas imzalamad. Aslnda bunu yapmas iin pek neden de yoktu, nk Matthias Corvinus 31 Mart 1468'de, Papalk'm srar zerine Bohemya'ya sava ilan etmiti. Sultann ula avu hl Macar topraklarndayken, kendisi Mahmud Paa'yla birlikte, bu kez Anadolu'da yeni ber sefere kmt bile. Avrupa'daki, Trk imparatorluunun kuzey ve bat snrlarndaki durum, Karaman'a bir sefer dzenlemeye uygundu. Geri Papa II. Paulus kfire kar savalmas iin elinden geleni yapyordu ama bu konu onun iin kendisinden nceki papada olduu gibi bir saplant boyutunda deildi. O, daha nceki papann tersine, kendisini Hal seferine adamamt. "Trk vergisinden" toplanan gelirin neredeyse tamam Macaristan'a gidiyordu. Macaristan ayrca ap vergisinin byk blmn de alyordu. Yalnzca 1465'te, Matthias Corvinus'a 80 bin ve 57.500 altn florin v e r i l m i t i . 2 ^ H. Paulus'un Mehmed'in yar-kardei olduu ileri srlen Calixtus Ottomanus'u Buda sarayna gndermekteki (Haziran 1465) amac, bu tuhaf prensin Osmanl mparatorluu'nda huzursuzluk karmasn salamak idiyse bu, Trklerle savamakta Macarlar'dan ne kadar az umutlu olduunun kantdr. Gerekten de ksa sre sonra Matthias Corvinus paral askerlerinin ar pahalya geldiini bahane ederek, Trkler'e saldrmad. talya'daki durum da daha iyi deildi. Venedik, Osmanl mparatorluu ile bar imzalamak iin elinden geleni yapyordu. Milano ile Napoli (Napoli, Osmanllarla eliler araclyla grmeler yapmaya balamt bile, arada srada da olsa) ne olursa olsun Osmanl mparatorluu'yla ilikilerini tehlikeye atmak istemiyordu. Floransa ile Cenova, rakipleri Venedik'in yitirdii Dou Akdeniz ticaretini sahiplenmek niyetindeydi. Papa II. Paulus, Venedik'e, sultanla bar anlamas yapmay ertelemesi iin byk meblalar teklif etti. Hayatn Trkler'e kar sava kkrtcl yapmakla geirmi olan Venedik'teki papalk elisi Kardinal Juan de Carvajal, Signoria'y bar imzalamaktan vazgeirmeye alt. 1466'da Almanya'da, Nuremberg'de byk lde papann arzusuyla, Trk sava meselesini tartmak iin yaplan bir toplantda, Janos Hunyadi'nin Belgrad kuatmas zamanndan arkada olan Ulrich von Grafeneck, Macaristan' kurtaracak yeni kumandan olmay teklif etti. Be yllk i barn srecei Kutsal Roma mparatorluu'nda, her yz adamdan birinin Hal seferi iin yllna askere alnmas kararlatrld. Kral Matthias 1466 gznde Tuna'ya yirmi drt gemilik bir filo gnderilmesini istemiti. Bu'gemiler Regensburg'da yaplacakt -ancak Trklerle savata asla kullanlmadlar-.

29 Bkz. Pastor, History of the Popes IV, 83.

234

DRDNC BLM

sonunda yalnzca Venedikliler'den yardm umabilir hale geldi. Zaman zaman onlarn szcs olarak Avlonya'daki Trk paalaryla grmeye alt. Sonunda bu kukla despotluk da Trkler'e yem oldu (1479). Sultan yeni bir darbe indirmeden nce, muhtemelen Mart'm ilk gnlerinde, tam yetkili Venedik elisi Leonardo Boldu ile grt. Boldu sultana, drt para altn ilemeli ipek de dahil olmak zere eitli pahal hediyeler getirmiti. Eli olduka iyi arland. En azndan Venedik'e byle yazd. Signoria ise biraz aceleci davranarak, bundan sultann ciddi bar grmelerine balamaya istekli olduu sonucunu kard. Ama bu grmeler asla yaplmad. Kurnaz Milanolu diplomat Gherardo de Colli, 26 Mart 1468'de Dk Galeazzo Sforza'ya yazd mektupta, bu konudaki geree epey yaklamt muhtemelen: "Umarm Trk'n ona yol izni vermesinin ve davet etmesinin nedeni, o altn ilemeli kumalara sahip olmak ve kendini pohpohlanm hissetmek deildir. Ne de olsa gemite de ayn eyi yapmt!" Mektubun devamnda, Leonardo Boldu'nun kodra'dan yola kmasndan beri iki ay getii, amac dnyay ele geirmek (monorchia del mondo) olan Mehmed'in muhtemelen bar grmeleri yapmaya yanamayaca syleniyor. Gherardo de Colli ertesi gn Do Cristoforo Moro ile konutu. Moro ona kendisine farkl kaynaktan, Dubrovnik ve Novaberde'den (geriye kalan son sakinleri 1467'de stanbul'a gtrlmt) gelen raporlara gre, Osmanl mparatorluu ile bar anlamas yapldn syledi. Normalde bu raporlara inanmazd ama Buda'dan da mektuplar almt. Bu mektuplara gre, Matthias Corvinus bar grmeleri yapmak zere 400 atlyla birlikte Oradea'ya (Grosswardein, Nagyvarad, Vrad) gelen bir Trk elisiyle Venedik hakknda konumutu. Trk elisi bu konuyu tartmaya yetkili olmadn ama Leonardo Boldu'nun birka gn iinde Osmanl mparatorluu ile bar anlamas imzalayacana inandn sylemiti.Vrad'daki konumalara tank olan biri, Venedik'e geldikten sonra hazrlad raporda unlar sylyordu: Trkler'le Macarlar arasnda nemli fikir ayrlklar yoktu, Mehmed kendine ait olarak grd Yaya'y almakta srar ediyor, Macar ise oray fethettii iin kendi hakk olduunu sylyordu. Sultan oraya karlk Tuna'daki nemli merkez Semendire'yi vermeye hazrd ama bu pek inandrc gelmiyordu, nk o ehir bin eve, salam ^tahkimatlara sahipti ve ayrca "Belgrad'n brnde bir dikendi". "Trk"n Yaya'y istemesinin asl nedeni, orann Macaristan'a deil Bosna'ya ait olmas ve en nemlisi de oray elinde tutarsa Istria'ya rahata ulaabilecek olmasyd muhtemelen. "eytani planlarn" uygulamay srdrmek isteyen "Trk", Signoria ile Macaristan arasna bir kama sokmaya alyordu. Novaberde'den gelen haberleri Venedikliler deil, ehrin Trk subas yayyordu. Ayrca, yine bu grg tannn yazdna gre, Signoria'nn elisi, Venedik'in bir ordu toplamasn ya da Arnavutluk'un savunmalarn glendirmesini engellemek iin stanbul'da oyalanyordu. Btn bunlarn tamamen doru olduu ortaya kt. "Trk" "her zamanki dikkafallnda ve kstahlnda" srar etmi, Leonardo Boldu birka gn sonra stanbul'dan kodra'ya eli bo dnmt. Signoria, Buda sarayndaki sefiri Francesco Diedo'ya bunu bildirerek (2 Mays 1468), ondan Macar kralna Trkler'le yapaca herhangi bir mtarekeye Venedik'i de dahil etmesi iin bask yapmasn istedi. Mesajn devamnda Trk'n btn Hristiyan dnyasnda barn h-

OSMANLILAR ADRYATK'TE

235

kim olduunu ve Papa II. Paulus'un Aziz Markos yortusunda syledii gibi (25 Nisan 1468), bir italyan sava kmas olaslnn kesinlikle ortadan kalktn renince, bunu kabul etmeye daha da istekli olaca yazyordu. Birka gn sonra (12 Mays), Francesco baka talimatlar ald: Anlamaya daha nceki ou anlamada yer alan bir maddenin, yani Osmanl donanmasnn ne olursa olsun anakkale Boaz'ndan dar kmamas artnn eklenmesinde srar etmeliydi. Bu art iermeyen hibir anlamay Venedik adna kabul etmemeliydi. Vrad'daki elinin Osmanl mparatorluu'na byle bir koulu kabul ettirmesi kolay olmayacakt ama neyse ki bunun iin urama skntsndan kurtuldu. Sultan Venedik'le bar anlamas yapmad gibi, Macaristan'la da mtareke anlamas imzalamad. Aslnda bunu yapmas iin pek neden de yoktu, nk Matthias Corvinus 31 Mart 1468'de, Papalk'm srar zerine Bohemya'ya sava ilan etmiti. Sultann ula avu hl Macar topraklarndayken, kendisi Mahmud Paa'yla birlikte, bu kez Anadolu'da yeni ber sefere kmt bile. Avrupa'daki, Trk imparatorluunun kuzey ve bat snrlarndaki durum, Karaman'a bir sefer dzenlemeye uygundu. Geri Papa II. Paulus kfire kar savalmas iin elinden geleni yapyordu ama bu konu onun iin kendisinden nceki papada olduu gibi bir saplant boyutunda deildi. O, daha nceki papann tersine, kendisini Hal seferine adamamt. "Trk vergisinden" toplanan gelirin neredeyse tamam Macaristan'a gidiyordu. Macaristan ayrca ap vergisinin byk blmn de alyordu. Yalnzca 1465'te, Matthias Corvinus'a 80 bin ve 57.500 altn florin v e r i l m i t i . 2 ^ II. Paulus'un Mehmed'in yar-kardei olduu ileri srlen Caiixtus Ottomanus'u Buda sarayna gndermekteki (Haziran 1465) amac, bu tuhaf prensin Osmanl mparatorluu'nda huzursuzluk karmasn salamak idiyse bu, Trkler'le savamakta Macarlar'dan ne kadar az umutlu olduunun kantdr. Gerekten de ksa sre sonra Matthias Corvinus paral askerlerinin ar pahalya geldiini bahane ederek, Trkler'e saldrmad. talya'daki durum da daha iyi deildi. Venedik, Osmanl mparatorluu ile bar imzalamak iin elinden geleni yapyordu. Milano ile Napoli (Napoli, Osmanllar'la eliler araclyla grmeler yapmaya balamt bile, arada srada da olsa) ne olursa olsun Osmanl mparatorluu'yla ilikilerini tehlikeye atmak istemiyordu. Floransa ile Cenova, rakipleri Venedik'in yitirdii Dou Akdeniz ticaretini sahiplenmek niyetindeydi. Papa II. Paulus, Venedik'e, sultanla bar anlamas yapmay ertelemesi iin byk meblalar teklif etti. Hayatn Trkler'e kar sava kkrtcl yapmakla geirmi olan Venedik'teki papalk elisi Kardinal Juan de Carvajal, Signoria'y bar imzalamaktan vazgeirmeye alt. 1466'da Almanya'da, Nuremberg'de byk lde papann arzusuyla, Trk sava meselesini tartmak iin yaplan bir toplantda, Janos Hunyadi'nin Belgrad kuatmas zamanndan arkada olan Ulrich von Grafeneck, Macaristan' kurtaracak yeni kumandan olmay teklif etti. Be yllk i barn srecei Kutsal Roma mparatorluu'nda, her yz adamdan birinin Hal seferi iin yllna askere alnmas kararlatrld. Kral Matthias 1466 gznde Tuna'ya yirmi drt gemilik bir filo gnderilmesini istemiti. Bu' gemiler Regensburg'da yaplacakt -ancak Trkler'le savata asla kullanlmadlar-.

29 Bkz. Pastor,

History of the Popes

IV, 83.

236

DRDNC BLM

Kral Matthias'm elileri krallarnn be bin sava vermeye, Kutsal Sava'm erefine altn ve gm paralar bastrmaya ve Tuna stndeki ve civanndak baz kaleleri savan bitimine kadar bu yeni kumandana vermeye hazr olduunu bildirdi. Bu byk giriimin baarl olmas iin her kilisede haftada gn dua okunacakt. Saldrlara 1468 ilkbaharnda balanacakt. mparatorluun gmrk gelirleri sava masraflarna ayrlacakt. mparatorluktaki Alman prensler, rnein Bavyeral Otto ve Wrttembergli Eberhard, Brandenburglu Albrecht ile Friedrich, sefere katlmay (bazlan bizzat katlmay) teklif etti. Papann temsilcisi olarak konuan Girit bapiskoposu Fantino de Valle, Papalk'm Macaristan'a imdiden 140 bin duka altn vermi olduunu syledi. II. Paulus'un din ayrlks bir Jan Huss taraftar olmakla sulayp iki kez aforoz ettii Bohemya Kral George Podiebrad (1420-1471) bile, talyan gzdesi hayal gc kuvvetli ve yapmackl A n tonio Marini'nin bir Hal seferi plan yapp onaylamas iin papaya sunmasn salad. mparatorun ertesi yln 15 Haziran'nda dzenledii ikinci bir toplantda, eitli katlmc devletlerin verecei askeri glerin boyutlan ele almd. iyice gszlemi olan III. Friedrich, 20 Mays 1467'de btn dahili ekimelere ara verilmesini ve Regensburg'da yeni bir toplant yaplmasn istedi. Baz Macar eliler bir toplantnn bir baka toplanty dourduunu (semper dieta dietam parat) sylemekte haklydlar. Papa II. Paulus 1468'de Aziz Markos yortusunda talya'da bar ilan etti. 1468 ilkbaharnda Nuremberg'de yaplan baarsz bir toplantdan sonra, ayn yln 1 Ekim'inde yaplacak yeni bir toplantdan sz edilmeye baland. Bu arada Jan Huss'u kral George Podiebrad, Roma ile arasndaki sorunu (Bohemya kilisesinin dini olmayan glerle ibirlii yapmas sorununu) halletmeye alm ama baarl olamamt elbette. Sonunda, papann ve Bohemya Katoliklerinin mttefiki olan Kral Matthius Corvinus, 31 Mart 1468'de George' sava at, Bohemya'y igal etti, Moravya, Silezya ve Lusatya'nm byk blmn fethetti ve kendisini Bohemya kral olarak setirip ilan ettirdi (3 Mays 1469). Snrlarnn ok tesinde olup bitenleri bile mkemmel gizli servisi sayesinde renebilen Mehmed, Macar kralndan korkmas iin hibir neden olmadn biliyordu. Mehmed'in en iyi mttefikleri her zamanki gibi Hristiyan dnyasndaki zayflk, aresizlik, dalmlk ve karlkl kskanlklard. talyan devletleri onun tarafndayd. Macar kral Bohemya'da, onu bir sre megul edecek bir savan iindeydi. Arnavutluk'ta ise skender Bey lmt. Dahas, 1468 ylnda -bu yln sonuna doru mparator III. Friedrich papadan kutsal klc alarak onu, Kilise'yi yiite savunacan gstermek iin, alr almaz kez sallad- sa Bey'in yamaclar tekrar Bosna'ya ve ayrca Venedik'in elindeki Zadar, Split ve Skradin'e (Skardona) saldrarak ok sayda Dalmayal'y esir alm, en sonunda da Sibenik kaplarna dayanmt. Yine ayn zamanda Trk yamaclar Andros'a (Andra) saldrp adann lordu Giovanni Sommaripa'y ldrd. Bylece arkasn salama alan sultan, en ge 1468 Nisan'nm ilk gnlerinde Boazii'ni geti. 13 Nisan'da zmit Krfezi yaknndaki Gebze'de ordugh kurup, Anadolu seferi iin ordusunu toplad. Burada Ragusa elileri Stjepko Lukarevic ile Vlahusa Gundulic'e 1468 ylnn harac olan be bin dukann makbuzunu verdi. 6 Mays'ta Afyonkarahisar'da Ragusa Meclisi'ne Slavca bir mektup yazarak, bir Ragusa vatandann borcu olan bin altnn denmesini istedi. Sultan daha sonra ordusunun nc koluyla birlikte buradan ayrlarak Akehir ve Kon-

ANADOLU SEFERLER

237

ya'ya (Seluklular'n eski bakenti, imdi ise Karaman beylerinin bakentiydi) 3 gtt. JU0 Karaman hkmdar brahim Bey (Ortaa slam dnyasnn en ilgi ekici karakterlerinden biri olmasna karn, ne yazk ki epey ihmal edilmitir), frtnal bir hayat srdkten sonra 1464 Austos'unda lmt. II. Murad'm bir kzkardeiyle yapt evlilikten alt olu olmutu: Pir Ahmed, Kasm, Karaman, Nuri Sufi, Alaeddin ve Sleyman. O daha hayattayken bile oullar babalaryla ve kendi aralarnda ekimeye balamt, nk bir kle kadndan olma olu shak' dierlerinden stn tutmutu. lmnden ksa sre nce Akdeniz'deki Silifke (Seleucia Trachea) ehrini, hazinesiyle birlikte shak'a verince, brahim Bey'in meru oullar buna ok fkelenip brahim Bey'i Konya'ya hapsetmi, fikrini deitirtmeye almlard. Ksa bir kuatmadan sonra, brahim Bey kap Takyeli (Takkeli) dandaki Kevele Kalesi'ne snmt. Orada ksa sre sonra lm ama lm kardeler arasndaki kavgay daha da iddetlendirmiti. 31 Oullarn en by olan Pir Ahmed, Konya ile beyliin en iyi ksm olan kuzey blgesini ele geirdikten sonra, yar-kardei shak' dalk Kilikya'ya srd. z kardelerinden ikisi, haklar onunkilerle eit olan Sleyman ye Nuri Sufi, kuzenleri Sultan Mehmed'den yardm istedi. Mehmed onlara sancakbeylii verdi. Kasm nce Suriye'ye, ardndan da Memlk sultannn Kahire'deki sarayna kat. Geride tehlikeli bir rakip olarak yalnzca shak kalmt. Gl Akkoyunlu beyinden yardm isteyen shak, Uzun Hasan'a asker karlnda byk bir mebla vaat etti. shak, Erzincan'dan yola karak Sivas stnden Karaman'a giden hamisiyle buluup, onu ve ordusunu lkeye soktu. Uzun Hasan ksa sre sonra douya geri dnerken, ardnda eski Kastamonu Beyi sfendiyarolu Kzl Ahmed'i brakt. Eskiden Mehmed'i Sinop'ta kendi z kardeini devirmeye ikna etmi olan bu kii, Yeniehir sancak beyliiyle dllendirildikten sonra (imdi oras smail Bey'in elindeydi), en sonunda kap Akkoyunlu hkmdarna snmt. shak, Osmanllar'm bu yeminli dmannn desteini alarak glendikten sonra, sultann kendi hkmdarln tanmasn istedi. Bu yzden Anadolu'daki en kltrl insanlardan biri olan, Molla Sar Yakub'un olu A h m e d elebi'yi Osmanllar'a gnderdi. O n u n araclyla Mehmed'e Akehir ve Beyehir'i vermeyi teklif edip, karlnda bunlarn gelirinin o srada sultann saraynda yaamakta olan iki vey kardeinde verilmesini istedi. Mehmed'in verdii tek cevap, aramba Suyu'na kadarki btn blgeyi hemen Osmanl topraklarna katmak

30 1468 ilkbaharnda yazlan belgeler iin bkz. Kraelitz, "Osmanische Urkunden," 48-50 (3. belge) ve Truhelka, 27-28 (24. ve 25. belgeler); karlatrmal bir okuma iin bkz. IED I (1955), 52. 31 Bu da kalesi hakknda bilgi iin bkz. Babinger "Kavalla (Anatolien)," Der islam 29 (1950), 301-302; yeni basm A&A II, 90-91. Karlatrmal bir okuma iin bkz. I. H. Uzunarl, Anadolu Bellikleri, 30. dipnot 2. Bu sonuncu almada Karaman ailesi stne Osmanl kaynaklarna dayal daha fazla bilgi yer almaktadr (zellikle 28-38'de.) brahim ve ondan sonraki hkmdarlar hakknda, Doulu kaynaklara dayal daha ayrntl bilgi iin bkz. M. C. ehabeddin Tekinda, "Son Osmanl-Karaman mnasebetleri hakknda aratrmalar," Tarih Dergisi 13 (1962-63), 43-76.

wwvi- r ir * , , v

238

DRDNC BLM

oldu. Ahmed elebi araclyla shak'a, byle armaanlar teklif etmenin kambur bir kleyi azat etmekle ayn ey olduunu syledi. ki vey kardeiyle arasn dzeltmek istiyorsa, iki devlet arasndaki Sultn I. Bayezid dneminde belirlenmi olan snrlar kabul etmeliydi. shak bu talebi marurca reddedince, Mehmed eski Kapudan- Derya, imdi ise Antalya sancakbeyi olan Hamza Paa'ya Karaman' igal etmesini emretti. Ermenek'te (eskiden Germanicopolis) ya da baka kaynaklara gre Mut'un kuzeyindeki Da Pazar'nda yaplan bir savata, shak yenildi. Karsn ve ocuunu Silifke'de savunmasz halde brakarak kat. Hamza Paa ile snr askerlerine elik etmi olan Pir Ahmed bu ehri yenilen shak'm gen oluna verdi. Pir Ahmed lkenin geri kalann ise kendisine ayrd (baz istisnalar dnda: Akehir ile Beyehir'i sultana sundu, lgn ile "Saichlan" [Saklan?] kalelerinin anahtarlarn ise kuzeni Mehmed'e gnderdi). Kayseri'deki bir kitabeden de (H. 870=1466) anlalabilecei gibi Pir Ahmed kendini Osmanllar'm kulu olarak gryordu. Ama ksa sre sonra o da Karamanlar'n zellii olan bamszlk ruhunun belirtilerini gstermeye balad. Bylece sultann bu tehlike kaynan ksa zamanda yok etmesi gerektii ortaya kt. 32 Btn bunlar 1464 ile 1465 yllarnda, Mehmed'in belki de askeri seferlere kamayacak kadar hasta olduu iin bir yldan fazla bir sre stanbul'daki saraynda kald bir zamanda gereklemiti. Daha sonraki iki yl boyunca Mehmed ve Mahmud Paa Arnavutluk seferleriyle fazlasyla megul olduklarndan, Karaman'la ilgilenemezlerdi. Sultan her zamanki gibi bir bahane bulmakta zorlanmad. shak'm (o da bir kle kadnn oluydu) Mehmed'in Asya topraklarndaki en tehlikeli dman olan Uzun Hasan' korumas ve onunla ibirlii yapmas, Mehmed'in Karaman' igal etmesi iin yeterliydi. Pir Ahmed'in Karaman beyi ile Batl gler, zellikle de Venedik ile papa arasnda gizlice araclk yapmas ve Bat ile kurulan bu balarn giderek daha tehlikeli bir hal almas da kkrtc bir sebepti. Karaman Beylii yz elli yldan fazla var olmutur. Osmanl mparatorluu'nun tehlikeli bir dmanyd. ki devlet defalarca savam, ancak ana tarafndan akrabalklar nedeniyle bu savalar bar anlamalaryla sonulanmt. Ama Mehmed yeni bir ayaklanmaya, nedeni her ne olursa olsun, hogr gstermemekte kararlyd. Sultan, da kalesi Kevele'yi aldktan sonra hi direnile karlamadan Konya'ya girip hemen bir kale ina ettirdi (H. 872=1468). Mahmud Paa'y Larende'ye (Karaman) gnderdi. shak oradan kamt. Burada iddetli bir arpma yaand. Karaman beyi yenildi, ama ele geirilemedi. shak'm kamasna ok sinirlenen Mehmed, fkesini tutsaklardan kararak, hepsini acmaszca idam ettirdi. Sonra Mahmud Paa'ya Karaman civarnda bulunan sapkn Trkmen aireti Turgutlular' yok etmesini emretti. Sadrazam kaanlar Bulgar Dalar (Toroslardaki, Bozolan Dalar adyla da bilinir) boyunca, Tarsus yaknlarna kadar takip etti. Burada onlar yakalayp zincire vurdurarak kumandanna gnderdi. Kumandan ise, eski Osmanl tarihilerinin deyimiyle "onlarn kaydn grd", yani onlar ldrtt. 33

32 Pir Ahmed'in kitabesi iin bkz. Albert Gabriel, Monumeints tura d'Anatoliel (Paris, 1931), 18. 33 Konya kalesindeki kitabe iin bkz. brahim Hakk Konyal (Abideleri ve kitabeleri ile) Konya tarihi (Konya, 1964), 110.

3 ,-4 O O < z <

M D

240

DRDNC BLM

Daha sonra sultandan ald emirlerle, Konya ile Karaman ehirlerindeki btn zanaatkrlar ve sanatlar toplayp, yerlemek zere stanbul'a gnderdi. Bu ehirler yzyllarca seramik, mimari, halclk, minyatr boyama ve hattatlk ustalarnn yuvas olmutu. Mehmed onlar bakentine yerletirmeyi ok istiyordu phesiz. Bu emir, ciddi sonular douracak bir olaya yol at. Mahmud Paa stanbul'a gnderilecekleri seerken, yoksullar seip zenginleri grmezden gelmiti. Bunu gren kskan rakibi ikinci vezir Mehmed Paa, onu sultana ikyet etti. Mehmed hemen bu konuda Rum Mehmed Paa'y tam yetkili kld. Rum Mehmed Paa, Mehmed'in emirlerini yle acmaszca uygulad ki, halkta fke uyand. Dnemin manzum ve mensur vakayinamelerinde bu olay anlatlrken, Rum Mehmed'den byk bir horgryle sz edilir. O n u n Kostantiniyye'nin fethinin cn almak iin en saygn ve hali vakti yerinde Mslmanlar' insafszca setii sylenir. Bu sulama defalarca yaplmtr. in gerei udur: kinci vezir, her iki ehirdeki varlkl yurtalar, sanat ve zanaatkr olduklar bahanesiyle stanbul'a gnderdi, evlerini ykt ve mallarna el koydu. Hatta nl eyh ve air Mevlana Celaleddin Rumi'nin torunlarndan biri olan Ahmed elebi'ye de ayn eyi yapacakken, durumu renen sultan, o zavall adam hediyeler ve zrlerle evine geri gnderdi. Ama Rum Mehmed Paa asl amacna ulamt: Mahmud Paa sadrazamlktan azledilmiti. Muhtemelen eski bir Trk gelenei olan tuhaf bir tren yapld: Sultan, Mahmud Paa'nn adrnn anszn stne yklmasn ayarlad. mparatorluk mhr mhtedi Rum Mehmed Paa'ya, Karaman Eli'nin valilii ise sultann ikinci olu Mustafa elebi'ye verildi. Gzden den eski sadrazam Edirne'nin yirmi be kilometre dousunda, Hasky'deki evine srgn edildi. Bu devlet adam ve komutann parlak kariyeri imdilik son bulmutu. Oysa onun sadakati ve yaratc dehas olmasa, efendisi en byk zaferlerini asla kazanamazd. shak Bey, Uzun Hasan'n yanna kamt. Btn Karaman, Silifke haricinde (shak Bey'in kars ve olu, onun lmnden sonra bile burada yaamay srdrd), Osmanl mparatorluu'na k a t l m t . - 5 ' * Sefer, 1468 Kasm'nda sonu erdi. O ayn sonunda Mehmed, veba salgnna karn stanbul'a girdi. 20 Aralk'ta, yllarca mftlk yapm olan ranl Fahreddin stanbul'da, muhtemelen vebamdan lp, Edirne'de gmld. Yerine sultann hocas ve danman Molla Hsrev geti. Yeni sadrazam devletin st dzey kadrolarn tamamen deitirdi: Kazaskerlik Kpeliolu Muhyiddin'den alnp Vildan Mehmed'e verildi. Sultann hocas Molla Sinan, Palaiologoslar'n soyundan olan ve sultann gzdesi Has Murad, Gedik Ahmed ve Arnavut Skuralar'dan olan zgrolu sa Bey vezir ve paa yapld.^

34 nalck, o dnemde yazlm Arapa bir vakayinameye dayanarak bu yllarda Osmanllarla Karamanlar arasnda yaanan olaylar farkl bir biimde yorumlar ("Mehmed the Conqueror," 423-424). 35 Babinger, R. Hartmann Festshrift'ine iin yazd "Eine Verfgung des Palaologen Chss Murd Pasa"da vezir Has Murad'tan ayrntlaryla sz eder; Documenta Islamia lnedita, ed: J. Fck (Berlin, 1952), 197-210; yeni basm A<SA I, 34f-354.

ANADOLU SEFERLER

241

Venedikliler 1468 Haziran'nm sonunda, sultann Anadolu ilerinde ok fazla ilerledii iin geri dnmesinin alt ay alacam duyunca ok sevinmiti. Ama Batllar'n Karaman seferinin nedenleri konusunda bilgisi yoktu. 2 Austos 1468'de Venedik'e verilen raporda, be yldr ne Venedik'e ne de Macaristan'a kar nemli bir saldrda bulunmam olan Mehmed'in Suriye'ye saldrmaya karar verdii syleniyordu. Sylentiye gre Suriye tac Mart ve Nisan'da kez el deitirmi, her hkmdar bir ncekini lkeden kovmu ve bunun zerine sultan ordusunu Karaman'a ve Alanya'ya (Alaiye; talyanca ad Candeloro) gndermiti. Ayrca Kk Ermenistan' Karaman Bey'inden alm ve Halep civarnda bir Memlk ordusunu yok etmiti. Yine ayn sylentiye gre, Suriye ve Msr sultan bu haberleri alnca stn ban para para etmi, klcn yere saplam ve Suriye'ye yrmeye karar vermiti ama Trk oktan geri ekilmiti. 10 Austos'ta Venedik'e Mehmed'in Suriye'yi ele geirmi olduu haberi geldi. Btn bu abartl ya da yanl raporlar, Dou Akdeniz'deki Venedik istihbarat servisinin o sralar iyi ilemediini ortaya koyuyor. Mehmed'in Anadolu'dan dndkten sonra nereye gittiini de saptayamamlard. O yl boyunca ne yaptn hi bilmiyoruz. Gneydou Avrupa'y yllardr kasp kavuran ve giderek yaylan veba salgn, sonunda sultann o k bakentini terk edip Balkan Dalar'na gitmesine yol amt anlalan. En azndan 1469 ubat'nn banda Venedik'te, Mehmed'in Sofya'dan geerek Tuna stndeki Nibolu'ya katna inanlyordu. Ama Venedikliler Dou Adriyatik sahilinde gerekleen korkun olaylardan ok iyi haberdard. 1469 Ocak'mda, Bosna sancakbeyi sa Bey'in komutasndaki Trk yamaclar bir kez daha Dalmaya'y igal ederek, Zadar ve Sibenik limanlarna kadar ilerlediler. Alt bini akn Trk'n blgeyi yamalad sylenir. stanbul ve Gelibolu'da veba salgnndan lenlerin yerini almak zere, ok sayda tutsak oralara gnderilmiti. Tez davrananlar ise ky aklarndaki adalara kaabilmiti. Saldrlarn hi beklenmedik olmas, onlar daha da korkun klmt. Hamsin yortusunda (21 Mays), on bin atldan olutuu sylenen byk bir yamac grubu anszn Carniola'daki Metlike (Mottling) civarnda belirip burada bir hafta ordugh kurdu. Ama karlarnda dman gremeyince kk gruplara ayrlp btn blgeyi, Ljubljana (Laibach) kaplarna kadar yakp yktlar. Pazarl kasabalar ve kyler yakld, sakinleri katledildi ya da tutsak alnd. Yamaclar ancak kendilerine kar bir ordu toplanmaya baladnda (her ailenin bir silahl erkek vermesi zorunlu klnmt) geri ekildiler. Snra kadar gerileyip, orada geldikleri gibi bir anda ortadan kayboldular. Trkler'in Avusturya'nn ilerine yapt bu ilk saldr yalnzca iki hafta srm ama Carniola'nn nfusu 2024 bin kii eksilmiti. Btn kaynaklarda, mlklere verilen zararn muazzam olduu sylenir. Venedik ve Roma alarma geti. Her yerde, Hrvatistan'da, Istria'da, Dalmaya'da ve hatta Avusturya'nn ilerinde, insanlar artk kendilerini Osmanl aknclarna kar gvende hissetmiyordu. mparator III. Friedrich, ehirlerin tahkimatlarnn glendirilmesini emretti. Papalk'm, Trkler'e kar koyabilecek tek g olan Macarlar' Jan Hus taraftarlaryla savatrma politikas, bu talihsiz politika sonunda ac meyvelerini vermeye balamt. Venedik'e Osmanllar'm Dou Akdeniz'de yenildii haberi gelince, mthi bir coku yaand. Btn cumhuriyette gn boyunca anlar alnd. Her yer-

TTrprr"- r -n >

242

DRDNC BLM

de enlikler ve kutlama trenleri dzenlendi. Kulelerin tepelerinde ve meydanlarda enlik ateleri yakld. Nefret ettikleri Trkler'e en azndan ciddi bir darbe indirilmi olduunu duyan btn ehir halk sevince kapld. Ama ne olmutu? Yazn banda, yeni Eriboz provveditore'si Niccol da Canale ("denizci olmak iin deil, kitap okumak iin domu bir adam"), o sralar Venedik donanmasnn Ege'deki ss olan Eriboz'a varnca, hemen yirmi gemiyle birlikte Makedonya kysna saldrp oradaki, zellikle de Selanik blgesindeki Trk yerleim merkezlerini yakp ykm ve yalam, ardndan da filosuna alt gemi daha katarak Limni'ye ve Gkeada'ya gitmiti. 14 Temmuz 1469'da, Meri Nehri az yaknndaki Enez'e saldrmt. Denizcileri, neredeyse tamamen savunmasz olan surlar ap ehir kaplarn ykar ykmaz, yle korkun bir katliam yapmlard ki, Hristiyan halka bile acmamlard. Hristiyanlk'a ar lekeler sren korkun eyler yapmlard. Ama Niccol da Canale sonsuza kadar Enez'de kalamayaca iin, adamlar ehri iyice yamaladktan sonra oray atee vererek yakp kl etmiti. Muazzam bir ganimetle, iki bin tutsak ve 200 Rum kadnla (aralarnda ok sayda rahibe de vard) Eriboz'a dnmt. Savata ok sayda ehir sakini ldrlmt. Bundan hemen sonra, ayn felaket Anadolu'daki liman ehri Yeni Foa'nn da bana geldi (da Canale'nin Eski Foa'ya dzenledii, baarsz geen ve ar kayplar vermesiyle sonulanan bir saldrdan sonra). Provveditore daha sonra gemileriyle Mora civarnda gezinerek Koroni ve Methoni'ye saldrd ve ardndan kuzeye saparak Balyabadra Koyu'ndaki Aiyion'u igal etti. Trkler'in oktan terk etmi olduu bu ehri hemen tahkimatlandrd. Venedikliler'i pskrtmek iin hemen oraya koan Trkler kayplar vererek geri ekilmek zorunda kald. Da Canale savunma amacyla Balyabadra sularnda alt kadrga brakt. Venedikliler'in sevinmesinin nedeni, Yunan sularnda gerekleen bu olaylard. Oysa kalc bir sonular yoktu elbette ve sultan fkeden ldrtmaktan baka bir ie yaramamlard. Austos'ta Signoria, Niccol da Canale'ye Uzun Hasan'a bir ulak gnderek ona Venedik Cumhuriyeti'nin kendisinin son zamanlarda elde ettii zaferlere (son iki yl iinde Karakoyunlu ittifakn yenip btn ran' imparatorluuna katarak olduka glenmiti) ne kadar sevindiini bildirmesini, onu Osmanllarla savamaya tevik etmesini ve ona karsnn her ikisi de Venedik soylusu olan Naka Dk ve Kbrs Kral'yla akraba olduunu hatrlatmasn emretti. Ksa sre nce, Venedikliler sultanla anlama konusunda bir kez daha umutlanmt. Bu kez Cillili Ulrich'in kars, Kantakuzena adyla tannan Kontes Catherine, muhtemelen gney Makedonya'daki evinden -nk 1487'de orada lm ve Strumica (Usturumca) civarndaki Kona Manastr'na gmlmt- Venedik Senatosu'na bir mektup yazarak, o srada Trkler'in elinde olan sa'nn giysisini ve dier kutsal emanetleri satn almalarn teklif etmi ve kzkardei Mara'nm araclyla sultanla (Mara'nm vey oluydu) bar grmeleri yapmalarn nermiti. Bilgeler Heyeti (Savi) her iki teklifi de olumlu karlam, kontesin her zamanki gibi kzkardeine. "keiini" gnderip onu sultan bar imzalamaya ikna etmek iin elinden geleni yapmaya raz etmesini tavsiye etmiti. Ama bu plan en azndan imdilik ie yaramayacakt, tpk ondan ncekiler gibi. Mehmed'i hibir ey Venedikliler'in Enez'e yapt saldr kadar fkelendirmemiti. Signoria'nin denizden yapt saldnlar ona giderek daha fazla rahatszlk

ANADOLU SEFERLER

243

veriyordu. Bu yzden btn dikkatini donanmasn bytmeye ve glendirmeye odaklad. Donanmasna Trkler'in yan sra Rumlar' (o zamann en iyi denizcileriydiler) ve Yahudiler'i ald. Sultan srgne gnderdii eski sadrazam Mahmud Paa'y Trakya'dan arp, kapudan- deryal ona verdi. 1469'daki veba salgnnn yol at muazzam insan kayplar (zellikle de stanbul'da), sultan tekrar nfisu arttrmak gibi g bir ile kar karya brakmt. zellikle Floransa kolonisi kayg verecek kadar ufamt. Salgn hemen her aileye yaylmt. Elimizde bulunan ller listesinde, Pera'da yaayan pek ok saygn tccar ailenin yeleri de vardr. Kurbanlardan biri de Mehmed'in dostu, Francesco Capponi'nin olu Vermiglio idi. Floransa kolonisi zaten byk bir kriz dneminden geiyordu. 1466'da Benedetto Dei r Venedikliler'in mektuplarn ele geirip sultana ilettiinde, Floransal tacirler Galata'daki Cenovallar'la birleerek Osmanl mparatorluu'nun Venedik'e kar besledii dmanl smrmeye balam ve, daha nce grdmz gibi, kullandklar yntemler konusunda fazla titiz davranmamlard. Floransa kolonisi ile sultan arasndaki ilikilerin gelimesi dier talyan devletlerini hakl olarak son derece rahatsz etmi ve onlarn ticaretine byk zarar vermiti. Bu duruma talya'da verilen tepki yle iddetliydi ki, 1467 gznde Floransa cemaati gemilerinin stanbul'a gitmesini yasaklad ve sz konusu ticari irketlerin yneticilerini hemen geri ard. Bu yneticiler hesaplarn abucak kapayp, btn servetleriyle birlikte Anconita gemilerine bindiler. Bu gemiler Methoni aklarnda Venedik gemileri tarafndan ele geirilip tamamen yamaland. Signoria bunun iin bir bahane bulmakta zorlanmad elbette. Floransal tacirlerin sultana Venedik'le yapt savata silah temin ettiini aklad. Bu sulama muhtemelen yaland. Floransa ile stanbul arasndaki deniz ticareti ciddi olarak azald ve bu durum 1472'ye kadar devam etti. Ancak bu ylda, iki Floransa ticaret gemisi tekrar Hali'e doru yola kt. Ticaretin byle aklamasz bir biimde kesilmesi sultan ok fkelendirmiti. A m a itirazlarna verilen cevapta, yalnzca Trkiye'deki Floransa kolonilerinin deil, Floransa gemileri tarafndan kullanlan limanlarn da vebadan etkilendii sylendi. Aslnda ticaretteki bu durgunluk geiciydi. Pera'daki Floransa kolonisi (hep alkan konsller tarafndan ynetilmiti: Eyll 1472'ye kadar Mainardo Ubaldini, Nisan 1476'ya kadar Carlo Baroncello, Eyll 1477'den sonra Lorenzo Carducci tarafndan) veba ve dier olaylar yznden ciddi olarak ufamt. Pek ok Floransa vatanda mlklerini brakarak kamt. Bu mlkleri korumak iin gerekli tedbirler alnmt, ne de olsa pek ok irket faaliyet gstermeyi srdryordu. 1469'da o zamanki konsl Mainardo Ubaldini, Osmanl mparatorluu'nda en az elli tane Floransa ticari irketinin bulunduunu bildirdi. lkelerine geri arlan yneticilerin yokluu srasnda yerlerine geen kiiler anlalan pek baarl olamamt, nk Floransa cemaati 22 Mart 1474'te Gran Turco'dan yardm istemek zorunda kald. 1469'da yaanan karmaa srasnda, Floransa Konsl bile ciddi bir biimde zan altnda kald. O yln 29 Nisan'nda, lkesinin hkmeti ona kendisine gvenlerinin tam olduunu bildirdi. Ayn zamanda bana buyruk kiilere kar harekete gemesini ve kargaann (o zamanlar dinmeye balamt) yaylmamas

244

DRDNC BLM

iin gerekli tedbirleri almasn da syledi. Bu g duruma karn, hzl ve abuk kazan olasl Floransa vatandalarn Osmanl imparatorluu'na ekmeyi srdryordu. Sultann gznden hi dmediler. Mehmed 1469'da onlara nemli ticari ayrcalklar tanmt anlalan. nk bu cemaat sultana kar "sonsuz bir minnet" beslediini ifade ederek, onu "hamisi" olarak vd. Sk sk yapt askeri ve diplomatik grevler srasnda pek ok nemli olay konusunda bizzat bilgilenen Venedikli kaptan ve tarihi Domenico Malipiero'ya . gre, 1469 ylnn tamam, donanmann hzla hazrlanmasyla gemiti. 3 ^ Sultan ok sayda gemi yaptrmt. Niyeti bu gemilerle bir ordu tamakt besbelli. Aralk 1469'da gemiler iin peksimet yapm yle hzlandrlm ve arttrlmt ki, un ktl ekilmi ve halk ekmeksiz kalmt. fkelenen halk bu durumu protesto edince, onlara ihtiyalarnn karlanaca sz verilmiti. Bursa'da barut yapmnda kullanlmak zere byk miktarda odun kmr hazrlanyordu. 29 Ocak 1470'te Gelibolu'dan Sakz Adas'na giden bir ulak, Maona'ya Kapudan- Derya Mahmud Paa'nn Gelibolu'ya altm kalafat ve blgedeki btn krekli gemilerin gnderilmesini emrettiini bildirdi. Her be azaptan biri donanmaya alnd. Pera'dan gnderilen mektuplarda, Osmanl donanmasnda muazzam sava hazrlklar yapld syleniyordu: Donanmaya 100 bini akn adam alnmt. Byk yiyecek depolan kurulmutu. Dehete kaplan Maona alanlar hemen adalarn savunmak iin tedbirler almaya giritiler ve Osmanl mparatorluu'na bir eli araclyla yllk haralarn gnderdiler. Saldrya uramaktan korktuklarndan (geen yl da ayn korkuyu yaamlard) hemen tahkimatlarn salamlatrdlar, halk silahlandrdlar, hendekler kazdlar ve zarar grm surlar onardlar. Sakzllar gerekten de savunma tedbirleri almak ve en kt ihtimalin gereklemesini beklemek iin geerli nedenlere sahipti. Mehmed, 1469'da aday kumpas yoluyla ele geirmeye almt anlalan. Geri bu olay yeterince aydmlatlamamtr. Sultan, Pera'da yaayan Callimacho Romano adl bir Venedikli'yi kullanmt. Romano, Sakz'daki Marcantonio Perusin diye biriyle ortak almt. Sultan, Karadeniz'e 120 kadrga da dahil olmak zere toplam 250 gemiden oluma bir filo gnderecei sylentisini yaymt. Sakzllar bu hazrlklar haber "alnca byk kaygya kaplmt. Gemilerin ve insanlarn adadan ayrlmas yasaklanmt. Bir gn liman aklarnda demirleyen bir gemi, Pera'dan mektuplar getirmiti. Maona alanlar, mektuplarn elilerinden geldiini sanarak, onlar almak zere bir filika gndermilerdi. Ama mektuplar elinin gndermedii, Callimacho Romano'nun bu mektuplar gizlice Sakz'a sokmaya alt anlal mt. Mektuplar ona geri verilmi ve ierikleri konusunda sorguya ekilmiti. Sakzllar bylece onun evirdii dolaplar ve sultann niyetini rendiler. Marcantonio Perusin ile ibirlikilerine ikence yapld. Her eyi itiraf ettikten sonra asldlar. Yine bu meseleye karan Galeazzo Giustiniani adl biri halk tarafndan paraland. Sultan plannn baarsz olduunu haber alnca gemilerini geri ekti ve bu giriimden tamamen vazgeti. Bu Galeazzo'nun Giustiniani ailesinin

36 Cronaca'mn yazar ayrca Annaii Veneti'yi de yazarak, 1457-1500 arasnda gerekleen olaylar ayrntlaryla anlatmtr; Archivio scorico italiato 7 (Floransa, 1843).

ERBOZ'UN D

245

ok sayda kolundan hangisine mensup olduunu bilebilseydik (muhtemelen Giustiniani-Longo'lardand, nk onlarda Galeazzo ad ok yaygndr), belki de bu kumpas hakknda daha fazla bilgi sahibi olabilirdik. nk bu konuda Giustiniani ailesinden en az bir kii nemli bir rol oynam olmaldr. Byle huzursuzluk ve belirsizlik dnemlerinde her zaman olduu gibi, Bat'ya en farkl, bazen de en gvenilmez kanallardan trl trl sylentiler ve bazen de birbirleriyle elien raporlar geliyordu. Bunlar ounlukla hayal rnyd. rnein Anadolu'daki ok sayda kabilenin Osmanllar'm geleneksel dman Uzun Hasan ile, Trabzon'u (Trebizond) geri almak iin birletii sylenmiti. Yine bir baka yk: Mehmed'in ilk olu, Amasya Valisi ve snr kuvvetleri komutan ehzade Bayezid, babas tarafndan lalas ve Amasya ehri kumandan Hayreddin Hzr Paa'y, Uzun-Hasan'n elileriyle grt gerekesiyle idam ettirmeye zorlanmt. Bu eliler Uzun Hasan'n kzlarndan biri ile Osmanl ehzadesi Bayezid elebi'yi evlendirmek iin, pahal hediyelerle birlikte Amasya'ya gelmiti. Mehmed kendisine haber verilmedii ve Akkoyunlu beyinin armaanlar kendisine verilmedii iin fkelenmiti. Bir baka versiyona gre ise, sultan Hzr Paa'ya kendi olunu zehirlemesini emretmiti, nk ondan "pheleniyordu". Bu phenin temelsiz olduu anlalnca, emrini geri alm, Trabzon ehrini Bayezid elebi'ye vermi, ona Uzun Hasan'a saldrmasn emretmi ve Hzr Paa'y ldrtmt. Bu konuda Osmanl kaynaklarndan karlabilen tek ey, Amasya'daki Hzr Paa'nm o sralar ortadan kaybolduudur. Ksa sre sonra Uzun Hasan'n Sivas ile Tokat' tehdit ederek Osmanllar'a Anadolu'da byk apl saldrlar yapmak iin bahane verdii de doruluu kantlanm bir tarihsel gerektir. ehzade Bayezid'in valilii srasnda Amasya'da gerekleen baz olaylar, sultanla arasndaki ilikinin srekli gergin olduunu gstermektedir. rnein 1476'da Bayezid elebi babasndan, lim Meyyedzade'yi ldrmesi emrini aldnda, mollay bu tehlikeden haberdar etmi, ona para vermi ve kamasna yardm etmiti. Baba ile oul karakter itibaryla birbirlerinden yle farklyd ki, olumlu bir biimde ibirlii yapmalar olanakszd. Aralarndaki srtmenin Mehmed'in son yllarnda, zellikle de ani lm srasnda iyice aa kt kesindir. 3 ? Rumeli kysnda sultann sava hazrlklar yle hzl ve yle byk apta ilerliyordu ki, kimsenin byk bir deniz seferine klacandan phesi yoktu. Venedikliler, "Venedik'in gururu ve ihtiam" Eriboz'a (eski ad Chalcis, imdiki ad Khalkis, dnemin Alman ehir tarihileri bu ehrin "Konstantiniyye'den drt kat daha gzel" olduunu syler) bir saldr yaplacan ok nceden grmlerdi zaten. Ksa sre sonra, Selanik'te dev toplarn yapld haberi geldi. Bu durum, sultann "Avrupa'ya sefer dzenlemeyi" planladn aka gsteriyordu. Hazrlklarn tamamlanmas yaklatka, Mehmed gizlilii elden brakt. Venedikliler, E-

37 Bayezid ile babas arasndaki ilikiler hakknda daha fazla bilgi iin bkz. aada, s. 347 ve sonras. Karlatrmal bir okuma iin bkz. H. J. Kissling, "Aus der Geschichte des Chalvetijje-Ordens," Zeitschrift der Deutschen Morgenlndischen Geseschaft 103 (1953), 245-251.

246

DRDNC BLM

riboz'u yitirirlerse Dou Akdeniz'deki dier topraklarnn byk tehlike altna gireceinin ok iyi farkndaydlar. Signoria, Trkler'in donanma hazrlklar hakknda srekli bilgi almt. Henz 1466'da, ap tekelini elinde bulunduran Antonio Michiel, Pera'dan haber gndermiti. 1469-1470 knda, cumhuriyetin donanmasn glendirmek iin her ey yaplmt. K Eriboz'da geiren filodaki sra krekli kadrgalarn says 35'e ykseltilmiti. Bir gn, Bozcaada aklarnda 100'dan fazla sra krek-v. li Osmanl kadrgasnn topland ve saylarnn her geen gn artt haberi geldi. Yeni amiral Niccol da Canale, gzcler gndererek durumu rendi: Trk donanmas Gkeada aklarna kadar gelmiti ve gemileri artk saylamayacak kadar oktu. Bir denizci evine yazd mektupta, "Deniz ormana dnm. Buna inanmak g, biliyorum ama grmek korkun" diyordu. Venedik amirali bu raporlarn doru olup olmadn denetlemek iin nce Ege sularna on gemi gnderdi. Ancak dman kuvvetleri sra krekli 60 kadrgadan fazla deilse savaacaklard. Aksi takdirde kendisi hemen filosunun geri kalamyla birlikte gelecekti. nden gnderilen hzl bir genii, ksa srede adallarn sylediklerini dorulad. Venedikliler bu devasa gemi orman karsnda hemen katlar. Trkler on kadrgay Eriboz'un dousundaki Skiros Adas'na kadar kovalad. Orada bir ky kalesine saldrdlar. Venedik gemileri sra krekli Osmanl kadrgalarna ancak uzaktan birka top at yapmakla yetindi. Bunun dnda bir direnile karlamayan Osmanl gemileri Eriboz'a ulap bakent Khalkis civarndaki pek ok ky ehrini (rnein Stira ve Vasilikon'u) yerle bir etti. Bu ilk ve ufak atmalar (imdiden Eriboz Adas'na kadar uzanmt ve hayati nem tayan bu Venedik ssn tehdit ediyorlard), o srada hl dou Ege Denizi'nde bulunan ve yaknda harekete geecek olan ana Trk donanmasnn ne kadar gl olduunu gsteriyordu. Neredeyse yapayalnz kalan ve mali sknt iindeki Venedik, aresiz kalmt. Adalardan gelen bir rapora gre, deniz on kilometre boyunca Trk gemileriyle kaplyd. Mehmed'in ordusu ve donanmasnn ana filosu 1470 Haziran'nm banda batya doru yola kt. Sultan dev bir ordunun banda Teselya'dan Boeotya'ya doru giderken, Kapudan- Derya Mahmud Paa, anakkale Boaz'ndan yola N karak 5 Haziran'da Gkeada'ya indi. Gkeada rettore'si Marco Zeno savata ld. Mahmud Paa gn sonra Limni'ye saldrd ama ne bu aday ne de hamsin yortusunda (10 Haziran) saldrd Skiros'u alabildi. Trk donanmas 15 Haziran'da direnile karlamadan Eriboz sularna girdi. Elinde 36 kadrga ve alt yk gemisi olan Niccol da Canale, 300 gemiyle -baka kaynaklara gre 450- savama riskine girmek zorunda kald ki, bu gemilerden 108'i byk kadrgalard. Eriboz'un gney ucunda, Mandili (Mandhelo) Burnu aklarnda demirledi. Mahmud Paa'nn gemilerinde 70 binden fazla askerin bulunduu, sultann ise kara yoluyla Eriboz civarna 120 bin asker getirdii sylenir. Bu rakamlar her zamanki gibi epey abartldr phesiz ama Osmanllar'm sayca byk stnl tartlmaz bir gerektir. Bakent Khalkis'in kuatlmas ksa sre sonra balad. ehrin tahkimatlar, zellikle de deniz tarafmdakiler, glyd. Venedikliler ehrin savunmalarn iyice salamlatrmt. ehirde yeterli sayda birlik vard ve askerler direnmekte kararlyd. Ayrca yeterli yiyecek ve mhimmat da vard. Bakumandanlar bal-

ERBOZ'UN D

247

yoz Paolo Erizzo idi -burada bakumandanlk rtbesi en yksek rtbeli idari memura verilirdi-. Signoria ona yardm etmek iin ksa sre nce Kaptan Alviso Calbo'yu gndermiti. Calbo, ksa sre nce ad deimi olan Giovanni Badoer ile birlikte kara kuvvetlerini ynetiyordu. Her ikisi de son derece basiretli ve cesur adamlard. Ancak daha dk rtbeli subaylar, ileride greceimiz gibi, onlar kadar gvenilir deildi. Sultan oraya varr varmaz, aday ana karadan ayran kanala bir kpr ina ettirdi. nk Yunanistan'n dou kys boyunca uzun bir siper gibi uzanan bu adaya ancak batdan saldtrlabilirdi. Bu adadaki btn limanlar bat tarafndadr. Dou taraf ise tamamen sarp kayalklardan ibarettir. Ne yazk ki, bu kpr ina edilirken bakumandan filosunu Girit'teki Candia'ya (Kandiye, Herakleion), levazm almak ve muhtemelen yeni asker toplamak iin gtrmt. Osmanllar 25 ve 30 Haziran'da yapt iki saldrda ar kayplar vererek geri ekildi. En az 16 bin adam ve otuz kadrga kaybettikleri sylenir. 5 ve 8 Temmuz'da yaplan saldrlar da baarsz geti. Bunlarda da binlerce Trk'n ld sylenir. Ancak direniiler her ne kadar btn tedbirleri alm olsalar da, savamaktan yorulmulard. Niccol de Canale'nin donanmasnn yardma gelmesini umuyorlard ama bu yardm en kritik anda gelmedi. Khalkis'in dmesini ancak o engelleyebilirdi, nk Trkler'in gelii haber alnnca Venedik'te yaptrlan yeni gemiler yola kmakta ok ge kalmt. Kuatlanlar sonunda lkelerinin donanmasnn son hzla yaklatn ve birka Girit gemisiyle glendirilmi olduunu grnce ve 11 Temmuz'da on drt Venedik sra krekli kadrgas ile iki yk gemisi ehrin bir buuk kilometre kadar yaknma gelince kurtulduklarn sandlar. Niccol da Canale'nin kpry ykacana ve bylece Trkler'in ana karadan levazmat getirmesini engelleyeceine inanyorlard. Ama de Canale byle bir ey yapmad. Gemilerine Santa Chiara aklarnda demir attrp beklemeye balad. Umutsuzlua kaplan savunmaclar surlardan ona iaretler gnderdi. Hisarn en yksek kulesine kara bir bayrak ekildi. Ama her ey bounayd. Da Canale, kendi kaptanlar ondan harekete gemesini istediinde, donanmasnn geri kalann toplayana kadar hibir ey yapamayaca cevabn verdi. Bunun zerine gemilerinden biri (Antonio Ottoban komutasndayd) dman gemilerinin arasna dalarak sa salim limana ulamay baard. Ama bu cesurca eylemin kuatlm olan ehirdekilere bir faydas olmad elbette. Girit gemileri onu takip etmeye yeltenince, amiral btn donanma toplanana kadar kimsenin harekete gememesini emretti. "Messer Niccol da Canale, Dottor"un bu emri, Khalkis'in felaketi oldu. Saldrlarnn baarsz olmas ve verdii ar kayplar Mehmed'in cesaretini krmt. Venedik donanmasn grnce (ki boyutlarn gznde fazla bytmt phesiz) kuatmadan vazgemeyi dnd. Ancak Mahmud Paa'nn srarlar zerine son bir saldrda bulunmaya karar verdi. 11 Temmuz'da balayan bu saldr, 12 Temmuz sabah Khalkis'in ele geirilmesiyle sonuland. Burada da yine ihanet etkili olmutu. Uzun sredir kumpaslar evrilmekteydi. Daha birka gn nce, Tommaso Schiavo adl Dalmayal bir kaptan ile arkada Curzolal Lua, Trkler'i ehre sokmaya alrkan bir kadnn mdahalesiyle yakalanmt. kisi de hemen aslmt ve cesetleri uyar niteliinde rettorenin saraynn nnde sergilenmiti. Ama Floransal bir ibirliki Trkler'e tam zamannda yar-

n-wvw

. , >

248

DRDNC BLM

dim etti. Son saldn gnnde, ehir surlarnn en zayf noktas Osmanllar'a garnizondaki bir baka subay, Fiorio di Nardone tarafndan bildirildi. Mehmed her zamanki gibi surlar ilk aan kiiye byk dller vaat etmiti. Bu kez savaa btn halk katld. htiyarlar, kadnlar ve ocuklar silahlara sarlmt. Daha sonra cesetler arasnda l kadn ynlar bulundu. Bu kasaplk tam be saat srd. Yenieriler 12 Temmuz sabah Porta Giudecca ile Porta Burchania'dan ehir sokaklarna girince, attklar her admn bedenini oluk oluk kanla demek zorunda kaldlar. Saylar azalan ve bitkin den garnizon sonunda teslim olunca hepsi ldrld. Paolo Erizzo, Alvise Calbo ve Giovanni Badoer ldler. Trkler balyoza, ona kellesini uurmayacaklarma dair sz verdiklerini ama gvdesi konusunda bir sz vermediklerim syledikten sonra karnn yardlar. Savatan sa kurtulan talyan savunmaclar acmaszca katledildi. Yunanllar kle edilip stanbul'a gtrld. Bakentin dmesinden sonra btn ada ve civarndaki daha kk adalar da ksa srede Osmanllar'm eline geti. Kurtulan ok az kii arasnda Vicenzal Gian-Maria Angiolello da vard. Kardei savata ldrlmt. Sultanla birlikte kara yoluyla stanbul'a gtrld. Osmanl mparatorluu'nun o frtnal dnemine ilikin pek ok bilgiyi ona borluyuz. Anlattklar her ne kadar eksiksiz olmasa da pek ok adan esizdir.38 Khalkis'in fethinin haberi Mora'ya ulanca, btn halk dehete kapld. Ksa sre nce Venedikliler tarafndan igal edilmi olan Aiyion boaltld ve merhamet diledi. Khalkis'in surlarnda hilalli sancaklarn dalgalandn gren Venedik donanmas hemen geri ekildi. Trkler Anabolu'ya da saldrd ama baarl olamad. Eriboz'un dt haberi 30 Temmuz'da Venedik'e ulanca byk bir kargaa yaand. Ayinler yapld, dualar okundu ve umutsuzlua kaplan, cumhuriyetin sonunun yakn olduunu dnen halk cesaretlendirmek iin meydanlarda konumalar yapld. Pregadi Meclisi, Trkler'le savamay her ne pahasna olursa olsun ve mmkn olan her yolla srdrmeye ama Niccol da Canale'yi amirallikten alp yarglamaya karar verdi. Meclisin ortak kararyla baamirallie Pietro x Mocenigo getirildi. Mocenigo'nun, Signoria'nm kullarnn ve mttefiklerinin ona kar duyduklar sarslm gveni tazeleyecei umuluyordu. Grevine hemen balamas ve, Onlar Meclisi'nin kararyla, kendisinden nceki amirali zincire vurdurup Venedik'e getirmesi emredildi. Tekrar sahneye giren Francesco Filelfo, Bernardo Giustiniani ile Alvise Foscarini'ye iki mektup yazarak (Eyll 1470 ve Mays 1471'de) arkada Dr. Niccol da Canale'yi kurtarmaya alt ama baaramad. Eski baamiral korkaklnn bedelini (Friuli blgesindeki) Portogruaro'ya mr boyu srgne gnderilerek dedi. Venedik donanmas gerekten de savata onurlu bir rol oynamamt. Eriboz'dan kaarken Methoni ve Koroni limanlarnda saklanmt. Ayrca denizcilerin bazlar paralar denmedii iin Trkler'in tarafna geme tehdidinde bulunmutu.

38 Babinger, Agiolello'nun Historia turchesca'sndan sz etmektedir (bkz. yukarda, I. blm, d. 47).

ERBOZ'UN D

249

Venedik'teki Milano sefiri Gherardo de Colli, 7 Austos'ta dkne yazd mektupta, ehrin gururlu soylularnn sanki kendi kadnlar ve ocuklar ldrlmesine aladn grdn sylyordu. "Btn Venedik" diye yazd birka gn sonra, "dehete kaplm halde. Korkudan neredeyse lecek hale gelen ehir sakinleri 'Keke ana karadaki btn topraklarmzdan vazgeseydik, daha iyi olurdu' diyorlar." "Venedik'in gururu ve prestiji ayaklar altna alnd" diye yazd vakanvis Domenico Malipiero. "Burnumuz srtld." Cumhuriyetin, Dou Akdeniz'deki en nemli, en zengin ve en krl blgesini yitirmesinden ve en iyi kara ve deniz kumandanlarndan bazlarn kaybetmesinden, Osmanllarla yedi yldr savamakla ylda 700 bin duka altn zarara uramasndan ve bu zararlarla kayplarn daha da artacak gibi grnmesinden sonra, sava kazanma umudu kalmamt. O d krkl ve aresizlik dolu gnlerde gstermelik mahkemeler, edebiyatlarn gzn kan brm Byk Trk'e ettii sama sapan kfrler ve Hristiyan dnyasnn bir Hal seferine katlmaya arlmas, Signoria'nn iine yaramazd. Sultan hl Roma'syla, papazlaryla talya'y ele geirmek istiyordu. Ama Floransa cemaatinin 8 Austos 1470'te papaya gnderdii bir mektupta da sylendii gibi, onun asl istedii "yalnzca talya ile Urbs'u [Roma'y] deil, btn dnyay ele geirmekti." Ancak bu bilgece gzlemleri yalnzca szde kalmt. Oysa Eriboz'un dmesiyle yalnzca Floransallar bile Trk dostlar yznden 700 vatandalarn ve 400 bin florin kaybetmiti. 39 Mehmed, Khalkis'ten hemen ayrlmad. ehrin ele geiriliinin ertesi gn, sakall btn tutsaklarn huzuruna getirilmesini emretti. Saylar 800' buluyordu. Grg tan Gian-Maria Angiolello'ya gre (yakalayan kii onu sultana kle olarak hediye etmiti) Mehmed hepsinin elleri bal halde bir ember halinde diz kmelerini emretti. Sonra kafalar uuruldu. Kadnlar, kzlar ve on sekiz yandan byk delikanllar satld, armaan olarak verildi ya da kendilerini yakalayanlar arasnda dei toku edildi. Fethin ikinci ve nc gnnde ehrin ve adann her taraf aranp kaaklar ve deerli mallar bulundu. Sultan 16 Temmuz'da blgenin temizlenmesini emretti. ller denize atld, hendekler temizlendi ve zarar grm ehir surlar onarld. Kimse kar koymaya cesaret edemedi. skender Bey (belki de Mihalolular'dand) adann kumandan olarak, yeterli sayda askerle birlikte orada brakld. 26 Temmuz'da ordu kuzeye doru ilerledi. Sultann Santa Chiara Kilisesi civarnda kurulmu olan kzl adr topland. Angiolello kendisinin de katld geri dn yolculuunu ayrntlaryla anlatr. Sylediine gre ordu her gn otuz kilometre kat ediyordu. Oysa sultan Eriboz'a giderken adamlarnn ve atlarnn yorulmasn istemediinden gnlk yryleri on iki-on be kilometreyle snrl tutmutu. Ordu stifa'ya (28-29 Temmuz'da), Atina'ya (29-30 Temmuz'da), Livadya'ya, Salona'ya (gnmzdeki Amfissa), Bodinitza'ya (Mendenitza; 1 Aus-

39 Eriboz'un dmesine ilikin, temel kaynaklara dayal daha aynntl bilgi iin bkz. V. I. Menage, "Eriboz" (adann Trke ad), El211, 691. Papann Khalkis'in kuatlmasna ve fethine gsterdii tepki iin bkz. Pastor, History of the Popes IV, 174-183. Ayrca bkz. Schwoebel, The Shadow of the Crescent, 157-159 ve 167-168.

-V T

250

DRDNC BLM

tos'ta) urad. Zeytun'dan (gnmzdeki Lamia) ve Neopatras'tan (gnmzdeki Batra) getikten sonra Thermopylae ovasnda ordugh kurdu. 3 Austos'ta Dhomokos kalesine, ertesi gn de oradan Selanik ovasna gitti. 5 Austos'ta "La Phersa" (Farsala, Pharsalos?) kalesine urad. 6 Austos'ta Yeniehir'e, ertesi gn ise Kstenje'ye ulat. 9 Austos'ta Platamona'da, 10 Austos'ta Kitros'ta, 11 Austos'ta Selanik'te ordugh kurdu. Trkler ertesi gn Bodanos Da'ndan geerek (orada da ordugh kurdular) Serez'e (13 Austos) ulat. Sonra "ok sayg duyduklar" Kutsal Da'dan geerek 15 Austos'ta Filibecik'e (eski Philippi) ve 16 Austos'ta Kavala'ya vardlar. 19 Austos'ta Gmlcine'den (Komotini) geerek, 22 Austos'ta Dimetoka'ya ulatlar. Angiolello'nun anlattna gre oradaki eski Bizans kalesinde Sultan Mehmed'in srgne gnderdii bir kzkardei yayordu. ok sonralar sve Kral XII. Kari takipilerinden kaarken orada neredeyse iki yl (1713-1714) kalacakt. Angiolello'ya gre, Mehmed'in kzkardei sadist bir deliydi. Bir keresinde, sa kalp kalmayacaklarn anlamak iin yirmi kle kzn kafasn kestirmiti: imdi bile, gcn kardeininkiyle kyaslamak iin [kelleler] uurmak istiyordu. Ayrca fahienin tekiydi. Arzularn tatmin etmek iin gen kleler satn alrd. Sonra kendisini sulamasmlar diye onlar ldrtrd. Eer Byk Trk bunlar rense, onu ldrrd. Babas sultan Murad bile son vasiyetinde onu grmezden gelmiti. Bu yzden kardei Mehmed'e bal kalmak, ona itaat etmek zorundayd. Byk Trk Eriboz zaferini kazandktan sonra, baz lordlar ona kzkardeini hatrlattlar. Kzkardei onu kendisini serbest brakmaya ve Konstantiniyye imparatorlar Palaiologoslar'dan olan Esebeg [sa Bey] adl klesiyle evlendirmeye ikna etti. Bu geni aileden ok sayda mhted kt gz nne alndnda, bu onurun (!) hangi Palaiologos'a nasip olduunu bulmak olanakszdr. Bu sultancm, Mehmed'in z kardei mi yoksa vey kardei mi olduunu saptamak ise, Mehmed'in psikolojisinin kaltmsal ynn anlamak asndan ok daha nemlidir. Mehmed, Dimetoka'da fazla kalmam olsa gerek, nk 24 Austos'ta irmen'de, 25 Austos'ta ise Edirne ovasndayd. Orada birka gn dinlendi. 30 Austos'ta gittii Havsa'da nemli bir olay gerekleti. ehrin yabanc bir sakininin baz kitaplar alnmt. Hrsz yakalanp kaza oturtuldu ama Havsa'nm btn sakinleri, kadn erkek, oluk ocuk hep birlikte stanbul'a gnderildi. ehir bir sre bo kaldktan sonra, sultan Karaman'dan yeni yerleimciler getirtti. 1 Eyll'de Babaeski'ye, ertesi gn Stlce'ye, nc gn ise Kartran'a urad. Burada sultan hiddetlendiren yeni bir olay oldu. Bakumandanlarndan biri, "Nasufbeg" (Nasuh Bey) adl bir Arnavut (kendisinden, baka hibir kaynakta sz edilmemektedir) elleri arkasndan balanm halde sultann huzuruna getirildi.. Son derece saygn biri olduu sylenen Nasuh Bey'in, Dou Anadolu'da, Uzun Hasan'n lkesinin yaknnda topraklar vard. Birileri onu sultana kar ayaklanp Uzun Hasan'n tarafna gemeyi planlamakla sulamt. Yalnzca bu sulama, Mehmed'in Nasuh Bey'in kendisinin ve btn ordunun gzleri nnde para para edilmesi emrini vermesine yetti. Ellerinden ve ayaklarndan tutulan Nasuh Bey, ksa bir palayla dorand.

ERBOZ'UN D

251

Sultan 5 Eyll'de, ekmece zerinden stanbul'a gitti. 1470 yl sona ermeden nce, Mehmed sadrazam Rum Mehmed Paa'nn "kaydn grd". Bunun kesin tarihi bilinemese de, yaklak tarihi bulunabilir, nk sultann ana ordusu Eriboz'a yrrken, Kasm Bey'in kard bir ayaklanmay bastrmak iin Karaman'a bir akn yaplmt. Kahire'ye kaan Kasm, Karaman' geri almak iin giriimlerde bulunmutu. Sadrazama bu ayaklanmay bastrma grevi verilmiti. Sadrazam Karaman ve Ereli ehirlerini utanmadan yamalad ve sakinlerini katletti. Karamanllar Mahmud Paa'ya camilerine ve okullarna dokunmamasn, nk bunlarn Arabistan'daki, Peygamberin gml olduu yer olan Medine'ye adanm bir vakf desteklediini syleyince, Mahmud Paa kendisinden bunu isteyenleri katletti. Sonra hrs yznden Trkmen Varsak airetine saldrd. Svarileri Kilikya'nn kayalk geitlerinde Varsak aireti efi olan Uyuz Bey komutasndaki gebeler tarafndan pusuya drld ve yarsndan fazlas ldrld. Sa kalanlar Karaman'dan elde ettikleri ganimeti brakarak kuzeye kamak zorunda kald. Rum Mehmed Paa'nn yaptklarna fkelenen sultan, onu muhtemelen 1470 gznde azledip idam ettirdi. Rum Mehmed Paa kendisi tarafndan yaptrlm ama inas muhtemelen lmnden bir yl sonra tamamlanan, stanbul'un karsndaki skdar'n civarndaki kk bir caminin yanndaki trbeye gmld.^ 0 Osmanl tarihileri bize Rum Mehmed Paa hakknda, gaddarl ve agzll dnda, resmi faaliyetleriyle ilgili neredeyse hibir ey anlatmaz. Bir mukataa sistemi gelitiren bir maliye uzman olduu anlalyor. Bu sistem krl olmasna karn, kurbanlarn fkelendirmiti doal olarak. Fatih, Konstantiniyye'nin fethinden hemen sonra, boalm ehre her taraftan yerleimciler getirtirken, yeni gelenlere ayrlm btn evlere bir vergi koymutu. Bunun sonucunda gelen Mslmanlar'm ou ksa sre sonra tekrar ayrlmt. Sultan daha sonra bu hane vergisini kaldrmt ama Rum Mehmed Paa'nn sadrazamlk dneminde geri getirilmiti. Bunu yapmas, paray seven sultann houna gitmiti. Ama bu vergiden etkilenen yeni yerleimcilerin hi houna gitmemiti elbette. Grne gre bu mlk vergisi Mehmed Paa'nm lmnden sonra da kaldrlmad. Sultan Mslman yl 875'te (30 Haziran 1470-19 Haziran 1471) yeni gm akeler bastrd. 1470 ylndaki Osmanl vergi sicillerinin kopyaland bir Venedik resmi kaydna gre, Avrupa'da 29 bin ev vergiye tabi tutulmutur. Yarm yzyldan az bir sre sonra bu listede milyon vergi mkellefinin yer ald (geri bu btn Osmanl mparatorluu'nu kapsyordu) gz nnde alndnda, ufak bir rakamdr bu.^ 1

40 Sadrazamn kariyerinin aynntlar iin bkz. "Mehmed Paa, Rm" (M. C. ehabeddin Tekinda), IA VII, 594-595. Cami iin bkz. Ayverdi, Fatih devri mimarisi, 219-222. 41 Osmanl mparatorluu'nun 15. ve 16. yzyln sonlarndaki ortalama nfusu iin bkz: mer Ltfi Barkan, "Essai sur les donnees statistiques de registres de rencensement dans l'empire ottoman aux XV e et XVI e siecles", Journal of Economic and Social History of the Orient I (1957), s: 9-36. Ayrca bkz: Ayn yazardan, "Research on the Ottoman Fiscal Surveys", Studies in the Economic History of the Middle East, haz: M. A. Cook (Londra, 1970), s: 163-171. Mukataa zerine daha fazla bilgi iin bkz: s: 383.

rtnrtl'm- f ">

252

DRDNC BLM

II. Murad dneminde sadrazam shak Paa, Murad'n dullarndan biriyle evlenmeye zorlanp Anadolu'ya srgn edilmiti. Mehmed ona bazen danm, bazen de hi ilgilenmemiti. shak Paa negl'deki (Bursa'nm gneydousunda) srgnnden stanbul'a geri arld ve kendisine imparatorluk mhr emanet edildi. shak Paa'nm ne kadar yal olduu gz nne alndnda, bu zmn kalc olmas pek mmkn grnmyordu.''''2 "Btn talya ve Hristiyanlk dnyas ayn gemidedir" (In eadem navi, ut ajunt, ""omnis Italia et omnis Christianitas est) diye yazyordu Venedik Dou Cristoforo Mora, 22 Austos 1470 tarihli bir mektubunda. Yazar herhalde o zamanlar darbmesel olan bu szle, Milano Dk Galeazzo-Maria Sforza'ya, Eriboz'un yitirilmesiyle btn Hristiyanlk dnyasnn dt korkun durumu gz nne almas iin yalvaryordu. "Hepimiz banda ayn bela var" diye devam ediyordu mektup. "talya'daki hibir ky, hibir blge, hibir yer bir dierinden daha gvenli deil. Ne kadar uzak ya da tecrit edilmi halde olursa olsun. Bu salgn hastalk, bu yangn srekli yaylyor. Hemen tedbir alnmazsa, belki de btn Hristiyanlk dnyasna yaylacak." Byle ikna edici szlerin etkili olaca dnlebilir. Ama Sforza cevap olarak cumhuriyetin topraklarn igal etmek istedi. Maiyetindeki gl bir grup ona Venedik'in dt g durumdan yararlanp Milano'dan 1454'te alm olduu blgeyi geri almas iin bask yapyordu. Milano askerlerinin Bergamo'yu, Cremona'y ve Brescia'y istila edeceinden zaten korkulmaktayd. Ama Signoria'nn ans vard. Napoli Kral Ferrante, Milano elisine, Trk tehdidi gz nne alndnda Venedik'e kar bir sefere katlmay reddettiini syledi. Ama Venedik ne dier talyan devletlerinden ne de Macaristan'dan yardm bekleyemezdi. Papa II. Paulus 25 Austos 1470'te btn Hristiyan devletlerine Eriboz'un dtn bildirdi ve Dou'dan gelen tehditlere ilikin karamsar bir tablo izdi. Acil yardm arsnda bulundu ve talyan devletlerini, zellikle de Venedik ile Milano'yu bartrmaya alt. 18 Eyll'de yanmadann btn hkmdarlarn, Trkler'e kar bir ittifak zerine konumak zere Roma'ya olabildiince abuk eli gndermeye ard. Bylece btn talyan devletleri bamszlklann koruyabilecekti. Lodi Ligas binasnda yaplan bu grmeler haftalarca srd. Pek ok kez yarda kesilmenin eiine geldi. Sonunda 22 Aralk 1470'te Trkler'e kar ortak bir saldr ve savunma ittifak yapma karar alnd. Roma'da bu kararn erefine toplu kran dualar yapld ve enlik ateleri yapld. Ama papa biraz aceleci davranmt. yimser beklentileri ac bir hayal krklyla sonuland. Bunun sulusu, aslnda Trkler'e kar bir sefere katlmay asla ciddi olarak dnmemi olan Milano ile Floransa'yd. Anlamann metnini eletiren Galeazzo-Maria Sforza, ittifaka katlmaktan vazgetiini bildirdi. Floransa sefiri Roma'y anlamay imzalamadan terk etti. Bu iki devletten hibiri byle zor ve pahal bir maceraya atlmak istemiyordu.^3 Fransa ve Almanya'nn tavr da daha parlak deildi. II. Paulus'a dman olan Kral XI. Louis, onunla herhangi bir grme yapmak istemiyordu. Almanya'da ise, 1471 Haziran'nm sonunda Regensburg'ta dzenlenecek olan "Byk

42 nalck, sadrazamn hayat hikyesini tamamen farkl bir biimde anlatr; bkz. "Mehmed the Conqueror," 414-415. Bu versiyon da gz nnde tutulmaldr. 43 Papann yazd ok sayda mektupla ilgili bilgi iin bkz. Pastor, History of the Popes IV, 178.

ERBOZ'UN D

253

Hristiyan Toplantsndan nce hibir ey yaplamazd. Papa, II. Pius'un kuzeni kardinal Francesco Piccolomini'yi eli olarak gnderdi. Piccolomini imparatorluk saraynda hl saygyla hatrlanan biriydi. Regensburg Toplants'nda Trkler hakknda bir karara varlamad. Drt hafta boyunca tartmalar yaplmasna karn, nceki toplantlardan daha belirgin bir sonu alnamad, imparatorluk gcn oktan yitirmiti ve eyaletlerin bencilce ayrlk politikalarna kar koyamyordu. Regensburg Toplantsndaki, son zamanlarda dzenlenen bu en byk toplantdaki gelimeleri casuslar araclyla yakndan takip eden Mehmed'in, Almanlar'n gerekten sava bir millet olmasna karn, toplantdan bir sonu kmayacan ifade ettii sylenir. 26 Temmuz 1471'de Papa Paulus beklenmedik bir biimde ld. Kardinal Francesco della Rovere, IV. Sixtus (1471-1484) adyla onun yerine geti. Onun papalnda, dnya apnda bir Hal seferi fikri son kez ele alnacakt. Sultan, Eriboz'un dnden sonra Hristiyan glerin kendisine kar birleeceinden hi kayglanmam olsa, 1470 Ekim'inin ilk yarsnda Venedik'le bar yapma yolunda sergiledii sylenen giriimleri ciddiye almamak gerekirdi. Ama uras bir gerektir ki, Mehmed vey annesi Mara'nm ve geen yl Venedik'le balant kurmu olan kzkardei Catherine'in yardmna bavurdu. Ekim balarnda, iki Srp kadnn elileri Signoria ile grt. Her biri, hanmlarnn sultann Eriboz zerine yrmesinden nce onu bar yapmaya ikna etmek iin elinden geleni yaptn, nk Hristiyan olduklarn ve bu yzden btn Hristiyanlar'a, zellikle de Signoria'ya ballk duyduklarn syledi. Mehmed bar iin zamann uygun olmadn, nk bir askeri saldr iin byk harcamalar yaptn sylemiti. Hanmlar Eriboz'un fethinden sonra sultana isteklerini yinelemilerdi. Bu kez sultan, Venedik Osmanl mparatorluu'na eli gnderirse bar yapmaya hazr olduunu sylemiti. Bunun zerine senato Niccol Cocco ile Francesco Capello'yu stanbul'a gndermeye ve Eriboz'un geri verilmesini talep etmeye karar verdi. Sultan buna raz olursa, Venedik be yllk taksitler halinde 250 bin duka altn demeye hazrd ama Osmanltlar'n hl Venedik'in elinde olan adalara saldrmayacan garanti altna, almak kaydyla. Sadrazam ise iki art ne srd: Venedik, Limni ile dier Ege Adalar'n vermeli ve ayrca ylda 100 bin duka altn kelle vergisi demeliydi. Tam yetkili iki Venedik elisi, cumhuriyetin herhangi birine hara vermektense btn topraklarn kaybetmeye raz olduu karln verdiler. Trkler'in taleplerine fkelen Niccol Cocco istanbul'dan hayal krkl iinde ayrld. Dier eli Francesco Capello ise onun ayrlmasndan hemen nce stanbul'da ld. Cocco.bir balk teknesiyle Limni'ye gittikten sonra orada bir kadrgaya binerek Venedik'e dnd.44 Venedik, bu bar grmelerinin ortasnda, anakkale donanmasnn derya beyi Mesih Paa'dan tuhaf bir teklif ald. Mesih Paa'nn teklifini Venedik'e,

44 Cocco ile Capello'nun stanbul'a gnderilmelerine yol aan konu hakknda ayrntl bilgi iin bkz. V. L. Menage, "Seven Ottoman Documents from the Reign of Mehemmed II," 8283 ve 101-106. Bu belgelerin ilki olan, sultann Venedik Dou'na gnderdii 24 Mays 1471 tarihli talyanca mektupta, sultan Limni'nin, Mora'nm gneyindeki Mani'nin ve Akahisar'n geri verilmesini ister. Yllk nakit demelerden sz etmez.)

254

DRDNC BLM

Aleksios Span'n daha nce Osmanl mparatorluu ile yaplan grmelere katlm olan damad iletmiti. Mesih Paa 40 bin duka altn karlnda anakkale Boaz'n ve kumandasndaki Trk donanmasn teslim etmeyi neriyordu. Ama Onlar Meclisi, Mora'nn hkimi olmak isteyen bu hain Trk'e ancak on bin duka altn verebilecekleri cevabn verdi. Bylece Mesih Paa'nm gcn sultana kar kullanp kendine Bat'da salam bir yer edinme plan baarsz oldu. Ama Venedik hainlerle asla i yapmayacak bir devlet deildi. Osmanl mparatorluu ile yaplan bar grmelerinden bir sonu kmaynca, Onlar Meclisi bu konuyu halletmenin daha kolay bir yolunu buldu, yani onu zehirlemeye karar verdi. Bunu akl eden tek talyan devleti onlar deildi ama bu konuda en fazla kurnazlk ve kararllk gsteren onlar oldu. u rakamlar bunu aka ortaya koymaktadr: Venedik Nisan 1456 ile Temmuz 1479 arasmda, sultan zehirlemek iin tam on drt kez plan kurdu, her ne kadar bu planlardan hibiri uygulanmasa da. Onlar Meclisi bu yirmi yl boyunca sultan ortadan kaldrmak iin her yolu denedi ve hibir masraftan kanmad. Hibir teklife hayr demediler ve hibir kiralk katili geri evirmediler. En tuhaf maceraclardan sutan ldrme teklifi aldlar. Bu teklifi yapanlar arasnda Trogirli (Trau) bir denizci, San Bruno tarikatndan bir kei, Francesco Baroncello adl Floransal bir soylu, Krakowlu bir Lehli, bir Katalan, Arnavut bir berber ve ayrca sultann hekimi ve mali danman Gaetal Yahudi Maestro Iacopo da vard. Iacopo, insanlardan abuk sklan sultann maiyetinde otuz yl kalmay baarm ve hatta vezirlik ve paalk mevkilerine ykselmi biriydi. Maestro Iacopo'nun sultann saraynda ne kadar nfuzlu olduu Venedik'te uzun sredir bilinmekteydi. Gaeta'da 1425-1430 arasnda doduu tahmin ediliyor. Yurdu talya'dan niye ayrld bilmiyoruz. A m a on beinci yzyln ortasnda talya'daki Yahudi hekimlerin halini dndmzde (Papa V. Nicolaus btn Yahudiler'in ve Mslmanlar'm" meslek sahiplerinin ayrcalklarndan faydalanmasn ve Katolikler'in Yahudiler tarafndan tedavi edilmesini yasaklam, yoksa ocuklarnn sapk olacan sylemiti), tbb muhtemelen talya'da renmi olan o gen stadn almak iin yurt dna gitmesi artc grnmyor. II. Murad dneminde Edirne'de saray hekimi oldu. Bu mevkiini Mehmed'in hkmdarlnda da korudu. Sultanla birlikte stanbul'a gidip, tbbi ve mali yetenekleri sayesinde orada ksa srede nl oldu. Sultann ilk mabeyincisi olarak, ona seferlerinde elik etti. stanbul'da Mehmed'in yanndan hi ayrlmyordu. talyan hemerileriyle, zellikle de Venediklilerle srekli grmeyi srdrd. Venedikliler ona 1457'de, kendileriyle Osmanl mparatorluu arasnda araclk yapmas iin en kalitelisinden 1440 arn kzl kadife kuma gnderdi. Iacopo, Pera'daki balyozlarn evine sk sk giderdi. Onlarn Signoria'ya gnderdii pek ok rapora kaynaklk etmi olsa gerek. Geree sadk kalmaya dkn biri deildi: rnein 1465'te balyoza Mehmed'in Hristiyan olduunu sylemiti. Benedetto Dei ile de grrd. Hatta onunla birlikte, muhtemelen 1468'de kara yoluyla Dubrovnik'e gitmiti. Maestro Iacopo orada sultan tedavi etmek iin, temel Arapa tp kitaplarnn Latince evirilerini bulmaya almt.^

45 Iacopo zerine yakm zamanda yaplan almalar iin bkz. 2. blm, dipnot 15. Suikast planlan hakknda zellikle bkz. Babinger, "Ja'qub Pascha, ein Leibarzt Mehmeds II," Rivisto degli Stu Oriental! 26 (1951).

FATH CAM

255

Venedik, Maestro Iacopo'ya Mehmed'i zehirleme teklifini ilk kez 1471'de yapt. Bu ie Floransal bir siyasi mlteci olan Lando degli Albizzi araclk etmiti anlalan. Albizzi, o sralar Mediciler'in dman olarak byk zulmlere urayan byk ve soylu bir aileye mensuptu. Lando stanbul'a kam, parasz kalnca da bir gelir kayna aramaya balamt. (Yine o sralar bir baka Floransal, Pera'daki Floransa konsolosu Carlo Baroncello'nun kardei Francesco Baroncello, sultann sava donanmasn yakmay teklif etmi, karlnda ise yalnzca 400 duka altn istemiti. demenin bir banka tarafndan garantilenmesini talep etmiti.) Maestro Iacopo tarafndan gnderilen Lando degli Albizzi Venedik'e 1471 Eyll' ortalarnda vard. Orada Mantua dknn sefirinin evinde saklanarak, Onlar Meclisi'yle ile temas kurdu. Sultann hekimi, Lando araclyla yapt teklifte, 1472'nin Mart ila Mays aylar arasnda Mehmed'i ldrmeyi denemeyi neriyordu. Bunun iin on bin duka altn ve ayrca eer cinayette baarl olursa 25 bin duka altn daha istiyordu, nk stanbul'daki varn younu brakp kamas gerekecekti. Teklifi hemen oybirliiyle kabul edildi. Lando degli Albizzi'ye, plan baarl olursa ylda 500 duka altn ve eer sultann lm haberini Venedik'e bizzat getirirse ayrca bin duka altn vaat edildi. Signoria ayrca Floransa hkmetiyle, zellikle de Lorenzo de' Medici ile grerek, Lando'nun Flo- ransa'ya geri dnmesini ve el konulmu servetini geri almasn salayacan vaat etti. Lando, Onlar Meclisi'yle grmeyi uzun sre srdrd. Konsey kesenin azn giderek daha fazla ayordu. Sonunda Maestro Iacopo'ya, cinayetin baarl olmas halinde bir ay iinde Venedikliler kendisine olan vaatlerini (ona ve ailesinin btn yelerine Venedik vatandal verilmesi ve vergilerden muaf tutulmalar) yerine getirmezse, 260 bin altn vermeye sz verdi. Floransal arac ise, yukardaki dllerin yan sra bir Venedik vatandann btn haklarna sahip olacakt. Dk Cristoforo Moro hem Iacopo'ya hem de Lando'ya mhrl mektuplar gnderdi. Bu mektuplar gnmze kadar ulamtr. Bu belgeler hem dkn yazd son resmi belgeler arasndadr -10 Kasm 1471'de ld- hem de Lando degli Albizzi'ye dair bilinen son belgedir. stanbul'a ulat m, yoksa yolda sultann casuslar tarafndan ldrld m bilemiyoruz. Bildiimiz tek ey, Maestro Iacopo'nun Venedikliler'in plann uygulamaddr (belki de buna zaten niyetli deildi). Daha sonra, 1475'te Maestro Valco (Vlaco) adl bir baka Yahudi hekim de benzer bir plan uygulamayacakt. Sultan 1471'in neredeyse tamamn bakentinde geirdi. Muhtemelen salnn bozukluu yznden yolculuk edemiyordu. Byk olaslkla o senenin yaznda, adn tayan "yeni cami" tamamland [Resim XIX a]. Sylediimiz gibi, bu caminin inasna 1463 ilkbahannda, Mehmed'in harap durumdaki Havariyun Kilisesi'ni patrikten alp yanndaki Konstantinos Lips kilisesiyle birlikte ykmasndan sonra balanmt. Cami iki kilisenin harabelerinin ok yaknma, sekiz ylda yaplmt. Mimarnn Hristodulos adl Hristiyan kkenli biri olduu sylenir. A m a bu mimar her halkrda sonradan "Atik" Sinan olarak tannacakt. Mimar, kendi yetenei ve sultann paras sayesinde, Mehmed'in byk taleplerine karlk vererek, o dneme gre muhteem bir yap ina etti. Bu yap Bizans sanatndan Osmanl sanatna gei dnemini ya da bir baka deyile Bizans mimarisinin lmnden sonraki rnesansn yanstmaktadr. Daha sonraki btn Trk mi-

256

DRDNC BLM

marlar stnde muhtemelen en fazla etkiye sahip olmu bu camide, Ayasofya'ntn slam dininin gereklerine gre tadil edilmi olduu bir dnemde Hristiyan mimarisinin izlerini buluruz. Fatih Camii, ok sayda eklentisiyle birlikte dev bir dikdrtgen tekil eder. Gnmzde iinden ok sayda sokak geen byk bir parkn ortasndadr. nnde dikdrtgen biimli bir avlu vardr. Bu avlu asl halini korumu gibi grnmektedir. eitli kalnlklarda ama hepsi de antika olan toplam on sekiz mermer ve granit stun, yirmi iki kubbeyi destekler. Avlunun parmaklkl ve mermer ereveli pencerelerinin stnde bir friz vardr. Bu frizde, Kuran'n ilk suresi (slam'n gcnn sembol olarak kabul edilir) zarif bir yazyla kaznmtr. eride, ana giriin sanda laciverttayla erevelendirilmi mermer bir kitabe bulunur. Bir Mslman hattat, bu kitabeye altn harflerle Peygamber'in u szn yazmtr (Peygamber'in bunu sylemi olduu kesin deildir): "Konstantiniyye mutlaka fethedilecektir. Onu fetheden komutan ne gzel bir komutan, onu fetheden asker ne mutlu askerdir." Caminin ii son derece etkileyici bir sadeliktedir. st ste alt sra halinde dizili ok sayda pencereden ieri bol k girer. Ayasofya'nn taklit edildii aktr. Ama uzmanlarn grne gre Fatih Camii, plannn grkemlilii, tasarmnn kusursuzca uygulan ve sadelii asndan, en nl stanbul camilerinden bile daha stndr. Etrafnda, sultan tarafndan yaptrlm ok sayda klliye binalar vardr. Caminin tamam byk bir alana yaylmtr: ki avlusu, sekiz medresesi (snflaryla birlikte), iinde Fatih'in sekizgen trbesi ve sandukas bulunan bir baheli mezarl, kars Glbahar'n trbesi, darifas ve darlcezesi, imareti ve tabhhanesi; camiye etkileyici, neredeyse esiz bir grnm kazandrr. Bir Hristiyan ad olan Hristodoulos adn tad sylenen, caminin ilk mimarna ilikin ok sayda sylenti ve efsane yzyllardr anlatlmaktadr ama bunlarn hemen hibirinin doru olmad kantlanmtr. Mehmed'in ona mkfat olarak, her ikisi de Fener'in yukar ksmnda bulunan Kk Cafer Soka'n ve Kutsal Bakire Muhliotissa Kilisesi'ni verdii sylenir. Bir baka sylentiye greyse, mimarn yeni camiyi Ayasofya'dan daha alak yapmasna ve kolonlardan en byk ve gzel iki tanesini kesmesine kzan sultan, adamn ellerini kestirmi, bunun zerine sakat kalan mimar sultan mahkemeye vermitir. Neyse ki, neredeyse o zamanlarda yazlm bir Osmanl vakayinamesi bize daha doru bilgiler verir. Sinan, 12 Eyll 1471'de sultann emriyle ldrld. Nianc Mehmed Paa Cami'nin yaknndaki Kumrulu Mescid'in avlusunda bulunan mezar gnmze kadar kalmtr. Anlalan byk masraflarla ok uzaktan getirtilen iki stunun boyu fazla uzun gelmi, bu yzden kesilmeleri gerekmiti. Fatih Camii'nin nndeki byk meydan yakn zamanda yass kaldrm talaryla kaplanrken, tepesi kesilmi o iki stun bulundu. O eski Osmanl vakayinamesi bize mimarn bu stunlar kestii iin mi katledildiini sylemiyor. Ama tarihi, anda eine az rastlanr bir akszllkle, "yeni caminin" inasnn muazzam maliyetinin phe uyandrc olduundan bahsediyor: Stunlarn o uzak diyarlardan nasl getirildiini ve nakliye masraflarnn ne kadar olduunu Allah bilir. stanbul'daki yeni caminin yapmna ne kadar para harcandn, hele btn stunlarn ve talarn hazrlanm olduu gz nne alndnda, kim bilebilir? Onlar yalnzca bir yerden bir yere naklet-

FATH CAM

257

mek bile yle masrafl olmutu ki, bu ie ne kadar para harcandm Allah bilir... O gnlerde, binalar zorlamayla yaptrlmazd. Harcanan btn emeklerin paras denirdi. Bugn bir bina ina etmeye kalksak, btn eyaletlerden ve ehirlerden para toplar ve btn eyaletlerden zorla mimar ve zanaatkarlar getirtiriz. Bu getirtilen mimar ve zanaatkarlardan hibiri de bir daha yurduna geri dnemez. Mimara ve iiye yap malzemesi ve szmona aylk maa verdikten sonra, onlar be alt ay altrr, bylece halktan daha fazla para toplayabiliriz. Mimar ve iiler zorla getirtilebilir... Sultan Mehmed'in yeni camiyi, sekiz medreseyi, darlcezeyi, imareti ve darifa yapan Mimar Sinan' uzun sre cezalandrdktan sonra nasl hapse attn grdnz. Byle lmeyi hak edecek ne gnah ilemiti? Eskiden ustalara, onlar ereflendiren giysiler verilirdi. imdi ise neler giydiriliyor gryorsunuz. On beinci yzyln sonunda, btn vatandalarn, snrsz gce sahip hkmdar karsnda tir tir titredii bir lkede yazlm olan bu dnceler alacak kadar dobracadr. Neredeyse ada toplumsal eletirileri andrr. Her halkrda bu vakayiname, Fatih Camii'nin mimannm sultan kzdrdn (muhtemelen o esiz eserini tamamladktan hemen sonra) ve sakatlanp hapse atldktan sonra ldrldn aka ortaya koymaktadr. Eskiden bir Hristiyan ya da her halkrda gayrimslim olduu, Sinan adndan anlalmaktadr. O zamanlar bu ad yalnzca mhtedilere verilirdi. Osmanllar'm Michelangelo'su olan Sinan ibn Abd'lMennan Rum'du ya da daha muhtemelen Anadolu'daki Kayseri civarndan gelme bir Ermeni'ydi. Daha yal olan Sinan'dan nceki saray mimar da -yas ibn Abdullah, mesleine Fatih'in yannda balam ama gnmze kadar kalm olan mezar tanda yazlana gre, 1487 Mart'nn sonunda, II. Bayezid'in hkmdarl dneminde stanbul'da lmt- Hristiyan kkenliydi. Nisan 1475'te yazd vasiyetnameye gre, Afyonkarahisar'da domutu. yz yl sonra, 22 Mays 1766'da, kurban bayramnn nc gnnde, btn istanbul'u sarsan korkun bir deprem Fatih Camii'nin byk blmnn yklmasna yol at. Sylenene gre Sultan III. Mustafa (1757-1774) camiyi temelinden yktrarak, Hac Ahmed Dayezade adl bir mimar onu yeniden yapmakla grevlendirdi. Bu i 1767'den 1771'e kadar srd. On beinci yzyl mimarisinin izlerinin avluda ve caminin yer plannda hl aka grlebilmesi, bu iddiaya kukuyla yaklamamza yol aar. Ama her halkrda caminin byk bir ksm yeniden ina edilmiti [Resim XVIII b]. On altnc yzyl gezginleri, zellikle de Holstein'l Melchior Lorichs ve Wilhelm Dillich (1606, 1609) tarafndan yaplm tasvir ve izimlerden anladmz kadaryla, caminin ortasnda bir kubbe vard ve bunun iki yannda iki sra halinde drt daha kk kubbe bulunuyordu. Caminin dousunda, yarm bir kubbeyle rtl bir mihrap vard.^^

46 Fatih Camii hakknda bkz. Goodwin, A History of Ottoman Architecture, 121-131. Ayrca bkz. Ayverdi, Fatih devri mimarisi, 125 ve sonras. Caminin bamimarnn kimlii meselesi iin bkz. yukardaki eser ve ayrca 1. H. Konyal, Azadh Sinan (Sinan- Atik): vakfiyeleri, eserleri, hayat, mezar (stanbul, 1953).

'Tir-T- f ~rt V t,;,. ,

258

DRDNC BLM

Sultan yeni camiye ilk hatip olarak bir Trk' deil, bir ranl olan Molla Siraceddin'i atad. Molla Siraceddin'in gemii ve yaptklar hakknda hibir ey bilmiyoruz. Zaten sz edilmeye deer tek yn, sultann bir Acem'i yelemi olmasdr. Fatih dneminde ran'dan Osmanl mparatorluu'na akn etmi air, yazar ve en ok da ilahiyatlarn oynad srad rolden ileride bahsedeceiz. Vaiz Siraceddin bunlarn arasnda, sessiz sakin ve dikkat ekmeden yaayan ok az kiiden biriydi. 1492 ya da 1493'te ldnde tannmyordu. Cuma hutbesini kimin okuyacandan ok daha nemli olan ey, Fatih'in camisiyle birlikte yaptrd, sekiz [avlulu] medreseden, oluan vakft. Sekiz okulu birbirine balayan zel binalarda (tetimmat), rencilere (softa) yemek ve kalacak yer veriliyordu. Mfredatlar on bilim zerine tam eitimi ieriyordu: Gramer, szdizimi, mantk, retorik, geometri, gkbilimi ve drt hukuk-ilahiyat dal (akideler, hukuk, hadis ve Kur'an tefsiri). Bir renci eitimini tamamlaynca danimend unvann alarak daha alt dzey bir okulda almaya balyor, orada yeni balayanlara yeni ustalat bilim dallarnn temellerini retiyordu. Fatih Camii'ne eklenmi olan sekiz stn okuldaki ("renim cennetindeki") retmenlere gnde 50-60 ake veriliyordu. Ayrca Osmanl mparatorluu'ndaki dier btn okullardaki retmenlere gre, hatta Bursa ve Edirne'deki nl eski medreselerdeki retmenlerine gre bile daha prestijliydiler. Mehmed daha nce Eyp Camii'nin yaknnda, retmenlerine yine ayn miktarda maa verilen bir medrese ina ettirmiti. Ayasofya Camii'nin yanna ise bir medrese daha ina ettirmiti ki, burada retmenlerinin maa gnde altm akeye kadar kabiliyordu. retmenlerin maa ve mertebesi verdikleri dersin nemine gre deiiyordu. Ulemalarn hiyerarisi sistemi (burada anlatamayacamz kadar ayrntldr), limlerin snflandrlmasna ve konumlandrlmasna kar zel bir ilgi besleyen sadrazam Mahmud Paa'nm eseriydi. O eski zamanlarda pek az Osmanl sultan limlerle airlerin geimi ve eitimiyle Mehmed kadar yakndan ilgilenmitir. Mehmed limlerle ve airlerle birlikte olmay ok severdi. Elinde btn retmen adaylarnn niteliklerini ve kusurlarn ieren.bir liste bulundururdu. Bu liste sayesinde "isim, sfat, zamirlerin ekiminden sfahani'ye", yani alfabeden filolojinin doruuna kadar btn renim dallarnda atamalar yapard. Sultan sk sk o sekiz okuldan herhangi birine srpriz ziyaretler yapar, dersleri dinler ve retmenlerin bilgileriyle pedagojik yeteneklerini smard. Sultann limlere ve airlere olan dknl bilindiinden, pek ok kii bundan faydalanmaya alr ama genellikle baarl olamazd. rnein bir gn bir dervi ondan 124 bin peygamber adna sadaka istemiti. "Peki" diye alay etmiti sultan, "adlarn teker teker say bakalm. Sana her biri iin bir ake vereceim." Dervi K u r W d a geen yirmi drt peygamber adndan bile yalnzca on ya da on iki tanesini sayabilince, Mehmed ona bu say kadar gm ake vermiti. Ama Mehmed gerek yaratc dahilere kar son derece cmertti. Zaten bu cmertlii sayesinde limlerin hamisi olarak tannmtr. Bilimle uramay brakm yal limlere kar da cmertti. kacak sefer yoksa ya da sal sefere katlmasn engelliyorsa, btn ilgisi limler topluluuna ynelirdi. Camisinin ve ona bal okullarn tamamland yl ise, yeni bakentindenki entelektel hayat zenginletirmek iin uramaya her zamankinden de fazla uygundu.

FATH CAM

259

1471 ylnda sultan, bu uralarn yan sra bir bunalm geirmiti anlalan. Bu bunalm, Mora seferinden geri dn yolculuunda bile kendini keyfi kararlar ve sk sk yinelenen fke nbetleriyle belli etmiti. Ayrca o sralar Dou ile Bat arasnda sren diplomatik grmelere de giderek daha fazla sinirlenmi olsa gerek. Biraz ileride greceimiz gibi, Uzun Hasan Venedik'le yllarca eli dei tokuu yapmt. imdi ise Papa ve Napoli, Macaristan ve Polonya ile de temasa gemiti. Mehmed bu faaliyetlerin farkndayd elbette. Bunlar ona Bat'y umduu kadar, belki de zaferlerinin onu ummaya sevkettii kadar, abuk fethedemeyeceini dndrm olsa gerek. Angiolello bir keresinde sultana re dea fortuna ("felein efendisi") demiti (daha sonra tarihi, hekim ve Nocera Piskoposu Paolo Giovio da ayn eyi syledi). O gce tutkun hkmdar, zaten ar hasta olduundan, o sralar dnyay fethetme planlarnn gerekleeceinden kuku duymaya balam olabilir. Belki de yalnzca bir avu sadk adamla hedefine ulamas mmkn olmayacakt. Ayrca eer Bat ile Uzun Hasan arasnda bir ittifak kurulursa, onu kskaca alabilirlerdi, ki bu Bat'daki fetihlerinin sonu anlamna gelirdi. Mehmed'i 1471 yaznn banda, belki de vey annesi Mara'nm istei zerine, Venedik'le bar yapmak iin yeni bir giriimde bulunmaya iten ey, byle dnceler olabilir. 3 Temmuz 1471'de Venedik'teki Milano sefiri Gherardo de Colli'nin dkne yazd bir mektupta verdii u artc habere, ancak byle bir aklama getirilebilir: O sabah yu bir gemi (fusta) eliindeki hafif bir kadrga beklenmedik bir biimde Venedik limanna girmiti. Gemide bir Trk bar elisi vard. Dou'dan gelen bu elinin varl gizli tutulsa da, haber ayr atei gibi yayld. Ksa sre sonra, bu eliyi sultann vey annesinin, Signoria'y sultann nerdii yeni bar koullarn kabul etmeye ikna etmek iin gnderdii anlald. Mehmed Anabolu'yu, Arnavutluk'taki Akahisar', Girit'i (Kandiye), Korfu'yu, Limni'yi ve baz kk Ege adalarn (rnein Andra ve Tnos'u), son olarak da yllk 50 bin Venedik altn dukas yllk hara istiyordu. Gherardo de Coli'ye gre, Venedikliler bar yapmaya yle istekliydi ki Signoria, Mehmed'in teklifini kabul etmeye eilimliydi. Tek istedii, o aalayc haracn kaldrlmasyd.^ Milano sefiri, 18 Temmuz'da yazd bir baka mektupta ise "Trk"n aslnda ok daha fazlasn istediini ama Venedikliler'in eer Akahisar' ellerinde tutabilirlerse ve Braccio di Maina da Meneke'yi elinde tutabilirse, bar imzalamaya hazr olduklarn belirttiklerini syler. Gherardo de Colli'nin 3 Austs'ta yazdna gre Akahisar, Signoria'nn elinde kalmalyd nk elinde o n u n dmda yalnzca kydaki Le ve Dra kalmt ki, "Trk" buralar almay artk istemiyordu ve zaten istese imdiye kadar on kez almt. Venedikliler, Mehmed'in "Valma"nn (Elbasan) yan sra Arnavutluk'ta da tutunacak bir yer elde ederse, blgenin geri kalann aknlar (scorrerie) dzenleyerek kolayca ele geirebileceinin ok iyi farkndaydlar. Mehmed bar zamannda bile dzenli olarak aknlar yaptran biriydi. Bunlardan ikyet edildiinde, sorumlunun kendisi deil paalar olduunu

47 Bu bar teklifi hakknda bkz. yukarda, dipnot 44, Menage tarafndan yaymlanan belge ve zellikle de yorumlan, 103, dipnot 12.

260

DRDNC BLM

sylerdi hep. Gherardo de Colli'nin gnderdii raporlarda, grmelerin nasl sonuland yazmyor ama belirgin bir sonu getirmedikleri kesin. Gherardo de Colli "Herkes bar istiyor ve umuyor" (cadauro spera e brama pace) diye yazmt Mays'ta. Temmuz sonunda Venedikliler, 12 Mart'ta Osmanl mparatorluu'na ulam olan sefirlerinin ne kadar aalandklarn haber aldlar. Sultanla grmek istediklerinde kendilerine sultann "dmann elileriyle" grmek istemedii, onlarla ancak araclar yoluyla konuabilecei sylenmiti. Sultann ileri srd artlar yle abartlyd ki, en kt beklentilerinin bile tesindeydi. Bu yzden sefirler istanbul'dan hemen ayrlmak istemiti. Birka gn sonra sultann gnderdii bir bar elisinin gelii, Venedikliler'i bu yzden iyice artm olsa gerek. Hele Venedik'in nabzn yollamak, yedi yllk savatan sonra nasl durumda olduunu grmek zere gnderilmi bir casus deil de, gerek bir eli olduuna inanmlarsa. Sultann kat ve ar taleplerine bakldnda, Venedikliler'in taviz vermeye hazr olma durumlarn ok fazla abartt daha en bandan anlalmt. Ama Venedik'e bir eli gndermesinin nedeni, Sigroria'nm bar yapmay ne kadar istediini anlamak da olabilir. Venedik, Uzun Hasan ile bir askeri anlamaya varma konusundaki umutlarn tazeledi. Rialto'da Trkmen beyinin askeri gcne ilikin trl trl sylentiler dolayordu. 1471 Nisan' balarnda "Re Costanzo de Zorziana" da (Grcistan) Venedik'e sefirler gnderdi. Bu sefirler, hkmdarlarnn akrabas Uzun Hasan ile bir anlama imzaladn ve Akkoyunlu beyinin 30 bin askerle Mehmed'e sava atn sylediler. Oysa tarihsel gereklere baktmzda grdmz udur: Uzun Hasan Grcistan'a kar en az be kez sefere km (1458, 1463, 1466, 1472 ve 1477), Grcistan hkmdarlaryla asla iyi geinmemi, ayrca hibir Grcistan hkmdar da Costanzo (Constantius) ya da benzeri bir ad tamamtr. Yine bir Doulu arlatan safdil Batllar' smrme yolunu semiti phesiz. Gherardo de Colli 12 Nisan 1471'de Milano'ya yazd bir mektupta umutlu konuur, bu konumalarn meyve vermeye balamasnn harika bir ey (une grande faccenda) olacan syler.
N

Mehmed 1471 yl boyunca Dubrovnik dnda hibir Batl gcn elisiyle grmeyi kabul etmedi. Osmanl mparatorluu'na iki kez Ragusal eliler gelip yllk harac teslim ettiler (dokuz bin duka altnna ykselmiti). Elimizdeki Slavca belgelerden (24 Nisan ve 15 Mays tarihli), sultann bahar stanbul'da geirdiini ama gzn sonlarnda (30 Kasm'da), belki de yeni bir veba salgnndan kamak iin, Krklareli'nin dousundaki Vize'ye gitmi olduunu, Istranca Dalar'nm temiz havasnn tadn kardn reniyoruz. Bu blgeler uzun sredir sultanlarn gzde bir meknyd. Istranca civarna bir saray ina edilmiti. Sultanlar buraya geldiklerinde kendilerini genellikle avlanmaya verirlerdi. Mehmed daha sonraki yllarda dinlenmeye ihtiya duyduunda sk sk bu blgeye g i t t i k 8 Yine ayn yl iinde, yani 1471'de, ehzade Cem, Abdullah ye ehin-

48 Sultann o yl boyunca nerede olduunu kantlayan belgeler iin bkz. Truhelka, "Turksoslovjenski spomenici," 32-33; Trke evirisi iin bkz. IED I (1955), 55-56.

FATH CAM

261

ah'm snnetlerinin nerede yapld henz bilinmemektedir. Bu olaydan yalnzca eski Osmanl vakayinamelerinden birinde sz edilir. Bu artcdr, nk o zamana kadarki snnet dnleri hep byk enliklerle kutlanmtr. Abdullah ile ehinah, Bayezid'in en byk iki olu, yani Mehmed'in torunlaryd. Mehmed, onlar birlikte snnet ettirmiti. Karaman seferlerinin 1472'deki son savatan nceki kronolojisini belirlemek ok zordur. Ama anlald kadanyla 1471'de, Rum Mehmed Paa'nn baarsz giriiminden sonra, onun yerine sadrazam olan shak Paa bir Karaman seferine kmt. O sralar Kasm Bey halk ayaklandrp kendi tarafna ekmeye alyordu. Yeni sadrazama bu karmaaya son verme grevi verilmiti. Toros Dalar'nda, Mut yaknlarnda bir sava yapld. Kasm Bey yenilip kat. shak Paa Mut'un ve Nide'nin tahkimatlarn onardktan sonra, muhtemelen asi kaleleri, Varky, Hisar ve Orta Hisar kalelerini ve Aksaray ehrini ele geirdi. Aksaray'n btn halk sultann emriyle stanbul'a getirildi ve gnmzde Aksaray olarak bilinen semte yerletirildi. Domenico Malipiero'nun sylediine gre, ayn yl iinde (1471) Gney Anadolu'da bir baka sefer, bu kez Antalya krfezindeki Alanya limanna yapld. Alaiye olarak da bilinen bu yerleim merkezi adn kurucusu Seluklu hkmdar Alaaeddin Keykubad'dan (1220 dolaylarnda) almt. Keykubad ehre sur ve tahkimatlar yapmt. Daha da eski zamanlarda orada bir kale vard. Gzel manzaras yznden oraya Kalon Oras (Gzel Da) denmiti. Ortaa'daki ad Candeloro (ya da Scandeloro) bundan tremitir. Anadolu Seluklu Devleti'nin knden ok sonra, ehrin kurucular oraya yerleti. Bunlarn sonuncusu olan Kl Arslan'n artk sonu gelmiti.^ Sultan aknlar artrma iini vezir Gedik Ahmed Paa'ya verdi. Gedik Ahmed Paa ehrin kaplarna vardnda, Kl Arslan ailesiyle birlikte yksek kaleye snmt. Vezir onu savamadan teslim olmaya ikna etti ve kars ile oluyla birlikte stanbul'a gnderdi. Sultan ona acyp, Rodop Dalar'nn gney yamacndaki Gmlcine'ye gnderdi. Domenico Malipiero, bunlar anlatrken ackl bir olaydan sz eder. 1471'de Scandeloro (yani mstahkem Alanya ehri) Trkler tarafndan kuatldnda, o zamanki Kbrs kral, Lusignanlar'dan II. Jacques yakndaki adasndan Kl Arslan'a yardm etmek iin 300 oku gnderdi. Ama bu okular hedeflerine ulamlarsa bile, son Seluklu beyine yardm edememilerdir. Kral Jacques daha sonra Mehmed'e zel bir eli gndererek tutsan serbest braklmasn istedi. stei horgryle reddedildi. Anadolu Seluklularnn muhtemelen son ferdi olan bu beyin daha sonra bir gn, ava kma bahanesiyle Msr'a kat, karsn ve olunu geride brakt sylenir. Oradan Gedik Ahmed Paa'ya, Mehmed'in, hazinesine yapt bir ziyaret srasnda kendisine verdii deerli bir mcevheri marurca geri gnderdi. Vezir mcevheri Mehmed'e iade ederken ok sayda mcevherin arasna koyarak

49 Bu salam surlarla evrili ky ehri hakknda bkz. "Alanya" (F. Taeschner), EI 2 1, 354-355. Seton Llyd ile D. S. Rice'm bu konuda mkemmel bir almas vardr; Alanya ('Ala'iyya) (Londra, 1958). [Trkesi N. Senemolu evirisiyle 1964'te (Ankara) yaymlanmtr.]

J-W-m- t-m- <> % v *

262

DRDNC BLM

verdi. Mcevherlerden iyi anlayan sultann Kl Arslan'a verdii hediyeyi hemen tand sylenir. Kaan kars ve olu hayatlarnn sonuna kadar Gmlcine'de kald ve orada gmld (olu 1508'de ld). Mezarlar oktan kaybolmutur elbette. Karamanl shak Bey'in, lkesinden kovulduktan sonra Uzun Hasan'a sndn sylemitik. Daha sonra fazla yaamam gibi grnyor. nk muhtemelen 1471'in sonundan nce, Silifke'deki dul kars Osmanl sultanna kendisine ^ ve kk olu Mehmed Bey'e acmas iin yalvard. Gedik Ahmed Paa Silfike kalesini ele geirme emrini muhtemelen Alanya seferi srasnda deil, 1472 ilkbaharnda ald. Vezir nce kaak Pir Ahmed'in ailesinin snd Mokan Kalesi'ne gitti ve yalnzca kale zindanlarndaki hazineleri deil, gzelliiyle nl Karaman sultann da ele geirdi. Sonra Alara, Manavgat ve Lula'y (Bizansllar'n Loulon'u, muhtemelen Araplar'n Hsn's-Sakalibe'si [Slavlar Kalesi]) ele geir-, di. Bunlar savunanlarn bir ksm kltan geirildi, geri kalanlar da surlardan aa-atld. Gneybat Anadolu'nun geri kalann temizlemesini ancak Uzun Hasan'n yaklamas engelleyebildi. Bunu renen Gedik Ahmed Paa Konya'ya ekilmek zorunda kald.

N.

(Beinci

(BCm

UZUN HASAN BAT'YLA ITTIFAK YAPYOR. DOU'DA UZUN HASAN'LA SAVA. MAHMUD PAA'NN SONU. CENOVA'NN DOU AKDENIZ TICARETINE LM DARBESI. OSMANL AKNCLAR VENEDIK VE AVUSTURYA KAPLARNDA. . MEHMED, EFLAK VE BODAN'DA. AKAHISAR VE IKODRA KUATMALAR.

nceki blmde sz edilen Anadolu seferleri, Byk Trk ile en byk ve (Karaman'n kmesinden sonraki) en tehlikeli dman Uzun Hasan arasndaki son savan balangcyd. Eskiden bir airet reisi olan Akkoyunlu hkmdar Uzun Hasan, son yllarda lkesini epey geniletmi ve ran hkmdar olmu, Tebriz'de oturmaktayd. Osmanllar'm doudaki en gl komusuydu. Onunla eninde sonunda arpmalar kanlmazd. Mehmed, Bat'daki fetihlerini srdrmek ve orada ele geirdii yerleri korumak uruna, bu arpmay ertelemeyi tercih edebilirdi. Sava balatan muhtemelen Uzun Hasan olmutur. Giderek kkrtc olan tavrlar, kendi gcne ve Bat'nn desteine duyduu gvenden kaynaklanyordu phesiz. Sultann Uzun Hasan'n Karaman "kuzenlerine" kar kurduu kumpaslar (birer birer ortadan kaldrlmt)-ve Osmanl ordularnn dou A n a dolu'da kazand baarlar, onu sultana saldrmaya itmi olsa gerek. Mehmed, ran ile Bat arasndaki diplomatik ilikilerden habersiz kalm olamaz. Papa ile Venedik Uzun Hasan'la yllarca diyalog kurmutu -Venedikliler'in bu yolda harcad abalara biraz ileride deineceiz- ama bunlar genellikle yoklama amal yaplan, balayc olmayan grmelerdi. Ancak 1471'de sultana kar daha ciddi bir ittifak yaplmt anlalan. Ne yazk ki bu yl iinde Uzun Hasan ile Papa ve Venedik arasnda yaplan anlamalara ilikin, belgelere dayal almalardan yoksunuz. Viterbo tarihisi Niccol della Tuccia'ya gre, Byk Karaman bile papaya bir eli gndererek bu grmelere katlmt. A m a bu konuda elimizde gvenilir bilgiler yoktur. Mehmed'in arka tarafndan gelen bu beklenmedik yardm, Bat'da Mehmed'e kar lmcl bir darbe indirebilme umudunu uyandrnca, dnya apnda bir Hal seferi dzenleme fikri yeniden gndeme gelmiti. 1471 Noel'inde yaplan gizli bir kilise meclisi toplantsnda papa, kardinaller arasndan be de latere eli seerek, onlara btn Hristiyan dnyasn dinlerini "sa'nn dman kahrolas Trk'e kar" savunmaya tevik etmekle grevlendirdi. Bunu, toplantnn kaytlarndan reniyoruz. Yal Bessarion Fransa, Burgonya ve ngiltere'ye, Rod-

r "T , i-!;:-

264

BENC BLM

rigo Borgia spanya'ya, Angelo Capranica talya'ya, Marco Barbo Almanya, Polonya ve Macaristan'a gidecekti. Oliviero Caraffa ise papalk donanmasnn amiralliine atanmt. Sixtus'un doru adamlar seip semedii phelidir, nk o sralar bile bu seim alayc yorumlara yol amt. Seilenlerden bazlar, rnein lim Bessarion fazla yalyd. Hatta Roma'ya asla geri dnemeyip, 18 Kasm 1472'de Ravenna'da, yetmi yedi yanda ld. Geri kalanlar da uzun yolculuklarn ve zor grevlerin altndan kalkamayacak kadar keyif dknyd. Hibiri ^gittikleri lkeleri Trkler'e kar savamaya tevik etmeyi baaramad. Papa birka gn sonra bir genelge yaymlayarak, Trkler'in Hristiyan dnyasn dize getirme yolunda yaptklarn anlatp, herkesi onlara kar silahlanmaya ard. Ama bu ar da baarsz oldu. 1 Avrupa lkeleri arasndaki uyumsuzluk, birlemelerini olanaksz klyordu. Her zamanki gibi kararsz davranan mparator III. Friedrich, ar hevesli ve kendine fazla gvenen Kardinal Marco Barbo'ya destek konusunda umut vermedi. Almanya'daki hem dinle ynetilen hem de laik blgelerin bencillikleri snr tanmyordu. Hepsi de szbirlii etmiesine Dou'dan gelen ve Almanya snrlarna giderek yaklaan tehdide gzlerini kapyordu. Elilerinin baarszlndan cesareti krlmayan IV. Sixtus, talya'da bar salamak iin uramaya devam etti ve bir donanma kurmak iin elinden geleni yapt. 9 Austos 1471'de greve baladnda, papalk hazinesinde yalnzca yedi bin, hatta baz kaynaklara gre be bin duka altn kalmt. Yine de muhasebe kaytlar, Sixtus'un 1471 ile 1472'de sava gemileri yaptrmak iin toplam 14 bin duka harcadn gsteriyor. Venedik ve Napoli'nin sefer iin asker vermesi kararlatrlmt. Herkes bu deniz seferinden son derece umutluydu. Karadan savama fikrine ancak yal Francesco Filelfo gibi tuhaf kiiler scak bakyordu. Filelfo ateli resmi mektuplar yazarak dikkatleri stne ekmekten hl geri durmuyordu. 1471 sonunda Dk Niccol Tron'a bu yararsz deniz sava hazrlklarndan vazgeip Trkler'le karada adam adama savaarak "kolay bir zafer" kazanmasn tavsiye etmiti. Sixtus'un evki, papalnn ikinci ylnda azalmaya balad. 1472 yaznda gemilerini denize amay baard ama sonra pahal jestler yapmakla ve bo szler sylemekle yetindi. 1 Haziran 1472'de, son Bizans imparatorunun yeeni Prenses Zoe'nin Rus grandk III. van'la yapt evlilii kutsad. Siyasi nedenlere dayanan bu evlilii bizzat ayarlamt. Grandk kfire kar yaplacak savaa ekmek ve Roma ile Rus Ortodoks kiliselerini birletirmek umuduyla, hatr saylr bir tutarda drahoma verdi. Ama papa, gelinle Rus maiyeti Sonsuz ehir'den (Roma) ayrldktan ksa bir sre sonra hayal krklna urad. Zoe, Rusya'ya gidince Ortodoksluk'a dnd. Eriboz felaketinden sonra Venedik donanmasnn baamiralliine Canale'nin yerine Pietro Mocenigo geince, hemen gemileri onararak Ege Denizi'nde devriye gezmeye ve mttefikleri ziyaret ederek Osmanl topraklanna nemsiz

1 Elilerin giriimleri hakknda daha fazla bilgi iin bkz. Pastor, History of the Popes IV, 219224.

UZUN HASAN BATI'YLA TTFAK YAPIYOR

265

aknlar yapmaya balad. Trk donanmasyla arpmad. Mocenigo ciddi bir eylemde bulunmak yerine, 1472 banda Sicilyal Antonello'yla anlat. Eriboz'un fethi srasnda Trkler'in eline dp kle yaplm olan Antonello, Gelibolu liman yaknndaki cephanelii havaya uurmay teklif ediyordu. II. Mehmed oray uzun sre nce gl bir ekilde tahkim etmiti. Bu cephanelikte o sralar 300'den fazla kadrgaya yetecek kadar silah ve cephane, ayrca katran, kenevir ve zift trnden bol miktarda yanc madde vard. Antonello btn bunlar yakmay teklif ediyordu. Blgeyi avcunun ii gibi bildiini syleyen bu gzkara Sicilyal'nm tek istedii bir mavna ve alt cesur adamd. Gemisine gstermelik mallar ykleyip aralarna giriimi iin gerekli gaz ve gereleri gizledikten sonra, 13 ubat 1472'de anakkale Boaz'ndan kolayca geerek, geceleyin zayf korunan cephaneliin on be deposuna kilitlerini krarak girdi ve ounu atee verdi. Trkler ne olduunu anlayamadan btn cephanelik alev almt. Birka saat iinde, iindeki her eyle birlikte kl oldu. Kontrol altna alnamayan yangn on gn srd. Toplam zarar 100 bin duka altnyd. Ancak bu cesur kundak kurtulmay baaramad. Kamaya alrken, gemisindeki bir barut uval alev alnca gemi batt. Antonello ile adamlar karaya ulamay baard ama yakalanarak sultann karsna karldlar. Antonello ikenceye gerek kalmadan yapt eyi itiraf etti. Bunu duyan sultann bile onu takdir ettii sylenir. Venedikli vakanvis Domenico Malipiero yle der: "Ve byk bir cesaretle sultana onun dnyada bir veba salgn gibi olduunu, btn komularn yamaladn, kimseye sadk kalmadn ve sa'nn adn yeryznden silmeye altn syledi. Yapt eyi bu yzden yaptn syledi... Byk Trk onu sabrla ve takdirle dinledi. Ama sonra onun ve adamlarnn kellelerinin uurulmasn emretti." Gelibolu'daki donanma cephaneliinin uurulmasnm byk bir etkisi olmad. Bunun nedeni belki de ana cephanenin daha nceden Boazii'ne nakledilmi olmasdr. Yine de anakkale Boaz'nn yaknnda.olan Venedik donanmas, hemen harekete gese bu durumdan yararlanabilirdi. Signoria ile Uzun Hasan arasndaki diplomatik balarn aydnlatlmasna talihli bir tesadf yardm etmitir. Lazzaro Querini, Caterino Zeno, Ambrogio Contarini, Giosafat Barbara ve Paolo Ogniben gibi nde gelen Venedik sefirlerinin re/afonilerinin ou ya el yazsyla ya da baslarak gnmze kadar korunmutur. Onlar gzden geirmek, o gnlerde Hristiyan dnyasn Osmanl tehdidinden kurtarmak iin neler yapld hakknda genel bir fikir sahibi olmamza y e t e r i Akkoyunlu hkmdar ile Venedik arasndaki grmeler, 1463-1464 knda balamt. 2 Aralk 1463'te senato bir ittifak teklifi yapmaya karar vermi ve ksa sre sonra Tebriz sarayna ilk elisini, Lazzaro Querini'yi gndermiti. Qu-

2 Contarini ile Barbaro'nun anlatlarnn ngilizcesi iin bkz. Josafa Barbaro ve Ambrogio Contarini, Travels to Tana and Persia, ev: W. Thomas ve B. A. Roy; ed: Alderleyli Lord Stanley (Hakluyt Society, 1. dizi, XLIX; Londra, 1873; yeni basm New York, 1963). Zeno'nun anlats ilk kez Charles Grey (ed. ve ev.) tarafndan verilmitir; A Narrative of Italian Travels in Persia in the Fifteenth and Sixteenth Centuries (Hakluyt Society, 1. dizi, XLIX, 2. blm; Londra, 1873).

266

BENC BLM

erini yllarca geri dnmeyecekti. O n u n yokluu srasnda Uzun Hasan'n sefirleri iki kez Venedik'e geldi. Baz anlamalar yapld ama harekete geilmedi. Signoria kararszlna ancak Eriboz'un dnden sonra son verdi. Lazarro Querini ubat 1471'de ran'dan Venedik'e dnd. Yannda Uzun Hasan'n elisi Murad vard. Querini, Signoria'ya Uzun Hasan'n imparatorluu hakknda gvenilir bilgiler veren ilk insan oldu. Yanndaki Trkmen, hkmdarndan bir mektup getirmiti. Bu mektupta Akkoyunlu hkmdar gemite kap a n d zaferlerden sz ediyor ve Signoria'ya Mehmed'le savamaya karar verdii~ ni, ancak Bat'nn, zellikle de Venedik'in yardmna gvendiini sylyordu. Senato 148'e kar 2 oyla Uzun Hasan'n sarayna bir sefir gndermeye karar verdi. nerilen iki kii, Francesco Michiel ile Gicomo Medin bu grevi reddedince, Caterino Zeno seildi. Bunun nedeni, belki de kars Violante'nin Uzun Hasan'n karsnn kuzini olmasyd. Uzun Hasan'n kars da mteveffa Trabzon imparatoru IV. oannes Komnenos'un kzyd. Komnenos hanedanndan bu prensesin (Despina'nm kzkardeinin) ve kocas, Adalar Denizi Dk Niccol Crespo'nun dier kz da Cornaro, Priuli ve Loredano ailelerinden Venedik soylularyla evlenmilerdi. Bu yzden Uzun Hasan Venedik'e akrabalk balar ile balyd. Caterino Zeno Dou'ya doru yola kmadan nce ikinci bir eli kageldi. Bu eli Trabzon'dan Karadeniz'i geerek Akkerman'a gitmi ve sonra Polonya zerinden, yanma Kral IV. Casimir'in bir elisini alarak yoluna devam etmiti. nce Signoria ile grt. Signorifl ona "yardma kar yardm, teklife kar teklif' vaadi verdi. Eli daha sonra Roma'ya gitti. Papann dier Batl glerin efendisinin giriecei savaa destek vermesini salayacan umuyordu. Burada da iyi arland. Papa ona eitli vaatlerde bulundu. Daha sonra eli yanma bir Fransisken keiini alarak yurduna geri dnd. Caterino Zeno, Dou'nun detlerini ok iyi biliyordu, nk babas Draconeyle birlikte yllarca am'da kalmt. H e m bu h e m de Uzun Hasan ile akraba olmas onu bu greve son derece uygun klyordu. A m a yola k srekli ertelendi. nce Venedik, Mehmed ile bar yaplamayacandan emin olmak istedi. Bar grmeleri (yukarda anlatmtk) baarszlkla sonulannca, Signoria sonunda Iran kozunu oynamaya karar verdi. Caterino Zeno, 1471 gznde Murad'la birlikte yola kt. Yanna pahal hediyeler almt. Bunlarn arasnda Despina Hatun'a verilecek ilemeli kumalar da vard. Zeno, cumhuriyetin niye nce sultanla bar grmeleri yaptn kolayca aklayabilecek durumdayd. Tebriz'deki sarayda, bu grmeleri sultann istediini ve Venedikliler'in o sralar Iran hakknda gvenilir bilgiye sahip olmadn, zaten kendisinin de byle bilgiler almak iin geldiini syleyecekti. Geri dndnde Uzun Hasan'n gc (potenza), ya, gelirleri, lkesinin snrlar, komular, ksacas Signoria'ya gndermi olduu relazioni'de ksaca belirtmi olduu her ey hakknda rapor verecekti. Bylece Caterino Zeno Venedik'ten yola kt. Rodos'da birka ay kaldktan sonra Karaman'a geti. Yolda hibir tehlikeyle karlamadan, 30 Nisan 1472'de hedefine, Tebriz'e vard. Orada olabilecek en iyi biimde arland. Hemen kralienin huzuruna karld. Kralie yeenini olduka iyi arlayarak, sarayda kalmasna ve kraliyet sofrasnda yemek yemesine izin verdi. Despina Ha-

UZUN HASAN BATPYLA TTFAK YAPIYOR

267

tun kendini Venedik Cumhuriyeti'yle akraba olarak gryordu. Venedik elisine, elinden gelen btn yardm yapacana sz Verdi. Caterino Zeno, 30 Mays'ta Rodos'daki amiral Pietro Mocenigo'ya bir mektup yazarak, Anadolu kysndaki Osmanllar'a saldrmasn syledi. Amiralden ayrca Uzun Hasan'n Venedik'e gnderecei bir baka elinin geiine izin vermesini istedi. Gerekten de Austos sonunda Venedik'e Hac Muhammed adl biri geldi. Toplar istiyordu, nk Uzun Hasan'n elinde hi top yoktu. Signoria'ya deerli bir armaan getirmiti. Bu armaan hl Tesoro di San Marco'daki en deerli nesnelerden biridir: Son derece byk bir turkuazdan oyulmu, yirmi iki buuk santim apnda, ii ve d mcevher kapl bir kse. Hac Muhammed'den hemen sonra, bir baka eli kageldi. Kara yoluyla, Kefe zerinden gelmi olan bu eli, bir Sefarad Yahudisi idi. Ama tek syledii, efendisinin byk bir orduyla batya doru ilerledii ve stanbul sultann yenene kadar Anadolu'dan kmayaca oldu. Eli daha sonra yoluna devam ederek Roma ve Napoli'ye gitti. Orada vaftiz edildi ve kendisine pahal armaanlar verildi. Caterino Zeno becerikli bir grmeciydi. Uzun Hasan'n Anadolu'daki mttefikleriyle (ran hkmdarnn sarayna kamlard, aralarnda son Trabzon imparatorunun bir kuzeni de vard) temasa gemek iin elinden geleni yapt. Zafer zamannn geldiine ilk inanan bu Komnenos oldu. Mays 1472'de Uzun Hasan ile Grcler'in onayyla, Trabzon blgesine girip bir iddiaya gre ehri kuatmaya balad. Ancak erzak yetersizlii, Trkler'in gsterdii iddetli direni ve Osmanllar'm dokuz kadrgas ile yirmi be yelkenlisinin kagelmesi zerine bu projeden vazgemek zorunda kald. Trabzon'u geri alma plan baarsz oldu ve sultan alarma geirmekten baka bir ie yaramad. Bu arada papa ile Kral Ferrante'nin gemilerinin yapm tamamlanmt. kisinin gemileri ayr ayr Ege Denizi'ne ald. Orada, Haziran 1472'de Venedik donanmasna katldlar. Samos aklarnda duran bu birleik donanma seksen be kadrgadan oluuyordu: Krk drd Venedik'e (on iki Dalmaya ehrinden gelmeydiler), on sekizi papaya (Oliviero Caraffa'nn idaresindeydiler), on yedisi Napoli kralna, ikisi Rodos valyeleri'ne aitti. Baamiral cesur bir savayd ama bir deniz kahraman deildi. Yannda son derece becerikli iki provveditore, Luigi Bembo ile Marin Malipiero (tarihinin babas) vard. Donanma, Uzun Hasan ile temasa gemek amacyla Rodos'a gitti. Osmanl donanmas anakkale Boaz'ndan ayrlmad iin bir arpma yaanmad. Deneyimli sava, provveditore Vettore Soranzo'nun da iinde bulunduu bir sava konseyi toplanarak, Karaman blgesi kysndaki, iyi savunulan Antalya limanna saldrlmasna karar verdi. 1472 Austos'unda karaya indirilen askerler evreyi yakt, baharat ve deerli mallarla dolu depolar yamalad ama d surlar aamaynca sonunda Rodos'a geri dnmek zorunda kald. Burada Mocenigo'yu Uzun Hasan'n gnderdii bir baka eli karlad. Efendisinin elinde mzrak, kl ve ok kullanmakta usta yeterli sayda svarinin olduunu ama dmana uzaktan saldrp ehirleri ele geirmesini salayacak silahlardan yoksun olduunu sylemeye gelmiti. Uzun Hasan bir kez daha ar toplar, bunlar kullanacak adamlar ve cephane istiyordu. Amiralden de saldrya gemesini istiyordu. Ama bunun zerine Mocenigo'nun Arnavut kiralk askerle-

l'-Tlr

268

BENC BLM

rinirt Likya, Karya ve Kilikya kylarna yapt aknlar, byk apta korsanlktan baka bir ey deildf. Sonunda, 13 Eyll 1472'de zmir'e kar gaddarca bir saldr dzenlediler. Suru zayf olan ve iyi savunulmayan zmir'i ele geirip yamaladlar ve Osmanl garnizonuyla kanl bir atma yaptktan sonra, yaktlar. ehir birka saat iinde kl ynna dnmt. ki yz elli Trk kellesi gemilere ganimet olarak gtrld. Osmanllar srann stanbul'a geldiinden korkmaya balamt. Sultan, ileride greceimiz gibi, Dou Anadolu'ya sefer dzenleme hazrl k l a r n a henz yeni balamt. Donanma tam o srada anakkale Boaz'ndan geerek stanbul'a saldtrsa, byle bir saldr, sultann ran'daki dmannn hzla batya doru ilerledii gz nne alndnda, son derece etkili olurdu. Ama byle bir ey yaplmad. Donanma, zmir'in yamalanmasndan ksa sre sonra k geirmek zere Anabolu'ya gitti. Napoli gemileri yaz sonunda lkelerine dnmt. Havalar souyunca (Ocak 1473'te) papa elisi de filosuyla birlikte talya'ya dnd. Seferin hatras olarak, Roma'ya Antalya limannn giriini kapayan demir zincirin paralarn gtrd. San Pietro Kilisesi'ne aslan bu zincir gnmzde hl ariv odasnn kapsnn stnde asl durmaktadr. stne kaznm olan son derece tumturakl Latince yazda, o deniz seferinin tuhaf bir biimde arptlm bir versiyonu anlatlr. Bu arada, 24 Austos 1472'de, Venedik Senatosu, Mocenigo'ya donanmasn Kbrs'a gtrp btn nemli limanlar igal etmesi emrini gndermiti. Uzun Hasan'm mttefikleri Dou Anadolu'da saldrya gemiti. Mehmed bu saldry durdurmak iin ikinci olu, Karaman Valisi ehzade Mustafa'y kumandanla atamt. 1472 Temmuz'u ortasnda stanbul'da yazlm olan atama mektubu gnmze kadar kalmtr. inde, Uzun Hasan'm Mehmed'e hakaretlerle dolu baz mektuplar gnderdiinden ama Mehmed'in cevap vermeye tenezzl etmediinden sz edilir. Gelibolu'daki Kapudan- Derya Mahmud Paa bu atamaya kar kt. Ama Mustafa'y sevmedii iin mi, yoksa askeri becerisinden phe duyduu iin mi itiraz ettiini bilmiyoruz. Her halkrda, sultan Karaman' Trkmen haydutlara, zelikle de Varsakllar'a kar savunma grevini yal ve gvenilir Davud Paa'ya vermeye ikna etti. Davud, Karaman'a gnderildi ve imparatorun karar Mustafa'ya bildirildi. Bu arada Karamanl iki karde, Pir Ahmed ile Kasm Bey, Uzun Hasan'm kuzeni Yusufa Mirza ile birleerek, Uzun Hasan'm veziri mer ibn Bekta'm bakumandanlnda Karaman topraklarn yakp yktlar. Bu ordunun 50-100 bin askerden olutuu sylenir. Bir grg tan olan'Caterino Zeno, 50 bin askerden olutuunu syler, ki bu muhtemelen dorudur. Vezir mer ksa sre sonra Diyarbakr'a dnd. Yusufa Mirza ile iki Karamanl ise eski topraklarna doru ilerlediler. Davud Paa ile ehzade Mustafa'ya, bu ilerleyii durdurmalar emri verildi. Ordularnda 60 bin asker olduu sylenir. ehzade Mustafa'nn babasna gnderdii zafer mesajnda sylediine gre, iki ordu 19 Austos 1472'de, Beyehir Gl yaknndaki Kreli'de (Carallia; eski ad Caralis) arpt. Yusufa Mirza esir alnp Mehmed'e gnderildi. Mehmed onu hapse att. ki Karaman ehzadesi kaarak kurtuldu. Pir Ahmed hemen Uzun Hasan'm yanna gitti. Kasm Bey ise Kilikya'daki Silifke'ye yerleti. 1472 yaznda stanbul'u bir kez daha veba salgn kasp kavurmutu. II. Mehmed
N

DOU'DA UZUN HASAN'LA, SAVA

269

maiyetiyle birlikte, Hali'in kuzeydou ucundaki Tatlsu'ya gitti. 25 Austos'ta, veba salgnna karn stanbul'a geri dnd ve Boazii'nde, skdar'n karsndaki Beikta'ta (aile Colonne) bir ahap rhtm yaptrd. Amac askerlerinin filikalarla Asya yakasna geirilmesini hzlandrmakt. Ertesi gn vezirleriyle bir toplant yapan sultan, onlarla durumu grt. Ertesi gece, azledilmi eski sadrazam Mahmud Paa fikri alnmak zere Gelibolu'dan apar topar arld. Mahmud Paa, imdilik Anadolu yakasna geilmemesini, Dou Anadolu'dan daha ayrntl bilgiler gelmesinin beklenmesini tavsiye etti. Sonraki gnlerde ok sayda rapor geldi ama bunlarn hepsinde de Uzun Hasan'n hl kendi lkesinin snrlar iinde hareket ettii syleniyordu. Eyll banda haberler daha kayg verici bir hal ald. n c e Byk Trk'n komularnn Uzun Hasan'a katlm olduu ve Tokat yaknlarnda en az 60 bin svarinin belirdii haberi geldi. 5 Eyll'de, eski Kastamonu Beyi Kzl Ahmed ile Karamanl Kasm Bey'in ehri ele geirip yamalam olduu kesinlikle anlald. Halkn tamam tutsak edilip Erzincan'a gnderilmiti. Akkoyunlu beyinin karargh o srada Erzincan'dayd. Osmanl snr muhafzlar da yok edilmiti. Bu yzden imparatorluun dou snrlar tehlikeli bir biimde savunmasz kalmt. Sultan artk harekete gemek zorundayd. mparatorluk mhr bir kez daha Mahmud Paa'ya verildi ve btn Avrupa eyaletlerine ulaklar gnderilerek, Rumeli ordusunun 20 Eyll'de Edirne nnde toplanmas emredildi. Askerlere o gn deme yaplacakt. 7 Eyll'de dmann Amasya'ya saldrd haberi geldi. Amasya sancakbeyi veliaht ehzade Bayezid idi. ehzade Bayezid acil yardm arsnda bulundu. Yeni sadrazam bu durumu frsat bilerek, yenierilerin yevmiyelerine rtbelerine gre bir ile on ake arasnda zam yaptrd. Ayrca morallerini yksek tutmak ve artk kanlmaz olan savaa katlmalarn garantilemek iin onlara eitli demeler yaplmasn ve yeni kyafetler datlmasn salad. Kzl A h m e d ile Kasm Bey Tokat'ta kazandklar baardan tatmin olmamt. Doudan gelen raporlara gre, svarilerini aralarnda eit olarak paylatrmlard. Kzl Ahmed eski beylii Kastamonu'ya saldrmay, Kasm Bey ise Karaman' igal etmeyi planlyordu. Yine ayn mesaja gre, Uzun Hasan Erzincan'da dev bir orduyla sava hazrlklar yapyordu. 100 bin kiilik ordusuna 100 bin askerin daha katld syleniyordu. Bu kayg verici haberler zerine, Osmanllar hummal sava hazrlklarna giriti. Sultan 11 Eyll'de irili ufakl btn gemilere el koyduunu bildirdi. Mehmed ertesi gn hazinesinden iki bin yk akenin (1,2 milyon duka altn deerinde) alnp, sefere katlmak isteyenlere datlmasn emretti. Yine ayn gn bir ferman kararak, "Yunanistan"daki (Grecia) her kyn yaklaan sava iin iki erkek vermesini emretti. 13 Eyll'de sultann karsna iki adam getirildi. Bunlar Uzun Hasan'n Kral Matthias Corvinus'a yazd mektuplar tayan iki elisiydi. Macaristan'a giderken yakalanmlard. Sultan onlara, sorularn cevaplarlarsa canlarn balayacan syledi. Uzun Hasan'n Mehmed'le "her ne olursa olsun" savamaya kararl olduunu, Macar kralyla ve Venedik Signoria'syla gizli anlamalar yaptn ve bu lkenin sultana kar ayn anda saldrya geeceini sylediler. Anadolu'dan stanbul'a gelen sylentiler giderek daha karmak bir hal alyordu. Kzl Ahmed ile Kasm Bey'in svarileriyle Karaman' igal ettikleri ve

"Wro- f -n- <v --

270

BENC BLM

Osmanllar'a ar kayplar verdirdikleri syleniyordu. Ekim banda, o iki topraksz beyin Karaman' igal ederken Kayseri civarn ele geirdikleri ve bu ehirde ordugh kurduklar haberi geldi. ehirdeki Osmanl kumandan ve ordusu katledilmiti. Bu arada Rumeli'nin her tarafndan Edirne'ye askerler akn ediyordu. Onlara aylk ulufeleri, cmerte ikramiyeler ve kadife kumalar veriliyordu. 27 Ekim 1472'de Pera'dan mektup yazan bir kii (btn bu ilgin ayrntlar o n u n saniyesinde biliyoruz), 3 Ekim'de sultann ordughnda olduunu, o gn yenieri aasna askerlere datmas iin 100 yk [1 yk= 100 bin ake] (gordeni) ya da 19 bin ake verildiini, bu demenin zaml maalarnn dnda yapldn syler. 3 Yenierilere ve ordunun tamamna art arda verilen bu armaanlar, o zamanlar bile bir seferin baarsnn askerlerin itaatkrlna ve savamaya hazr olmasna ne kadar bal olduunun ve onlarn sadakatine asla gvenilemediinin gstergesidir. 5 Ekim 1472'de askerler Anadolu yakasndaki skdar'a geirilmeye baland. Bir hafta sonra, 12 Ekim Pazartesi gnnn afanda, sultan da maiyetiyle birlikte Anadolu'ya geti. Bu vakti saray mneccimlerinin tavsiyesiyle semiti. Sultan onlara sk sk danrd. Biraz ileride greceimiz gibi, Uzun Hasan da en nemli kararlarn yldzlara bakarak verirdi. Sava blgesinden gelen haberler ktyd. Dman btn Ankara blgesini yakp ykm, geride plak topraklardan baka bir ey kalmamt. 24 Ekim'de Boazii'nde kopan korkun bir frtna drt gn srerek muazzam tahribat yapt. Aralksz yaan yamur ve iddetli esen rzgr sultann ordughnn byk ksmn yok etti. Karadeniz'de ok sayda gemi batt. Bunlarn arasnda askerlere arpa getiren be byk gemi de vard. Frtna srasnda gemilerle erzak ikmali olanaksz hale gelince, tamam Anadolu'ya gemi olan ordu alk ekmeye balad. Fiyatlar artt. Eskiden bir akeye alnabilen eyler artk on akeye bile alnamyordu. Saanak devam etseydi, iki gn iinde ordunun drte biri alktan ve kt koullardan lecekti. Bu talihsiz balang, genelde kt bir iaret olarak algland. Allah'n bu savaa kar olduu dnld. ok sayda kii, Allah'n gazabndan korkarak, sultan izlemekten vazgemeyi dnd. Ya hava souk kalrsa ne olacakt? Askerler Dou Anadolu'nun buzlar ve karlar arasnda nasl beslenecekti? Arpann fiyat, lek bana akeden on akeye kmt ve ykselmeyi srdryordu. Uzun Hasan'm askerleri Tokat, Amasya, Ankara ve Karaman'daki zahire ambarlarn yakmt. Herkes, sert geecei belli olan ka korkuyla bakyordu. Frtna sonunda 28 Ekim'de dindi. Bylece erzak gemileri yola kabildi. Bu arada tayfalar kendilerine evler bulup yerlemilerdi. Evlerinden zorla alnp gemilerine gtrlmeleri gerekti. stanbul'da Mehmed'in on iki yandaki olu Cem^ babasnn saltanat kaymakam olarak, gvenilir danmanlarla birlikte brakld. ehzade Mustafa ile ehzade Bayezid ise Anadolu'da, babalaryla glerini birletirmeyi bekliyordu.

3 Bkz. Monumenta Hungariae Historica (Hungarian Academy of Sciences, Historical Section IV, 2. blm [Budapete, 1877]), 239-244 (belge 170). 4 Sultan Cem iin bkz. yukarda, 3. blm, dipnot 11.

DOU'DA UZUN HASAN'LA, SAVA

271

Sultann o k nerede geirdii, Trk ve Batl kaynaklardan net olarak anlalmyor. Sultann yanndaym gibi yazan Gian-Maria Angiolello, Osmanl ordusunun k Amasya'da, engin Kaz Ovas'nda geirdiini syler. Herhalde, btn askerler orada toplanmt anlalan. Bayezid elebi ile kardei Mustafa da oraya arlmt.^ Ordu be blme ayrlmt. 30 bin askerden oluan ilk blm sultann komutasmdayd. Yine 30 bin askerden oluan ikinci blm ehzade Bayezid'in komutasna verilmiti. 30 bin kiilik nc bir grup (12 bini Basarab adl birinin ynetimindeki Eflakllar'd) ehzade Mustafa'ya verilmiti. Bu grup sultann yannda yer alyordu. Drdnc grubu Palaiologoslar'dan olan Rumeli beylerbeyi gen Has Murad Paa ynetiyordu. Has Murad Paa, kariyerindeki hzl ykselii sultann gzne girmi olmasna borluydu. Has Murad gen ve deneyimsiz olduundan, yanna danman olarak Sadrazam Mahmud Paa verilmiti. Bu grubun 60 bin kiiden olutuu ve aralarnda ok sayda Hristiyan Rum'un, Arnavut'un ve Srp'm bulunduu sylenir. Bunlar sultann nnde yer alyordu. Sultann arkasndaki ise imdiki Anadolu Beylerbeyi Davud Paa, 40 bin piyade ve svariden oluma beinci kolun banda bulunmaktayd. Yani Mehmed'in ordusu ortadayd ve drt kolla evriliydi. Ordu toplam 190 bin askerden oluuyordu. Ancak savaacak askerlerin says 100 bin civarndayd. Geri kalanlar topu ve yardmc snflardan askerlerdi. Bu dev ordu, Kaz Ovas'nda anlattmz dzen iinde topland. Orduya Mahmud Aa'nn komutasndaki aknclar da eklendi. Orduyu besleme ii iki "arpa eminine" verildi. Ordu kn byk blmn (Dou Anadolu'da klar hep sert geer) Amasya civarnda, dman tarafndan saldrya uramadan geirdi. Angiolello'nun sylediine gre, sultann ordughnn bakente ok uzak olmas, stanbul'da tuhaf ama tipik bir olay yaanmasna yol at. Dzenli haberleme salanamyordu. ehzade Cem krk gn boyunca haber alamaynca, danmanlar onu sultann ordusunun yok olduuna ikna etti. Bunun zerine ehzade Cem ya kendi kendine ya da danmanlarnn tavsiyesiyle, askeri ve sivil yneticilerin desteini alarak kendi ynetimini kurmaya karar verdi. Sultan geri dndnde, hizmetinde yllarca alp yalanm olan bu danmanlar (aralarnda Nasuh Bey ile Kartranl Sleyman Bey'de vard) acmaszca grevden ald. ehzade Cem'in tahta bu ilk el koyuunun hangi boyutlarda olduunu bilmiyoruz. Daha sonra bir kez daha ayn eyi yapacakt. Ama o ikinci sefer hakknda ok daha fazla bilgiye sahibiz ve onu hangi gruplarn desteklediini biliyoruz. Her halkrda, bu olay Mehmed'in kendi atad yneticilerin mutlak sadakatine de gvenemez durumda olduunu aka ortaya koyuyor. Bunlarn arasnda onu devirmek iin frsat kollayan dmanlar vard mutlaka. Sultann ordusu ubat ya da Mart 1473'te harekete geti. Btn ordu Tokat'tan geerek kuzeydouya, Niksar'a (Neocaesarea, Pontus) doru ilerledi. Oradan da, Koyunlu Hisar zerinden ebinkarahisar'a gitti. Sultan ordusuyla

5 Argiolello'nun Uzun Hasan'a kar yaplan Osmanl seferi hakkndaki anlats iin bkz. "Short Narrative of the Life and Acts of the King Ussun Cassano", Grey, 1. blm, 73-138. Bu anlaty yine ayn ciltteki Zeno'nunkiyle karlatrabilirsiniz, 21-26.)

.-i- r,.- j

.s . A

272

BENC BLM

birlikte Erzincan ovasna ulanca durdu. Aknclarn kumandan, Mihalolulardan Ali Bey nc kolla birlikte nden gnderildi. Ali Bey Erzincan'n gneybatsndaki, Frat kysndaki Kemah' yamalad. Sefer srasnda aknclarn karsna bir Ermeni kilisesi kt. Kilisede el yazmalarna gmlm yal bir papaz oturuyordu. Askerler onu dar ard. Yerinden kmldamaynca ve karlk da vermeyince ldrp kiliseyi yaktlar. phesiz ok sayda benzeri yaanm olan bu olaydan sz etmeye deer, nk sultan ldrlen papazn byk bir lim olduunu renince mthi bir fkeye kaplmt. Uzun Hasan ordusuyla birlikte yola ktktan sonra, 11 Temmuz'da, kendisiyle birlikte gelmi olan Caterino Zeno'ya imparatora ve Macar kralna ok sayda mektup yazdrarak, onlara "Osmanllar'm Avrupa'daki topraklarn yakp ykmalarn, nk Tanr'nn izniyle sultan yenmek zere olduunu ve sultann her taraftan saldrya uramasn istediini, bylece yenilgiden kurtulamayacan ve sonunun geleceini" syledi. Bu mektuplar hedeflerine ulat m bilmiyoruz ama ne Kral Matthias Corvinus'un ne de mparator III. Friedrich'in Osmanllar'a kar parmaklarn bile kprdatmad kesindir. Uzun Hasan 1473 Temmuz'unun sonunda Erzincan blgesine varp, Frat'n solundaki dalarda karargh kurdu. Pek ok kaynakta yazlana gre, oradan Osmanl ordularn grnce Trke "Vay kahb'olu, ne deryadr!" diye haykrmtr. Has Murad Paa genliin verdii cokunlukla 4 Austos aramba gn nehri geince, ordusuyla birlikte Uzun Hasan tarafndan sarlp yok edildi. Osmanllar 12 bin adam kaybetti. Murad Paa o azgn nehirde bouldu. Sultan bu yenilgiye, zellikle de gzdesi Murad Paa'nn lmne ok fkelendi. Bu lmden dolay sadrazamn asla balamad. Onu, o gen beylerbeyinin yardmna komamakla ve Frat sularnda lme terk etmekle sulad. Ancak o srada koullar Mahmud Paa'y cezalandrmasna el vermiyordu, yoksa bunu mutlaka yapard. Bu yenilgi Mehmed'in sefere ksa sreliine ara verip hemen stanbul'a gitmesine yol at. Tercan blgesindeki sava meydannn boaltlp, Bayburt zerinden Trabzon'a gidilmesini emretti. Osmanllar oradan batya doru gitmeyi srdrecekti. Ancak bu arada Caterino Zeno ile teyzesi, Uzun Hasan' Osmanllar'a helmen saldrmaya ikna etti. Uzun Hasan harekete gemeden nce sultann kararghna bir ulak gndererek, ona Akkoyunlu beyinin kaynpederine ait olan Trabzon'un ve kzkardeinin oullarna ait olan Sinop'un hemen teslim edilmesini talep ettiini bildirdi. Ayrca "kuzenleri" Karamanoullar'mn topraklar da geri verilmeliydi. Mehmed bu talepleri kabul etmezse, Uzun Hasan sultan dman kabul edecekti. Sultana taleplerini zorla kabul ettirecek gcnn olduunu gstermek iin, elisine, Mehmed'e bir torba dar verdirtti ve sultan ona kar savamaya kalkacaksa, en az o torbadaki dar tanelerinin says kadar askere sahip olmas gerektiini syletti. Sultan bir ey sylemedi ama ulan huzurunda darlarn bir tavuk srsnn nne dklmesini emretti. Tavuklar darlar hemen yiyip bitirdi. "Efendine syle" dedi sultan marurca, "bu tavuklar torbadaki darlar nasl abucak bitirdiyse, yenierilerim de onun adamlarnn iini abucak bitirecek. Adamlar kei gtmekte usta olabilir ama savatan anlamazlar." Osmanllar muhtemelen Erzincan'n kuzeyindeki dalarda bulunan U Azl blgesinde ordugh kurmuken, Uzun Hasan anszn ordusuyla birlikte

DOU'DA UZUN HASAN'LA, SAVA

273

Osmanllar'm sa tarafnda, Otlukbeli tepelerinde beliriverdi. Osmanllar savatlar ve yine bir aramba gn, 11 Austos 1473'te, Akkoyunlu beyini Bakent yaknlarnda yendiler. Uzun Hasan'm aramba gnn seme nedeni, bunun uurlu gn olduuna inanmasyd. En nemli devlet ilerini ve savalarn hep aramba gnleri yapard. Ama bu kez ans yaver gitmemiti. Sultan, ordusundaki ateli silahlar sayesinde byk bir zafer kazand. Bu zaferin ok nemli sonular olacakt. Uzun Hasan'n ordusunun sol kanadna kk olu Zeynel, sa kanadna ise byk olu Uurlu Mehmed kumanda etmiti. Mehmed'in iki olu onlarla Osmanl sava dzeninde savamt. Sol kanatta ehzade Mahmud, Davud Paa, Anadolu ordusu ve aknclar, sa kanattaysa ehzade Bayezid, Avrupa ordusu ve yenieriler vard. Mustafa cesurca dmann sa kanadna saldrm, arpmada Zeynel lmt. Aknclarn lideri Mahmud Aa, Zeynel'in kellesini ehzadenin ayaklar dibine brakmt. ehzade de kelleyi babasna gtrmt. Bayezid dmann sol kanadn geriletmiti. Btn Trkmen ordusu panie kaplmt. Uzun Hasan bir Arap atma binerek kat. Sava sekiz saat srmt. Akkoyunlular'm on bin, Osmanllar'm ise yalnzca bin adam kaybettii sylenir. Dman ordugh ve arlklar tamamen ele geirildi. Sultan sava meydannda gn geirerek, tutsaklar ldrtt. Yalnzca birka nemli limin -sanatlarn ve bilim adamlarnn hmisi olan Uzun Hasan'm maiyetinde hep ok sayda lim bulunurdu- cann balad. U bin Trkmen korkun bir biimde ldrld. Geri dn yolculuunda, her gn 400 tanesi ldrld. Tutsak edilen zanaatkrlar ve limler istanbul'a gtrld.^ , Ama Mehmed Uzun Hasan'm peine dp zaferinden tam anlamyla yararlanmak yerine, sadrazam Mahmud Paa tarafndan istanbul'a dnmeye ikna edildi. Bu iyi bir tavsiyeydi, nk fethedecei topraklar elinde tutmas ok g olurdu. Ancak sultan batya ilerledike bu kararndan pimanlk duymaya ve sadrazamna iyice kzmaya balad. Yry srasnda, Trkmen kalesi ebinkarahisar'n kumandan Darab Bey, kaleyi oradan geen sultana teslim etti. Darab Bey, Edirne yaknlarndaki irmen'e sancakbeyi yaplarak dllendirildi. Bu arada son derece zengin ganimetler de paylatrld. Sultan ayrca seferin banda askerlere vermi olduu avans onlara balad. Ayrca btn klelerini (her iki cinsiyetten toplam 40 bin kiiydiler) azat etti. ebin Karahisar'dan Horasan Beyi Sultan Hseyin Baykara'ya ve Mehmed'in olu Cem'e zafer haberi gnderildi ve imparatorluun btn valilerine zafer enlikleri dzenlemeleri emredildi. Ama sultann Karahisar'dan gnderdii en ilgin mektup, Anadolu sakinlerine Uygurca yazlm, 30 Austos 1473 tarihli yarlk'tr (ferman). Mehmed bu mektupta Anadolulular'a Uzun Hasan'a kar zafer kazandn bildiriyor ve savan ayrntlarn veriyordu.? Mehmed istanbul'dan ayrlmadan ksa sre nce, Buda'daki Macar kral Matthias'a Hasan Bey adl bir eli gndererek, Macaristan ile anlama yapmaya hazr ol-

6 Otlukbeli sava hakknda karlatrmal bir okuma iin bkz. Angiolello, 89-93 ve Zeno, 27-30. 7 Mektubun tpkbasm, metni ve ada Trke evirisi iin bkz. Rahmeti Arat, "Fatih Sultan Mehmed'in 'Yarlii'," Trkiyat Mecmuas (stanbul), 6 (1936-39), 285-322.

274

BENC BLM

duunu, iki lkenin fazla uzun sredir ztlatn, aralarndaki soruna artk kkl bir zm bulunmas gerektiini sylemiti. Mehmed, Matthias Corvinus'tan anlama grmeleri yapmak zere Osmanl mparatorluu'na bir sefir gndermesini istiyordu. Kral Matthias hemen baronlarndan birini gnderdi. Sultann emriyle barona yolda sayg ve hizmette hi kusur edilmedi. Baron bakente vardnda Mehmed oktan Anadolu'ya gitmiti. Sefirin sultann peine dmekten baka yapabilecei bir ey yoktu. Kendisine, sultann onu merakla bekledii ama dman Uzun Hasan'n saldrlar yznden sefere erken kmak zorunda kald sylendi. Macar baronu skdar'a getiinde, Mehmed sekiz yry gn uzaklkta, Dou Anadolu'dayd. Macar, yolculuunu hzlandrd. Ankara'ya ulatnda, Mehmed'in kendisine muhafz olarak krk soylu verdiini ve onun mm-^ kn olan her yolla elendirilmesini emrettiini rendi. Sonunda sultann temsilcisiyle grmeyi baardnda, bar anlamas hakknda tek kelime edilmedi ama Macar'a gz kamatrc hediyeler, pahal atlar, eerler vb armaan edildi ve saray maiyetine Sivas'a kadar elik etmeye davet edildi. Orada konuun onuruna avlar ve ahincilik gsterileri dzenlendi. Kendisine sultann ksa sre iinde Sivas'a dnecei sylendi. Ama Macar tam ay bekledi. Bu arada Uzun Hasan yenildi. Macar baron zafer kutlamalarna, tutsaklardan alman intikamlara ve sultann ordusunun geri dnne tank oldu. Elinin sultann vezirleriyle grmelere balamasna izin verildi. Sultandan kral adna Belgrad civarndaki iki kaleyi (Avala ile Gvercinlik'i) isteme gafletinde bulundu. Ald karlk hi de bekledii gibi olmad. Mehmed bu kaleleri vermeyi reddetmekle kalmayp, Kral Matthias'tan baka kaleler istedi. rnein Yaya'nn kendisine ait olduunu, nk Bosna kraln kendisinin kovmu olduunu syledi. Grmelerden bir sonu kmasa da, politik zeks keskin olan sultan amacna ulamt. II. Mehmed Dou Anadolu'dayken Matthias ile mttefikleri Rumeli'ye kolayca saldrabilirdi. Rumeli'de ok az asker kaldndan, oray kolayca ele geirebilirlerdi. Hatta stanbul bile, salam surlarna karn fazla dayanamazd. Mehmed sefer boyunca Macar elisini oyalayarak, kuzeyden bir tehdit gelmesini engellemiti. Matthias, Uzun Hasan'a da bir eli gndermiti ama ona ne olduunu bilmiyoruz. Sultan, bakentine o yln sonuna kadar dnmedi muhtemelen. Maiyetiyle birlikte Amasya'dan geti. Orada drt hafta kald. Ardndan Ankara ve Ktahya'ya gitti. K Bursa'da m, stanbul'da m geirecei konusunda kararsz kalmt anlalan ama sonunda stanbul'u tercih etti. Payelere boduu oullar -zellikle de gzdesi Mustafa- Amasya ve Konya'daki grevlerinin bana dndler. stanbul'da, ehzade Cem'i baa geirmeye alm olan st dzey yetkililer iddetle cezalandrld. Sadrazam Mahmud Paa, ordunun bir ksmyla birlikte sultandan alt gn sonra gelmiti. stanbul'a geliinden gn sonra, efendisinin bir fke patlamasna maruz kald. Bu olaydan ileride ayrntlaryla bahsedeceiz. Sultann yokluu srasnda, Avrupa'daki topraklar ve hatta bakenti ele geirilebilecekken bu frsat karlmt. Oysa sultan bu igalin yaplmasn bekliyordu. stanbul'da alelacele alnm olan savunma tedbirleri bunu gstermektedir. Tercan yenilgisi bakentte haber alnnca, ehir kaplarnn stne hemen duvar

DOU'DA UZUN HASAN'LA, SAVA

275

rlmt. Yalnzca tanesi ak braklmt. Domenico Malipiero'ya gre, sur yapm ve hendek kazmmda on bin ii kullanlmt. Devasa zincirler yaplm, bunlardan biriyle Hali gemilere kapatlm, bylece dman gemilerinin stanbul'a ve Hali'e ulamas nlenmiti. Saray Burnu'ndaki St. Demetrios yaknlarnda, yirmi adm uzunluunda bir sur ina edilmi ve on drt topla donatlmt. Btn Galata kysna da havan toplar yerletirilmi ve bu semtin etrafna yeni surlar rlmt. Eriboz'dan btn Rumlar karlm ve 150 aile stanbul'a yerletirilmiti. Ancak kayglarn bouna olduu anlald, her ne kadar Venedikliler 1473 yaznda saldrmay planlam olsa da. Beler Konseyi, Savi agli Ordini'nin yesi olan ve kurnazl ve tecrbeliliiyle tannan Girolamo da Mula cretkr bir plan nerdi. Bu plan sayesinde Pietro Mocenigo'nun stanbul'u ele geireceine inanyordu. Meslektalar bu plana kar kt. Da Mula, konsey toplantsnda plann aklarken, Venedik donanmasnn 100 kadrgayla glendirilmi olduunu, Uzun Hasan'n Osmanl snrlarna yaklatn ve sultan btn askerlerini savaa gtrmek zorunda kald iin Balkanlar'n savunmasz kaldn syledi. Ksacas, Osmanl bakentine saldrmann zaman gelmiti. Plan uydu: Baamiral, 200-300 f barutla ykl bir gemiyi atee vererek, anakkale Boaz'nn giriinde, Castello della Gracia [Eski Hisarlk] yaknlarnda kyya gnderecekti. Girolamo da Mula, kaledeki toplarn scaklk yznden kendiliinden patlayacana inanyordu. Bylece Trkler toplar tekrar doldurmadan nce soumalarn beklemek zorunda kalacandan, Hristiyan donanmas boaza rahata girebilecekti. nerisi 25 Haziran 1473'te senato tarafndan kabul edildi. Pietro Mocenigo'ya bu plan, papa temsilcisi ve Neapolita donanmasnn amirali de onaylarsa, uygulamas emri gnderildi. Ama Mocenigo'nun mektubu 24 Temmuz 1473'te Rodos aklarnda almasndan nce, Kbrs kralnn ld haberi geldi. Bu haber zerine, o cretkr plan rafa kaldrld ve Mocenigo hemen Kbrs'a gitti. Uzun Hasan'a kar kazanlan zaferden sonra bile, Rumeli'deki durum gvenli bir hale gelmemiti. Ekim 1473'te Edirne'den ayrlan casuslar, Dubrovnik Meclisi'ne, Dou Anadolu'da gerekleen arpmalarn ayrntl raporlarn verdi. Sylediklerine gre, sultan halk yattrmak iin Srbistan ve Bosna'ya ulaklar gndererek, kazand byk zaferi haber vermiti. O gnlere ait ok sayda gvenilir kaynaktan rendiimiz kadaryla, sefer srasnda (ki bu sefere eli silah tutan her gen erkek katlmt) Rumeli'de baz tehlikeli huzursuzluklar bagstermiti. eteer kasabalar ve kyleri yamalam, karmaa yaratm, vatanlarn koruma grevini alm olan ihtiyar adamlara dehet samlard. Rumeli naibi Cem, kurnaz ve deneyimli shak Paa'dan tavsiye almasna karn, bu kargaay bastramamt. Ancak sultan yola kmadan nce, shak Paa ona dman lkeyi igal ederse ne yapmas gerektiini sorduunda, Mehmed u cevab vermiti: "Burada tacirler ve zanaatkrlar var. Kendini onlarla savunabilirsin. Geri kalanlarn hepsini yanma almak zorundaym." Venedik Meclisi, Hac Muhammed'in istei zerine 25 Eyll 1472'de Uzun Hasan'a onu desteklemeyi srdrdn haber vermeye, istedii toplar gndereceini vaat etmeye ve Mocenigo'ya kendisini ve donanmasn Uzun Hasan'n komutasna teslim etmesini emretmeye karar verdi. Tebriz'e bir eli gndererek

''""1C

f i-, v

276

BENC BLM

bu kararlan haber vermek gerekiyordu. Meclis 27 Eyll'de Giosafat Barbara'yu gndermeye karar verdi. O n a ylda 1.800 duka altn maa balanacak ve yanna koruma olarak on adam verilecekti. Bu iyi bir seim gibi grnyordu, nk Barbara Karadeniz'deki Azak'ta uzun sre Venedik konsolosluu yapm, daha sonra da Arnavutluk kumandan (provveditore) olmu, Dou dillerini ok iyi bilen biriydi. Meclis 11 Ocak 1473'te Uzun Hasan'a alt adet byk, on adet orta boy ve otuz alt adet kk havan topu gndermeye karar verdi. O n a ayrca baka sava aletleri ve armaan olarak pahal kumalar da gnderilecekti. Giosafat Barbaro'ya hem ak hem de gizli talimatlar verildi. Yolda Pietro Mocenigo'ya urayarak, ona saldrya gemesini syleyecekti. Ayrca Kbrs kral ve kraliesi ve Rodos valyeleri'yle de grerek, gemileriyle savaa katlma arsnda bulunacakt. Gizli emirler ise yleydi: Signoria sultanla bar yapmaya ancak sultan Anadolu'yu Uzun Hasan'a vermeyi, anakkale Boaz'nm tesindeki ve ' Yunanistan'n karsnda bulunan ky eridindeki btn topraklarndan vazgemeyi ve bir daha asla kendi kylarnda kaleler ina etmemeyi kabul ederse raz olabilirdi. Bylece Venedikliler Karadeniz'de rahatlkla ticaret yapp seyahat edebilecekti. Ama te yandan, eer Uzun Hasan sultanla bar yaparsa, bar anlamasna mttefiki Venedik Cumhuriyeti'ni de dahil etmeli ve Mora, Midilli ve Eriboz'un ya da en azndan Eriboz ile Argos'un geri verilmesini talep etmeliydi. Signoria'nn bu ar taleplerinin en azndan bir ksmn bile gerekten kabul ettirebileceini umup ummadn bilmiyoruz. A m a mttefikleriyle birlikte Osmanllar' tamamen ezmedike bu taleplerini asla kabul ettiremeyecei ortadayd. Giosafat Barbara bu talimatlar aldktan sonra, 18 ubat 1473'te Venedik'ten ayrld. Yannda Hac Muhammed vard. Zadar'da papann ve Napoli saraynn elileriyle karlat. Birlikte yolculuk etmeye baladlar. Korfu'dan, Methoni'den ve Koroni'den geerek Rodos'a ve 29 Mart'ta da Kbrs'taki Famagusta'ya (Magosa) gittiler. 8 Burada yolculuklarna beklenmedik bir biimde ara vermek zorunda kaldlar. Osmanllar'm Anadolu kylarn ele geirmi ve Tebriz'e giden kara yolunu kapam olmas, Giosafat Barbaro'nun Kbrs'ta bir yldan fazla kalmasna yol at. Zamann Pietro Mocenigo'yla sohbet ederek geirdi. Mocenigo tahtndan olmu Karaman Beyi'ne daha etkin bir biimde yardm etmek istemiyordu. Barbara, Lusignanlardan Kral II. Jacques'la da bol bol konutu. Kral adadaki durum yznden Hristiyanlar'dan ok Osmanllar'a yakn duruyordu. Oysa kraliesi, Venedikli Caterina Cornaro, Uzun Hasan'm karsyla akrabayd. Kasm Bey Karaman'dan acil yardm arlar gnderince, Hristiyan donanmas sonunda harekete geti. Haziran ve Temmuz aylarnda Sighino, Korykos ve Silifke kaleleri ele geirilip Kasm Bey'e verildi. Kasm Bey teekkr niyetine bir leopar, muhteem bir cenk at ve ok sayda gm tabak verdi. 8 Haziran 1473'te Giosafat Barbara, Korykos'tan Uzun Hasan'a bir mektup yazarak, kendisinin Hac Muhammed ve papa ile Napoli kralnn elileri ile birlikte ondan emir beklediini ve Hristiyan devletlerin Konstantiniyye'ye bile sal-

8 Barbaro'nun yolculuk anlar iin bkz. Travels to Tana and Persia, 37 ve sonras.

DOU'DA UZUN HASAN'LA, SAVA

277

drmaya hazr olduklarn bildirdi. Trkmen prensi bu iyi haberi btn ordusuna ilan ettirince, Venedik ad boru ve ziller eliinde defalarca haykrld. Kbrs Kral II. Jacques 6 Temmuz'da ld. Geride on dokuz yanda bir dul ve kk bir erkek ocuk brakmt. Kral bir sredir hastayd ve lmesi bekleniyordu. Doutan Venedikli ve bir "cumhuriyet kz" olan dul ei Caterina Cornaro naip oldu. O sralar herkes Venedik'in bu ada stnde baz emelleri olduundan pheleniyordu. Hem papa, hem de Napoli kral gelimeleri kskanlkla, yakndan takip ediyordu. Mocenigo'nun belirleyici bir saldrdan kanmasnn, civardaki kyya kk aknlar yapmakla yetinmesinin ve adann yaknndan ayrlmamasnn nedeni buydu. Kraln ldn haber alnca, anakkale Boaz'na saldrmaktan vazgeip hemen Kbrs'a gitti. Napoli'nin ve papann donanmalar o yaz dou sularna geri dnmlerdi, ama artk Mocenigo'nun komutasnda deillerdi. Bamsz olmay yeliyor, Mocenigo'nun hareketlerini ve Kbrs'taki gelimeleri yakndan takip ediyorlard. Uzun Hasan'n harekete geme arlarna kimse kulak asmad. Uzun Hasan'n Bakent'te yenilmesinin ardndan, Friuli'de Osmanl aknlarna urayan Venedik, nce.Kbrs meselesinin halledilmesi gerektii gerekesiyle donanmasn geri ekti. Bu yzden Mocenigo, Adriyatik'e ancak ertesi yaz, Caterina'nn kralieliini salama aldktan (olu III. Jacques 1475'te, iki yandayken lnce, Lusignan hanedan sona erdi) ve nemli ehirlere Venedikli valiler atanmasn saladktan sonra alabildi. Caterina, Trk tehdidine ve Venedik basksna bir sre kar koyabildi. Ancak sonunda, 1489'da basklara boyun eerek aday Venedik'e teslim etti. Uzun Hasan yenilmi de olsa kazanmaktan umudu kesmemiti. Sahip olduu muazzam topraklarn byk blmnde, yenildii haber alnmamt bile. Hemen Signoria'ya "Osmanllar'a birlikte saldrmay" nerdi. Ayn zamanda, Hristiyan prensleri kendisinin sava brakmadna, eer Hristiyanlar'dan yardm alabilirse ertesi ilkbaharda gl bir ordu toplayp mcadeleyi srdreceine ikna etmek iin Caterino Zeno'yu Venedik'e geri gnderdi. Polonya ve Macaristan sefirlerini de lkelerine geri gnderdi. A m a ortak bir Hal seferiyle zaten pek ilgilenmeyen ou Batl prens, artk bu konuya ilgilerini tamamen yitirmiti. Yalnzca Papalk ve Signoria Akkoyunlu hkmdaryla ittifak devam ettirmeyi srdrd. Varn younu yitirmi ve ruhsal sal bozulmu olan Caterino Zeno, nce Kefe'ye ulaarak oradan Signoria'ya Uzun Hasan'n planlar konusunda bir rapor gnderdi. Giosafat Barbara henz silah ykyle birlikte hedefine ulamam olduundan, meclis Caterino Zeno'nun raporunu alnca Paolo Ogniben'i Tebriz'e gnderip Uzun Hasan'a Venedik'in kendisiyle olan ittifakna sadk kalacan bildirmeye karar verdi. Noel'den (10 Ekim 1473) ksa sre nce bir baka eli, Ambrogio Contafni seildi. 20 Aralk'ta Giosafat Barbaro'ya bir mektup gnderilerek, yolculuuna devam etmesi emredildi. Ambrogio'ya ak ve gizli talimatlar verildi. Dmann eline gememesi iin yazlmayan bu talimatlar ezberlemek zorunda kald. Bunlar, nceki mesajlarn tekraryd. Meclis bir kez daha donanmasn vermeyi vaat ediyordu. Uzun Hasan istedii zamanda ve yerde saldrya gemekte serbestti, elini abuk tutmas kaydyla. Paolo Ogniben ile Ambrogio Contarini ran'a giderken, Caterino Zeno Polonya'dan geerek yurduna dnd. Matthias Corvinus ile savamakta olan Kral

fW-TM- r vt - 4

278

BENC BLM

Casimir Venedik elisini iyi arlad, onu byk vaatlerde bulundu ve kendisini valye yapt (20 Nisan 1474). Zeno Venedik'ten sonra h e m e n Roma ve Napoli'ye giderek papa ile Kral Ferrante'ye yaadklarn anlatt. 9 Giosafat Barbaro ile Hac Muhammed, papann ve Neapolita kralnn elilerinin yanlarndan ayrlmasndan sonra, 11 ubat 1474'te hac klna girerek Kbrs'tan ayrld. Korykos'tan sonra Silifke, Tarsus, Mardin, Hasankeyf (Hsnkeyfa) ve Siirt'ten (Tgranocerta) getiler. Sonra Krt etelerinin blgesine girdiler. Bu eteler tarafndan acmaszca saldrya urayp soyuldular. Aralarndan yalnzca Giosafat Barbara, atnn hzl olmas sayesinde kaarak cann kurtarabildi. Sonunda, 12 Nisan 1474'te Tebriz sarayna ulatnda, o sralar ellisinde olan Uzun Hasan'm ok zor durumda olduunu grd. z olu Uurlu Mehmed ona ba kaldrmt (Uurlu Mehmed sonradan II. Bayezid'e snd ve o n u n sekiz kzndan biriyle evlenerek Anadolu Beylerbeyi oldu). Uzun Hasan Hristiyan dnyasnn ilgisizliine fena halde ierlemiti. Ksacas, yeni bir sefere kmas olanakszd. Paolo Ogniben 17 ubat 1475'te Venedik'e dnd. Uzun H a s a n n o sralar (Kasm 1474'te) kalmakta olduu Ishafan'da Giosafat Barbaro ile grm olan Ambrogio Contarini, Haziran 1475'te ran'dan ayrld. Hazar Denizi'nden Tataristan'a, oradan da Moskova, Litvanya, Polonya ve Almanya'ya geerek, 9 Nisan 1477'de Venedik'e ulat. Elilerden en son geri dnen Giosafat Barbaro oldu. Barbaro, ancak Uzun Hasan'm 9 Nisan 1477'de lmesinden sonra yola kt. Beyrut'a giden bir kervana katlp, oradan bir Girit gemisine binerek Venedik'e gitti. Pietro Mocenigo 1474'te yurduna dnd ve 15 Aralk'ta dk seildi. 23 ubat 1476'da ld. Mezar tana, Asya'y anakkale Boaz'ndan Kbrs'a kadar ate ve klla kasp kavurduu ve Osmanllar'dan zulm gren Venedik mttefikleri Karaman krallarna topraklarn geri verdii yazld (...qui Asia a faucibus Hellesponti usque ad Cyprum ferro ignique vastate, Caramanis regibus, Venetorum .sociis, Othomano oppressis, regno restituto). Bu iddialar -biraz abartl olmakla birlikte dorudur-, aslnda Mocenigo'nun yapamad asl nemli ileri gizlemektedir. 1473'te II. Mehmed'in imparatorluuna lmcl bir darbe indirmek mmknd. Zaten daha nce de sylediimiz gibi, Osmanl imparatorluu da byle bir darbenin inmesini bekliyordu. Her ne kadar Macaristan ile Almanya da Rumeli'yi igal etmeye kalkmam olsa da, bu meseledeki asl sulu Venedik'tir. Venedik, politikasn tamamen ticari kayglara gre belirlemiti. Btn o aylar boyunca, baamiralleri elindeki byk donanmaya karn dmanla arpmaktan kanmt. Osmanllar neredeyse yz elli yl boyunca, Gelibolu savandan (29 Mays 1416) nebaht savana (7 Ekim 1571) kadar denizlerde yenilmediler. Filelfo'nun dke verdii Trkler'e karadan saldrma tavsiyesi, sylemesi kolay olsa da yapmas zor bir iti. Venedik'in kara kuvvetleri paral askerlerden oluuyor-

9 Zeno'nun yurduna yapt yolculua ilikin anlats iin bkz. A Narrative of Italian Travels in Persia, 30 ve sonras.

DOU'DA UZUN HASAN'LA, SAVA

279

du. Onlara Trkler'den elde edilecek ganimetin byk ksmn vaat etmek bile ilerinde sava evki uyandramazd. Dou Akdeniz ticaretinin sekteye uramasndan sonra tehlikeli bir biimde boalan Venedik hazinesi donanmann masraflarn bile zor karlyordu. Venedik tek bana Osmanllarla karada savaabilecek durumda deildi. Batllarn kaytszl ise ortak bir saldry olanaksz klyordu. Oysa sultann aknclar hemen her yl saldrlarda bulunup, Kutsal Roma mparatorluu'nun korumasz snrlarn neredeyse hi engellenmeden geecek kadar ilerleyebiliyor, getikleri yerleri yakp ykyorlard. slam, blnm Bat'ya doru azgn bir nehir gibi ilerliyordu. Trkler'in Carniola, Styria ve Carinthia'ya yapt ani aknlar 1469'da balad ve Mehmed'in hkmdarl boyunca her yl tekrarland. Daha sonra ise, on altnc yzyln ilk yarsna kadar aralklarla srd. Bu dehet saan, lm ve ac getiren aknlarn boyutu giderek byd. Sanki sultann askeri giriimleriyle paralel olarak, sistematik bir biimde dzenleniyordu. Osmanl kaynaklarna gre bu aknlara aknclarn babadan kalma lideri Mihalolu Ali Bey, karargh Semendire'de bulunan Malkoolu Bali Bey ve Bosna valisi shak Paa nderlik etmitir. Styria'ya ilk akn 1471'de, Pentecost'a yapld. Ancak o yaz Regensburg'da yaplan toplantya gnderilen korkun raporlar ve acil yardm arlar bir sonu vermedi. Kimse Osmanl ordularna ciddi bir direni gstermeyi dnmedi. Her yerde kiliseler, manastrlar ve yerleim merkezleri yakp yklyordu. Aknclar en cra vadilere kadar ilerliyor, saldrlarn sarp dalar bile engellemiyordu. Macaristan'a saldryorlard. Sonunda saylan 40 bini bulduu sylenen (bu rakam abartl olabilir) bir apulcu svariler ordusu Venedik nlerine kadar geldi. Liderleri, zel. likle de Malkoolu Bali Bey ok sayda tutsak alarak gneydouya gnderdi. Gvenilir bir kaynaa gre, Macaristan seferinin baarl getiini kantlamak iin Osmanl mparatorluu'na kafa, burun ve kulaklarla dolu ok sayda uval gtrd. U beyleri 1470 ve 1471'de, kuzey ve kuzeybatya dzenlenen byk ve kk apta aknlarda s olarak kullanlmak zere yeni kaleler ina ettirdi. Bunlarn en nemlisi Sava zerindeki, Belgrad'n elli be kilometre batsndaki Sabac'ta (Sabacz, Trke'de Brdelen) yaplan kaleydi. Bir sylentiye gre 20 bin askerin korumas altnda yle abuk ina edilmiti ki, kuzeyde Bohemyallar'la savamakla megul olan Kral Matthias Corvinus, bunu engelleyememiti. Sonunda Sava'ya gnderdii ordu Trk iilere defalarca saldrdysa da her seferinde baarsz oldu, nk Trkler nehrin dier yakasndaki yksek toprak siperin ardna gizlenebiliyordu. Kale yaplr yaplmaz shak Paa kumandasndaki ilk Osmanl svari aknclar Hrvatistan'dan geerek Carniola'ya gittiler ve Laibach surlarna kadar ilerlediler. O gelimekte olan ama savunmasz blgeyi le evirip binlerce insan esir ettiler. Bu vahice aknlar her sene ok sayda insann kle edilmesine neden oldu. ou grg tan olan rahipler ve memurlar, Trk ordularnn gaddarlna ve insanlara ektirdikleri zulme dair i paralayc yazlar yazmlardr.^3

9a Bu kaynaklarn bazlarra ilikin gndermeler iin bkz. Iorga, Geschichte des Osmanischen Reiches II, 156-159.

. < *

- ,

280

BENC BLM

Osmanllar'm yorgun ve blnm Hristiyan dnyasna ynelik tehdidinde bir azalma olmamt. Sultann Dou'daki gerekten tehlikeli tek dman olan Uzun Hasan'm iini bitirip Dou snrlarnda gvenlii salar salamaz tekrar Bat'ya, bu kez iki misli iddetle saldracan tahmin etmek iin bir siyaset uzman olmaya gerek yoktu. Bat'da ise, hele Alman lkelerinde, ciddi ve tutarl bir direniten pek sz edilmiyordu. Regensburg'da ilan edilmi olan "imparatorluk yardmndan" bir daha bahsedilmemiti. mparator III. Friedrich o sralar, belki de 1473'te, II. Mehmed'in yar-kardei olduu ne srlen o tuhaf insan, Calixtus Ottomanus'u sarayna ard. Calixtus Ottomanus o sralar Buda'da, Matthias Corvinus'un saraynda yayordu. "imparator Bayezid Osman" (en azndan bir sreliine bu nvanla tannd) hamisi imparator tarafndan eitli eyaletlerde gezdirildi ve halka gerek Osmanl sultan olarak tantld. Bu izlenimi glendirmek iin sark ve zengin ilemeli kaftanlar giydirilen Calixtus Ottomanus, halkta hayret uyandrd. Pek ok imparatorluk toplantsnda akn kalabalklarn karsna karld. mparator Friedrich onlara bu tuhaf rehine sayesinde Osmanl tahtn avcunun iinde tuttuunu sylyordu. 10 Treves'de yaplan bir toplant iin dzenlenen resmi bir ziyafette (1473), imparator ile Burgonya kral Yiit Charles, ocuklar Burgonyal Mary ile Habsburglar'dan Maximilian' evlendirmek zere konumak iin bir araya gelmilerdi. Bu ziyafette Trk ehzadesi imparatora su getirmi ve bardan doldurmutu. Daha sonra da imparatora imparatorluktaki btn gezilerinde elik etti. mparator Burgonya Dk'ne kar sefere kp onu Neuss'da kuattnda, Calixtus hl yanndayd. Savaan iki lke arasnda, Papa IV. Sixtus'un araclyla 28 Mays 1475'te bir mtareke anlamas imzaland. Bylece imparator sonunda Viyana'ya dnebildiinde, yannda hl Calixtus vard. Calixtus'a Avusturya'da pe pee ok sayda derebeylik, rnein Perchtoldsdorf, Viyana yaknndaki Baden ve Schwechat'taki Rauhenstein verildi. Ama bundan sonra hayat ilginliini giderek yitirdi. Avusturya'da gzelliiyle mehur yoksul bir soylu kadn olan Lucia von Hohenfeld ile uzun sre nianl kald ama evlenmediler. Matthias Corvinus 1481'de Avusturya'y igal ettiinde, Bayezid N Osman onun tarafnda yer ald. Ayn yl iinde "kardei" Mehmed lnce, Rodos'daki St. Jean valyeleri'nin ba idarecisine bir mesaj gndererek, Osmanl tahtna kmak iin yardmn istedi. 1490'da, Kral Matthias lnce, Calixtus Almanya Kral Maximilian'm yanma gitti ve ona gney Almanya'da yapt yolculuklarda elik etti. Daha sonra muhtemelen Viyana'ya yerleti. Leitha zerindeki Bruck'da bulunan Prugg Kalesi'ne birka haftalna sahip oldu ama sonra yitirdi ve ksa sre sonra, 1496 gznde gzard edilmi ve unutulmu bir halde ld. Onunla ilgili gerekleri asla bilemeyeceiz ama on beinci yzylda Avru-

10 Babinger'in o sahte imparator hakknda yazdklar iin bkz. "Zur Lebensgeschichte des Calixtus Ottomanus," KPHT1KA XPONIKA 7 (Heraklion, 1953), 457-461; ve "'Bajezid Osman' (Calixtus Ottomanus), ein Vorlaufer und Gegenspieler Dschem Sultans," La Nouvelle Clio (Brksel, 1951), 349-388 (yeni basm A&A I, 326-328 ve 297-325).

DOU'DA UZUN HASAN'LA, SAVA

281

pa'da yazlm baz yazlardan ve Papa III. Calixtus'un szlerinden karlan versiyon ilgintir. Buna gre, Bayezid Osman 1448'de domutu. Babas II. Murad'd. Babas olunun ldrlmesinden korkarak onu Konstantiniyye'ye gndermiti. Bayezid Osman orada "bir valye" tarafndan gizlice bytlmt. ehrin dmesinden sonra valye ve adamlar kle olarak satlm ve eitli maceralardan sonra Papa tarafndan satn alnarak kurtarlm ve Roma'ya gtrlmt. Elimizdeki kantlar, bu "valyenin" Giovanni Torcello olduunu gsteriyor. Torcello, ocuu eitmek iin yl boyunca papadan maa almt. Bylece Calixus krallarn, imparatorlarn ve papalarn elinde bir kukla oldu. Neredeyse btn komularyla aras bozuk olan III. Friedrich, imparatorluunun gneydou blgesinin savunmasn soylularna ve yerel derebeylerine emanet etmek zorunda kalmt. Ancak bu kiilerin silahl kuvvetleri paral askerlerden ve iftilerden oluuyordu. Bu yzden apulcu Trk aknclarla ba edebilecek gte deillerdi. Imparator'un Bat'nn kaderine kar taknd korkun kaytszln en iyi gstergesi, Domenico Malipiero'nun Croraca'da sz ettii gibi, "Trk"n Signoria'ya kar savanda daha baarl olmas iin, Regensburg toplantsnda Uzun Hasan'a yaplmak istenen btn yardmlar engellemesidir. Venedikli tarihinin bu ite Galeazzo-Maria Sforza ile Floransallar'n da parma olduu iddiac konusunda bir aklama yapmak gerekir. Her ikisi de, btn italyan devletler arasnda yalnzca Venedik'in Uzun Hasan'n ordularyla birlikte gezen bir sefire sahip olmasna ve eer Yunanistan fethedilirse oray tamamen Venedik'in ele geirecek olmasna fke duyuyordu. Macaristan'n yaklam da daha dosta deildi. Kurnaz ve hesap Macar kral, kiisel karlarndan baka hibir ey dnmezdi. Bohemya ile yapt sava sona erince, Matthias Corvinus ordularn Osmanllar'm stne gnderebilirdi. Brdelen'deki Osmanl kalesi, iindeki en az be bin askerlik garnizonla, Macar snrlar iin srekli bir tehdit oluturuyordu. Matthias Corvinus, Brdelen Osmanllar'm elinde olduu srece imparatorluunun asla gvende olmayacan biliyordu. Burgonya Kral Yiit Charles ise Venedik, Papalk ve Napoli ile ortak hareket etmeyi kabul etmi olsa da, Burgonya'nn gcn arttrma arzusu ve Fransa tahtnda gz olmas (bu emelini gerekletirmek iin imparatorun yardmna ihtiyac vard), Trk tehdidini ikinci plana atmasna yol at. Trkler'le aradaki mesafe arttka, onlarn tehdidine kar duyulan kayg azalyordu. Fransa ile ngiltere bu meseleye kar tamamen ilgisizdi. talya da blnmt. Art arda ve amaszca siyasi ittifaklar kuruluyordu srekli. "Balarn srekli deimesi, dostlarla dmanlarn bir olmas, her devletin her anki durumunun aka grlememesi. Btn bunlar giderek italyan siyasi hayatnn temel nitelikleri halini alyor." IV. Sixtus'un Hristiyan ordular Hilal'a kar birletirme arzusuyla yanp tututuu inkr edilemez. Ama bylesine byk bir giriim iin gerekli gce sahip miydi, oras tartlr. Papalnn balangcnda Bat'y savunmak iin canla bala uramt ama ok saydaki ve ou da deersiz akrabalarna neredeyse rastgele yapt muazzam yardmlar, bu konudaki abalarn giderek engellemeye balamt. Roma'da dzenlenen son derece byk resmi ziyafetler, tenperver Rnesans dneminde daha nce grlm her trl arln tesindeydi. Bunlarn zellikle bir tanesinden, papann ihtiama ba-

"TTITm- r -vr

282

BENC BLM

ylan ve o sralar yirmi yedisinde olan yeeni kardinal Pietro Riario'nun 1473'te dzenledii karnavaldan sz etmeye deer. Bu muhteem resmi ziyafete drt kardinal, o srada Roma'da bulunan btn sefirler ve tam yetkili eliler ve II. Mehmed tarafndan Mora'dan kovulmu olan Mora despotunun oullar katlmt. Novara Piskoposu Giovanni Arcimboldi'nin Galeazzo-Maria Sforza'ya yazd bir mektupta sylediine gre, ziyafet salonunun duvarlar en deerli duvar hallaryla kaplyd. Muhteem bir kyafet iinde olan "Makedonya kral", salonun ortasndaki, yksek bir platform stndeki bir masaya oturmutu. erisini her tarafa aslm mealeler aydnlatyordu. Gm tabaklarla dolu masalarda ekilen ziyafet, tam saat srmt. Her servisten nce atl bir khya, her seferinde farkl bir kyafetle, mzik eliinde beliriyordu. Yemekten sonra bir Fas dans yaplm ve baka eitli elenceler dzenlenmiti. Sonunda sultann gnderdii bir Trk elisi bir evirmenle birlikte kagelip, Kardinal Riario'nun Byk Trk'n imparatorluunu Makedon kralna verdiinden ikyet etmiti. Eer kral zorla eline geirdii krallndan vazgemezse, Byk Trk onu savaa aracakt. Kardinal ile kral bu meydan okumay kabul etti. Ertesi gn Piazza dei Santi Apostoli'de bir turnuva dzenlendi. Sonuta Byk Trk Makedonya kralnn komutan -Uzun Hasan!- tarafndan esir edildi ve zincire vurularak Roma sokaklarnda dolatrld. eitli talyan devletlerinin Osmanllar'a kar savataki rolleri konusunda eksiksiz bilgiye sahip deiliz. Jacob Burckhardt, talyan devletlerinin Trkler'den ok korkmalarna ve Trk tehdidinin gerekten ok byk olmasna karn, belli bal hemen hemen btn talyan devletlerinin zaman zaman II. Mehmed ve ondan sonraki sultanlar ile, dier talyan devletlerine kar anlama yaptn sylemitir hakl olarak. "Bunu yapmadklar zamanlarda da, dierlerinin yaptndan pheleniyorlard." O dnemden bir rnek verelim: Venedik, Papalk ve Napoli donanmalar, Osmanllar'a kar bir Hal seferi balatmaya alrken, Floransa ehri II. Mehmed'e iki mektup gndererek (3 Eyll ve 5 Kasm 1472), onu insancll ve Osmanl mparatorluu'ndaki Floransallar gzettii iin vm ve ona yeni bir konsolos, Carlo Baroncello'yu gnderdiklerini sylemiti. Bu mektuplardaki vgleri yalnzca bir slup olarak, iten olmayan szler olarak grmek mmkn olabilir ama Eriboz'un dnden sonra Floransa'nn savat a n uzak durmay baard, ama bir yandan da Venedik'in yannda olduunu iddia ederek, o cumhuriyeti "Trk gazabna" (furor turcus) "Venedik yiitliiyle" karlk vermeye tevik ettii de (30 Austos 1470 tarihli bir mektupta) bir gerektir. Bu kurnazca politikann, mdaheleden kanma politikasnn II. Mehmed'in dneminde nasl sonular dourduunu ileride greceiz. Venedikliler'in Arno'daki rakiplerinden medet umamayacaklar aka ortadayd. 1 * Mehmed, Dou Anadolu'daki baarl seferinden sonra 1473 gz sonunda stanbul'a dndnde; hemen hem sulular hem de masumlar gaddarca cezalandrma-

11 Burckhardt'n szlerinin balam iin bkz. The Civilization of the Renaissance in Italy, ev: S. G. C. Middlemore (Londra, 1950 [talya'da Rnesans Kltr, I-II, ev: B. Stk Bayka, stanbul, 1957-58]), 59. Babinger, Floransa'dan gnderilen mektuplarn bibliyografik ayrntlarn verir, bkz. Spatmittelalterliche frankische Briefschaften aus dem grossherrlichen Seraj m Stambul ( = Sdosteuropaische Arbeiten 61, [1963]), 9-10).

MAHMUD PAA'NIN SONU

283

ya giriti. Sultann gazabna ilk urayanlardan biri, Sadrazam Mahmud Paa oldu. Bakentte henz gn kalmt ki, efendisi onu bir divan toplantsna ard. Konunun yenierilerin durumu olduu sylendi. Toplant bittikten sonra Mahmud Paa alkonuldu, tutukland ve Yedikule Zindan'na atld. Bir versiyona gre, orada bana ne geleceini bilemeden alt ay kald. Bir bakasna gre ise, bu alt aylk sreyi Hasky'deki kr evinde geirdi ve ancak ondan sonra bakente gtrlp Yedikule'ye atld. Orada istanbul bazindancs Sinan ve birka adam tarafndan, kement ile bouldu. lm tarihinin 18 Temmuz 1474 olduu kesindir. Baz kaynaklara gre, idam edilmesinin nedeni sultann gzdesini, Palaiologoslar'dan Has Murad Paa'y Frat'ta boulmaktan kurtaramam olmas, bazlarna greyse Mehmed'i Bakent'te Uzun Hasan'm peine dmekten alkoyarak zaferini tamamlamasn engellemesidir. Ayrca, sultann intikamyla birka hafta nce ehzade Mustafa'nn anszn lmesi arasnda balant kurulmutur. imdi bundan sz edeceiz. Mahmud Paa nasl lm olursa olsun, Fatih dneminin belki de en byk devlet adam olan bu kiinin idamnn asl nedenleri muhtemelen asla renilemeyecektir. Bu nl adam hakknda hl saysz hikye anlatan halk, onun yaamn ve lmn efsaneletirmitir. Veli Mahmud Paa'nn menakb nce saysz elyazmasyla, sonra da tabasmayla oaltlmtr ve hl okunmaktadr. Ancak ne tuhaftr ki, Mahmud Paa'ya ilikin efsaneler zamanla Sultan I. Mahmud'a (1730-1754) atfedilir olmutur. Sultan I. Mahmud da tpk sadrazam gibi doast bilgelie sahip olduuna, hayvanlarla konuabildiine ve topran srlarn bildiine inanlan biriydi. Mahmud Paa, lkedeki en yksek konuma iki kere ykselmi olan bu byk devlet adam ve komutan, kurduu ok sayda hayr vakfyla halkn sevgisini kazanmt. Bunlardan biri, trbesinin bulunduu bir cami [Resim XIX b] gnmzde hl istanbul'daki Kapal ar'nn yaknnda salam durmaktadr. Ayrca limlerle zanaatkrlara hmilik yapmasyla ve Farsa ve Trke iirler yazmasyla da (Adn [Cennetlik] mahlasyla yazmtr) hatrlanmaya deerdir. Haftada bir gn, Cuma gnleri le yemeinde, yaptrd okulun rencileriyle grrd. Bu yemeklerde, pilavlarn iine altn bezelyeler katlrd. Bylece sadrazam dllerin yeteneklilerden ok talihlilere verildiini anlatmaya alrd. Herkesle, hatta sultanla bile dobraca konumasyla tannr, bu yzden ondan korkulurdu. Sylenene gre, bir gn Molla Ahmed'e vatan Krm'n neden gerilemekte olduunu sormu. Molla, bunun tek sorumlusunun son Han'n veziri olduunu, onun yznden "saraylarn ilerinde baykularn tt harabelere dntn, pencere erevelerinde kuzgunlarn yuva yaptn, koridorlarda rmceklerin a rdn, kubbedeki atlaklardan yldz ve ay klarnn girdiini" sylemi. "Grdn m?" demi sultan Mahmud Paa'ya. "mparatorluklarn k nedeni vezirlerdir." Mahmud Paa ise hi szn saknmadan, "Molla yanlyor. Asl sulu adil bir insan ve kurnaz bir devlet adam olan vezir deil, lkesini ynetmesini bilemeyen Han'dr" demi. Bu akszll ve halk tarafndan sevilmesi, Mehmed'i kskanla ve gvensizlie iterek, sadrazamn sonunu getirmi o l a b i l i r . ^

12 Mehmed'in sadrazam zerine bir monografiye en yakn olan alma, "Mahmud Paa" adl makaledir (M. C. . Tekinda), A VII, 183-188. Bu "velinin" halk arasnda hl takdir gr-

"Wl"-

284

BENC BLM

Sultann gzde olu ehzade Mustafa'nn ani lmyle ilgili olaylarn ayrntl bir anlats, ans eseri ele geirilmitir. ehzadenin maiyetinde bulunan GianMaria Angiolello onun son hastaln, gmln, ailesinin yaadklarn ve lmnn babasn ne kadar perian ettiini anlatmtr. 13 Sultan 1474 yl boyunca hibir askeri sefere katlmamtr (bu yl iinde sultann muhtemelen srekli bakentte bulunduunu yalnzca iki belgeden [8 Temmuz ve 24 Eyll tarihli] reniyoruz).^ Osmanl ailesinde yaanan trajedinin (Sadrazam Mahmud Paa'nn hzla ortadan kaldrlmasyla balants olabilir) arka plann ve etkilerini bilmiyoruz. Bunun nedeni ksmen, lm sebebinin hl bir sr olmasdr. ehzade Mustafa, vey kardei Bayezid'in grev yeri Amasya'ya geri dnmesinden sonra, maiyetiyle birlikte sava meydanndan ayrlarak Kayseri, Aksaray, Nide ve Bor stnden Konya'ya, Karaman valisi olarak yaad ehre gitmiti. 1473 Eyll'nn sonlarnda sal olduka yerindeydi. Kendini ahin avna ve dier elencelere vermiti. Beyehir glnde yelkenliyle geziyor ve arkadalaryla birlikte sk sk ava karak, balk tutarak ve blgedeki Rumlar'la Ermeniler'in yapt araplar ierek vakit geiriyordu. Elenme tarz Hristiyan halkn pek houna gitmiyordu, nk sarho olunca her trl fesatl yapabiliyordu. U ay sonra, o yln sonunda, subaylarndan biri olan Koi Bey'i Devel Karahisar' (bugn Yeilhisar) almakla grevlendirdi. Kayseri'nin krk kilometre gneybatsnda bulunan bu da kalesi hl Karamanl Pir Ahmed'in adamlarnn elindeydi ve Taeli'deki dier mstahkem yerlerle birlikte Osmanllar'a direniyordu. ehzade Mustafa, Koi Bey'in yola kmasndan sonra birden hastaland. Hekimlerin verdii ilalarla iyileir gibi oldu ama sonra kendini her zamanki gibi sefahata verince hastal nksetti. Hastal inili kl olarak alt ay kadar srd. Devel Karahisar kumandan kaleyi Koi Bey'e teslim etmeyi reddederek, ancak ehzade Mustafa ile anlama grmeleri yapacan bildirdi. Organlar tutmaz olmu olan ehzade yola kp, on iki gn sonra hedefine vard. Bu arada durumu iyice ktleince, adamlar tarafndan Konya'ya geri gtrld. Sultan askeri durumdan haberdar edip yardm istediler. Mehmed hemen o sralar ok gvendii Gedik Ahmed Paa'y, 30 bin kiilik olduu iddia edilen bir orduyla Karaman'a gnderdi. Ayn zamanda zel hekimi Maestro Iacopo'yu da olunu tedavi etmesi iin gnderdi. Hekimler Mustafa'nn salnn lman Nide ikliminde dzeleceini umuyordu ama bir hafta sonra ehzadeyle maiyeti Maestro Iacopo'yu bulma umuduyla Konya'ya doru yola kt. ki gnlk bir yolculuktan sonra Bor'a ulatklarnda, ehzade scak bir banyo yapt. Ancak bu banyodan sonra kendini her zamankinden kt hissetti. Atei kt ve geceyars ld. ehzadenin danmanlar, ldn gizlemeye karar verdi. ehzadenin gece havasnn kendisine iyi ge-

dnn bir kant, onun hakknda yazlm olan en son "ksa" biyografidir, bkz. N. Ahmed Banolu, Mahmud Paa Hayat ve ehadeti (stanbul, 1970). Vezirin camisi ve trbesi zerine bilgi iin bkz. Goodwin, A History of Ottoman Architecture, 190 ve sonras (burada onun adna yaplm baka yaplarn da listesi yer almaktadr). 13 Angiolello'nun anlats iin bkz. Historia turchesca, 62-71. 14 Bu belgeler iin bkz. Truhelka, "Tursko-slovjenski spomenic," GZMBH 23 (1911), 38-40; Trke evirisi iin bkz. ED I (1955), 59 (40 ve 41 nolu belgeler).

MAHMUD PAA'NIN SONU

285

leceini dnd bahanesiyle ordugh toplattlar. Angiolello'nun sylediine gre, daha nceden lnn i organlarn karp vcudunu bal ve arpa ile doldurduktan sonra dikerek bir tabuta koyup, tabutun kapan mhrlediler. organlar ise ykandktan sonra tuz dolu bir kutunun iine konuldu. Daha sonra cenaze alay Konya'ya doru yola kt. ehzadenin cesedinin bulunduu arabada iki adam vard. Biri Nasuh ("Nasuf") adl bir cce, dieri ise smail adl daha iri bir adamd. smail'e efendisinin sesini taklit etmesi emredildi. Bazen ehzadenin maiyetinden ve ldn bilen birileri arabaya yaklap konumaya balyor, smail de arabann iinden karlk veriyordu. Bylece herkes Mustafa elebi'nin sa ve salkl olduuna inand. Cenaze alay alt gn sonra Konya'ya vard. Konya'da valinin ld haberi oktan yaylmt. Yeni Osmanl yneticilerini desteklemeyen halkn ayaklanacandan korkuluyordu. ehzadenin annesine olunun lm haberi verilmemiti. Olunun cesedini tayan araba sarayn nnde durunca, o ve maiyetindeki kadnlar alamaya balad. Mustafa'nn tek ocuu olan, on drt yalarndaki kz Nergisah da bykannesinin acsn paylat. Gnlerce yas tutuldu. Ksa sre sonra Gedik Ahmed Paa ile ordusu Meram'da ordugh kurdu. O zamanlar Konya'nn baheli bir banliys olan Meram'da yalnzca Hristiyan Rumlar [Karamanllar] yaard. Ancak bunlarn ok az Rumca biliyordu. Angiolello'nun sylediine gre, neredeyse tamam Trke konuuyordu ve dini kitaplar Arap harfleriyle yazlm Trke [Karamanlca] kitaplard. Mustafa'nn cesedi bir camiye konuldu ve bu ac haberi sultana vermek zere stanbul'a atl bir ulak gnderildi. 15 Ulak bakente ulanca haberi sultana vermeye korktu. Aslnda sultann yal danman ve retmeni Hoca Sinan Paa dnda kimse buna cesaret edemedi. Hoca Sinan Paa sultan defalarca fkelendirmi biri olmasna karn, onu neredeyse herkesten fazla idare edebiliyordu. Hoca Sinan kara yas giysileri giyip sultann yanna gitti. Sultan onu grnce, hemen ne olduunu anlayp, oturduu sedirden aa indi. Yerdeki hallar tutup, Dou detlerine uygun olarak olunun lmnn yasn bara bara tutmaya balad. ektii acnn simgesi- olarak demedeki atlaklardaki tozlar alp bana sat, elleriyle yzn, ardndan da gsn ve kalalarn dvd. Bir yandan da yksek sesle inliyordu. Angiolello'ya gre, gn gece boyunca bu umutsuz halde kald. Sonra ada son vererek, bakentteki btn dkknlarn gn sreyle kapatlmasn emretti. "Mustafa babasnn ve onu tanyan herkesin gzdesiydi, bu yzden btn ehir at yakt." Angiolello'nun verdii tarihler doruysa, ehzade Mustafa 1474 Haziran'nda ld. Sadrazam Mahmud Paa'nn 18 Temmuz'da idam edildiini hatrladmzda, iki olay arasnda bir balant olduunu dnyoruz ister istemez. Gvenilir yazarlarn sylediine gre Mustafa baka erkeklerin haremlerine her zaman sayg gstermeyen biriydi. Daha 1465'te Venedik'e ulaan bir raporda, Mustafa'nn o zamanki Rumeli beylerbeyinin karsyla birlikte olduu sylenmiti. Gedik Ahmed Paa'nn kars da (shak Paa'nn kzlarndan biriydi) ehzade-

15 Trke konuan Hristiyan cemaati hakknda bkz. Vryonis, The Decline of Medieval Hellenism, 452-462.

'TI'vtw

-n

286

BENC BLM

nin gzne girince boanmt. Mustafa'nn bir sreliine Rumeli beylerbeyi olan Mahmud Paa'nn karsyla da birlikte olduu syleniyordu. Bu yzden, ehzadenin lmn Mahmud Paa'yla ilikilendiren bir sylenti yayld. Atia Angiolello'nun da gsterdii gibi azledilmi vezir tamamen susuzdu. Bir baka sylentiye gre ise, ehzadenin ld srada hl Hasky'de yaamakta olan ve Bursa'ya yalnzca cenaze treni iin giden Mahmud Paa, yas dneminde uygunsuz davranlarda bulunarak sultan kendinden nefret ettirmiti: Btn saray maiyetine kara giysiler giymeleri emredilmi olmasna karn, Mahmud Paa satran oynarken beyaz bir kaftan giymiti. 16 Sultann olunun lm haberini almasndan hafta sonra, ehzadenin Bursa'da gmlmesi emredildi. Ayn zamanda Gedik Ahmed Paa'ya Taeli blgesindeki isyan bastrmas emredildi. ehzade Mustafa'nn annesi olunun cesedi ve btn maiyetiyle birlikte Anadolu'daki eski bakente gitti. ehzade orada atalarnn mezarlna gmld. Cenaze treninde babas yoktu. Mustafa'nn annesine (sultann gznden dmt hi phesiz) artk Bursa'da yaamas emredildi. Maiyetinin ou stanbul'a gnderildi. Kadnlar her zamanki gibi eski saraya gtrld ve yalnzca birka gn sonra aralarndaki evlenebilecek durumda olanlar saray mensuplaryla ve bakalaryla evlendirildi. Mehmed'in torunu Nergisah, ehzade Bayezid'in ilk ocuu olan kuzeni Ahmed elebi ile evlendirildi. Ahmed elebi'ye evlilik treninde sancakbeylii verildi. Karaman Valilii ise Mehmed'in nc olu ehzade Cem'e verildi. Bu arada Gedik Ahmed Paa Karaman'da ordugh kurmu ve yreyi igal etmeye girimiti. Blgedeki eitli airetlerin reisleriyle anlamas ve onlar sultana boyun emeye ikna etmesi tam iki ay srd. Vezir stanbul'a dnmeden nce binicilik oyunlarnn oynanaca bir enlik dzenleyerek, btn Karaman soylularn davet etti. Hepsi toplanp, hibir ktlk beklemeden bir masada otururken, Ahmed Paa adamlarn onlara arkadan saldrtt. Hemen hepsi ldrld. Ahmed Paa blgeden ok sayda erkek, kadn ve ocuu esir edip yanma . alarak kuzeye gtrd. Bunlar Trakya'ya, Srbistan'a ve Bosna'ya yerletirildi. Bylece Karaman'da yllarca baka bir isyann kmas nlenmi oldu. Karamanllar bundan sonra Fatih'e kar gelmediler. Bylece 1474 yl nemli askeri giriimlerde bulunulmadan geti. Mahmud Paa'nn i dzeni salamak iin ok uram olduu imparatorlukta, sultan kendini iyice glendirdi. Hibir st dzey grevlinin dikkat ekici bir rol oynamad bu dnemde, idam edilen vezirin yerine kimin getiinin kesin olarak belirlenememesi artc deildir. Genellikle sadrazamla Gedik Ahmed Paa'nn getii kabul edilir ama elimizdeki Batl kaynaklardan hibiri bunu onaylamamaktadr. Hzr Bey'in (stanbul'un ilk kadsnn) olu Hoca Sinan Paa'nn iki yllna sadrazam olduunu iddia edenler de olmutur. Bu doruysa bile, grev sresi iinde adndan hi bahsettirmemi. Oysa Gedik Ahmed Paa'dan birden fazla sz edildiini biraz ileride greceiz.

16 Sadrazam ile ehzade Mustafa arasndaki ilikinin kt olmasnn nedenlerinden biri iin bkz. I. H. Uzunarl, "Fatih Sultan Mehmed'in Vezir-i Azamlarmdan Mahmud Paa ile ehzade Mustafa'nn Aras Neden Almt?," Belleten 28 (1964), 719-728.

MAHMUD PAA'NIN SONU

287

Bir Osmanl kaynanda sylendiine gre Mehmed'in 1474 sonlarnda yaptrd bir uygulamadan sz etmeliyiz, nk bu uygulamann sultann hkmdarlnn daha sonraki yllarnda kendini byk lde adad siyasi yasamaya ve kurumlara etkisi olmutur phesiz. Sultan, boyutu ne olursa olsun herhangi bir tmarn mlkiyeti devredildiinde, hazinedeki kaytlara artk yalnzca tmar veren kiinin adnn deil, ayn zamanda her kyn gelirini ieren belgenin bir kopyasnn verilmesini emretti. Mehmed'in ok saydaki fetihlerinin doal bir sonucu olarak, giderek daha fazla sayda askere savalardaki hizmetlerinden dolay tmar veriliyordu. Bu ferman, tmar alan kiilerin saylarnn okluundan doabilecek istismarlar nlemek iin karlmt. zellikle Rumeli topraklarndaki ynetimde tutarszlklar ve hatalar n plandayd. Bunlar sultan iin gnlk be vakit namazn ihmal edilmesi kadar fkelendiriciydi muhtemelen (gnde be vakit namaz klnmas, zellikle yakn zamanda Mslman olmulara art kouluyordu). II. Mehmed ne zaman fethettii topraklardan ordusuyla gese, memurlar ona istismarlar haber veriyor, o da bunlar h e m e n ortadan kaldrmaya giriiyordu. Bu konuyla ilgili olarak, ok sayda tarihede yer alan bir hikye, Mehmed'in bazen bize sama gelecek kadar u noktada kararlar verdiini gsterir. Mehmed, Bodan'a gitmek zere Bulgaristan'dan geerken, yannda gitmekte olan Anadolu Beylerbeyi Davud Paa ona Yambol'un (Yanbolu) sekiz kilometre kuzeybatsndaki Tavanl'da (gnmzde Tavantepe), bir dzine yn taraksnn bir tilkiyi atlyelerinde kapana kstrm olduunu, ama peinden komalarna karn bir trl yakalayamadklarn syledi. Mehmed bu baarszln cezas olarak, bundan sonra Tavanll yn taraklarnn yerel subaya be ake ceza demesi gerektiini syledi. Bir gezginden rendiimize gre, bu uygulama yzyllar sonra bile hl yrrlkteydi. Mehmed 1474 yl sonlarnda (o sralar krk iki yandayd), Dou Anadolu seferinin etin koullarndan kaynaklanan iddetli damla nbetleri geirdi. Sonraki yllarda ise, damla hastalna kaltmsal olarak yatkn olmas, imanl ve zevk dknl vcudunun hemen her blgesinde kayg uyandrc rahatszlklarn belirmesine yol at. Herhalde, 1474 ylnda bozuk sal yznden bizzat sefere kmad. Zamann saraynda geirdi. Bu byk ve dzensiz yaplar topluluu, 1472 Eyll'nde inili Kk'n tamamlanmasyla geniletilmiti, Saraynda yeni seferlerin planlarn yapt. Bu seferlerin ynetimini gzne girebilmi olan kiilere verdi. Sultann Uzun Hasan' yendikten sonra dikkatini Bat'ya yneltecei, bu konuyla dorudan ilikili olanlar, zellikle de Venedikliler iin aka ortadayd. talya'da genel kan, Mehmed'in ilk saldraca yerlerden birinin, uzun sredir ondan saknabilmi olan Arnavutluk olacayd. Ayrca Mehmed'in talyan kylarnn dousundaki son direni merkezi olan Arnavutluk'u, talya'ya saldrmadan nce mutlaka almas gerektiine inanlyordu. Bu yzden Venedikliler Arnavutluk'u her ne pahasna olursa olsun savunmaya karar vermiti. Venedik ordusun u n balca grevi Arnavutluk kylarn korumak ve byk nehirlerin, zellikle de Drina ile Bojana'nm (Buene, Boyana), azlarn kollamakt. Pietro Mocenigo'nun Kbrs'taki durum yznden oradan ayrlmas mmkn olmadndan, Signoria o n u n yerine seksen drt yandaki Triadan Gritti'yi atad. Gritti ailesi

288

BENC BLM

daha sonraki yllarda Osmanl mparatorluu ile yaplan bar grmelerinde birden fazla rol oynayacakt. Gritti 1474 Mays'nm balarnda alt kadrgayla Arnavutluk sularna gitti. Pietro Mocenigo sonunda o yaz, Caterino Cornaro'nun kralieliini gvence altna aldktan sonra Kbrs'tan ayrlabildi. Vatanna geri dnerken, Korfu yaknlarnda donanmay Arnavutluk'a gtrp orada Gritti'yle g birlii yapma emrini ald. Bu arada, btn Arnavutluk'un provveditore'li grevi, lkeyi ok iyi tanyan ve kendini baz nemli diplomatik grevl e r d e kantlam olan Leonardo Boldu'ya verildi. Dnemin en cesur ve sebatkr Venedikliler'inden biri olan Antonio Loredano, Yukar Arnavutluk'taki kodra'nn kumandan yapld. kodra, hem konumu hem de kalesi itibaryla lkenin balca ehri olarak grlyordu. Ancak yalnzca 2500 asker tarafndan korunduundan, gl bir Trk saldrsna kar koyamazd. 1 ? Venedikliler'in bu tedbirleri almakta hakl olduklar ksa srede anlald. Signoria'nn casuslar, bir Arnavutluk seferi iin muazzam hazrlklar yapldn haber vermiti. Bu giriim baarl olursa, sultan Adriyatik'i geerek talya'y fethedebilecekti. Seferin ynetimi Mehmed'in bir gzdesi olan Rumeli Beylerbeyi Hadm Sleyman Paa'ya verilmiti. Bosna doumlu olan Hadm Sleyman Paa, baz kaynaklara gre kkken tutsak alnp hadm edilmi ve gzel biri olduu iin Mehmed tarafndan taciz edilmiti. Daha sonra yllarca sarayda hizmet vermiti. Uzun sredir sultana sadkt. Sultan da onu seviyor ve ona gveniyordu. Hadmlarn aile balar olmadndan, bencilce hedefler peinde komaya daha az yatkn olduklarna inanlr ve bu yzden onlara sk sk yksek idari mevkiler verilirdi. Sleyman Paa ise, yalnzca iyi bir Rumeli beylerbeyi olmakla kalmam, iyi bir asker olduunu da kantlamt. 80 binden fazla askerden (sekiz bin yenieri de dahil olmak zere) oluan bir ordunun bakumandanlna getirildi. Yenierilerin orduda yer almas bile, sultann Arnavutluk seferine ne kadar nem verdiini gsterir. Toplar iin gerekli metali tamak iin tam 500 deve gerekmiti. Mehmed toplarn saldraca kalenin surlar nnde dktrme detindeydi. Her zamanki gibi, orduda ok sayda usta top dkmcs vard. Sade ama fazla zet niteliindeki kitab Geschicht $>on der Turckey (Memmingen, 1482-1483 dolaylarnda yaymlanm, ayrca ok sayda yeni basm yaplmtr) ile tannan Nurembergli Meister Jrg de, Sleyman Paa'nn maiyeti arasndayd. 18 Trk kumandan Srbistan ve Makedonya'y geerek, hibir direnile karlamadan dalardan Arnavutluk'a girip, Mays banda kodra nnde ordugh kurdu. ehri her taraftan sarp kuatma hazrlklarna balad. Boyana'da, denize yakn bir yerde bir kpr yaptrp, ehrin ky aklarnda gezinen Venedik gemilerinden levazm desteini engellemek iin buray askerlerle korudu. Birka gn iinde drt byk top ve bir dzine kk top yapld. Kale surlarna durmadan

17 Askeri kariyerine balamadan nce Filistin'e hac tayan gemilerde kaptanlk yapm olan Loredano'nun hayat hikyesinin ayrntlar iin bkz. R. J. Mitchell, The Spring Voyage (New York, 1964), 54-55, 58 ve 128-129. 18 Jrg ile ksa tarihesi iin bkz. yukars, s. 132 ve sonras.

7. ARNAVUTLUK

290

BENC BLM

ta yadrlmaya baland. 140 metre yksekliindeki bir kayaln stne kurulmu olan ve yalnzca tek bir taraftan girilebilen bu kale, ehri ok eski zamanlardan beri korumutu. Venedik donanmas, titizce hazrlanm bir plan uyarnca Arnavutluk kys aklarna dizilmiti. Drt kadrga Kotor (Cattaro) aklarnda, be kadrga ise Drina'nn aznda bekleyerek, Le'i ve yre sakinlerinin tehlikeli zamanlarda genellikle snd, kum ve amurdan oluma byk aday koruyordu. Drt kadrga Dra aklarnda, dierleri ise Budva, Bar (Antivari) ve Ulcinj (Dulcigno, lgn) aklarnda demir atmt. Geri kalan gemiler ise, iki amiralin kumandasnda Boyana'ya girmi, ama gney kysndaki Benedikten manastrnn, Sts. Sergius Kilisesi'nin ve Bacchus'un yaknnda, nehir azndan yirmi yedi kilometre, kodra'dan ise dokuz kilometre uzakta demir atmak zorunda kalmt. Venedikliler yetmi balk kayyla kaleye kodra Gl'nden malzemeler gndermeye alt. Atalar uzun sredir kodra Gl ile Kotor Krfezi arasndaki o blgenin (gelecekteki Karada'dan daha kkt) voyvodaln yapm olan Venedik mttefiki Ivan Crnojevic, adamlaryla birlikte Venedikliler'in deniz ve gl arasndaki iletiim olanaklarn korumaya alt. 15 Temmuz ile 28 Austos 1474 arasnda sren kuatma srasndaki arpmalarda, kodra kalesinin durumu giderek ktleti. Boyana aznda yaplan kanl ama sonusuz atmalar srasnda, yal Triadan Gritti ile provveditore'si Luigi Bembo stmaya yakaland. Kotor'a gtrlp orada ldler. ki taraftan yaplan top atlar, kodra'nn surlarnn ounu ykt. A m a kuatmaclarn toplar yksekteki toprak tabyalara kar etkisiz kalyordu. Sleyman Paa Antonio Loredano'ya bir mesaj gndererek, kaleyi teslim etmesi iin elverili koullar ve byk bir dl vaat etti. Gururlu Venedik kumandan ise bu teklifi horgryle reddetti. Bir Trk klesi deil, kkl bir Venedik ailesinin yesi bir soylu olduunu, lkesine duyduu sevgi ve balln onun gznde sultann tm hazinelerinden daha deerli olduunu, eer Sleyman gerek bir erkekse surlar oktan yklm olan ehri ele geirebileceini syledi. Bunun zerine Sleyman tam sekiz saat boyunca kodra siperlerine saldrd. Ama sonunda Trkler btn abalarndan vazgemek zorunda kaldlar. A n N cak demir ubuklar zoruyla saldrya getikleri sylenir. Yedi bin (baka kaynaklara gre alt ya da bin) kii ld ve ok daha fazlas yaraland. On drt subay ldrld. Paa felaketle sonulanan bu giriimi bir daha tekrarlamaya cesaret edemedi. Zaten askerleri hastalktan krlyordu ve ime sular da azalmt. A m a ehir sakinleri de yiyecek ve taze su ktl ektiklerinden, teslim olmaktan sz etmeye balamlard. Bu kritik zamanda, halk savan sona ermesi iin ayaklanrken, Loredano bir konuma yapp Trkler'in elinde kle olmann nasl bir ey olduunu ayrntlaryla anlatarak durumu kurtard. Bu konumadan sonra, en korkak insanlar bile kurtarlmay beklemeye karar verdi. 28 Austos'ta, Leonardo Boldu'nun kumandasnda bir Venedik ordusunun yaklat haber verilince (doru deildi), Sleyman Paa kuat