You are on page 1of 13

YKSEK

Konstrksiyon:

FIRIN

Yksek frn (YF) d elikten kaln bir sa ile kapl, ii refrakter ile rl ,dey ve silindirik bir frndr.Refrakter rg sa gvde ile tulalar arasna yerletirilmi su soutmal pik dkm veya bakrdan yaplm soutucularla kuatlmtr.Yksek frn gvde ykseklii frn kapasitesine bal olarak 30-120 m arasnda deiir.Bu ana gvdenin balca blmleri unlardr; - st gvde : Bu blm arj asklanmalarn azaltmak amacyla aa doru byyen bir keside sahiptir. - Silindirik ksm, - Bosh ad verilen ve aa doru ap klen konik blm, - Hazne: Sv metalin topland genellikle dtan dolgulu taban blm.

Hazne zerinde kalan blmler genellikle amot (aluminyum silikat) tula ile hazne ise karbon veya grafit blok tula ile rldr.Frn byklne bal olarak, haznenin st ksmna dtan says 20-52 arasnda deien bakrdan ve su soutmal tyerler yerletirilmitir.Bu tyerlerden scak hava sobalarndan gelen bir ana boru ve hava simidi vastasyla scak hava verilir.Scak metalin alnd dkm delii bu haznenin tabannda, curufun alnd curuf delii (cinder notch) ise haznenin st seviyesinde bulunur.Halen dnyann en byk frn inde yapm aamasnda olup, etkin hacm 5750 m3, frn i ap 16 m ve frn ykseklii 120 m civarnda.(52 tyer) olup bu frnn tek bana ylda 5 milyon ton sv demir retmesi planlanmaktadr. Yksek Frn arj Blm : Bu blm ham maddelerin stokland stok silolar,silolardan malzemelerin tartlarak alnmasn salayan besleme ve tart sistemleri ile tartlan malzemeleri yksek frn tepe ksmna tayan skip ad verilen arabal asansr sistemi veya (yeni frnlarda) konveyr sisteminden oluur. arj sistemi klasik frnlarda bir huni ve koniden oluurken yeni frnlarda frna malzeme beslemesi zel mekanizmalarla yaplmaktadr.Bu sistemin temel ilevi arj malzemelerinin frna homojen ve istenen dalm ve tabakalamay salayacak ekilde yaplmasdr.kinci ilevi frn tepe ksmndan baca gaz kayplarnn nlenmesidir. an tipi arj sistemlerinde frn besleme malzemesi biri ters iki an tipi oluk vastasyla beslenir.Altta bulunan ve geni taraf altta olan ann almasyla malzeme frna datlr. ansz yeni sistemlerde ise ham maddeler frna dner bir yolluk vastasyla datlr. Yksek Frn Sobalar : Yksek frn baca gazlarnn gizli ve grnr ssndan faydalanarak verilen havann stlmas amacyla tasarlanm olup bir YF a hizmet eden soba says genel olarak 3, bazen 2 sobadr.Yeni frnlarda havay 1250 oC a kadar stabilmek mmkn olmaktadr.YF gazlarnn tozlarndan ayrldktan sonra yaklmas iin (sobadan ayr veya soba iinde) yanma blmleri ile havann stlmasn salayan eker tulalar blmnden oluur. Bir soba ap yaklak 12 m ve ykseklii 55 m kadar olup ii silika eker tulalar ile rldr.Sobalar periyodik olarak alr ve YF a kesintisiz scak hava verirler. Hava Krkleri:Genellikle demir elik fabrikasnda bulunan enerji santralinde bulunurlar ve frna yksek debide basnl havann verilmesini salarlar. Toz Toplama ve Gaz Temizleme Sistemi:YF baca gazlarndan iri toz taneciklerinin ayrlmasn salayan siklon tipi toz tutucularla,daha ince tozlar tutabilen elektrostatik filtre veya sulu filtre sistemlerinden oluur. .1.

Plverize (Toz) Kmr Enjeksiyon Sistemi :YF larda ek yakt olarak kullanlan kmrn kurutulmas,tlmesi ve pnmatik olarak tanmas ilemlerini gerekletirecek donanmlardan oluur. Bakr ve Demir Soutucular Gnmz yksek frnlarnda, frn bykl ne olursa olsun, dkme demir ve bakrdan yaplan soutucular ,frnlarn fazla anmaya maruz kalan blmlerinde ,boaz ksmndan gvde alt ve bosh Ad verilen karn blgesinin zerine kadar sadece uzun bir kampanya dnemi salamakla kalmaz,ayn zamanda ok seri olarak deitirebilme olana da salar.Frn gvdesinin zellikle pelet ve sinterin duvarlarda fazlaca s deimelerine maruz brakt hareketli ve akc arj blgelerinde bakr soutucular kullanlmas ile bu blgedeki soutucularn mrnde nemlibir art salanabilir.

Uzun kampanya sreleri olan frnlarda, soutucularda kazan suyu kalitesinde temiz bir soutma suyu kullanlmas nerilir.Dkme demir soutucularda kirli su kullanm,blgesel kaynamalar olduunda s iletimi zelliini dren korozyon rnlerinin birikmesine neden olur.Bakr soutucularn soutma kapasiteleri bu tr youn birikmelerin etkisini nleyebilecek kadar yksektir.Bu nedenle bakr soutucu blgelerinde ak devreli soutma sistemleri konmas mmkndr.Nedeni ne olursa olsun,yetersiz s iletimi scak blgeler olumasna, bu da hem soutucularda hem de su borularnda atlamalara yolaabilir. YF lar genellikle 250 kilopascal (Yaklak 2.5 atm) civarndaki bir hava basnc ile altrlrlar. Yksek frnn st ksmndan ton metal iin yaklak 1600 kg demirli malzeme (sinter,para cevher ve pelet),indirgeyici olarak yaklak 380 kg /ton kok tabakalar halinde arj edilir.Son yllarda frnn tyerlerinden ek indirgeyici olarak 90-175 kg/ton metal dzeyinde plzerize (toz) kmr enjekte edilmesi de yaygn bir uygulama olmutur.Tyerlerden fuel oil enjeksiyonu ekonomik nedenlerle artk terkedilmitir.Yine tyerlerden scak hava sobalarnda 1150-1250 oC scakla stlan hava yaklak 1000Nm3/ton metal dzeyinde verilir.Scak havadaki rutubet ve oksijen konsantrasyonun kontrol de nemlidir. Yksek frnlarda tepeden arj edilen malzemelerin metal ve curufa dnmesi 6- 8 saat srer, bu nedenle arjda yaplacak deiiklikler ancak 6-8 saat sonra sonu verir.Tyerlerden verilen scak havann tepeye varmas ise ancak 6-8 sn kadar srer. Scak hava yksek frnn bosh (karn) blgesi ve bunun zerindeki gvde alt blmnde kok ve plverize kmrle reaksiyon yaparak karbon monoksit ve azot karmna dnsr.Bu karm s verirken frnn st ksmndan aa doru inen ham maddelerle reaksiyon yaparak yukar doru hareket eder.Gazlar frn tepe ksmndan karak iletmelerde yakt olarak kullanlmak zere yeniden deerlendirilir.Bu ilem srasnda, frn zerinden yklenen demirli malzemelerle kokun tabaka kalnl oranlar kontrol edilerek scak havann uygun bir evresel dalmla gemesi salanr.arjn frn iinde inmesi srasnda,demirli malzemeler frnn st ksmndaki dk scaklk blgesinde, karbon monoksit gaz tarafndan indirekt olarak indirgenir.Frnn alt ksmnda kalan demir cevherinin CO ile indirgenmesi sonucu oluan CO2 , koktaki C tarafndan CO e indirgenir ,bu CO de yine demir oksidi indirger.Frn alt ksmlarndaki yksek scaklkl blgede oluan bu reaksiyon, demir cevherinin kat C ile indirgenmesi, direktindirgeme olarak tanmlanr. ndirgenen demir hemen ergiyerek damlalar halinde der ve haznede scak metal olarak toplanr.Scak metal ve sv curuf belirli aralklarda (genellikle 2-5 saatte bir) dkm delii (taphole) ve curuf delii (cinder notch) alarak alnr.

Yksek frndan alnan malzemeler yaklak 1530 oC scaklktaki scak metal, yaklak 300 kg/ton metal dzeyindeki sv curuf ile frn tepe ksmndan alnan toz ieren baca gazlardr.Scak metal torpido arabalarna veya potalara alnr, gerekirse 2 scak metal nilemine (pota metalurjisi) tabi tutularak elik fabrikasna gnderilir.Sv curuf ise soutulduktan sonra krlarak yol balast malzemesi veya imento ham maddesi olarak kullanlr.Baca gazlar ise, tozlarnda temizlendikten sonra tav frnlar ve yksek frn sobalarnda yakt olarak kullanlr. Bir yksek frnn kapasitesi gnde retilen scak metal miktar veya frnn etkin i hamc ( m3) ile ifade edilir.Yksek frnn verimliliini gsteren deerler ise frnn behar m3 i hacm bana gnde alnan metal miktarn veren dkm oran (tapping ratio) ile ton metal bana tketilen kok miktar ile gerekli yardmc yakt toplamn ifade eden yakt oran deerleridir.Japonya da halen altrlmakta olan yksek frnlarn dkm oranlar 1.7-2.1 ton/m3/gn ve yakt oranlar ise 470-500 kg/ton arasndadr. Yksek frn iletmeciliinde ulalmas gereken en ncelikli hedefler ; birim enerji tketiminin drlmesi, alnan dkm miktarlar,bileim ve scaklk deerleri asndan kararl bir iletmeciliin salanmas ve frn mrnn uzatlmasdr.Son yllarda ina edilen byk kapasiteli frnlarda birim enerji tketimi 13 gigajuoul/ton metale kadar drlm olup , bunun cevher indirgemede kullanlan ksm % 60 dzeyindedir. Ham maddelerin fiziksel ve kimyasal zellikler asndan homojen (kararl) hale getirilmesi uzun vadede iletmeciliin kararl bir hale getirilmesi asndan etkili bir yoldur.Frnn almas srasnda her blmndeki fiziksel ve kimyasal davrann tam olarak bilinmesi de zorunludur.Bu amala, frn iindeki artlarn izlenerek, veri ileme ve kontrolnde yapay zekadan yararlanlmas byk bir baar ile uygulamaya geirilmitir.Gelecekte frn iindeki karmak artlarn anlalmas ve bu bilgilerin frn iletmeciliini daha kararl hale getirebilmek iin kullanlmas gerekecektir. Yksek frn tulalarnn yeniden rm ok pahal olduundan, frn kampanya mrnn uzatlmas ile toplam retim maliyetleri byk lde drlebilir.letme ve bakmda salanan teknolojik gelimelerle yksek frn kampanya sresinin 16 yla kadar karlmas mmkn olmutur,ancak bununla yetinilmeyip teknik gelimelere devam ederek frn mrn 20 yl ve daha zerine karmak gerekmektedir. Frn st ksmnda cevher,pelet,sinter,kok ve kireta nce tam bir arj oluturmaya yetecek kadar biriktirilir.Frnn nihai doldurulma sras,frn ii gaz ak ve kimyasal reaksiyonlar dikkatle kontrol edilerek YF operatr tarafndan belirlenir.Eski frnlarda arj malzemeleri iki an (klah ve huni sistemi) dan oluan bir geici siloya alnarak hem gaz kaaklarnn nlenmesi,hem de malzemelerin frn iinde tm kesit boyunca homojen datlmasna allmtr.Modern frnlarda ise bu klah (an) sistemi yerine 2 veya 3 hava kilitli silo konmutur,malzemeler bu silolardan dner bir oluk vastasyla daha salkl bir biimde frn iine datlmaktadr. Ani gaz basnlarna kar frn tepesinde tahliye valfleri konmutur. Bu valfler ar basn ve tehlike annda frn gazlarn atmosfere atarak frn oklardan korur. Frn dkm holnde amur topu (clay gun) ad verilen bir dkm ve curuf delii doldurma mekanizmas ile dkm alma srasnda bu deliin almasnda kullanlan zel bir delici sistem bulunur. Haznedeki sv metal seviyesinin bakr tyerlere kadar karak bunlara zarar vermemesi iin curuf ve metalin frna yukardan verilen malzemelere uygun bir zaman aralnda alnmas gerekir.Genellikle 45 dakika ile 2 saat arasnda deien periyotlarla frndan metal alnr.Yeni ve byk frnlarda drt metal delii ve iki dkm hol bulunmaktadr.. Yksek Frnlarda Baz letme Sorunlar Yksek Frnlarda Ar Scaklk : Frn iindeki scaklk dalmnn kontrol edilmesi iin modern YF larda yeni kontrol cihazlar bulunmakla beraber, gvdede yerleik soutucularn su giri ve k scaklklarnn kontrol en geleneksel yntemlerden biridir.Ar snma belirlenen blgelerdeki soutucular mmkn ilk duruta deitirilir. Frnn genel scaklnda bir art grlmesi halinde kok arjlarnda azaltmaya gitmekle beraber,bunun etkisi ancak 6-8 saat sonra grleceinden, yaplacak ilk i scak hava ile verilen rutubetin (H2O) arttrlmasdr. Zira H20 + C == H2 + CO gl endotermik (s alan) bir reaksiyon olup, frn iindeki etkileri ok ksa srelerde (8-10 sn) grlmeye balar. Asklanma ve Kayma Yksek frnlar iletmeciliinde scaklk kontrol bir ok faktre baldr.Scak havann gereken scaklkta ve srekli (kesintisiz) verilmesi en nemli faktrlerden biridir.Yksek frn zerinden verilen arj malzemelerinin hazneye doru srekli olarak ilerlememesi halinde ortaya kan iletme sorununa arjn asklanmas ad verilir. Asklanma ok deiik nedenlerden kaynaklanabilir ve genellikle kayma ad verilen arjn kontrolsz biimde hazneye dmesi olay ile devam eder.Kayan bu malzeme scaklk dzeyi bakmndan reaksiyonlara hazr olmad gibi,asklanma ve kayma sonucu frn souma tehlikesi ile kar karya kalr. Frna verilen havann operatr hatas,valf arzas veya soba dnm esnasnda herhangi bir nedenle kesilmesi halinde sadece frnn yanma rejimi alt-st olmakla kalmaz,frn iinde asklanma yannda hava borularnda yksek bir basn dalgas da oluur.Basntaki bu art saniyeler iinde basnl hava veren krkleri de kritik bir duruma getirir,hava aknda ani byk dalgalanmalar olur,frn iinde scak blgeler oluturabilir,hatta sv metali tyerlere kadar pskrtebilir.

Yksek frnlara verilen ham maddelerin ok dikkatli bir biimde hazrlanmas ve frna dzenli datm ile bu tr iletme sorunlar en aza iner.Zorunlu hallerde asklanmaya kar alnacak ilk nlem verilen havann tamamen kesilip verilmesi suretiyle blf ilemi yaplmasdr Scaffold (Kabuk ) Oluumu: 3 Frn tulalar zerinde kabuk balanmasnn en nemli kayna cevherlerden gelen alkali ve inkodur.Bu alkaliler silisli curuflar kullanlarak bir dereceye kadar azaltlabilirse de, bu curufun kkrt giderme kapasitesini olumsuz ynde etkiler. Her yksek frnn scak metalde istenen kkrt dzeyine karlk , alkali sirklasyonunu azaltmaya da ihtiyac vardr.Baz arjlarn scafold oluumu nedeniyle alkalilere ve toz oluumuna eilimi fazladr.Frn konsrtksiyonu ve soutma sistemleri,arj dalm ve baka baz faktrlerin scafold oluumunda byk rol vardr.

Yksek curuf baziklii ve yksek hazne scaklklar gibi baz artlarda,arjda ok kk oranlarda bile bulunsalar alkali malzemeler yksek frnda birikme gsterebilir.Bu alkali oksitler kabuk (scaffold) oluturarak frnn efektif ap ve alann kltr, gaz hzn ve kanallama eilimini arttrr.Ayrca bunlarn gvdeden koparak dmeleri halinde haznede ani soumalar olur.Alkaliler snn daha st seviyelere transfer edilmesi nedeniyle kok tketimini arttrr, kok mukavemetini drr.Curufun fiziksel ve kimyasal zelliklerini bozar daha abuk asklanmalara neden olur.Alkali oksitler ayn zamanda her tr refrakter iin zararldr ve refrakter mrn azaltr. Alkaliler cevher ve sinter iinde Na ve K silikatlar eklinde bulunur. Her iki silikat da 1500-1700 oC arasndaki scaklklarda C ve Fe tarafndan indirgenerek elemente (buhar) dnr.Alkalilerin oluumu iin en uygun artlar hazne ve bosh blgeleridir.Oluan alkali buharlar hzla hareket eden gaz akm ile yukar doru tanrlar.Bu blgelerde CO2 ile reaksiyona girerek karbonat bileiklerine dnrler ve refrakterler zerinde birikerek kaln tabakalar olutururlar. Zorunlu hallerde oluan scaffold tabakalar YF gvdesinde delikler amak ve bu deliklere yerletirilen kontroll miktarlardaki dinamitin patlatlmas suretiyle paralanarak indirilir. Yksek Frnlarda Duru ve Tula rm (Banking) Yksek frnlarn durua geirilmesi (banking) olarak adlandrlr ve arjlarn tedricen sadece kok arjna dntrlmesi amacyla yaplan planl arj programlar ile gerekletirilir.Bu sayede frnlarn tekrar altrlabilecek ekilde aylarca retim yapmadan bekletilmesi mmkn olur. Tulalarn yeniden rm (kampanya sonu) nde de ayn yntem izlenir.Burada ama frn iinde donmu metali en az dzeyde brakarak skm ilemini,frn donanmna zarar vermeden en ksa zamanda balatmaktr. Yksek Frnlarda Teknolojik Gelimeler Yksek Tepe Basnc : Mevcut bilgilere gre tepe basncndaki her 0.07 kg/cm2 lik bir art ; - Frn retiminin %0.8 artmasn, - % 0.4 civarnda kok tasarrufu - Frn toz emisyonlarnn % 13-33 arasnda azalmasn, - Scak metaldeki Si orannn yaklak % 0.4 azalmasn salamaktadr. Bu deerlerden faydalanarak tepe basncnda 0.21 kg/cm 2 lik bir art sonucu frn kapasitesinin yaklak % 2,4 artaca , yaklak % 1.2 lik bir kok tasarrufu elde edilebilecei sylenebilir. Yksek frnlarda yksek tepe basnc retilen byk hacmlardaki basnl gazlardan enerji tasarrufu iin ideal bir imkan yaratr.Bu enerji baca gaz temizleme sisteminden sonra kurulan bir ek trbin ile geri kazanlr. Baca gaz basncndan geri kazanlabilecek enerji miktar baca gaz debisi,basn fark ve giri scaklna baldr.Bu ekilde enerji kazanm YF gaz temizleme donanm ve datm ebekesinde basn dmesi azsa ekonomik olabilir.Modern YF larda tepe basnc0.25-2.5 bar arasndadr.YF gaz toplama borusundaki basn 0.05-0.1 bar civarndadr.Tepe gaz basncnn bir ksm gaz

temizleme sisteminde tketilir.Tepe basnc 2-2.5 bar olan modern bir frnda elde edilebilecek elektrik enerjisi miktarnn 15 MW civarnda olabilecei bildirilmektedir. Tepe gaz basn kazanm yeni tesislerde, baz hallerde ok byk glklere ve ek maliyetlere karlk mevcut tesislere de uygulanabilir. 4 Fuel Oil Enjeksiyonu : 1960 -1980 yllar arasnda youn olarak uygulanan bir yntem olmasna ramen, artan petrol fiatlar nedeniyle gnmzde ekonomik nemini kaybetmitir.Yeni frnlarda uygulanmamaktadr. Doal Gaz Enjeksiyonu : Doal gazn kolay ve ucuz bulunduu blgelerde yaygn olarak uygulanmaktadr. Toz Kmr Enjeksiyonu :YF larda belirgin bir kapasite art salamamakla beraber kok tasarrufu iin yaygn uygulanr. Yksek Frnlarda Hidrojenle ndirgeme Tamamen kok veya plverize kok ilavesi ile alan yksek frnlarda temel indirgeyici bileik karbon monoksittir.Ancak, aadaki nedenlerle hidrojen ,CO den ok daha iyi bir indirgeyicidir; 1. Hidrojenle indirgemede kimyasal reaksiyon hz CO den ok daha fazladr, 2. Hidrojenin yksek olan yaynma zellii reaksiyon blgelerine daha abuk ulamasn salar, 3. Hidrojenin salad yksek s iletkenlii gaz ile dier fazlar arasndaki s transferini arttrr, 4. Dk viskozitesi gaz direncini ve basn dmesini azaltr veya gaz ak hzlarnn artmasna yardm eder.Bu sebepten, yksek frnlarda hidrojen kullanm ile demir oksit indirgenmesinin hzland ve daha etkili olduu ve sv curuf iindeki wustite (FeO) dorudan indirgemesinin azald kabul edilir. Ayrca CO2 oluumu azald iin solusyon kayp reaksiyonlarnn azalmas beklenir.Dorudan indirgeme ve solusyon kayb reaksiyonlar endotermik (s alan) tir,bu nedenle frn veriminin artmas ve enerji tketiminin dmesi szkonusuduriYksek frnda hidrojen zenginletirme iin bir yntem de frna hidrojen olarak verilmesidir.Fakat hidrojen retimi ve tanmasnda teknik sorunlar vardr.Dier bir yntem de tyerlere hidrojen ieren malzemeler enjekte edilmesidir.Buhar,fuel oil,doal gaz,kok frn gaz, LPG ve atk plastikler genellikle son zamanlarda yardmc yakt olarak kullanlan plverize kmrden daha fazla hidrojen ierirler ve yksek frn tyerlerine enjekte edilebilecek malzemelerden saylrlar. Tamamen hidrojene dayal bir yksek frn teknolojisinin gelitirilerek ayn zamanda CO2 emisyonlarnn azaltlmasna ynelik olmak zere ABD,Avrupa,Rusya ve Japonyada Arge almalar srdrlmektedir.

Fastox Yntemi : 2007 ylnda gelitirilmi bir yntem olup henz YF larda pik retiminde uygulamaya geilmemitir. Geleneksel YF lardan temel fark tyerlerin iki sra halinde dzenlenmesi ve alta ilave edilen ikinci sradan oksijen veya oksijeni zenginletirilmi hava verilmesidir.Ayrca yksek frnlarn gvde st blmlerinde gazlarn emilerek gaz aknn hzlandrlmas,kok ve enerji tasarrufunu ngrmektedir.lave sradan oksijenle birlikte verilen su buhar ve kmrtozu ile hidrojenle indirgeme oran arttrlmtr . Y.F.Otomasyonu : Yeni YF larda proses kontrol amacyla gelitirilen seviye problar,gaz analizrleri, bilgisayar programlar araclyla daha nce belirsizlik gsteren YF parametreleri tamamen kontrol altna alnm olup, daha nce YF larda yaanan ve gerek nedenleri belirlenemeyen bir ok iletme sorununun zm mmkn olmutur. Y.F Curuflarnn Deerlendirilmesi : Daha nce kat atk alanlarna atlan YF curuflar gnmzde % 100 geri kazanlarak imento sanayi,yaltm malzemeleri retimi, tarm,yol yapm gibi alanlarda deerlendirilmektedir. Klahsz YF lara merkezden kok arj : Son yllarda Japonyada gelitirilmi, yeni frnlarda uygulanan bir yntemdir.Bu yntemle kok tasarrufu yannda refrakter mrnde 20 yl geen artlar beklenmektedir.

YKSEK FIRIN REAKSYONLARI :

Yksek frn esas olarak bir indirgeme (reduction) ilemi gerekletirir.nemli reaksiyonlar aada zetlenecektir; C + 02 = CO2 + s (1) CO2 + C = 2 CO (2) 2 CO + O2 = 2 C02 + s (3) En ok karlalan demir cevheri hematit, yani Fe 2 03 dr. CO/C02 gaz karmlarnn bulunduu ortamlarda bu oksit birka aamada demire indirgenir; 3Fe203 + CO = 2 Fe304 + CO2 (4) Fe 3 04 + CO = 3 Fe0 + CO2 (5) FeO + CO = Fe + CO2 (6) Reaksiyonun yryebilmesi iin her oksit ve reaksiyon scakl iin gaz karmnda kritik bir CO/CO2 orannn geilmi olmas gerekmektedir. Bu art aadaki grafikte gsterilmitir.

Scak gazlar frn gvdesinin alt ksmlarnda kok yaklarak elde edilir.Karbonun yanmas iin gerekli oksijen tyerlerden verilen scak havadan salanr.Yanma blgesinde ulalabilecek alev scakl 2000 oC a kabilir.Bu gazlar arj malzemeleri arasndan geerek 150-250 oC civarnda frn terk ederler. Frnn orta alt ksmlarnda oluan CO ,yukarda verilen reaksiyonlara uygun olarak demir oksitlerinden oksijeni alarak indirger.Her bir indirgeme aamas frnn farkl bir blmnde ve farkl scaklklarda oluur.rnek olarak Fe203 den Fe304 e indirgenme 200-250 oC scaklk ve an az CO/CO2=1/10000 olmasn gerektirir.Fe304 n FeO e indirgenmesi 500-900 oC arasnda, FeO in Fe ye indirgenmesi ise 900-1300 oC arasnda gerekleir. Yksek frn alma prensibi bakmndan kart akml bir s ve kitle transferi reaktr gibi alr.Is gazlardan kat arja oksijen ise kat demir oksitlerden gaz fazna transfer edilir. ndirgeme ilemlerinde nemli olan ekonomik faktr harcanan indirgeyici miktardr, burada szkonusu olan ise karbon Olmaktadr.Yukardaki grafikten bulunabilecei gibi, FeO i 900 oC da indirgeyebilmek iin % 70 CO-%30 CO2 den oluan bir gaz karm gereklidir, yani 1 ksm CO2 e karlk en az 2.3 ksm CO olmaldr.Bu durumda % 100 indirekt indirgeme reaksiyonu art iin reaksiyon Fe203 + 3 x 3.3 CO = 2 Fe + 3 x 2.3 CO + 3 CO 2 Yani 16 kg O 3.3 x 12 kg C 420 kg O 720 kg C a ihtiya gstermektedir. Yksek frnda meydana gelen bir dier reaksiyon da karbonun gaz haline getii C O 2 + C = 2 CO E = 172.3 kJ/mol reaksiyonudur. Bu reaksiyon iin denge reaksiyon scakl arttka hzla saa doru yrr, 900 oC zerinde gaz karm iindeki (CO + CO 2 = 1 atm) CO/CO2 denge oran 10 dan byk olur.Sonu olarak frnn alt blgelerinde demir oksitlerin indirgenmesiyle ortaya kan CO2 tekrar CO e dnr.Bu durumda frnn alt ksmlarndaki genel direkt indirgeme raksiyonlar Fe O + CO == Fe + CO2

C O 2 + C == 2CO . Fe0 + C == Fe + CO Yani 16 kg oksijen 12 kg C a ihtiya gsterir

Yksek Frnlarda Curuf-Metal Reaksiyonlar Yksek frnlarn hazne blmnde silisyum,mangan ve kkrt reaksiyonlarn gsteren nemli reaksiyon dengesi szkonusudur; (SiO2) + 2C = Si + 2CO (MnO) + C = Mn + CO (CaO) + S + C = (CaS) + CO (Bu denklemlerde parantez curufta znen alt izgi ise demirde znen bileikleri gstermektedir) CaO, MgO ,Al2O3 ve SiO2 ieren yksek frn curufu ile karbona doymu sv demir arasndaki Si, Mn ve S denge dalm birok aratrmann ortak sonucu olan aadaki grafikte verilmitir. Karmak curuf-metal denge artlarnda ikili reaksiyonlarn nemi ilk kez Oelsen ve arkadalar tarafndan gsterilmitir. Oelsene gre fazdan meydana gelen reaksiyonlar ,yksek frnlar gibi dinamik bir sistemde ancak yava bir biimde dengeye ulaabilir.Bu nedenle sadece curuf ve metali kapsayan reaksiyonlarn hzl yrmesi mmkn olup ikili reaksiyonlarn gznnde bulundurulmas gerekmektedir.rnek olarak Mn ve Si reaksiyonlar aadaki ekilde yazlabilir; 2 (MnO) + Si = ( SiO2) + 2 Mn Bu reaksiyonun oluumunda scakln etkisinin hemen hemen ihmal edilebilecek kadar az olmas dikkat edilmesi gereken bir zelliktir.

Curuf-metal reaksiyonlarnn ou zellikleri asndan elektrokimyasaldr,dolaysyla metalden curufa kkrt transferi elektronlara ihtiya gsterir ve Mn ve Si gibi znm bir elementin oksitlenmesi ile olur. Bu ekilde Mn da ieren bir kkrt reaksiyonu aadaki ekilde olur: ( CaO ) + Mn + S = (CaS) + (MnO) Benzer ekilde kkrt ve Si reaksiyonu da yazlabilir.: ( CaO ) + 1/2Si + S = (CaS) + (1/2SiO2) Gerekte yksek frndaki fiili deerlerin bu denge tahminleri ile nasl aktna da bakmak ilgin olacaktr.rnek bir yksek frn uygulamasnda Mn, Si ve S dalm oranlar aadaki deerler iinde deimektedir; I Mn I / (MnO) = 0.6 - 4 aras , I Si I / (SiO2) = 0.15 -0.08 aras , ( S ) / I S I = 20 -120 aras Bu deerleri denge deerleri ile karlatrdmzda faz dengesi iin bu deerlerin denge deerlerinden birka kat daha dk olduu grlr. Baka bir deyile, bu reaksiyonlar yksek frnda dengeye ulaamamaktadr. Yksek frn verilerini curuf-metal dengesi ile kyaslarsak, iki fazl Mn-Si ve Si-S dengesine bile ulalamad grlr.Ancak, Si ve Mn oranlarnn curuf bazikliinin artmas ile artmakta olduu anlalr.Btn yksek frnlarda veriler denge izgisinin altnda kalmakta ve metal-curuf reaksiyonunun aadaki ekilde yrdn gstermektedir; 2 (MnO) + Si = 2 Mn + (SiO2) Bu sonularn gsterdii gibi, metal iindeki nihai silisyum dzeyi bu oksitlenme reaksiyonu ile belirlenir, nceden ileri srld gibi karbon indirgemesi reaksiyonu ile olmaz. Kkrt reaksiyonlarna gelince, iletme verileri ile bu fazl denge kuram arasnda yine bir uyumazlk szkonusudur.Ancak, kkrt ve mangan dalm deerlerinin karlatrlmas sonucu, birok yksek frnda kkrt-mangan reaksiyonunun dengeye ok yakn olduu grlmektedir.Bir kez daha belirtmek gerekir ki,ayet silisyum-mangan reaksiyonunda dengeye varlsayd, IMnI / (MnO) oran daha byk olabilir ve kkrt-mangan reaksiyonunun dengeye yaklamas nedeniyle, daha fazla kkrt giderme mmkn olabilirdi.Pratik bir deyile, yksek scaklk veya curuftaki daha yksek MnO yzdesi nedeniyle reaksiyon hz daha byk olursa scak metalde kkrt giderme daha fazla olabilir.

Open hearth furnace : Siemens Martin elik yapm oca

10

Kaynak :
Kelimeler : Blast Furnace : Yksek frn Throat : Boaz (tepe) Hearth :Hazne (sv demir) blm Skip :YF arj arabas Bell and hopper :an-huni arj dzeni High Line :YF silolar Clay Gun : YF amur topu Bosch :Yksek frn gvde (orta) blm Stack : st gvde Burden : Yksek frn arj Bleeding valve :YF gvenlik vanas Wind box :Hava simidi BF Stoves :YF (hava) sobalar Casting house: YF Dkm hol

11

EK:
Yksek Frnlarda retilen Pik Demirlere (elik yapm ncesi) Uygulanan lemler
Fundamentals of Steelmaking, E.T.Turkdogan,1996 Japon elik Endstrisi tarafndan gelitirilen scak metal rafinasyonu ,iki veya retim aamasndan olumaktadr. Birinci aama demir iinde kalan Si miktarnn % 0.15 altna drlmesi- silisyum giderme:desiliconisation- ilemidir.Bu ilem srasnda oluan curuf alndktan sonra, scak metal azot+oksijen karm ile birlikte toz sinter,yanm kire, ve bir miktar kalsiyum flrr(CaF2/ Fluorit/Fluorspar/Flupat) ve kalsiyum klorr karm verilerek kkrtszletirilir ve fosforsuzlatrlr. Bu ilemler Japonyadaki demir-elik fabrikalarnda deiik ekillerde uygulanabilmektedir.Bu yntemler 1970 lerin sonlarnda ortaya kmaya balamtr. Silisyum Giderme :Pik demir iindeki silisyumun azaltlmas amacyla 1940 larda Avrupa ve Kuzey Amerika daki Siemens Martin ocaklarnda Si yzdesini 1.0 zerinden % 0.4-0.6 ya indirmek amacyla ilk almalar yaplmtr.Burada yksek frn dkm yolluklarnda veya scak metal tama potasnda metale kurutulmu hadde tufali verilmitir. Gnmzde uygulanan daha karmak yntemlerle scak metal iindeki Si % 0.4-0.6 dan % 0.15 altna drlmektedir.Si un bu kadar dk dzeylere indirilmesinin amac daha sonraki kkrt ve fosfor giderme ilemlerini kolaylatrmaktr.Bu amala uygulanan yntemler aadaki tabloda zetlenmitir. Yntem % 0.4 Si drmek iin kullanlan miktar Verim, % YF yolluklarnda verilen tufal ve kire 15-25 kg/ton tufal + 8-10 kg/ton kire 80-90 Tama potasnda tufal ilavesi 32 kg/ton tufal 60-80 Torpido arabasna tufal enjeksiyonu 15-25 kg/ton (% 0.25 Si drmek iin) 40-60 Torpido arabasna oksijen enjeksiyonu 0.13 Nm3/dak/ton 35-40 Transfer potasnda alttan oksijen enjeksiyonu 0.13 Nm3/dak/ton 45-55 Bu ilem srasnda verilen tufal veya sinter tozu miktarna bal olarak metalde +/- 20 oC scaklk deiimi olmaktadr.Oksijen verilmesi durumunda scaklkta 120-150 oC art olabilmektedir. lem sonucu elde edilen curuf balca Si02,Fe0,Mn0 ve Ca0 iermektedir.Bu curuflarda S ve P dzeyleri dk olduundan bu curuflar sintere verilerek geri kazanlmaktadr. Fosfor ve Kkrt Giderme : Demir iindeki Si giderilip curuf alndktan sonra ,scak metal tayc gaz olarak azot veya hava kullanlmak ,baz yntemlerde de alt veya stten oksijen flenmek suretiyle, oksitleyici bazik bir curuf yapc (flux) karm ile fosfor ve kkrt giderme ilemine tabi tutulur.Bu amala uygulanan yntemler aadaki tabloda zetlenmitir. Tablo :Fosfor ve Kkrt Giderme Yntemleri %P % S . Yntem Uygulama Yeri Curuf Yapc Karm,% kg/ton nce Sonra nce Sonra Azot ile enjeksiyon Torpido 35 CaO ,55 Tufal, 5 CaF2, 5 CaCl2 52 0.10 0.015 0.025 0.005 Azot Enj./stten 02 Torpido Na2CO3 Na2CO3 15 20 20 0.09 0.011 0.040 <0.01 0.11 0.020 0.060 <0.01 0.10 <0.010 0.030 <0.005

stten Na2CO3 ilavesi Pota stten O2 N2 ile kartrma N2 ile enjeksiyon N2 ile enjeksiyon stten O2 enj. Alttan O2 fleme Pota Pota BOF

30 CaO, 62 Toz sinter,4 CaF2, 4 CaCl2 38 CaO ,42 Toz sinter,20 CaF2 39 CaO, 55 toz sinter , 6 CaF2

45 40 51

0.12 0.010 0.025 <0.01 0.10 0.010 0.040 0.02 0.14 0.010 0.020 0.01

Soda kl ile yaplan scak metal ilemlerinde dk scaklklarda (1300-1320 oC oC ) daha yksek bir fosfor giderme mmkn olmaktadr.Scaklk ayarlamas gaz oksijen ile tufal olarak verilen oksijen (FeO) oranlarn ayarlamak suretiyle yaplmaktadr.Ayrca curuf bazikliinin 4.5 a kadar karlmas P gidermede etkili olmaktadr. Kkrt Giderme :Japonya dndaki lkelerde scak metal zerinde genellikle uygulanan ilem ; kire+ florit,kire+ manezyum, Kalsiyum karbr (karpit)+ manezyum veya CaC2 +kireta karmlar kullanlarak kkrt giderilmesidir.Kkrt giderme ounlukla Mg ile yaplmakta , % 0.04 S drebilmek iin , % 70 Mg verimi ile, 30 Mg+70 CaO karmndan ton metal iin 1.45 kg karm kullanlmaktadr.Bu ilemin etkili olabilmesi iin scaklk olabildiince yksek tutulmakta ve curuf hemen temizlenmektedir. Desiliconisation : Pik demirden silisyumun alnmas, Slagging: Curuf oluturma, Lime : Kire Desulphurisation : Kkrt giderme Mill scale :Hadde tufali Soda ash : Soda kl , Na2C03 Deslagging : Curufun alnmas, Burned lime : Yanm (kalsine edilmi) kire Dephosphorisation: Fosfor giderme Torpido car : Torpido tipi pota ve arabas

12