You are on page 1of 175

Uluslararas Katlml Uygulamal Cam Sempozyumu Applied Glass Symposium with International Participation Eskiehir, Trkiye 11-21 Ekim

/ October 2010

Sempozyum Bildiri Kitab / Proceedings

11 Ekim/October 2010

Anadolu niversitesi Yaynlar No: 2108 Gzel Sanatlar Fakltesi Yaynlar No: 68 CAMGERAN 2010 Uluslararas Katlml Uygulamal Cam Sempozyumu, 1121 Ekim 2010, Eskiehir Yaynlayan Anadolu niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi Dzenleme Kurulu Bakan Prof.Dr. Zehra obanl Dzenleme Kurulu Genel Koordinatr Do. Mustafa Aatekin Editrler Do. Mustafa Aatekin Do. Mnevver ak Yrd.Do. Saadettin Aygn Grafik Tasarm Ynetmeni r.Gr. Cemalettin Yldz Tasarm ve Uygulama r.Gr. Cemalettin Yldz, Dilek Kocaba Renk Ayrm ve Bask Anadolu niversitesi Basmevi Tesisleri Anadolu niversitesi Basmevi Tesislerinde 300 adet baslmtr. Bildiriler Kitabnda yer alan her trl gr, fikir, bilimsel, sanatsal sav ve alntlar, teknik tasarm, tablo ve ekiller bildiri yazar / yazarlarna aittir. Bunlardan tr gerek editrler, gerekse Anadolu niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi sorumlu tutulamaz. CIPAnadolu niversitesi Ktphane ve Dokmantasyon Merkezi Camgeran 2010 Uluslararas Katlml Uygulamal Cam Sempozyumu (2010: Eskiehir) Bildiriler = Proceedings 1.Cam Kongreler II. E.a.: Proceedings III. Dizi: Anadolu niversitesi. Gzel Sanatlar Fakltesi yaynlar; no. 68. TA450.C35 2010b ISBN 978-975-06-0788-2 2010-27

BLM KURULU SCIENTIFIC COMMITTEE Prof.Dr. Zehra obanl Prof. Bilgehan Uzuner Prof. erife Cengiz Prof. Gngr Gner Prof. nci Deniz Ilgn Prof. Sevim izer Prof.Dr. Lale Dilba Andi Prof. Dr. Bekir Karasu Prof.Yelda Ukan Prof. Mge Bozday Do.Dr. zlifat zgm Do. Mustafa Aatekin Do.Rahmi Atalay Do.Dr. Mnevver ak Yard.Do.Ekrem Kula Yard. Do. Nazl Glgn Elitez Dr. Hakan Grsu

ORGANZASYON KOMTES ORGANIZATION COMITTEE Dzenleme Kurulu Bakan Chair person of Organization Committee Prof. Dr. Zehra OBANLI (Dekan/Dean) Dzenleme Kurulu Genel Koordinatr General Coordinator of Organization Committe Do. Mustafa AATEKN Dzenleme Kurulu Organization Committee Yrd.Do. Ekrem Kula Ar.Gr. Mehmet AYDIN Ar. Gr. Selvin YELAY KAYA Ar. Gr. Esin KKBMEN

Kuruluundan itibaren yaamn iinde yer alan Anadolu niversitesi evrensel dzeyde rgn ve ok ortaml eitim, retim ve aratrmalarla bilgi retmek, bilgiyi paylamak ve kullanmak suretiyle evre, lke ve dnya insannn yaam ve refah kalitesini ykseltmeye ynelik almalara katkda bulunmay grev bilen lkemizin nde gelen eitim kurumlarndan birisidir. Anadolu niversitesi evrensel nitelikte bilgi ve iletiim teknolojilerini rgn, uzaktan ve yaygn eitim ortamlarnda kullanan, uluslararas bilimsanat ve eitim standartlarnda bir eitim vererek ada kltr oluturan, takm almasn reten, katlmc ve paylamc bir anlayla reten; yaratc, dnen, insana ve evreye duyarl, sosyal, giriimci misyonu ile nc ve rnek alnan bir eitim kurumu olmann hakl gururunu tamaktadr.

Anadolu University, embracing life since its establishment, has been one of the leading education institutions that contributes to the improvement of life quality and prosperity at the local, national and global scale by generating, sharing and using knowledge through on-campus and multimedia education as well as research activities. As a pioneer and pacesetter institution, Anadolu University, with its creative, environmentallyconscious, social and entrepreneurial mission, is proud of using information and communication technologies in on-campus, distance and non-formal education environments, creating a contemporary culture by providing education at the standards of international science, arts and education, teaching teamwork, and promoting participatory production. Used for over seven thousand years in human life, glass has become a must like water or air over time. Glass has gained a great value in the hands of artists and designers as production technologies have been improving continuously and its area of use has become limitless. Anadolu University, with an attempt to integrate education, science, arts, theory and practice, has been organizing activities that constitute a crucial contribution to not only our faculty, university or city, but Turkeys world of education and arts. In this context, we believe that Camgeran 2010 Applied Glass Symposium with International Participation will contribute to the promotion and improvement of contemporary Turkish glass art. This symposium, held in line with the universitys ideal to support scientific and artistic activities in order to contribute to the development of arts in our country, promote arts among the public and fulfill its art education mission in the best way, is of particular importance as it is the first applied glass symposium held in the field of plastic arts in our country. Believing that this event will contribute to the development of the contemporary Turkish glass art, I would like to extend my thanks to Prof. Dr. Zehra OBANLI, Dean of Faculty of Fine Arts and Assoc. Prof. Dr. Mustafa AATEKN, Coordinator of the Organization Committee as well as other committee members, participants, guests and those who contributed to this symposium.

Prof. Dr. Davut Aydn


Anadolu niversitesi Rektr

nsan yaamnda camn 7 bin yl akn bir sredir kullanld bilinmektedir. Sre iinde cam, su gibi hava gibi insan yaamnn olmazsa olmazlar arasnda yer alm bulunmaktadr. retim teknolojileri srekli geliip kullanm alan adeta snrsz bir hal alrken sanat ve tasarmclarn elinde ise cam bambaka bir deer kazanmaktadr. Eitimi, bilimi, sanat, kuram ve uygulamay birletirip tek bir potada eritmeyi amalayan ve son senelerde hzla artan etkinliklerimizi srdrmeyi, yalnzca kendi fakltemize, niversitemize ve ehrimize deil, ayn zamanda Trkiye eitim ve sanat dnyasna nemli bir katk olarak grmekteyiz. Bu balamda Gzel Sanatlar Fakltesi Cam Blm tarafndan dzenlenen Camgeran 2010 Uluslararas Katlml Uygulamal Cam Sempozyumunun da ada Trk Cam Sanatnn geliimine ve tantmna, salayaca inancndayz. lkemiz sanatnn gelimesi, yeni kitlelere yaylmas, stlendii sanat eitimi misyonunu en iyi ekilde yerine getirebilmesi bakmndan yaplmas gereken bilimsel ve sanatsal aktivitelerin desteklenmesi idealiyle dzenlenen bu sempozyum, ayrca plastik sanatlar alannda lkemizde dzenlenen ilk uygulamal cam sempozyumu olmas asnda da byk bir neme sahiptir. ada Trk Cam Sanatnn geliimine nemli katklar olacana olan inancmzla bu etkinlii dzenleyen Gzel Sanatlar Fakltesi Dekan Prof. Dr. Zehra OBANLI ve Dzenleme Kurulu Koordinatr Do. Mustafa AATEKN ile kurul yelerine, katlmclara ve konuklarmza, emei geen herkese teekkrlerimle birlikte sayg ve sevgilerimi sunuyorum.

Prof.Dr. Zehra obanl


Gzel Sanatlar Fakltesi Dekan

Anadolu niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi, lkemizin en nemli Sanat Eitimi kurumlarndan biri olarak gl eitimci kadrosu ve mkemmel teknik donanmyla 25 yl geride brakmtr. Bugn daha enerjik, daha aktif, daha retken bir biimde lkemiz sanatnn ve sanat eitiminin gelimesi, ulusal ve uluslararas evrelerde tantlmas, sanatn yaylmas, sanatmzn zenginletirilmesi, gen nesillere aktarlmas ve sanat alannda yeni i olanaklarnn hedeflenmesi amacyla sanat eitimini glendiren bilimsel ve sanatsal etkinlikler, sempozyumlar, yarmalar ve sergiler de dzenlemektedir. Gl teknik donanm ve dinamik eitimci kadrosuyla lkemize ekonomik, sosyal ve kltrel katklar salayacaklarna inandmz gen nesillerin eitiminde nemli bir rol oynamaktadr. Yaratcln nem kazand endstri kollarnda ise mezunlarmzn katklar nemli bir yer tutmaktadr. Fakltemizin 2003 ylnda kurulan, en gen ve alannda tek olmasyla ayrcalkl olan Cam Blm de zerine den sorumluluun farknda bir blm olarak ayn hedefler ierisindedir. Blmdeki, zengin altyap donanm ile cam ve cam sanat ile ilgili teknik, estetik ve tasarm bilgileri sunularak rencilerimizin yaratc ve yetkin dzeyde mezun olmalar salanmaktadr. Kltrel ve mesleki bilinci akll bir biimde yaplandran rencilerimiz Erasmus ve Farabi gibi uluslararas ve ulusal deiim programlarndan yararlanabilmekte, rendiklerini yerel ve evrensel olarak da kullanma, paylama becerileri gelitirmektedirler. Fakltemizin ulusal ve uluslararas eitim kurumlar, sanatlar, eitimciler ve sektr ile balant kurarak lke sanatna, endstrisine ve eitimine ada ve evrensel dzeyde yarar salamay, katk sunmay amalayan etkinliklerinden biri de 1121 Ekim 2010 tarihleri arasnda dzenlediimiz Camgeran 2010 Uluslararas Katlml Uygulamal Cam Sempozyumudur. Sempozyum bugne kadar yaplmam, bir eksikliin giderilmesine de yarar salayacak, ada Trk cam sanatnn geliimine ve tantmna nemli bir deer katacaktr. Sempozyum konular camn plastik, sanatsal konumundan, arkeolojik, mimari, sanat tarihi ve endstrisine kadar geni bir yelpazeyi iermektedir. Sunulan 24 szl bildirinin bir kitapta yer almas sanat eitimcileri, aratrmaclar ve renciler iin nemli bir kaynak niteliindedir. Sempozyum erevesinde gerekletirdiimiz Camgeran 2010 Cam Yarmas nda dereceye giren ve sergilemeye layk bulunan eserler 12 Ekim -12 Kasm 2010 tarihleri arasnda Eskisehir ada Cam Sanatlar Mzesinde sergilenecektir. altaya davet ettiimiz, alanlarnn uzman sanatlar ngiltereden George Papadopoulos, Amerika Birleik Devletlerinden Matthew Eskuche Hollandadan Peter Bremers, Japonyadan Yoshiiaki Kojiro, Polonyadan Kaziermerz Pawlak ve Finlandiyadan Vesa Varrella cam fleme tekniklerinden eitli frn tekniklerine varan farkl konularda altaylar gerekletireceklerdir. lkemiz sanatna, sanat eitimine nemli katklar salayacak bu etkinliin gereklemesi iin her trl desteini esirgemeyen niversitemiz Rektr Prof. Dr. Davut Aydna, Eskiehir Bykehir Belediye Bakan Prof. Dr.Ylmaz Bykerene, organizasyonun gereklemesinde youn emek salayan Dzenleme Kurulu Koordinatr Do. Mustafa Aatekine, emei geen herkese iten teekkrlerimi sunarm.

Anadolu University Fine Arts Faculty is celebrating its 25th anniversary as a leading institution of our country with its experienced and knowledgeable academic staff and exemplary technical equipments. The faculty has been organizing scientific art activities, symposiums, competitions and exhibitions in order to achieve the following aims: to improve art and art education in our country in a more energetic, more active and more productive way; to introduce and expand art at national and international levels; to enrich Turkish art through new inspirations; to transfer innovations and developments to further generations; and finally to create new employment opportunities in the field. With its excellent technical equipment and dynamic academic staff, Fine Arts Faculty plays an important role in educating the young generations who will make significant contributions to economic, social and cultural life of our country. Similarly, our graduates also contribute a lot to the industries in which creativity is considered quite important. Glass Department of our faculty, which is the youngest one established in 2003 and the only department across Turkey, is also aware of its responsibilities and has the same goals as the faculty. Using its rich technical facilities, the department provides its students with up-to-date technical, aesthetical and design knowledge regarding glass and glass art so that they will graduate furnished with creativity and necessary skills and experience. Our students, who are able to construct cultural and vocational awareness effectively, are also given the opportunity for national and international exchange programs to share their knowledge at local and global contexts. One of the activities that aims at contributing to the art and art education in the country through contacts with national and international educational institutions, artists, educators and various sectors is CAMGERAN 2010 Glass Competition initiated as a component of CAMGERAN 2010 Applied Glass Symposium with International Participation organized by Glass Department at our faculty between October 10th and 21st 2010. This symposium will contribute a lot to the development and introduction of Modern Turkish Glass Art as the first symposium organized in Turkey in the field. The themes of the symposium include various topics ranging from plastic and artistic characteristics of glass to glass industry and its archeological and architectural history. 24 oral presentations to be published in the proceedings will be a valuable resource for art educators, researchers and students. The works of art selected for exhibitions and awarded various prizes during the competition will be displayed in Eskiehir Modern Glass Arts Museum between October 12th and November 12th 2010. The distinguished guests invited for the symposium - George Papadopoulos (England), Matthew Eskuche (USA), Peter Bremers (the Netherlands), and Yoshiiaki Kojiro (Japan), Kaziermerz Pawlak (Poland), and Vesa Varrella (Finland) will carry out workshops on various topics such as glass blowing and different kiln techniques. I would like to express my profound gratitude to our rector Prof. Dr. Davut Aydn and Prof. Dr Ylmaz Bykeren, the mayor of Eskiehir, as well as to Ass. Prof Mustafa Aatekin, the coordinator of the organizing committee, and to all other contributors for their contributions and valuable support to realize this organization.

Camgeran
Gzel Sanatlar Fakltesi Cam Blm retim yesi

Do. Mustafa Aatekin

Camgeran Osmanl mparatorluu dneminde camcln rgtlenmesi srasnda cam ustalarna verilen ad olarak karmza kar. Camgeranlar Ehl-i Href yani sanat erbab olarak tanmlanan ve Topkap Sarayna bal olarak alan en st dzeydeki zel kadro iinde yer alan, cam ustalarndan oluan grubu temsil ederdi. Camgeran larn bandaki kiilere Sercamger denilirdi. Gemite kurulan bu dzen, sanatnda yetkin kiileri bir araya toplamak, onlar desteklemek gibi bir amaca sahipti ve byle bir rgtlenme usta-kalfa-rak ilikisine dayal bir eitim dzeninde iletiliyordu. Camgeran, Trk cam tarihinin gemiinde karlalan ilk mesleki rgtlenme ve organizasyonlardan biri olmas, dnemin cam yapclarn bir araya getirmesi noktasnda sempozyuma tematik olarak esin kayna oldu ve dzenlenen bu etkinlikle gemiin Camgeranlar bugnn cam sanatlar, tasarmclar ve camla ilgili kurum, kii ve dernekleriyle tpk gemite olduu gibi bu kavram altnda bir araya geldi. Bu balamda sempozyumun temel amac, Trk cam sanatnn geliimine ve tantmna katk salayacak bir platform oluturmak, bu platform erevesinde cam sanatlarn, akademisyenleri ve sanayicileri bir araya getirerek ok uluslu bir tartma ve alma ortam yaratmak, sanatsal camn sorunlarn tartmak ve cam sanatna olan ilgiyi arttrmaktr. Dnyada camn sanatsal bir tasarm malzemesi olarak kullanm Stdyo Cam Hareketi ile Amerikada ortaya km ve gelierek hzla yaylmtr. Bu hareketle zellikle Harvey Littleton ve Dominick Labino gibi nclerin ynlendiriciliinde cam, plastik sanatlar iine youn olarak girmeye balam ve bylece ada cam sanatnn geliiminde nemli bir etken olmutur. Bugn stdyo camcl Amerika, Almanya, ngiltere, Japonya, Finlandiya gibi lkelerde hzla gelimektedir. 1960l yllardan bugne gelien stdyo camclnn Trkiyedeki yansmasnn ok eskilere dayandn sylemek mmkn deildir. Bugn lkemizde stdyo camclnn geliimi iin var olan tek zel kurulu, stanbul Cam Oca 2003 ylnda kurulmutur. Bunun yannda lkemizde cam ile ilgili eitim kurumlar arasnda Mimar Sinan Gzel Sanatlar niversitesi, Marmara niversitesi, Dokuz Eyll

niversitesi, Hacettepe niversitesi bata olmak zere seramik-cam blmlerinde cam eitimi verilmektedir. Trkiyede bamsz olarak lisans dzeyinde eitim veren tek cam blm olma zelliini tayan Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi Cam Blm, 2003 ylnda kurulmu ve o gnden bu yana eitim ve retim olanaklarn yabanc sanat ve akademisyenlerle destekleyerek srdrmektedir. Bu anlamda ulusal ve uluslararas lekte dzenlenmi ve dzenlenecek cam organizasyonlaryla da Anadolu niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi Cam Blm kaplarn yurtii ve yurtdna aarak vizyonunu bytme ve gelitirme hedefindedir. Gnmzde Trkiyede cam sanatnn eitimine ve geliimine katk salayabilecek bilimsel bir aratrma alanndahaokendstriyelcamlaralanndaoluturulduu gze arpmaktadr. Buna bal organizasyonlarn ou iecamn desteiyle srmekte ve hala bu anlamda eitli etkinliklerin periyodik aralklarla dzenlendii grlmektedir. Bu arada Eskiehir Bykehir Belediyesi tarafndan kurulan ada Cam Sanatlar Mzesi ve Cam Dostlar Grubunun son yllarda organize ettii cam sergileri gibi iyi niyetli abalar olsa da bunlarn yeterli olmad kanlmaz bir gerek olarak karmzda durmaktadr. lkemizdeki gzel sanatlar fakltelerinde snrl ders saatleri ve atlye olanaklaryla verilmeye allan cam eitimi dnldnde, akademik anlamda da bu alann yeterince desteklenmedii rahatlkla sylenebilir. Ancak son dnemde cama olan ilginin art, bu alanda hizmet veren endstriyel kurulularnda katklaryla plastik sanatlar iinde camn daha iyi bir platforma tanacana, dzenlenen bu sempozyum ve bu kapsamda yaplan cam yarmasnn da gelecekle ilgili iyimser dnceleri arttracana, tevik edici olacana yrekten inanmaktaym. Bir akademisyen ve sanat olarak dileim ve beklentim lkemizde bu alanda nemli sanatlarn ve tasarmclarn yetiebilmesi, cam sanatnn yaygnlamas, bu anlamda nemli yatrmlarn yaplmas ve ocaklar yanan ada Camgeranlarn ocaklarnn hi snmemesidir.

DAVETL KONUMACILAR INVITED SPEAKERS Prof. Dr. Ylmaz Bykeren Prof. Dr. Engin Ata Oya enocak Akman Ekrem zen Hakan Kanca Funda nal DAVETL SANATILAR INVITED ARTISTS George Papadopoulos (ngiltere/England) Matthew Eskuche (ABD/USA) Peter Bremers (Hollanda /the Netherlands) Yoshiiaki Kojiro (Japonya/Japan) Kaziermerz Pawlak (Polonya/Poland) Vesa Varrella (Finlandiya/Finland)

Byl Cam
Prof. Dr. Ylmaz Bykeren
Eskiehir Bykehir Belediye Bakan

Cam, hepinizin bildii gibi, svdr. Ama bildiimiz svlar gibi davranmaz. Bir bakma, ne svlar alemine, ne de katlar alemine ait deilmi gibidir. Bu yzden benzersizdir, byleyicidir. Binlerce yl nce ilk cam yapan atalarmzdan bu yana saysz kiiyi byledi. Aradan onca sre gemesine ramen eskimedi ve hl birok kiiyi bylemeyi srdryor. Dou Afrika savanlarnda ortaya kan ilk insanlar, yrtc hayvanlardan kamak iin de, ihtiya duyduklar yabani hayvanlar yakalamak iin de yeterince hzl olmayan, elimsiz varlklard. Ne peneleri yeterince glyd, ne eneleri. lk bakta, bu yeni trn yeryznde tutunmas ve varln srdrmesi imknsz gibiydi. Ama bu elimsiz trde, canlln o gne kadar ahit olmad bir vasf vard: Akl. nsan, akln kullanp talar yontarak penelerinin zayflnn yol at zaaf giderdi. Atei kontrol edip etleri piirerek, enelerinin zayflnn yol at zaaflarn stesinden geldi. Aa dallarn yontup dzelterek mzraklar yapt, hznn yetersizliinin yol at zaaf at. Birok bakmdan kendisinden ok stn olan trlerle rekabet edip, yeryznde kendisine bir yer at. Binlerce yl boyunca insann yapt her ey, tabii malzemeye ekil vermekti. Cam, insanlk tarihinde bir devrimdir. nsanolu cam yaparak, ilk defa yapay bir malzeme retmi oldu. Daha nce topra piirip eitli amalarla kullanmay biliyorduk. Ama daha topra piirmeyi bile renmeden nce, gzel talarla kendimizi ve evremizi sslemeyi de akl etmitik. nsan aklnn en nemli vasflarndan biri, gzel olan ayrt etmek ve bir eyleri sadece gzel olduklar iin yapmaktr. Biz, karnmz doyurmayacak, bizi souktan veya scaktan korumayacak, etrafmzdaki tehditlere kar koruma salamayacak olsa bile, srf gzel olduklar iin, gzel eyler yapmaya vakit ayrr, emek harcarz. Camn bizim birok ihtiyacmz karlayacan, daha en bata fark etmi olduumuz anlalyor. Ama hemen hemen ayn anda, camn gzel eyler yapmaya ok uygun bir malzeme olduunu da fark etmiiz. Ondan sonra da hemen her nesil, cam ileyip daha gzel, daha gsterili eserler retmenin yollarn aram.

nsanolunun, zellikle de sanatlarn en nemli takntlarndan biri lmszlktr. Sanat eseri brakmann ardndaki en temel motivasyonlardan birinin, kendi fani varl sona erdikten sonra da eserleri vastasyla hayatta kalmak olduu dnlr. Cama ruhunu, gnln, mrn veren onca sanat, herhalde camn ne kadar krlgan olduunu biliyordu. Mermerden yontulmu bir heykelin, camdan yaplm bir bibloya kyasla daha uzun sre yaama ans olduunu tahmin etmek herhalde zor deil. Yine de nesiller boyu pek ok sanat, cam biimlendirmeyi tercih etti. Camn bysne dayanamadklar anlalyor. Cam baka hibir malzemenin salayamad imknlar salyor. stelik bunu binlerce yldr salyor. zellikle son birka yzylda gerekleen bilimsel ve teknolojik devrimler bize mucizev malzemeler salam olsa da, hibiri cam tahtndan indiremedi. Cam bizim ilk gz armzdr. ok ok eskidir ama her zaman taze, her zaman berrak, her zaman temiz, her zaman insanidir. Cam biz insanlarn ilk akdr. O bizim tabiat sahnesinde kendi eserimizle ilk yer almzdr. Hepimiz gibi krlgan, hepimiz gibi fani, hepimiz gibi lmszlk vaadi tayan, hepimiz gibi biimlenmeye aktr. Camn kaderi, insanolunun, medeniyetimizin kaderidir. Bunu hepimiz ok derinlerden hissediyoruz. Bu yzden cam, ideolojilerle, dinlerle, milletlerle blnm olan btn insanln nadir ortak paydalarndan biridir. Cama hibirimiz kaytsz kalamayz. Camn krlmasna hibirimiz katlanamayz. Cam benzersizdir, byldr.

Cam Blmnn Kurulu yks


Prof.Dr. Engin Ata

Gzel Sanatlar Fakltemiz kurulduu yldan bu gne dein, her zaman, yaratclk, estetik, tasarm arlkl nitelikli bir eitimin yannda ada teknolojiyi de kullanarak rencilerini devam ettikleri blm yannda farkl donanmlar kazandrarak hayata hazrlamay temel felsefe olarak benimsemitir. Bu felsefeye bal olarak kuramsal, teknik ve uygulamal derslerin birbirinin tamamlaycs olarak tasarlanmasna zen gsterilmitir. Mdrln ve dekanln yaptm Gzel Sanatlar Fakltesi ile olan ilikilerimiz rektrlm dneminde de devam etti. Bu dnemde faklteye yeni olanaklar kazandrmaya altk. Bronz dkm, tak atlyesi ve Cam Blm bu dnemin rnleridir. Cam Blmnn ilgin bir kurulu yks vardr. Camn scakl ve zellikle sanatsal cam tasarmnn ve cam sanayinin yurtdndaki dzeyi, bizde ise cam geleneinin kaybolmaya yz tutmas cam blmn kurmak dncesini hep canl tutmutur. Ancak Cam Blm gibi iddial bir blm kurabilmek iin hem tasarm, hem atlyelerin kuruluunu hem de ara gere ve malzemeyi bilen nitelikli insanlarn bulunmasyla mmkn olabilecekti. Bu nitelikleri tayan kiileri bulmadan byle bir ie girmenin riskleri bykt. Bu olanak 2002 ylnda bir arkadamn Ankaradaki dnnde gerekleti. Dn esnasnda damadn cam sanats olduunu rendim ve damatla tanarak kendisine cam blm kurma niyetimiz olduundan sz ederek Eskiehire davet ettim. ok ksa bir sre sonra niversiteye gelen Can Bozkurtla konuyu ayrntl olarak tarttk. O dnemde Gzel Sanatlar Fakltesinin Dekan olan Prof. Atilla Atarla birlikte faklteyi ve cam blm olarak dndmz mekn gezdik. Gnn sonunda cam blm dncemizi gerekletirebileceimize inandk. Gerekten deerli cam sanats Can Bozkurt bilgisiyle, evresi ile bu ii yapabilecek kii idi. Bylece Atilla Atar, Ekrem Kula ve Can Bozkurttan oluan ekirdek kadro cam blm ile ilgili almalara balad. Cam Blm iin kaynak tahsisi ile birlikte uluslar aras nitelikte atlyeler oluturabilmek iin youn bir ihale ve satn alma ilemleri balam oldu. Bu ilemler devam ederken Cam Blmnn kurulu iznini alma almalarmz balad. Biz Camn bamsz bir blm olmasn istiyorduk. lkemizde bunun bir rnei yoktu. Avrupa ve ABDde ise durum farklyd. Birok niversitede cam blm bulunmakta ve bu blmler nemli iler gerekletirmekteydi. Bu lkelerde, cam blm mezunlar cam sanayinde ve cam tasarmnda nemli bir ilev gryor ve niversite-sanayi ibirliinin gzel rnekleri ortaya kyordu. Biz de YKe bu gerekelerle bavurduk ve bavurumuz 03.06.2004 tarihinde kabul edildi. Bylece lkemizde ilk cam blm kurulmu oldu.

Ancak, blm kurulduktan sonra retim elemanlarna ve atlyeleri ynetecek, uygulamalar yrtecek elemanlara ihtiya vard. Can Bozkurt ve Ekrem Kulann yanna daha sonra imdiki blm bakan Do. Mustafa Aatekin katld. Ayrca Paabaheye yllarca emek vermi Yusuf Grm ile Nasuh Cmert gibi cam virtzleri aramzda yllarca yer aldlar ve nemli katklarda bulundular. Kurulu dneminde Paabahe Cam San. ve Tic. A.. ve ona bal Denizli, Eskiehir fabrikalar her zaman yardmmza kotular. Cam Blm 2004-2005 ylnda 8 renci alarak eitimretime balad. lk mezunlarn getiimiz yllarda veren blm, atlyelerinin uluslararas standard, nitelikli retim kadrosu, rencileri ve uluslararas ilikileri ile imdiden cam dnyasnda kendisine nemli bir yer edinmitir. Bu nedenle blmn kurulmasnda ve gelimesinde byk emekleri geen Dekanlar Prof. Atilla Atar ve Prof. Zehra obanl ile Do. Mustafa Aatekine, Yrd. Do. Ekrem Kulaya, Can Bozkurta, Nasuh Cmerte kranlarm sunuyorum. Kaybettiimiz Yusuf Grm ustaya Tanrdan rahmet diliyorum. Camgeran 2010 Uluslararas Katlml Cam Sempozyumunda grev alan tm katlmclara baarlar diliyor, Dzenleme Komitesine de emeklerinden dolay teekkr ediyorum. Bu tr almalarn etkisiyle talya, spanya, Malta gibi lkelerde olduu gibi Eskiehirinde zaman iinde cam sanatlar merkezi haline gelmesi en byk dileimdir.

11

Cama Endstri Tasarmcs Bak As: Tasarm retim ve Kresel Pazarda Yer Alma
Oya enocak Akman
Cam Tasarmcs

Cam retim teknolojisi en ar teknolojilerden biridir. Hem forml hem de retim makineleri asndan olduka farkllk gstermektedir. Ambalajdan, bardaa, aydnlatmaya kadar pek ok cam rn, farkl formllerde ve farkl zellikteki makinelerde retilmektedir. El retim tekniklerinin de ceitliliini gz nnde bulundurursak, bir tasarmcnn nnde neredeyse sonsuz alternatif var diyebiliriz. Ayrca cam el retim teknikleri, otomatik teknolojisinin geliimine de yol amaktadr. Cam firmalarnn brifleri dorultusunda yaptm tasarmlardan, tamamen kendi tasarmlarm rettirmeye kadar geni bir perspektifte ele alyorum. Bu bak am otomatik teknolojisinde yeniliki kalp sistemlerinden, yeni formllere; el retiminde farkl cam tipleriyle fizik kurallarn da iine alan farkl yaklamlara kadar deiiklik gsteriyor. Tm bu alsmalarmda doru tasarm kurallarn da gz ard etmeyerek, rnlerimin sylemi diyebileceim bir kimlik oluturdum: bunu Yeniliki, zgn, Kresel, Kaliteli, Orta ve st Segment diye zetliyebiliriz. Tasarmlarmda zellikle dikkat ettiim konular: Yeni bir retim teknii yorumu, malzeme kullanmnda yeni bak as, enerji- kalp- malzemede tasarruf, ikincil yntemlerde yeniliki boyut, fiziksel etkileimler kurallar, evre ile etkileim, anlambilimsel boyut, his (huzur, sakinlik) espri (baktnzda ve dokunduunuzda), yalnlk, hafiflik, esneklik, klk, estetik deerler, ergonomi, kaliteli retim, doaya sayg, srdrlebilirlik, kresel boyut Tm bunlara hakim olmak olduka zor olsa da baardnzda dnyann en nemli dllerini alabiliyorsunuz. EU WIIN Award (Avrupa Birlii Kadn Yaratclar ve Yenilikiler Networku), Design Plus, Red Dot Design Award, Design Plus Material Vision, Good Design, Observeur du Design, 4 kez de Alman Ekonomi ve Teknoloji Bakanl tarafndan tm dnyada dl alanlarn iinden seilerek Alman Tasarm dllerine aday gsterildim. Tasarmlarm Frankfurt Fuar Ambiente de OyaDesign markas ile kendi standmda hem tantyorum, hem Dnyaya pazarlyorum.

13

Ikl Cam Resmine Ksa Bir Bak


Cam Sanats, Cam Dostlar Grubu Temsilcisi

Ekrem zen

nsanlarn yaam serveninde nemli bir yeri olan cam, ilk gnden bu gne gelirken kendi fonksiyonelliinin yannda ilenebilirliinden dolay insann duygularn darya vurmada bir ara olarak kullanlmtr. lk zamanlar, doa evre ve sosyal ilikiler tm olumsuzluklarna, enerji ve bilginin btn yetersizliine ramen retilen o ilk camlarda onu retenlerin bir estetik oluturabilmek iin, boncuk ve taklarda, mozaik ve kakmalarda, dkm kselerde, bardaklarda, bileziklerde, kandillerde ve testilerde, mor, koyu maviler, sarlar, krmzlar, trkuazlarla inanlmaz desenler yaptklarn biliyoruz. Her dnemde insanlar, belki de bilmeden, onlarn yaamna yllar sonra k tutacak objelerin zerine kendi yaamlarndaki formlar, o dnemin inanlarn, nemli saydklar konular uygulamlardr. Yine o zamanlar, kullandklar malzemelerin yapsndan kaynaklanan ssleme, desen oluturma biimleri bize bu gn o blgenin doal yapsn, o zamann ticari hareketlerini renme ans tanmaktadr. rnein Venedikte retilen camn aslnda ham maddesinin Akdenizden geldiini, yine zeri ilenmi camn aslnda sert bir cam olmasndan, retildii blgedeki ham maddenin yapsndaki malzemelerin camn ilenerek sslenmesine neden olduunu biliyoruz. Renk, form ve kompozisyondan oluan, ierisinden geen kla hayat bulan bir resim olan: kl cam resmi de insanln bu serveninde yerini almtr. Prlts effafl, zerine den, iinden geen n iddetine gre yanstmas, akc olmas, ayn zamanda kat, sert ve yer yer direnli olmas camn kendi bana estetik bir madde olmasndagetiriyor.Isylaekilalmas,ekillendirilmesinin yannda kesilerek, talanarak, oyularak, matlatrlarak, parlatlarak da bir ekil verilmesi onun ayr bir zellii. Bu zelliinden dolay, onun en zor elde edildii zamanlarda bile bir sanat objesine dntrldn gryoruz. Bir zamanlar caml pencerenin mimari yapnn bir eleman olmadn, yani mimaride i-d ilikisini salayan boluklarn deerlenmesinin ok deiik ekillerde yapldn gryoruz. Oysa kl cam resminin yaplmas iin ncelikle bize bir mimari yap ve yapda n ieri alnmasn salayacak bir boluk gerekiyor. lk zamanlar s ve gvenlik sorunlarndan kaynaklanan, sadece yazn alp kn kapatlan tepe pencerelerinin, camn yzey haline getirilip kk paralar halinde kullanlmaya balanmasyla deiik ekiller aldn, bu ekillerin pencereyi oluturan yap ne ise onun

ekil alabilirliine gre form aldn gryoruz. nce ta, ahap vs. oyularak iine yerletirilen kk cam paralar, zamanla cam boyutunun bymesi, demirin ilenilmesinin renilmesi vs. ile daha estetik kullanlmaya balanmtr. nceleri camn byk boyutta retilememesi, kl cam resminin oluup, gelimesine neden olmutur. Byk boyutlu yaplarn aydnlatlmasnda, n ieri alnmas ve tepe pencerelerinin ufak ufak camlarnn yan yana getirilmesi ile zlmesi ve zamanla bu pencerelerde renkli, renksiz cam dizgilerle bezemeler oluturulmas bu sanatn doup gelimesinde etkili olmutur. zellikle Osmanllarda, alt ve tepe pencere ilikinde, ilik dlk olarak kullanlan pencere yapmnda estetik dzen, tepede almayan ve resimli, altta alan ve az dekoratif biimde dzenlenmitir. Ikl cam resminin konular, Avrupada skolstik dncenin de etkisi ile ncilden aktarlan, daha ok figratif formlarn ele alnd konular olurken, Osmanlda konular doadan formlar, aa iek yaprak dal soyutlamalar oluturmaktadr. Hem Avrupada hem Osmanlda, gerek pencerenin formu gerek camlarn yan yana getirilmesinde kullanlan balayclar birbirinden farkldr. Avrupada kurun balayclar kullanlrken, Osmanlda al balayclar ve bunu destekleyen d pencereler kullanlmtr. Kurunlu olanda boya ile figrlerin formlarnda ak-koyu deerler oluturulup hacim verilirken, al balayc da daha detayl ama yzeysel bir sonu elde edilmitir. Ayn etkileri o zaman yaplan resim tekniklerinde de grmekteyiz. Avrupadaki formlar daha gereki ve hacimliyken, Osmanlda daha yzeyseldir ve yorumlanarak tasarlanmtr. Avrupada anaparann oalmas ve bilimsel bilginin katksyla retimin hzlanmtr ve sanayi devrimi hayatn her alann etkilemi, deien sosyal hayat, mimarlar deiik araylara srklemi, sanatlar daha zgr fikirli, daha yaratc olmaya zorlam, bunu sonucunda klasik slup yava yava terk edilerek, yeni sanat akmlar ortaya kmtr. Bu srete camn daha da ucuzlayarak, btn sivil mimaride de kullanlr hale gelmesi, sanatlarn byk aklklarda daha rahat kl cam resmi uygulama olanaklarn da beraberinde getirmitir. Sadece resim, heykel ve mimarln deil, tasarmn da bir sanat olarak kabul edilmeye balanmas kl cam resmine byk katk salam, pencereler tasarlanrken resmiyle beraber tasalanr olmutur. Bu srete sanatlar ve tasarmclar her zaman birbirlerinden etkilenmiler, srekli gelierek yeni formlar reten Avrupal sanatlar yzlerini douya evirmiler ve slam sanatndaki detaylar inceleyip, onlarn hem fonksiyonel hem artistik formlar alp yeni projeler ortaya karmtr. Her blgenin ikliminin, corafyasnn, malzemelerinin farkll, o blgede yaayanlarn yaam eklini ve tarihini etkilemi, sanatnn formlarna da bu malzeme ve kltr yn vermitir. retimin her alanda hzlanmas, makinelerin devreye girmesi, toplumsal farkllklar azaltt gibi formlar da deitirmi, daha dz hatlar, daha yaln formlar

sanatn dier alanlar gibi kl cam resminde de kendini gstermitir. Btn bu bahsettiimiz tarihi srete, geliim gsteren kl cam resminin temel amac dardaki ieri alrken daha estetik bir sonu elde etmekti. Ikl cam resminin dier resim tekniklerinden fark, yaayan bir resim olmasdr. nk k bittii zaman kl cam resmini seyretme olana yoktur. Yani o yaayan bir resimdir, arkasndan gelen k, renkli-renksiz camlarn iinden geerek bize ulat iin havann gneli veya bulutlu olmas, akln kuzeyde, gneyde vs. olmas, n iddetini etkiledii iin resmin grntsn de etkilemektedir. Hatta resminin grntsn arkasndan gelip geen insanlar tatlar vs. de etkilemekte, onun yaayan resim etkisini daha da arttrmaktadr. Gnmzde, teknolojinin ve mimarinin ok deimesi, kl cam resminin kullanm alanlarn da geniletmitir. Mimaride devasa aklklarn yaratlabilmesi ve kl cam resmi retim tekniinin de gelimesi yapay n da kullanlabilmesini salamtr. Yapay kla beraber doal ktaki gibi yaayan bir estetik olmasa da, kl duvarlar dardan k verilerek oluturulan yapay kl duvar resimleri yaplmaya balanmtr. Ksacas d n, i ktan ok olmasyla, ieriden seyredilen bu resim, yapay kla beraber gece dardan veya sar duvarlarn aydnlatlmasyla da gece ieriden seyredilen bir duvar resmi teknii haline gelmitir. Bugn kl cam resminin lkemizde uygulama alanlarn ve ekline baktmzda proje hazrlayanlarn bu konuyla fazla ilgilenmediklerini sanatlarn uygulama alan bulmakta zorlandklar, uygulanan meknlarda mekan-form ilikinin ounlukla doru olarak yan yana gelmediini, hep klasik bir duvar resmi olarak alglandn gryoruz. Bu tablodan dolay cam sanatnda nemli bir yeri olmas gereken kl cam resminin hak ettii yerinde olmadn gryoruz. Bu olumsuz grntye ramen sanatlarn cam kullanarak kendilerini ifade etmeye devam etmeleri cam eitiminin niversitelerde yaygnlamas, cam sanatna gnl veren irketlerin ortaya kmalar, ilk Dolmabahe Saray Caml Kkte balayan ve birok ehrimizde devam eden cam sergilerinin almasna neden oldu. Kendilerine cam dostlar gurubu ad vererek bir araya gelen cam sanatlar, Eskiehirde lkemizin ilk ve tek ada Cam Sanatlar Mzesinin olumasna, eserlerini mzeye balayarak katk saladlar. Dileimiz sanatlarn srarla devam ettii bu almalarn lkemiz cam kltrne biraz olsun katk salamasdr.

15

Stdyo Camcl
Cam Oca Genel Mdr

Hakan Kanca

Malzemecilerin ar soutulmu sv, kimyagerlerin ise dorudan sv tanmlamas yapt bir malzemedir CAM. ster Fenikeli denizciler tarafndan, isterse altn elde edilmeye allrken olsun, CAMn bulunuu hayatmza tesadfen girmi olduunu gsteriyor. Cam eski zamanlarda, gz alc parlakl ve elde edilmesindeki simyacla benzeyen yan ile krallarn kontrolnde ve krala bal olarak faaliyet gsteren atlyelerde veya zengin mterilerin gereksinimlerini karlamak amacyla retilmitir. Cam malzeme yapm ve sanatndaki en nemli ilerleme ise fleme ynteminin bulunmasndan sonra kaydedilmitir. M.. 1.yy da piponun Sidon-Babylon blgesinde Suriyeli camclar tarafndan kullanlmaya balamasyla fleme tekniine geilmitir. Bu tarihten sonra el ii fleme tekniinde yaplan icat, gelitirme ve iyiletirmelerin hi biri piponun kullanlmaya balamasndaki deiim ve sramay yapamamtr. Bu teknik, emek-youn stdyo camclnn temelini oluturmutur. nceki dnemlerde dier cam retimi yntemlerine gre pipo ile yaplan rnler daha ince, daha saydam ve bu sayede hem iine konulan gsteren yapsyla hem de k geirgenlii ile daha gz alc hale gelmitir. retimin hzlanmas, eitliliin artmas ile artk krallara ve zengin zmreye hitap eden rn olmaktan km daha geni kitleler tarafndan ulalabilir hale gelmitir. M.S.476 da Bat Romann yklmas ile cam retimi, bu teknie kucak aan Venedikliler ve Orta Avrupa insanlar sayesinde be asrdr barnd anavatanndan kmtr. nsanolunun kendinden fledii havayla hayat bulan bu teknik 21 yzyldr yaamaktadr ve Venediklilerden 1000 yl sonra Stdyo camcl ile tanan Amerika yeni anavatan olmay adaydr.

17

Cam rn Tasarm
iecam San. ve Tic. A.. Tasarm efi

Funda nal

Camn mineralojik yaps kresel formdadr. Camn doas gerei daima yuvarlaa yakn formlar daha kolay ekillendirilir, sert keler, dik alar ise tasarm zorlar, her ne kadar kalp iinde son ekil de verilse ok sivri ve sert hatlara ulalamaz. Camda tasarm etkileyen en nemli kriterlerden biri de malzemenin saydamldr. Saydamlk formun alglanmasn birebir etkiler. lk bakta alglanan formun btnne ek olarak, camn cidar farkllklarndan meydana gelen k yansmalar veya bulunduu ortamdan zerine yansyan renk geileri bu algy deitirir. Camda bardaktan vazoya, kaseden mumluklara kadar bir ok rnn ekillendirilmesinde ekillendirme proseslerindeki kolaylk ve yzey parlakl elde edebilmek iin arlkl olarak simetrik formlar tercih edilmitir. Bu simetriyi bozan tasarmlar ise genelde daha mat bir yzey ve kalp izi problemi ile uramak zorundadr. Ama bu da yaratc tasarmlarla ilgin ve dikkat ekici rnlere dnmektedir. Camn saydamlndan gelen alglama farkll renk, doku veya ssleme gibi elerin cama katlmas ile tamamen deiebilir. rnn d ya da i yzeyinde doku uygulamalar yaplabilecei gibi, rnn alglamasn tamamen etkileyebilecek opak ya da transparan renk uygulamalar ve cama lt katacak kesmeler de yapmak mmkndr.

ierisinde yeteneklerini olduka gelitirmitir. Artk, eskiden elle retilen bir ok rn otomatik olarak retilebilmekte ve tasarmla oluturulan biim zenginlii de kaybolmamaktadr. Bugn milyonlarca eve, sofraya, ulaan gnlk hayatmzda kullandmz binlerce rn Paabahede otomatik yntemlerle retilip dnya pazarlarna sunulmaktadr. PAABAHENN TASARIM LE TANIMASI 1934 ylnda Atatrkn direktifleri dorultusunda Trkiyenin cam ihtiyacn karlamak zere Paabahede atlan temeller, byyen Trkiye ve gelien ekonomik artlar dorultusunda kendisini katlayarak byten bir iecam markas oluturmutur. Global rekabetle ilk tanan firmalardan biri olan Paabahe, 1960larda ihracatla tanmasnn getirdii olanaklardan art deerler kartmasn bilmitir. nce mterilerden gelen tasarmlar gerekletirmi, fakat bu sayede tasarm nemini kavrayacak kendi modellerini oluturma abalarna girimitir. Kurduu kk tasarm grubunun yan sra, 1970lerin banda ilk freelance tasarmc deneyimini yaamtr. Sn.Prof.Dr.nder Kkermann youn almalar ile 1971 ylndaki Lisbon uluslararas el imalat fuarna zgn tasarmlar ile katlmtr. Gnmzde rettiinin te ikisini ihra eden ve 140 lkede raflarda yer alan Paabahe iin artk tasarmn nemi tartlamaz. Gerek, in-house tasarmc ekibi gerekse, farkl kltrlerden free-lance tasarmclarla oluturduu tasarm gc global rekabet iin Paabahenin en nemli aralarndandr. FONKSYONELLK Tasarmn en nemli kriterlerinden biri de fonksiyonelliktir. Kullanlacak rnn ilevini en iyi ekilde yerine getirmesi gerekmektedir. Farkl sektrlerin veya farkl kltrlerin fonksiyonellik beklentileri baka baka olabilir. Bylece, yaplacak tasarmlarda sektrel farkllklar da nemli bir tasarm kriteri olarak ortaya kmaktadr. kram kesimine ynelik yaptmz bardaklar bu duruma rnek olarak verilebilir. Bu sektrn gereksinimleri bir bardan uzun sre kullanlabilmesi ve youn kullanma ramen az krk olumasdr. Bu nedenle darya alan azlar, uzun ayaklar, byk tablalar, ok ince rnler otel ve restoranlar tarafndan tercih edilmezler, ya da bir otelin havuz banda kullanlacak bardaklar pres ve sertletirilmi rnlerden tercih edilir. Ev kesiminde fonksiyonellikle beraber estetik de ne kmakla beraber yine de, rnn bulak makinasna, buzdolabnn kapana veya rafna uymas yada rnn stackable yaplarak mutfak dolabnda daha az yer kaplar durumda olmas tasarm kriterleri olarak ortaya kmaktadr. Frna smayan bir Borcam rn dnlemez.

18

Ticari adan yaklaldnda ise, tm bu malzeme zelliklerinden yola kan ve tketicinin zevkle kullanabilecei birok ayr fonksiyonda ve eitte cam rn tasarlanmas gerekmektedir. rnn bu aamada formunu belirleyen ise, insan ergonomisi ve ihtiyalar ile uyumu ve kullanc beenisine azami oranda hitap etmesidir. Son olarak tasarm, rnn tketici ile birebir bulutuu maaza rafnda ortaya kmaktadr. rnn sunulduu ambalaj da en az rn kadar nem tamaktadr. Bu grsel iletiimi en iyi biimde kurabilmek iin rnle uyumlu ve onun zelliklerini n plana karacak ya da fonksiyonlarn tketiciye anlatacak ambalaj tasarmlar oluturulmaktadr. Cam retimi tm dnyada olduu gibi Paabahede de iki yntemle yaplmaktadr; Bunlarn birincisi butik retim diye de adlandrabileceimiz el imalat yntemidir. Bu yntem ayn zamanda cam sanat rneklerinin de verildii geleneksel cam fleme biimidir. El imalatnn en byk zellii retimden meydana gelecek kstlarn en aza indirgendii ve yaratcln daha ok ortaya kartlabilecei bir yntem olmasdr. Burada nemli nokta yaplacak tasarmn elle retimin tm zelliklerini yanstabilmesidir. Yani rn otomatik yntemlerle retilemeyecek form ve beceride olmaldr. Elle retimde tasarm kadar rn ekillendiren cam ustasnn bilgi ve becerisi de cama dorudan yansmaktadr. Geleneksel em-i Blbl rneklerinden, modern rn gruplarna kadar tm butik rnlerimiz bu anlayla retilmektedir. Otomatik retim ise mass production rnler iin dnlm fakat zaman

Ayn ekilde, deiik lkelerdeki blgesel alkanlklar ve beklentiler de tasarma yn verebilmektedir.rnek vermek gerekirse Amerika Birleik Devletlerinde ieceklerin buz ile tketilmesi ya da yiyecek porsiyonlarnn fazlal gibi tketici alkanlklar sebebiyle blgede kullanlan rn boyutlar Avrupa lkeleri ile karlatrlrsa neredeyse iki kat kadardr. TASARIMIN TEKNOLOJY GELTRMES Tasarmn rekabet gcn artrmaya ynelik dier bir zellii de reticiyi teknolojik geliime zorlamasdr. El imalatnda balayan grsel ustaln zamanla makine ustalna dnmesinde tasarmn bu zorlayc katks inkar edilemez. Mhendislerin koyduu ve verimli retim iin ideal olduunu dndkleri tolerans veya beceriler, hak edecek bir tasarm ortaya ktnda zorlanmaya allmakta ve yeni gelimeler, baka tasarmlara da olanak tanmaktadr. Paabahenin ekme Ayak makinesini gelitirmesi buna gzel bir rnek oluturmaktadr.Kt ve kaln ayakl rnler yapabilen bir makineye bir istasyon ekleyerek cam scak haldeyken uzatma yntemi ile fiyat ,dayankllk ve hzl retim avantaj salayan rnler yaplmtr. PROSES TASARIMI rn tasarm ve retim yntemleri i ie gemi bir btn halindedir. retim yntemlerine hakim olan, onlar kontrol eden ve gelimesine ak olan taraflar ortaya karabilen tasarmclar bir irkete byk avantajlar salarlar. Bu getiriden en iyi ekilde yararlanmak iin de in-house tasarm ekibi oluturulmas arttr. Tasarm ekibinin retimleri rekabet ortamnda, ayn teknolojik bilgi birikimi gibi irketin know-hown oluturmaktadr. Zaman iinde oluturulabilen bu birikim, en iyi yaplabilecek rn, en iyi proses ve retim artlar ile gerekletirilmek gibi, iletmeden maksimum verimin alnabilmesine ynelik bir olgudur. retimdeki toleranslar yle bir dzeye ulamaktadr ki, 2mm.lik bir fark dolays ile deien gramaj ve boyut bir rnn gnde 40.000 veya 60.000 adet gibi olduka nemli farklarda retilebilmesi sonucunu ortaya kartmaktadr. SINA MLKYET HAKLARI lkemizde Snai Mlkiyet Haklarn dzenleyen mevzuat hkmlerinin yrrle girdii 1995 ylndan itibaren irketimiz uygulamada nc kurululardan biri olmutur. Yurtii ve yurtd pazarlarda tketici beeni ve alkanlklarn takip ederek rn parkn srekli yenilemekte ve gelitirmekte olan irketimiz ylda ortalama 120 civarnda yeni proje yaratmaktadr. Paabahe Cam San. Ve Tic A.. olarak yurtiinde 29 adet marka, 180 adet tasarm tescil belgemiz bulunmaktadr. Trk Patent Enstits kaytlarna gre Endstriyel Tasarm Tescil saysnda st sralarda yer almaktadr. Ayrca yurtdnda pek ok lkede PB ve BORCAM

markalarmz ile baz tasarmlarmz koruma altndadr. Paabahe cam sektrnde yurtiinde lider, yurtdnda da gl konumu sebebiyle marka ve tasarm taklitlerine, haksz rekabete maruz kalmakta, bu durumla mevzuat hkmleri erevesinde mcadele etmektedir. TASARIM VE MODA eitli tekniklerde retilmi; mzelerde, koleksiyonlarda, arivlerde, yer alan cam rnlerden, gnlk yaantmzda kullanlanlara varncaya dek genel formlarn ok da deimedii grlmektedir. Bu biraz da ergonomi ve fonksiyonun getirdii gereklerden kaynaklanr. rnein, bir bardak, belli bir miktar svy, iine alabilecek, ncelikle ime ve sonra elle kavrama, tama eylemlerine uygun ve bir sonraki admda da kolay temizlenen ve istiflenen bir forma sahip olmaldr. Bu bazda en uygun, geleneksel anlay silindirik yap, hatta tutmay kolaylatran kulp detay ile yzyllardr kullanlmaktadr. te bu noktada, rn nasl farkllatrabiliriz sorusu nem kazanmtr. rn tketicinin grsel beenisine sunmak ve tercih edilir klmann forml aslnda kk detaylarda gizlidir. rnn formunda yaplacak kk bir deiiklik, stnde yer alan bir rlyef yada kulbuna uygulanan bir renk, standart rn birdenbire baka bir izgiye tar. Fark oluturmada, tasarmcnn bilgisi yetenei ve sezgileri kadar Moda kavram byk nem tar. amzda gittike karmak ve kanlmaz bir ekilde gelien Moda olgusu ve genel trendler dier sektrlerde de olduu gibi cam rn iin de belirleyicidir. Tekstilde, ev dekorasyonunda veya herhangi bir tketim eyasnda olduu gibi camda da Modaya bal form, renk ve desen uygulamalar yaplmaktadr. Yaratclk, estetik, farkllk elerinin yan sra, tm alardan bakldnda tarz olan, trendler ile uyumlu bir rn ne nce ne sonra, tam zamannda ortaya koymak da, tasarm srecinin en nemli admdr. Tasarmn, yeterince hzl olmas, rekabet iin kanlmaz olmakla beraber, toplumun yaam tarzna uygun bir trend benimsenmemi, ya da rnn sunulaca kesimin tarz bu trend iin henz yeterli olgunlua gelmemi olabilir. Bu nedenle cam rn tasarmnda doru zaman doru tasarm kadar nemlidir. Paabahe bu nedenle dnyann nde gelen Moda ajanslarndan biri ile koleksiyon almalar yapmakta, yurtii ve uluslar aras pazarda tasarm gc ile de lider olmay srdrmektedir.

19

Bildiriler / Proceedings

23

SMYRNA AGORASINDA GE ANTK A CAM REPERTUARI GLASS REPERTORE N LATE ANTQUE AT AGORA OF SMYRNA
Prof. Dr. Binnur GRLER binnur.gurler@deu.edu.tr Dokuz Eyll niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Arkeoloji Blm Yrd. Do. Dr. Akn ERSOY akin.ersoy@deu.edu.tr Dokuz Eyll niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Arkeoloji Blm

ZET

Bu alma Smyrna Agorasndaki 1997 ve 2002-2003 dnemi kazlarnn cam buluntularndan rnekleri iermektedir. Buluntular M.S.3.-7. yzyllara tarihlenmekle birlikte ou rnek M.S.5. yzyl bandan M.S.7. yzyl ortasna kadar olan zaman dilimine aittir. Bu sonular stratigrafik ve nmizmatik verilerle desteklenmektedir. Tanmlanm 112 rnek 19 ayr cam formunu gsterir. Smyrna Agoras ile ilgili bu alma Sardis, Sarahane, Sagalassos, Elaiussa-Sebaste ve Ephesos rneklerinden sonra tipooji ve kronoloji asndan yenilikler sunmaktadr. Anahtar Kelimeler: Smyrna, Agora, Cam, Tipoloji, Ge Antik a.

ABSTRACT

This paper, the first group of excavated artefacts published from the Agora of Smyrna,deals with the glass from the excavations of 1997and 2002-2003. These finds belong to the 3th to 7th centuries A.D., but mostly from the beginning of the 5th to the mid 7th centuries. They were dated through stratigraphic and numismatic evidence. In this paper a typology of nineteen glass forms is presented; 112 specimens are illustrated and described. After the publication of the Late Roman/Early Byzantine glass vessels from Sardis, Sarahane, Sagalassos, ElaiussaSebaste and Ephesus in Asia Minor, the Agora of Smyrna seems to be a key site in terms of both vessel typology and new dating. Keywords: Smyrna, Agora, Glass, Typology, Late Antiquity.

24
SMYRNA AGORASINDA GE ANTK A CAM REPERTUARI
Smyrna Roma mparatorluk dneminde nemli limanlardan biriydi. M.S.2. yzyldaki nfusunun 100,000den fazla olduu dnlmektedir. Agora, Roma ve Ge Roma Smyrnasnn en iyi korunmu yapsdr. Merkezi bir avlunun drt tarafn eviren ok katl bir yapya sahiptir. Trk-Alman ekibiyle 1932de balayan Agora kazlar 1941e kadar sekiz sezon srmtr. zmir Arkeoloji Mzesi tarafndan 1996 ve 1997 yllarnda kurtarma ve temizlik almalar yaplmtr. zmir Arkeoloji Mzesi nceki mdrlerinden Dr. M. Talalan bakanlndaki Trk-Fransz almalar 2002-2005 yllar arasnda gerekletirilmitir. 2007 ylndan beri kazlar Dokuz Eyll niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Arkeoloji Blm retim yesi Yard. Do. Dr. A. Ersoy bakanlnda yrtlmektedir. Cam kaplara ve pencere camlarna ait paralar Agorada sklkla ele gemektedir. Bunlarn ou gnlk kullanma ynelik ok da kaliteli olmayan rnlerdir. Bilezikler ve tesserae ise daha az saydaki buluntu ile temsil edilir. Camlarn buluntu younluu ise, sikkelerin de gsterdii gibi, M.S.5. yzyln bandan M.S.7. yzyl ilerine kadar olan zaman aralna aittir. Dolaysyla Ephesos, Sardis ve Sarahanedeki cam buluntularyla ilikili olan formlar vardr. Roma ve Bizans dnemlerinde Smyrnadaki cam retimi ile ilgili bilgimiz snrldr. Smyrna Agorasndaki ge antik a cam repertuar ele geen paralarn ait olduklar formlar dikkate alnarak hazrlanmtr. Tip I Yuvarlatlm az kenar darya doru alan bu tip tabaklar kalba dkm tekniiyle retilmitir ve Isings Form 23 ile tanmlanrlar. Pompeideki tarihli rnekleri M.S.79dan nceye aittir. Bu tipin Agora rneklerinde ak yeil ya da ak sarms yeil renk hakimdir. rneklerin az aplar 9 cm. ile 16 cm. arasndadr. Ge Roma devrine ait bronz sikke ile bulunmu bir para vardr.
izim 1. Tip III

Tip II Silindirik ielere ait kaide paralardr. Az kenar tipolojisine gre iki ana form vardr. Her ikisi de M.S.2.yzyl sonu/3. yzyl balarndan M.S.ge 4. yzyl arasnda birlikte kullanlrlar. Serbest fleme ve aletle ekillendirme teknikleriyle retilmi bu rneklerde kaide aplar 3 cm. ile 8, 6 cm. arasnda deimektedir. 3-3,5 cm. arasndaki rnekler sayca fazladr. Agora rneklerinin paralelleri Knossosda ve Palatinededir. Bir rnek Arcadiusun ei Aelia Eudoxiaya (A.D. 395-404) ait bronz bir sikke ile birlikte bulunmutur. Tip III Isings Form 94 da dnk az kenarl ve ikin gvdeli kavanozu tanmlar. Serbest fleme ve aletle ekillendirme teknikleriyle retilmilerdir. Paralar M.S.2. yzyln ikinci yars ile 4. yzyl arasndaki zaman gsterir (izim 1). Kazs yaplm merkezler bu formun urne olarak da kullanldn gsterir. Kbrs rnekleri Augustus-erken Tiberius devirlerine aittir ve Knossosda M.S. ge 1. yzylda yerel atlyelerde retilmi rneklere benzer. Agora rneklerinde az aplar 6,6 cm. ile 10 cm arasnda deiir. Bir rnek ge Roma devrine ait bir bronz sikke ile birlikte, rnek ise Theodosius II ve Honoriusa ait adet bronz sikke ile birlikte bulunmutur.

Bir rnek ile ayn seviyede bronz bir Konstantine sikkesi bulunmutur. Tip V Isings Form 104 arap ve dier svlar iin kullanlan ieleri tanmlar. Huni biimli az ile Tip IVden ayrlr. Isings Form 104 M.S.3. yzylda yaygn olmakla birlikte M.S.4. yzyl boyunca da kullanlmtr. Serbest fleme ve aletle ekillendirme teknikleriyle retilmi olan Agora rneklerinde az aplar 3,6 cm. ile 6,1 cm. arasnda deiir. Tip VI Serbest fleme ve aletle ekillendirme teknikleriyle retilmi ielere ait huni az ve uzun boyun paralar. Bazlar cam iplii ile dekore edilmitir. Az aplar 4,5 cm. ile 6,6 cm. arasnda deimektedir. Baka merkezlerdeki bir ok rnek M.S.ge 3.-erken 4. yzyla ait kontekstlerde bulunmutur. Ge rnekler Palatineden bilinir. M.S.5. yzyla ait bir rnek Afyon Mzesindedir. Tip VII Kaide halkas olmayan ikin ie gvdelerine ait konkav kaide paralar Isings Form 70, 92, 101, 103, 104b ve 133de tanmlanan formlarla ilikili olmaldr. Serbest fleme ve aletle ekillendirme teknikleriyle retilmilerdir. Knossosda M.S.3. yzyl konteksti iinde bulunmu kap dipleri rneklerimize benzer. Benzer dier rnekler Ephesosdan ve Labraundadan bilinmektedir. Agora rneklerinde kaide aplar 4 cm. ile 6,3 cm. arasnda deimektedir (izim 2). Formun ge rnekleri ise Sardisde bulunmutur. Agorada bir rnek Aelia Eudoxiaya ait bir adet bronz sikke ile ayn tabakada ele gemitir.

Tip IV Serbest fleme ve aletle ekillendirme teknikleriyle retilmi ielere ait az kenar ve boyun paralarn ierir. Baz rnekler cam iplii ile dekore edilmitir. Bu zellik M.S.3.-5. yzyllarda yaygndr. Az aplar 2,5 m. le 3 cm. arasnda deiir. Agora rneklerinin paralelleri M.S.3.-4. yzyllara tarihlenir.

izim 2. Tip VII.

SMYRNA AGORASINDA GE ANTK A CAM REPERTUARI GLASS REPERTORE N LATE ANTQUE AT AGORA OF SMYRNA

25

Tip VIII Isings Form 104bde tanmlanan az ve boyun paralarn ierir. Serbest fleme ve aletle ekillendirme teknikleriyle retilmi rneklerin az aplar 1, 8 cm. ile 2,1 cm. arasnda deimektedir. Bat Anadolu merkezlerinde klkla rastlanan paraleller M.S.3. yzyln sonu-4. yzyln bana tarihlenir. Tip IX Isings Form 103 ile tanmlanan dar boyunlu ve boynun alt ksmnda sktrma izi olan forma ait paralardr. Az aplar 1,6 cm. ile 2,1 cm. arasnda deimektedir. Bu sktrma noktasnda cidarn kaln olmas cam ustasnn acemiliiyle ilgili nemli bir veridir. Az ksm bitirilmemi fakat perdahlanmtr. Bu tipin en erken rnekleri M.S.3. yzylda grlr. Bununla beraber M.S. ge 3.erken 4. yzylda da sklkla rastlanr. Bu tip Roma dneminde Anadoluda olduka poplerdir. Agora rneklerinden bir tanesi Aelia Eudoxiaya ait bronz sikke ile ayn seviyede bulunmutur. Tip X Parfm ielerine ait az ve boyun paralar. Az aplar 2,2 cm. ile 2,8 cm. arasnda deimektedir. Bu M.S.3.-4. yzyllara ait uzun mrl bir formdur. Tip XI Isings Form 28bye (Gvde ykseklii tm yksekliinin te biri ya da drtte biri kadar olan Unguentariumlar) ait boyun ve gvde paralarn ierir. ok yaygn olan bu form parfm ielerini tanmlar. Form M.S.1. yzyl orijinli olduu halde retimi M.S.4. yzyla kadar devam eder. Tip XII Isings Form 105 (ya da Form 27) uzun dar boyunlu unguentarium formlarn tanmlar. Nero-Flavianus devirlerine ait olan Isings Form 8e benzer ve M.S.4.-5. yzyllara kadar kullanlmtr. Kuzey Avrupada da popler olmu bir formdur. Morin-Jean

bunun M.S.4. yzyla ait bir form olduunu bildirir. Agora rneklerinin az aplar 0,6 cm. ile 0,4 cm. arasnda deiir. Paralelleri M.S.1. ve 4. yzyllar arasna tarihlenir. Tip XIII Paralelleri M.S.3. ve 4. yzyllara tarihlenir. rnekler Sagalassos ve Amoriumda ele gemi olan ve kullanm Bizans dnemi ilerine kadar devam eden yaygn bir formdur. Benzer rnekler Tire Mzesinde de bulunmaktadr. Tip XIV Isings Form 26a ile tanmlanan parfm ielerine ait az ve boyun paralardr. Boyunlar ksa ve az kenar katlanmtr. Isings Form 6nn varyasyonudurlar. Bu tipte en yaygn cam rengi mavi-yeildir. Erken rneklerde boyun ile omuz arasndaki sktrma izi daha belirgindir. Agora rneklerinde az aplar 1,8cm. ile 3,2 cm. arasnda deiir. Ge rneklerde profil daha kavislidir. Tarihli rnekler M.S.1. yzyln ortasndan 2. yzyln sonuna kadar tanmlanmtr. Palatinede ge rnekler ele gemitir. Agoradaki bir rnek Aelia Eudoxiaya ait bronz sikke ile birlikte bulunmutur. Tip XV Benzer kaideler Labraunda, Knossos, Dura-Europos ve Palatinede bulunmutur. Knossos rnekleri Claudius ve Nero devirlerinden, Dura-Europos rnekleri ise Orta Roma mparatorluk devrindendir. Kaide aplar 3, 5 cm. ile 6,2 cm. arasnda deien Agora rneklerinin benzerleri Sardis ve Ephesosdadr. Agoradaki paralarn bir tanesi Theodosius II ve Honoriusa ait bronz sikke ile birlikte bulunmutur. ki para ile ayn seviyede ise ge Roma devrine ait bronz sikkeler ele gemitir. Tip XVI Ayakl kadeh ve bardaklara ait katlanm ayak ve kaide paralarn ierir. aplar 5cm ile 6 cm. arasnda deiir. 8 cm. apnda rnekler de vardr.

Palatinede ve Louvreda M.S.7. yzyla tarihlenmi rnekler bulunur. Tam formu veren rnekler birok yerden bilinir. Myra St. Nicholas kilisesinde bu forma sahip kadehler kandil olarak kullanlmtr. Paralel rnekler Gerasa, Ephesos ve Anemuriumdan bilinir. Bir para ge roma bronz sikkesi ile birlikte bulunmutur. Tip XVII Isings Form 111 Dou Akdeniz orijinli ayakl kadehler tanmlanr. Marsilyada Bourseda ok iyi stratigrafi veren kontekstlerde M.S.6. yzyln bandan nceye ait bu tr buluntu yoktur. Bu tarih Romadaki birok yerdeki verilerle de dorulanr. Ayakl kadehler Geresa buluntularnn da gsterdii gibi doudaki kentlerde ok yaygndr. Form Ortaa ilerinde de devam etmitir ve zellikle M.S.6. ve 7. yzyllarda retildii talyada poplerdir. Msrda ve Byzantiumda da kullanlmtr. rneklerimizin en yakn benzerleri Sardis buluntular arasnda yer alr. Sardisdeki 500 civarndaki para erken Bizans tabakalarnda bulunmutur. Smyrna Agorasndaki M.S.6.-7. yzyllara tarihlenen kandillerde (izim 3 ve Resim 1) yaygn renk ya yeilidir. Bunu mavi-yeil cam rengi izler. Agorada bu tipin iki alt formu izlenir: Tip XVIIa geni kaide, ksa ayak ve vertikal kenarlara sahiptir. Cam rengi ve kalite asndan iki alt gruba ayrlr. lk alt grupta renk ya yeili ve tonlardr (Type XVIIa-1). kinci alt grupt renk ak mavi-yeildir ve cam kalitesi yksek olup iilik daha iyidir (Type XVIIa-2). Tip XVIIb geni kaideli ve ksa ayakldr, gvde torba biimlidir. Bu grupta baskn renk ya yeilidir. aplar 3,1cm. ile 5,5 cm. arasnda deiir. ki rnek Theodosius II/Honoriusa ait iki bronz sikke ile birlikte bulunmutur. rnek ile birlikte ise ge Roma devrine ait iki bronz sikke ele gemitir.

izim 3. Tip XVII.

26
ve Sagalassos domestik kullanm sunar, Smyrna ve Sardis ise dnemin ticari kontekstlerini ierir.
Kaynaka M. Acara / B. Y. Olcay, Bizans Dneminde Aydnlatma Dzeni ve Demre Aziz Nikolaos Kilisesinde Kullanlan Aydnlatma Gereleri, Adalya 2, 1997, 249-266. Y. Akat / N. Fratl / H. Kocaba, Hseyin Kocaba Koleksiyonu Cam Eserler Katalou / Catalogue of Glass in the Hseyin Kocaba Collection (Istanbul 1984). V. Arveiller-Dulong / M.-D. Nenna, Les verres antiques du Muse du Louvre II: Vaisselle et contenants du Ier sicle au dbut du VIIe sicle aprs J.-C. (Paris 2005). C. Atila / B. Grler, Glass Objects from Bergama Museum. Bergama Belleten 16 (Izmir 2009). D. Barag, The Glass. In: M. W. Prausnitz (ed.), Excavations at Shavei Zion. The Early Christian Church (Rome 1967) 65-70. P. V. C. Baur, Glassware. In: C. H. Kraeling (ed.), Gerasa: City of the Decapolis. American Schools of Oriental Research (New Haven, CT 1938) 505-546. C. W. Clairmont, The Glass Vessels. In: The Excavations at Dura-Europos, Final Report IV, Part V (New Haven, CT 1963) 1-152 and Pls. XXXII-XXXIII. G. M. Crowfoot, Glass. In: J. W. Crowfoot / G. M. Crowfoot / K. M. Kenyon (eds), Samaria-Sebaste: Report of the Work of the Joint Expedition in 1931-1933 and of the British Expedition in 1935. Vol. III: The Objects from Samaria (London 1957) 403-438. G. M. Crowfoot / D. B. Harden, Early Byzantine and Later Glass Lamps, JEA 17, 1931, 196-208. B. Czurda-Ruth, Zu den rmischen Glsern aus den Hanghusern von Ephesus, KlnJbVFrhGesch 22, 1989, 129-140. B. Czurda-Ruth, Hanghaus 1 in Ephesos: Die Glser. Forschungen in Ephesos VIII/7 (Vienna 2007). P. Delougaz / R. C. Haines, A Byzantine Church at Khirbat al-Karak. Oriental Institute Publications, No. 85 (Chicago, IL 1960). O. Dussart, Les verres de Jordanie et de Syrie du sud du IVe au VIIe sicle: Nouvelles donnes chronologiques. D. Foy (ed.), Le verre de lAntiquit tardive et du Haut Moyen ge. Typologie, chronologie, diffusion. Association franaise pour larchologie du verre.

Resim 1. Tip XVII.

Resim 2. Tip XVIII

Tip XVIII Konik form, kap ya da kandil olarak kullanlmtr. rneklerin az aplar 5,4 cm. ile 10,6 cm. arasnda deimektedir (izim 4 ve Resim 2). Akdeniz blgesindeki buluntular M.S.4. ve 6. yzyllar arasnda kandil olarak kullanldn gsterir. Isings, M.S.4. ve 5. yzyllara tarihlenen rneklerden bahsetmektedir. Hardene gre bu ge form M.S.4. yzyldan nce bilinmemektedir ve Konstantine devrinde yaygn olan bir formdur. Ephesos, Sardis, Knossos, Korinth, Augst ve Karanisdeki benzer formlar az biimlerine gre bardak ya da dier vazo formlar olarak adlandrlmtr. Smyrna Agorasndakiler dz kenarlar ve kk lleri nedeniyle kandil olarak tanmlanabilir.

Type XIX Hollow kandil ayaklar. lamp stems. Byk boyutlu olan 108, 109 ve 110 benzer formlara sahiptirler. M.S.4. ve 5. yzyllara ait paralel rnekler Ephesos, Sardis, Kbrs ve baka yerlerden bilinir. Bu form M.S.5.-7. yzyllar arasnda da Tarsus, Anemurium, Sarahane, Sardis, Palestine, Sidi Jdidi (Tunus), Italya ve baka yerlerde kullanlmtr. M.S.6.-7. yzyllara ait paralel rnekler Palatineden bilinir ve bunlar M.S.8. yzyln ortasndan nceye tarihler. Agoradaki bir rnek Konstantine Ie ait bronz sikke ile birlikte bulunmutur. Agora kazlarnda cam kle ve curuflarn bulunmu olmas bu alanda cam retiminin gerekletirildiini ve Smyrnann M.S.5. yzyln bandan M.S.7. yzyln ortalarna kadar ikincil cam retim merkezi olduunu gstermektedir. Tip II, III VII, XV ve XVII, XVIII Agorada ok fazla sayda para ile temsil edilmektedir ve olaslkla bunlarn retim yeri Agoradr. Tiplerin ou baka Anadolu kentlerinden bilinmektedir. Agora buluntular Bat Anadoludaki Erken Bizans dnemi cam geleneini form, renk ve fonksiyon olarak tekrar eder. Ge Roma ve Erken Bizans kandil ve kadehleri Bat Anadolu cam retiminde dou etkilerinin arttnn kantdr. Ayn durum Sardisteki cam buluntularnda da izlenir. Agoradaki ge Roma-Erken Bizans camlar bir ticaret kentinin ve uluslararas bir deniz ticaretinin varlndan dolay byk morfolojik eitlilik gsterir. Alahan, Anemurium, Sarahane ve Myradaki St. Nicholas kilisesi dini yaplardaki kullanm gsterirken Sere Liman bat, Ephesus, Amorium

izim 4. Tip XVIII.

SMYRNA AGORASINDA GE ANTK A CAM REPERTUARI GLASS REPERTORE N LATE ANTQUE AT AGORA OF SMYRNA

27

Huitime Rencontre, Guiry-en-Vexin, 18-19 novembre 1993 (Val-dOise 1995) 343-359. O. Dussart, Le verre en Jordanie et en Syrie du sud. Bibliothque archologique et historique 152 (Beirut 1998). A. Engle, Light, Lamps and Windows in Antiquity (Jerusalem 1987). D. Foy, Le verre de la fin du IVe au VIIIe sicle en France mditerranenne. Premier essai typo-chronologie. In: D. Foy (ed.), Le verre de lAntiquit tardive et du haut Moyen ge. Typologie-chronologie-diffusion, Guiry-enVexin, 1993, Muse archologique dpartemental du Val-dOise (Guiry-en-Vexin 1995) 187-244. D. Foy, Lhritage antique et byzantin dans la verrerie islamique, exemple dIstablAntard, Annales Islamologiques 34, 2000, 151-178. D. Foy, Le verre en Tunisie: lapport des fouilles rcentes franco-tunisiennes, JGS 45, 2003, 5989. D. Foy, Lampes en verre coniques et pied tubulaire. In: L. Chrzanovski (Hrsg.), Lychnological Acts 1. Acts of the 1st International Congress on Ancient Lighting Devices (Nyon-Geneva, 29.IX 4.X.2003). Monographies Instrumentum, Vol. 30/International Lychnological Association, Acts 1 (Montagnac 2005) 107-113 and Pls. 41-45. S. Fnfschilling, Glser aus den Grabungen des Deutschen Archologischen Instituts in Karthago. Die Grabungen Quartier Magon und Rue Ibn Chabat sowie kleinere Sondagen. F. Rakob (ed.), Die deutschen Ausgrabungen in Karthago. Karthago 3 (Mainz 1999) 435-528. B. Grler, Tire Mzesi Cam Eserleri. T.C. Kltr Bakanl, Antlar ve Mzeler Genel Mdrl Yaynlar 74 (Ankara 2000). B. Grler / C. Atila, Glass Objects from Izmir Museum (in print). D. B. Harden, Roman Glass from Karanis, found by the University of Michigan Archaeological Expedition in Egypt, 1924-1929. Humanic Series 41 (Ann Arbor, MI 1936). D. B. Harden, Tomb-Groups of Glass of Roman Date from Syria and Palestine, Iraq 11, 1949, 151-159. D. B. Harden, Some Tomb Groups of Late Roman Date in the Amman Museum. In: Annales du 3e Congrs des Journes Internationales du Verre (Damas 1964)

(Lige 1966) 48-55. I. Hasselin-Rous, Smyrne et sa population: une sit cosmopolite. In: Smyrne / Izmir. Portrait dune ville au travers des collections franaises. Exposition organise par le Centre Culturel Franais dIzmir. 9 octobre-30 novembre 2006 (Izmir 2006) 30-31 Hayes 1992: J. W. Hayes, Late Roman and Byzantine Glass. In: Excavations at Sarahane in Istanbul. Vol. 2: The Pottery (Princeton, NJ/Washington, DC 1992) 400-407. C. Isings, Roman Glass from Dated Finds, Archaeologia Traiectina II (Groningen/Djakarta 1957). M. Kohl / A. Ersoy, Agora dIzmir, travaux 2007, Anatolia Antiqua 16, 2008, 345-353. Lauwers / Degryse / Waelkens 2007: V. Lauwers / P. Degryse / M. Waelkens, Evidence for Anatolian Glassworking in Antiquity: The Case of Sagalassos (Southwestern Turkey), JGS 49, 2007, 39-46. C. Meyer, Glass from the North Theater Byzantine Church and Soundigs at Jerash, Jordan, 1982-1983, Bulletin of the American Schools of Oriental Research Supplement 25, 1987, 175-222. R. Naumann / S. Kantar, Die Agora von Smyrna. Bericht ber die in den Jahren 1932-1941 auf dem Friedhof Namazgh zu zmir von der Museumsleitung in Verbindung mit der tkischen Geschichtskommission durchgefhrten Ausgrabungen, Istanbuler Forschungen 17, 1950, 69-114. M.-D. Nenna, Ateliers de production et sites de consommation en gypte (Vme sicle av. J.-C. - VIIme s. apr. J.-C.) : Premier bilan. In: Annales du 14e Congrs de lAssociation Internationale pour lHistoire du Verre, Italia/Venezia-Milano 1998 (Lochem 2000) 19-24. B.Y. Olcay, Lighting Methods in the Byzantine Period and Findings of Glass Lamps in Anatolia, JGS 43, 2001, 77-87. G. Platz-Horster, Antike Glser. Ausstellung November 1976 - Februar 1977 / Antikenmuseum Berlin, Staatl. Museen Preuischer Kulturbesitz. (Berlin 1976). Von Saldern 1980: A. von Saldern, Ancient and Byzantine Glass from Sardis. Archaeological Exploration of Sardis Monographs, 6 (Cambridge, MA 1980). . Serdarolu, An ve Kalayck Kazlar 1970 / An and Kalayck Excavations 1970. In: Keban Projesi 1970 almalar (Ankara 1972) 7-17. E. M. Stern, Ancient and Medieval Glass from the

Necropolis Church at Anemurium. In: Annales du 9e congrs de lAssociation internationale pour lhistoire du verre. Nancy (France) 22-28 Mai 1983 (Lige 1985) 35-64. E. M. Stern, Glass Vessels Exhibited in the Blge MuseumAdana, Belleten 53/207-208, 1989, 583-605. E. M. Stern, Rmisches, byzantinisches und frhmittelalterliches Glas. 10 v.Chr. 700 n.Chr. Sammlung Ernesto Wolf (Osfildern-Ruit 2001). M. Sternini, Reperti in vetro da un deposito tardoantico sul colle Palatino, JGS 43, 2001, 21-75. M. Talalan / T. Drew-Bear, Rapport sur les travaux effectus sur lagora de Smyrne, Anatolia Antiqua 12, 2004, 293-308. M. Talalan / T. Drew-Bear et alii, Fouilles de lAgora de Smyrne: rapport sur la campagne de 2004, Anatolia Antiqua 13, 2005, 371-434. M. Talalan / T. Drew-Bear et alii, Fouilles de lagora de Smyrne: rapport sur la campagne de 2005, Anatolia Antiqua 14, 2006, 309-362. D. Whitehouse, The Date of the Glass from Karanis, JGS 41, 1999, 168-170.

29

GELENEKSEL HALK SANATI OLAN CAMALTI RESMNN AHMARAN EFSANES LE BULUMASI THE MEETING OF REVERSE GLASS PAINTING WITH THE LEGEND OF AHMARAN
Do. Leyla VARLIK ENTRK lvsenturk@anadolu.edu.tr Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi Resim Blm

ZET

Geleneksel Trk el sanatlar iinde yer alan cam alt boyama resimler, ilevsel bir deeri bulunan ve ustalar tarafndan retilen bir tr bezeme yntemi olarak bilinmektedir. Anadolu halknn yaam alanlarn estetik klan bu cam alt resimler, iinde barndrd hikayeye gre anlam kazanarak evlerin, iyerlerinin ve toplu kullanm alanlarnn vazgeilmez bir paras olmutur. Daha ok stanbul ve Gneydou Anadolu topraklar iinde yer alan blgede yaygn olarak grlen cam alt resimlerin konusu yreye zg deiiklik gstermitir. stanbul ve saray evresinde dini konular arlk kazanrken, Anadoluda ahmaran efsanesiyle btnlemi bir yapyla yaam bulmutur. Uur, bereket, salk ve iyi ans getirdiine inanlan bu resimlerden bir zamanlar her evde mutlaka bir tane olmas gerektiine olan inanla gelin olacak kzlarn eyizinde mutlaka bulunurmu. Anadoluda grsel bir deer olarak tarihi gemie sahip olan cam alt resim teknii ve ahmaran efsanesi gnmzde az sayda usta tarafndan devam ettirilmeye allmaktadr. Mezopotamya kkenli efsane, ounlukla Mardin ilinde sahiplenilmi, hem bakr iiliinde hem de cam alt resimlerde sklkla kullanlmtr. Zamanla gelien eitli bask yntemlerinin oaltmay ve seri

retimi kolaylatrmas ve ucuz maliyetler, dier el sanatlarnda olduu gibi cam alt resimlerin de gzden dmesine sebep olmutur. Ancak, gnmzde bu gelenei yaatmaya alan baz gen kuak ustalar bulunmaktadr. Bu ustalar arasnda yer alan Tacettin Toparl gelenee sahip karak gsterdii zverili a lmalar sonucu cam alt resmini ve ahmaran bugn sadece yurt iinde deil yurtdnda da tantmaktadr. Anahtar Kelimeler: ahmaran, cam alt resmi, halk sanat, gelenek, Tacettin Toparl, Mardin

ABSTRACT

Reverse-glass painting, one of the traditional Turkish handicrafts, is known as a decoration method that holds a functional value. The products of this method, which contribute to make living spaces more aesthetic in Anatolia, have become indispensable pieces of houses, offices and public places. More widespread in Istanbul and Southeast Anatolia, reverse glass paintings reflect themes differing from one region to another. While religious themes have been more common in Istanbul and royal circles, legendary figures such as ahmaran have been painted in Anatolia. These paintings were believed to bring good luck, prosperity and

health. Therefore, supposing that there should be one of these paintings in every house, a painting was put into the wedding chest of each woman. Today there is a limited number of craftsmen who combine reverse-glass painting with the legend of ahmeran in Anatolia. This legend of Mesopotamian origin survives in Mardin, and has been used in products of both copper working and reverse-glass painting. The fact that increasingly developing printing methods ease copying processes and duplicate production and are more cost-effective has led to the disfavor of reverseglass paintings as well as many other handicrafts. However, presently, there are some young masters who endeavor to preserve these traditions. Tacettion Toparl, one of these masters, contributes to the promotion of reverse-glass painting and ahmaran legend not only in Turkey but also abroad through his dedicated efforts to preserve this tradition. Keywords: ahmaran, reverse-glass painting, handicrafts, tradition, Tacettin Toparl, Mardin

30
GR Trk el sanatlar arasnda yer alan cam ileri, ilk olarak mimaride al vitray teknii olarak kullanlmaya balanmtr. Daha sonralar gnlk yaam iinde, kandil, kadeh, srahi ve tabak olarak kullanlan cam, Memlkler ve Eyybler dneminde en parlak dnemine ulamtr. Seluklu dneminde ise, malzemeye olan hkimiyet artarak cama, oyma, basma ve perdahlama teknikleri kullanlarak desenleme yaplmtr (Szen, 1998). Osmanl mparatorluu dneminde ise, cam reten atlyelerin kurulmasyla camn kullanm alan genilemitir. Bu dnemde cama resim yapma gelenei balam ve cam alt resim denilen bu uygulamalar duvara aslabilen estetik birer objeye dnmtr. stanbul dnda baz Anadolu kentlerinde de grlen cam alt resimler, dier el sanatlar gibi ilevsel deerlerini uzun yllar koruyabilmitir. 19.yzyl ve 20.yzyl balarnda Trkiyede byk gelime gstermi olan cam alt resim teknii ile yaplan almalar yzyln sonlarna doru hzla gelien toplumsal yaama ve kltr okuna yenik derek unutulmaya yz tutmutur. Sanayileme, hzl kentleme ve gler halkn da geleneklerden uzaklamasna zemin hazrlamtr. Gnmzde ise, kamu kurumlarnn ve bilinli sivil toplum rgtlerinin zverili almalar, baz yrelerde el sanatlar ustalarn yeniden yreklendirerek kltrel mirasmz olan deerlerin yaatlmasnda nemli bir grev stlenmitir. Halkn bilinlenmesi, sahip olduu gelenek ve kltrel mirasa sahip klmasna kolaylk salarken, bu el sanatlarn reten gen kuak ustalarn da retimde bulunmasnda nemli bir etken olmutur. Bu almann konusunu oluturan cam alt resimlerinde kullanlan ahmarann konusunun ele alnd geleneksel halk sanatnn Mardinde nasl yaatld tespit edilmeye allacaktr. Gnmzde az sayda bulunan ustalardan Mardinli Tacettin Toparlnn cam alt resmi yapmaya nasl balad, neyi hedefledii, neden ahmaran konusunu setii ve bugn camalt resimlerinin sadece yurt iinde deil yurtdnda da beeniyle karland karlkl grme yntemiyle ele alnmtr. Bir ustann naif kimliiyle yerel deerlerine sahip karak, bunu ulusal ve uluslararas ortamlarda kabul ettirme abalaryla gncele tamas bu aratrmann ieriini oluturmaktadr. CAMGERAN 2010 Sempozyumu erevesinde bu geleneksel halk sanatnn bilimsel ortama tanarak lkemizin sahip olduu deerlerin arasnda yer alan cam alt resmi ve ahmaran efsanesinin tekrar hatrlatlmas amalanmaktadr. Geleneksel Halk Sanat Halk sanat; retim biimi ve kullanm amac belli bir yrenin krsal kesimine ait olan ve kullanma ynelik objelerin estetik beeniler erevesinde biimlendirilmesidir (Turan, 1993). Yrenin doal kaynaklarnn ve zenginliklerinin ilendii halk sanat, yine yrenin corafi zellikleri, iklimi ve geleneksel kltrnn bir bilekesi olarak retilmektedir. Toplumsal yaantnn bir paras olan bu rnler, ustalar tarafndan retilen, anonim zelliklerini koruyan, yresel deerlere bal, yaam gzelletirme ve kolaylatrma amac gden, hayata ve insana dair duygulanmlarn ve deerlerin, hikye ya da efsanelerin sembollemi biimleri olarak yaam bulmaktadr. Geleneksel halk sanatlar, daha ok babadan ola usta-rak ilikisi iinde sren bir yol izleyerek retilmektedir. retim aamasnda teknolojiye ok fazla yer vermeyen daha ok geleneksel malzeme ve tekniklerle yaplan bilimsel veya teorik anlatma sahip olmayan gelenek olarak renilip uygulanan belli form ve deseni bulunan sanatlardr (ztrk, 2003). Halk sanatlarnn kendine zg yaps gerei yenilie ve zgn yaratlara kapal olmas, retilen deerlerin kalplaarak uzun yllar hatta yzyllarca ayn deerde ve biimde yaatlmasnda etkili olmaktadr (Aksoy, 2005). Biimler ve o biimlerin bir araya geldiinde ifade bulduu hikayeler ya da efsaneler genellikle o yreye aittir. Deilse bile o yreye zg detaylarla deiime uratlmtr. Bu nedenle anlam ve nemini her zaman korumu olan halk sanatlar, biimsel ynlerini koruyarak kuaktan kuaa deiime uramadan aktarlmtr. Geleneksel sanatlar, yresel geleneklere bal olduundan, kiisel bululara izin vermeyerek zgn bir yapya brnmediinden halk sanatlar olarak yaamaktadr (Turan, 1993). Bylece, halk sanatlar, yaayan ve devaml deien pr sanatla yollarn da ayrmaktadr Halk sanatn reten kii, yapt retimin biimini, renklerini, tekniini ve malzemeyi deitirmeden geleneksel yapsn srdrmek durumundadr. Sonuta halk sanatna ait bir rn, yeni yaplm da olsa yzyllar ncesi yaplan rneklerden belirgin derecede farkllk gstermemektedir. reten kiinin ortak beeni ve ifadeyi koruma abalar kendi deerlerini ya da duygularn aktarmada engel olmakla allagelmi yorum ve konuyu kullanmak bu retimlerin sanat ve zanaat arasndaki snrn da belirlemektedir. Bu rnler el sanat olarak adlandrlrken sanats da usta olarak ifade edilmektedir. Naif tavr sergileyen bu ustalar, akademik eitim almadan yetenei dorultusunda samimi duygular ve itenliiyle rn deiime uratmadan yaatmaya alan ve kendi kendisini yetitirmi, allm eyler yapan el becerisi yksek kiiler olarak tanmlanmaktadr (Turan, 1993). lkemizde yaayan geleneksel el sanatlar arasnda dokumaclk, metal ileri, ta ileri, deri ileri, ahap iilii, ebru, cam ileri, nak, mlekilik, ini ve hat sayabiliriz. Camalt Resim Teknii Cam ileri arasnda yer alan camalt resim teknii, ounlukla stanbul, Anadolunun Mezapotamya topraklar iinde kalan blm ve Anadoluda Konya yresinde grlmektedir. Toplumumuzun kltr ve gelenekleri dorultusunda inan ve duygularn dile getiren camalt resimlerde minyatr etkisi grlmektedir. Camalt resimleri lkemizde 19. yzyl ile 20. yzyl balarnda byk bir geliim gstermitir (Aksoy, 1997). Bu dnemlerde camalt resimleri, ele alnan konular bakmndan genellikle dinsel kkenli olduklar iin halk tarafndan kolaylkla benimsenmi ve byk bir ilgiyle karlanmtr (Baaran, 2009). Camalt resimlerin byk ounluunun 19. yzylda stanbulda yapld bilinmektedir. stanbulda Sultan Abdlmecit zamannda 1848de ilk cam imalathanesi ubukluda kurulmutur. Bu

GELENEKSEL HALK SANATI OLAN CAMALTI RESMNN AHMARAN EFSANES LE BULUMASI THE MEETING OF REVERSE GLASS PAINTING WITH THE LEGEND OF AHMARAN

31

atlyede daha ok em-i Blbl tekniinde objeler retilmitir (Anonim, 1969). Ayrca stanbullu sanatlar cam, resim yzeyi olarak kullanp, hat, yaz-resim kompozisyonlar, ayetler, imparatorluk armalar, Mekke ve Medine grnmlerini anlatan manzaralar, halk hikyeleri ve efsanelerini betimleyen figrl kompozisyonlar, camiler ve Osmanl donanmasna ait gemileri betimleyen konulara arlk vermilerdir (Aksoy, 1997). Camalt resim teknii; cam yzeye toz boya, sulu boya, guaj boya, cam boyas ya da akrilik boyalarla allan bir eit resimleme tekniidir. Cam yzeye yaplan resimler dier opak yzeylere nazaran yzeyin transparan zelliinden dolay teknik olarak farkllk gstermektedir. Kt, tuval, ahap, duvar gibi yzeylere resim yapma aamas alttan ste diyebileceimiz sistemde srdrlrken, cam yzeyde bunun tam tersi bir sre ilemektedir (Aksoy, 1997). Camn zerine izilen desen, gerekte ters grneceinden, soldaki elemann sada bulunacan dnerek almaktadr. Resim bittikten sonra cam ters evrildii iin alma sreci de tersten ilemektedir. Cam yzeye alan sanat, stten alta diyebileceimiz bir yntem kullanarak en son yaplmas gerekeni ilk nce yapmak durumundadr ve bu sre sondan baa doru ilerlemektedir. Dier yzeylere yaplan resimlerde detaylar, imza ve tarih son aamada gerekletirilirken, camalt tekniinde nce resmin deseni, detaylar ve imzadan balanmaktadr. Daha sonra biimin desenini oluturan izgiler arasndaki yzeyler, son olarak da arka fon boyanmaktadr (Aksoy, 2005). Camalt resimlerinin en belirgin zellii, renklerin valrsz kullanlmasyla figr ve biimlerde k veya glgenin dolaysyla da hacim etkisinin bulunmamasdr. Renkler yan yana geldiinden ve yzey boyama yntemi kullanldndan nc boyutu arama abalarnn yerine iki boyutlu betimlemeler yaplmaktadr. Camalt resim tekniinin resme kazandrd baz avantajlar da bulunmaktadr. Bunlar; resmin yapld yzeyin cam olmas nedeniyle, camn vernik gibi bir tabaka grevi stlenerek boyann zaman amna uramasn engelleyerek korumas, renklere saydam bir grnm kazandrmas ve parlaklk

vermesidir (Aksoy, 1997). Camalt resimler, resmin yzey lsne bal olarak farkl kalnlklarda kullanlan camlar zerine yaplmaktadr. Ancak, yzey bydke malzemenin arl arttndan genellikle kk boyutlu resimler iin 2 ya da 3 mm kalnlnda olan camlar tercih edilmektedir. Bir de aynaya yaplan cam alt resim teknii bulunmaktadr. Bu yntem daha ok Gney ve Bat Avrupada kullanlmtr. Uygulamada izlenen yntem; nce cam levha zerine istenen biim ya da yaz boyanmakta, daha sonra arkasna srlen srla, cam aynaya dntrlmektedir. Uzak douda zellikle inde yaygn olarak kullanlan aynaya cam alt resim teknii ise, aynann arka yzne istenilen desen oluturulduktan sonra kaznarak kaznan ksma boya srlmesiyle elde edilmektedir (Aksoy, 1997). lkemizde cam alt resimler yalnzca duvarlara aslan tablolar eklinde geliim gstermitir. Anadoluda varln daha uzun sre korumu olan ve ustalar tarafndan yaplan bu resimlerin eitli ilevleri olmutur. Bu resimlerin ounlukla ele alnan konular gerei ev halkn nazara, baz hastalklara ve afetlere kar koruyan bir g olduuna inanlmtr. Evde bereketi saladna ve hastalklara kar koruduuna inanlan, yar insan yar ylan grnml, ylanlarn ah ahmaran resminin, zellikle Dou ve Gneydou Anadoluda her evde mutlaka bir tane olmas gerektiine inanlmtr. Evlerin haricinde dini meknlarn, halka ak alanlarn ve iyerlerinin duvarlarn ssleyen cam alt resimlerin konular, bulunduu mekana gre de deiiklik gstermitir (Aksoy, 2005). Osmanl dneminde saray evresinde grlen cam alt resimler daha ok dini konular iermi ve hat arlkl betimlemeler yaplmtr. Anadoluda ise, zellikle Gneydou Anadoluda hat rneklerinin yan sra yreyle btnlemi olan ahmaran efsanesi arlk kazanmtr. Corafyas ve iklim zelliklerinden dolay ylanlarn oklukla grld yre olarak zellikle, Tarsus ve Mardinde bu efsane hayat bulmu ve yzyllardr hem anlatla gelmi hem de camalt resimlerin vazgeilmez konusu olmutur.

Mardin Mardin, mimarisi, etnografik, arkeolojik, tarihi ve grsel deerlerinin yan sra geleneksel halk sanatlar ve ustalyla Gneydounun zengin bir miras konumundadr. Farkl kltrlere ve inanlara mensup halklarn bir arada yaad bu kentte, dostluk ve paylamn en gzel rnekleri bir arada yaamaktadr. Tarihi ipek yolu zerinde bulunan kentin halk, geimini ounlukla ticaret ve el sanatlaryla srdrmektedir. Mistik ve tarihi bir dokuya sahip olan Mardin, gnmzde yok olmaya yz tutan yreye zg bu el sanatlarnn yaatlmaya alld bir kent olma zelliini zerinde barndrmaktadr. Kuyumculuk, bakr iilii ve camalt resimler geleneksel deerlerin yaatlp kentle btnletii el sanatlar arasnda yer almaktadr.Yreye zg el sanatlar, gnmzde bu deerleri yaatmaya alan az sayda usta tarafndan gen kuaklara aktarlmaya allmaktadr. Cam alt resim gelenei de bu yok olmaya yz tutmu geleneksel halk sanatnn bir trdr. Bu teknik, konu itibaryla yreyle i ie gemi bir yapya sahiptir ve bunu Mezopotamya topraklarnda domu bir efsane olan ahmarana borludur. Bu efsanenin ana kahraman olan ahmarana, Mardinli ustalar sahip km hem cam alt resimlerinde hem de bakr ilerinde oklukla kullanmlardr. ahmaran ahmaran, Anadolunun en eski efsanelerinden birisi olarak daha ok Gney Anadolu, Orta Anadolu ve Dou Anadolu resminde, masallarnda, hikyelerinde rastlanan belden aas ylan, st ise insan olarak betimlenen, doast yaratklarn banda yer alan mitolojik bir varlktr. Farsa ylanlarn ah anlamna gelen ah- meran kelimesinden tremitir. Ayn efsaneyi Tarsus yresi de sahiplenmitir. Dou ve Gneydou yresinde inan ve gelenekler erevesinde evlerde mutlaka olmas gerektii dncesi ahmaran konusunun halk sanatlar tarafndan sklkla kullanlmasnda etkili olmutur (Aksoy, 2005). Bu nedenle Mardin ve yresinde ahmaran cam alt resimlerinde

32
yzyllardr tasvir edilmi ve ahmaran ustalar tarafndan yaplan bu resimler evlerin duvarlarn sslemitir. Halk sanatna zg deimezlik ve kalplam biim ya da semboller ahmaran resimlerinde, fonda yer alan motiflerin sanat ya da yreye gre deiim gsterdii bir ayrcala sahiptir (Szen-Tanyeli, 1992). Gnmzde gen kua oluturan Mardinli birka usta, zamana yenik den bu cam alt resimlerini tekrar hak ettii eski deerine kavuturmaya almaktadr (Resim 1). zamanda bir baba ve iyi bir usta olarak sahip olduu tecrbe ve bilgi birikimini de belki bir gn devam ettirir dncesiyle oluna aktararak, hem bakr dvmecilii hem de cam alt resmi yapmn retmi. Tacettin ustann camalt resmi ile tanmas Yetitii yrede bir ailenin by vefat ettiinde geride kalan gen nesil o ahsa ait eyalar bazen ihtiyatan bazen de sahip kamamaktan sata karrlarm. Dedesi bir gn byle bir durumda bir evin sata kan tm eyalar alyor. Bu eyalar arasnda tabii ki her evde mutlaka bir tane bulunan bir cam alt resmi ahmaran da var ve ahmaran evde zaten bir tane olduu iin getirip dkknna asyor. Tacettin usta o tarihte 10 yalarnda dkknda ahmaran ilk grdnde o gn hissettiklerini 9 saat karsnda dikiliyorum, beni bylyor szleriyle aklyor. Usta dedesine; Hayrdr bu niye burada? Evde de var, herkesin evinde de diye sorduunda dedesi ksaca Uur, bereket ve bilgeliin semboldr diye cevap veriyor. Hikyesi var m? diye sorduunda ise, dedesi ustaya Bilmiyorum diye cevap veriyor. Tacettin usta, Bu tatmin etmeyen cevap karsnda bilinmeyenin gizemine kar duyduum cazibe ve byk bir merakla insan bilmedii bir eyi neden asar? diye dnmeye baladm szleriyle devam ediyor. Ertesi gn duvarda asl olan ahmarann karsna gemi ve Seni yapacam demi. Dkkndaki btn iler aksad ve bir ton azar iittim babamdan ve dedemden ahmaran yznden. Nasl yaplr? Nasl edilir? Evirdim evirdim incelemeye baladm, fra yok, cam yok, boya yok, bulmak zor, bir cam kestim ve boyal ahmaran resmiyle st ste koydum ve izmeye baladm. Tersini evirdiim zaman ben bu ii yaparm dedim ve yere braktm. Sonra bir durgunluk sreci yaadm ve dnmeye baladm ne yapabilirim? Nasl hareket edebilirim? Tarznda. lk balarda yaptklarmn yarsn krmak zorunda kaldm. 6 ay boyunca bu byle srd. Her zaman bir eksiklik hissettim boyadm ahmaranlara kar, iimde doyumsuzluk ve honutsuzluk vard. u anki halini alana kadar epey bir can zahiyat verdim. Gzlerimi yoruyorum hesabndan srekli dedemden ve babamdan azar iitiyordum, dinlemedim ama ilk defa aile sz dinlemiyorum ve semeresi bu gn buradayz. Aslnda byklerimin kar kmalarnn bir baka sebebi de suretin yasak olmasna dair olan bilgi yanllyla benim gnah kazanmamam iin ebeveyn igdsyle hareket etmeleridir. Boyadm camaltlarn ounu balarda meslein lmemesi ve ahmarann unutulmamas iin hediye olarak dattm. imdilerde ise istediim ortam olutu ve insanlar tekrar evlerine ahmaran almaya baladlar. Aratrmaya baladmda ahmaran efsanesi hakknda pek ok farkl sylemle karlatm. Temelde anlatlmak istenen ayn da olsa, yreden yreye deiime uram. Bu efsaneyi sizin bildiiniz trden ve sizin hikyeniz olarak bir de sizden renebilir miyiz? Aslnda ayn ruhu kstas pay alma durumu ortak. Ne kadar deiirse deisin efsanelerinin hepsinin sonunda insanolunun ihaneti ile ahmeran ldrlmektedir. Gzel gzler, ylanlar, ifa ve ihanet bu efsanelerin ortak noktalardr. nsanolu nankrdr, kck menfaatleri iin bakalarnn muazzam zararlarna raz olur, ana fikriyle kendi derlemesini balyor anlatmaya. Mezopotamya ovasnda geiyor hikye, ok iyi arkada ev geimlerini odun keserek salar. Eskiden Mezopotamya ormand. Arazi yoktu ekmeye. Arazi arzusu stn km, aalar kese kese blge bu hale gelmi. Bir gn bu oduncularn ileri erken bitmi. Ormanda gezintiye kmlar. Gezerken bir kuyu dolusu bal bulurlar. ok sevinirler. nk bal her derde deva, hastalklarn ba ilac. Zengin olduk diye sevinip gerekli tertibat almak iin hazrlklar yapp tekrar kuyuya geri dnerler. Bal alp bir yere yklerler. yle bir noktaya gelirler ki artk bal alamazlar. Bir arkadalarn aaaIsarktrlar o doldurur arkadalarna verir ve sonunda bal biter. Yukarda kalan iki arkada, bu bal e bleceimize ikiye blelim deyip arkadalarn kuyuda brakrlar. Kuyuda kalan gen zntyle yere ker ve dnmeye balar. O srada bir k

Resim 1. Tacettin Toparl.

Yrede ok az sayda bulunan bu ustalardan birisi de Tacettin Toparldr. Mardin halk tarafndan Ebu-Burak olarak bilinen Tacettin usta 21 Kasm 1973 ylnda Mardinli bir ailenin alt ocuunun ilki olarak dnyaya gelmitir. Byk bir aile olarak yollarn ayrmadan amcalar, yengeler, yeenler, hepsi ayn konak evresinde adeta kk bir mahalle halk olarak bir arada yayorlar. 13 yana geldiinde aile byklerinin karar ile amcasnn kz olan 9 yandaki Ceylanla evlendirilmi. Her zaman byklerine sayg duymu olan Tacettin usta bugne kadar onlarn kararlarnn doru olduunu dnerek hareket etmi. Yaayarak deil de renilmi tecrbeleri kabullenen bir tavrla syleneni uygulama yolunu semi ve bunu; Burada zaman seni kovalyor, acele ettiin zaman yanl yapma olasln artyor szleriyle aklyor. imdi Akdeniz niversitesi Turizm Otelcilik Yksekokulunda okuyan 17 yanda bir olu var. Oluna kendi yolunu seme ans vermi. Ayn

GELENEKSEL HALK SANATI OLAN CAMALTI RESMNN AHMARAN EFSANES LE BULUMASI THE MEETING OF REVERSE GLASS PAINTING WITH THE LEGEND OF AHMARAN

33

szts grr ve n geldii yar genilettii anda baka bir boyuta geer. Yorgunluktan baylr. Uyandnda etrafnda ylanlar ve ejderhalar grp korkar ve tasvirde grld gibi grnen ahmaran yaklar ona. Hayrdr insanolu senin burada ne iin var? der. Delikanl bandan geen olaylar anlatr ahmarana. ahmaranda ona derki nsanolu nankrdr, kck menfaati iin bakalarnn zararna raz olur. ahmaran ayn zamanda yldz bilimci ve gelecei grebilmektedir ve lmnn bu gen tarafndan olacan grr. Ama sesini karmaz. Yerler, ierler, elenirler, gezerler birbirlerine insan hikayeleri anlatrlar ve gnn birinde gencin can sklr memleketine dnmek ister. ahmarana gitmek isteini syler. Ama ahmaran gencin ehre dnmesini kabul etmez. Gen yeryzne dnebilmek iin her trl eyi dener ve sonunda ahmaran ikna eder. Fakat ahmaran yerinin insanolu tarafndan bilinmesini istemediinden gencin bunu yapmamas iin aklna bir fikir gelir. Ben bunu zengin yaparsam yerimi kimseye sylemez der ve genci yeryzne hediyelerle gnderir. Ykte hafif bahada ar ne varsa altn, mcevher, prlanta, elmaslar, gen zengin olarak geri dner, sevine sevine evine doru gider ve artk zengindir. Hibir maddi sknts yoktur. Bylece yaayp gider aradan bir sre geer. O yrenin sevilen hkmdar hastalanr, tabipler arrlar ve tedavinin ancak ahmarann etinin bir paras olduunu renirler ve bylece ahmaran aray balar. dl koyarlar bana, u kadar para, mcevher, vs gen zengin olduu iin bu vaatlere kanmaz. Vezir bakm kral elden gidiyor, son are olarak parann satn alnamayaca eyleri vaat etmek gelir aklna. ahmarann yerini syleyene padiahn kzn ve vezirlik makamn teklif ederek kim yerini sylerse bunlara kavuacak der. Gencin padiahn kznn gzellii karsnda dili zlr ve ahmarann yerini gsterir. ahmaran baz sihir ve kelimelerle altn bir tepsi iinde kuyunun dna karrlar ve paraya ayrrlar. Parann sem-yani zehirli ksmn padiahn yerine gemek isteyen vezir iip zehirlenir. Deva ksmn padiah yer iyileir. Son paray da lokman hekimin itiine inanlr ve nebatlarla konuma yeteneine sahip olarak hangi

nebatn hangi hastala iyi geldiini renir ve ila retmeye balar. Tacettin usta yre halknn gnmzde ahmarana nasl baktn yle aklyor; ncesinde de olduu gibi insanlar suretin gnah tarafn bir kenara brakarak onun uur ve ans getiren sembolik bir deer olduu dncesini, ylann da gze ho gelebileceini ve verilen emee kar sayg olarak evin en yksek yerine asyorlar. Herkesin iinde bir iyilik vardr dncesinden yola karak genel yarg olarak ylanlar hakkndaki honutsuzluun aksine ylann gzel ve iyi taraflarnn da olabileceini ve bunu grebilip gzel taraflarn insanoluna gstermenin tela iindeyim. ahmaranda zaten sem (-zehir) ve gem-( znt ve tasa) tarafnn grlmesini istemez (Resim 2).

yksek olann ihtiyalar karlanyor, dier sipariler gz ard edilmek durumunda kalyordu. Bir resmin bitmesi 2-3 hafta alyordu (Resim 3).

Resim 3. Tacettin Toparl.

Usta, cam altlar boyarken neler hissettiini yle dile getiriyor; Gndz dkknda bakra dvyorum ahmaran, cam altlar ise, burada geceleri ve bazen skkn olduum gnler sadece benim girebildiim, alrken beni kimsenin rahatsz etmedii bu zel atlyemde huzur iinde alyorum. lk grdm o gnden beri kendime ok yakn bulduum benim iin zel bir yeri olan bu resimleri duygularmla boyuyorum. Boyarken imdi bu boyadm kimin acaba? Diye dnyorum. Sat srasnda ise, alc ve ahmaran arasnda kurulan duygusal ba hissedebiliyorum ve belki daha mteri hangisini alacan bilmeden ben mterinin hangisini alacan tahmin edebiliyorum. Bugne kadar 3-4 bin tane cam alt ahmaran boyadm ve sattm. Yaklak 15 yldr yurtdnda ve 10 yldr da yurtiinde sat yapmaktaym. Tacettin usta, cam alt resimlerini ounlukla duygulu insanlara verdiini, mteri konusunda seici olduunu ve nemli olann o boyad cam araclyla hissettiklerinin kimin tarafndan hissedilebileceini sylyor. Boyanm camlar adeta domam birer ocuk sahibiyle karlat an yaama geiyor. Her evde bir ahmaran bulunmas gerektii geleneinden yola karak satta da bu gelenei srdryor. Her alcya bir tane ahmaran satyor ve yapt ie ticaret olarak yaklamadn

Resim 2. Tacettin Toparl

Yreye zg bu cam alt resim geleneinin nereden kaynaklandn sorduumda; Konaklar byk, duvarlar yksek, maliyetler byk, resim pahal. 18.yzylda kente cam geliyor ve cam sslyorlar, evlerin sslenmesini camn zerinden gerekletiriyorlar, genel anlamda figr olarak ahmaran ve hat kullanlyor. Hatta da KuranKerimde geen ayetler kullanlyor, ayetlerin evlerde olmas huzur ve gven veriyor insanlara. Maliyeti dk olduu iin cam alt resimler tercih edilmi ve gelenek haline gelmi. 18. yzylda her evi olan bu eserleri alp asamyor. nk snrl sayda usta var, sipariler ard arda geliyor, makam ve mevkisi

34
sylyor. Mardinde yaplan resim sempozyumunda yaad tecrbeler, grd farkl sanatsal almalar ve zgn yorumlar Tacettin ustay dndrm. Acaba ben de farkl bir ey yapabilir miyim? Endiesine kaplm. Bu dnceyle yola kan ustann boyamalar samimiyetten uzaklam, gibi olmak kaygs naif ruhun kaybolarak eklektik bir yapyla yzeyde kirlilik yaratm ve o da bunun farknda. Tacettin ustann fark ettii ve dile getirmeye alt aslnda; halk sanatnn pr sanatla olan ayrmyd. Allm biim ve anlatmn dna kldnda halkn gsterdii tepki, yeniye ve farkl olana duyulan mesafe ve anlalmayann verdii korku, insanlar geleneksel olana ve allagelene mahkm etmektedir. Dier bir nokta ise, hazra konma diyebileceimiz yknme ve gibi olma abalaryla, akademik yaklamn ve gerek sanatn peinde koan, iine bakabilen kendi olabilen ve kendi zgn tavryla yaam yorumlayabilen sanat arasndaki uurumdu. SONU Cam alt ustalar, gelien teknoloji ve Cumhuriyetin ilanyla birlikte sanayileen ve gelien lke koullarnn toplumsal yaam etkilemesi zellikle krsal kesimden kentlere gn hzlandrd insanlarn sahip olduklar deerlerden vazgeiiyle hzla kayba urayan yerel deerler ve geleneklere kar direnememi olan ustalar ve rnler sayca azalarak zamana yenik dmlerdir. Bu durum gen kuaklarn geleneksel deerlere olan ballnn azalmasna hatta bazlarnn unutulmasna sebep olmutur. Gnmzn kentsel yaam koullar ve yresel deerlerle geleneklerin gz ard edilmesinden kaynaklanan sorunlarla yaatlmas ve yaamas zorlaan halk sanatlar, daha ok krsal kesimde ve Anadolu kentlerinin bozulmam doal yaam koullar iinde varln srdrmeye almaktadr. Baz yerel sanatlar bu gelenei naif tavrda ve geleneksel konular erevesinde tekrar yaatma abalar ierisindeler. Tacettin Toparl usta, bu gen kuak halk sanatlar arasnda, zengin kltrel kimlie sahip kentimiz Mardinin lke apnda ve dnya apnda hak ettii deeri grmesinde kentli bir vatanda olarak zerine den grevi laykyla yerine getirme abalarn srdrmektedir. Balarda zorlanm olduunu sylemesine ramen, severek ve isteyerek bu gelenei gelecek kuaklara aktarma grevini stlenmi durumdadr. Bu abalarnn karln elde etmeyi baaran cam alt ustas Tacettin Toparl, ABDnin California eyaletine bal Costa Mesa ehrinde dzenlenen Anadolu Medeniyetleri ve Yiyecek Festivali ne Mardini temsilen katlan 34 kiilik bir kafilede yer alarak 450 para rnnn satldn gururla sylemektedir. Toplumlar kltrleriyle vardr ve kltrel birikim gemiten gnmze tanm ve yaayan deerler birikimidir. Kendi kltrmz tanyp baka uluslarn tanmalarna da imkn verdiimiz srece, lke olarak varlmz korumakla birlikte lkeleraras platformda da yerimizi sadece korumak deil daha st seviyeye tamak ansn elde edebileceiz. Yerel deerlere sahip kabilen, bu miras ulusal kimlikle birletirebilen uluslararas dzeyde yer edinebilmektedir.
Kaynaka Aksoy Neveser, Camaltnda Devr-i Alem, 2005, Pera Mzesi Yaynlar, stanbul. Anonim (Topkap Saray Mzesi Uzmanlar), Trk El Sanatlar, 1969, YKY, stanbul. Baaran Serdar, Camaltnda Seyr Sefa http://lebriz. com/pages/lsd.asp?lang=TR&sectionID=0&articlelD= 468, 20 Haziran 2010. ztrk smail, Geleneksel Trk El Sanatlarna Giri, 2003, Dokuz Eyll Yaynlar, zmir. Szen Metin, Geleneksel Trk El Sanatlar, 1998, Hrriyet Gazetecilik ve matbaaclk A.., stanbul. Szen Metin- Tanyeli Uur, Sanat Kavram ve Terimleri Szl, 1992, Remzi Kitabevi, stanbul. entrk ennur, Camaltnda Yirmibin Fersah: Aksoy Neveser, Unutulmaya balayan Bir Halk Sanatmz: Camalt Resimleri, 1997, YKY, stanbul. Toparl Tacettin, 27 Mays 2010, camalt resim ustasnn atlyesi, Mardin. Turani Adnan, Sanat Terimleri Szl, 1993, Remzi Kitabevi, stanbul.

35

MARMARAY-SRKEC KAZILARI CAM BULUNTULARI GLASS FINDS FROM MARMARAY EXCAVATIONS AT SIRKECI
Do.Dr.zlifat ZGM ozgumusuzlifat@hotmail.com Dou niversitesi Sanat ve Tasarm Fakltesi Serra KANYAK Rahmi Ko Dzey Bakm Onarm Atlyeleri (Konservatr-Restoratr)

ZET

stanbulda uzun zamandr devam etmekte olan Marmaray-Metro inaat projesi kapsamnda, stanbul Arkeoloji Mzeleri denetiminde arkeolojik kazlar srdrlmektedir. Bu kazlar erevesinde Sirkecide devam eden almalarda deiik dnemlere ait ok miktarda cam buluntu gn na kmtr. Genel olarak baktmzda Sirkeci blgesindeki tm kaz alanlarnda imdilik en az rnee rastladmz zaman dilimi Helenistik ve Roma dnemleridir. Roma dnemine ait en sra d buluntu ise Ennion kseleridir. Ge Roma dneminden itibaren (4-5. yzyllar) buluntularn miktar artmaktadr. Sirkeci kazlarnda youn miktarda Bizans cam bulunmutur. Buluntular arasnda en youn rastlanan biim kadehlerdir. Benzerlerine dayanarak 6-7.yzyllar ile ilikilendirilip tarihlenebilirler. Ayrca ok miktarda ve deiik modellerde kandil, krk bardak, kse dipleri ayrca sade ve burma bilezik grlmektedir. almalar srasnda ok miktarda Osmanl cam da bulunmu olup bunlar Osmanl camclnn tarihi asndan ok byk nem tamaktadrlar.15.-17. yzyllara ait rnekler, serbest flenmi camn zerine omuzdan aa gelecek ekilde, kalba flenmi kaburgal ikinci bir tabaka cam sarlm ielerdir. Boyunlarnda bir boum yer almaktadr.

19.yzyla ait Beykoz camlarnn renksiz rnekleri de ok saydadr, zellikle yastk tabanlar dikkati ekecek younluktadr. Sirkecideki kazlarda em-i blbl tipinde Venedik camlar ve kabartma desenli renkli pencere camlar da bulunmutur. Anahtar Kelimeler: stanbul Camlar; Sirkeci Camlar; Marmaray Camlar; Surname Camlar; stanbulda Venedik Camlar

polished edges. They may have been from an important building located in modern Sirkeci. One of the surprising find in area is a mosaic-glass wall-plaque. There are many Ottoman glass sherds in Sirkeci. Early Ottoman glasses (15th C) are olive,brown,yellow and turquoise spirally ribbed lentoid bottles. In the later centuries (16th-17th C.) bottles became taller, as well as their colour turned into turquoise. A lot of glass sherds which belong to piriform vases or bottles were unearthed.18th-19th glasses are more decolorised and present more refine workmanship. Some Venetian glasses were unearthed. These are window glassess,goblets,vases and lamps from the 16th C. Filigree glasses in particular constitute a big number. These glasses most probably were the daily goods of Italian families once they lived at Sirkeci and Tahtakale. Besides all these Byzantine and Ottoman examples some glass wastes, deformed or devitrificated objects come to light. Keywords: stanbul Glasses; Sirkeci Glasses; Marmaray Glasses; Surname Glasses;Venetian Glass in stanbul

ABSTRACT

During the excavations of MarmarayMetro Subway Project at Sirkeci hundreds of glass sherds came to light.The earliest glass finds belong to the Roman period . The colours of these finds are bluish, greenish, yellowish, olive, turquoise, purple and amber. These Roman examples are usually cut, trailed, free-blown, mouldblown glasses and twisted bracelets. Early Byzantine examples (5th-8th C.) are more in number. Conical lamps,stemmed lamps, goblets, thumblers, bracelets, window glasses are the examples for the daily use. Conical lamps are in particular are made of high quality glass and some grooved horizontally,and some others dotted with cobalt blue glass drops. Window glasess are crown, cylinder-blown and cast. Especially cast window glasses are bubbly and colourless. Some of them have wheel-

36
stanbulda uzun zamandr devam etmekte olan Marmaray-Metro inaat projesi kapsamnda deiik alanlarda, stanbul Arkeoloji Mzeleri denetiminde arkeolojik kazlar srdrlmektedir. Bu kazlar erevesinde Sirkecide devam eden almalarda tarihi belgelerin yapraklar arasna skp kalm birok eserin de orijinal rnekleri gn na kmtr (Resim 1). Bu eserler arasnda yaklak 2000 yllk bir sreci kapsayan yzlerce cam kr da saylabilir. Bu cam paralar her dnemin en gzel rneklerini iermektedir. turkuvaz, kobalt mavisi, mor ve amber camlar da grmek mmkndr. Roma gnlk yaantsnn tipik eyalarndan olan renkli ve renksiz, serbest veya kalba flenmi koku ieleri, bardaklar, kalplanm kseler (Resim 2), burma bilezikler de cam buluntular arasnda seilebilen malzemelerdir.
Resim 2. Roma camlar

silindir cam ve gbekli camlardan da bahsetmemiz gerekmektedir [3]. Gbekli camlar az saydadr, genelde ak yeildir [4]. En ok sayya sahip pencere camlar silindir camlardr. Yeilin ve sarnn tonlarnda retilmilerdir. Kalnlklar 13 mm arasnda deimektedir. Youn paralel habbelerle karakteristik bir yaplar vardr [5]. Silindir camlar ve dkme dz camlar gbekli camlarn aksine kaln olduklar iin yar saydamdrlar. Ayrca gbekli camlardan daha ok habbe iermektedirler. Bizans buluntularndan iki rnek ok nadir mimari paralar olup biri mozaik camdan dieri altn varakl camdan yaplm duvar plakalardr [6]. Marmaray kazlarnda en youn rastlanan biim kadehlerdir (Resim 3) [7]. Benzerlerine dayanarak 6.-7.yzyllara tarihlenebilirler, fakat biimlerin sreklilii gz nne alnrsa daha ge tarihlerde de ayn formlarn kullanlm olmas ihtimal dhilindedir.

Resim 1. Harita, Janin, R. Constantinople Byzantine. Paris, 1950.

Genel olarak baktmzda Sirkeci blgesindeki tm kaz alanlarnda en az rnee rastladmz zaman dilimi Helenistik ve Roma dnemleridir. Helenistik dneme ait yarm bir i-kalp amphoriskos bulunmutur. Roma dnemine ait en srad buluntu ise Ennion kseleridir (Resim 2). Bu seriye dhil olan camlarn ak mavi rnekleri krk paralar halinde ele gemitir. 6 cm yksekliindeki bu paralar kalba fleme tekniiyle elde edilen kabartma bitkisel bezemeler tar. Bezemelerin arasnda tabula ansata iinde Greke harflerle Ennion yapt yazldr [1]. Dnyada az rastlanr olmalar bakmndan bu buluntular ok nemlidir. Roma dneminden itibaren (1-4. yzyllar) buluntularn youn artna tank oluyoruz. ok rafine ve temiz malzemeden yaplm renksiz rnlerin yan sra cam harmanna istenmeyen metal oksitlerinin karmasyla renklenmi mavimsi, yeilimsi, sarms, damarl ve oliv renklere de rastlamaktayz. zellikle renkli olarak imal edilmi

Ge Roma dnemine ait buluntularn esas grubunu kesme bezemeli kaplar oluturmaktadr. Kaln cidarl, enine tek sra veya alt alta sralar halinde yivli paralar ayrca yuvarlak veya oval yzeyler halinde kesme bezemeli paralar ele gemitir [2]. Sirkeci kazlarnda youn miktarda Bizans cam da bulunmutur. Bunlar gnlk yaamda kullanlan eyalardr. Renkler genellikle canl tonlardadr: Yeil, oliv, amber, sar-yeil ok miktardadr. Renksiz rnekler azdr, bunlarda ok rafine bir iilik grlmektedir. zellikle dkme dz pencere camlar habbeli olmakla beraber renksizdirler. Bazlarnn kenar talanmtr (arkla ekillendirilmi). Bunlar muhtemelen Sirkecideki nemli bir yapdan kalan camlar olmaldr. Tamamland zaman yarm daire veya ken biim verebilecek rnekler de mevcuttur. Kalnlklar 35 mm arasndadr. Pencere camlar sadece dkme dz camlardan ibaret deildir. Ayrca

Resim 2. Roma camlar

MARMARAY - SRKEC KAZILARI CAM BULUNTULARI GLASS FINDS FROM MARMARAY EXCAVATIONS AT SIRKECI

37

Bizans dnemine tarihlenen bir dier buluntu grubu kandillerdir. Bunlar ii bo sapl kandiller [8], boncuk dipli kandiller, kulplu kandiller ve konik kandillerdir [9]. Genel olarak renkler yeil ve sarnn tonlarndadr. zellikle konik kandiller (bunlarn iki kab olarak kullanlmalar da mmkndr) iilikleri asndan son derece kaliteli rnlerdir. Bazlar enine yivler halinde kesme dekorlu, bazlar da kobalt mavisi cam damlalarla beneklidir. Dier kandil biimleri daha ge dnemlere ait olabilmekle beraber konik kandiller Ge Roma veya Erken Bizans dnemlerine tarihlenebilir (5. yzyl). Bizans camlarnn en kalabalk grubu cam tabletler ve kle paralardr. Kilolarca oliv, amber, yeil, turkuvaz, kobalt mavisi,ak mavi,sar-yeil ve mavi-yeil kle paras ele gemitir (Resim 3). Bunlar, yeniden eritilerek ekillendirilmek zere ithal edilmi olmaldrlar. Ayrca ok miktarda krk bardak, kse dipleri, ieler, sade ve burma bilezikler buluntular arasnda saylabilir.

asndan ok byk nem tamaktadrlar. yle ki biz Osmanl camcln belli amalarla hazrlanm Surname-i Hmayun (1582) (Resim 4) ve Surname-i Vehbi (1820) (Resim 6) gibi minyatrl kitaplardan, narh defterlerinden (1640 tarihli narh defteri), seyahatnamelerden (Evliya elebi Seyahatnamesi), tereke defterlerinden, hatta baz gazetelerden (Takvim-i Vekayi, 19 Ocak 1847) takip edebiliyorduk. 19.yzyla ait Beykoz camlarnn dnda Osmanl camlarn grmek mmkn deildi. Kk bir grup Osmanl cam Polyektos Kilisesi kazlarnda bulunmu fakat detayl allmamtr [10]. Sirkecideki kazlarda ise, krk paralar halinde de olsa bunlarn her tipine youn olarak rastlanmtr. Bunlarn erken rnekleri (15. yzyl) serbest flenmi camn zerine omuzdan aa gelecek ekilde, kalba flenmi kaburgal ikinci bir tabaka cam sarlm ielerdir. Boyunlarnda bir boum yer almaktadr. retildikleri teknik itibaryla Abbasi camlarn hatrlatmakla beraber renkleri asndan Bizans camlarna ok benzemektedirler [11]. Oliv, kahverengi ve sar renkli camlarn malzemesi Bizans dnemine tarihlenen objelerle hemen hemen ayndr. Bu da Osmanl ve Bizansl ustalarn birbirlerinden pek de uzak olmadklarn gstermektedir. Daha sonra ielerin boyutlar epeyce bym, ekilleri deimi ve renklerin tamam turkuvaza dnmtr (16-17. yzyllar). Osmanl dnemi camcl devlet tarafndan desteklenen ve belli kurallara balanan bir sanayi olarak dnlmelidir. Cam ustalar ise deiik zamanlarda ehrin belirli blgelerinde toplanmtr. Yazl kaynaklarda ad geen veya kazlar sonucu ortaya kan bu blgeler Bakrky, Sultanahmet, Tekfur Saray, Sirkeci ve Beykozdur. Ayrca aynaclarn, ie ustalarnn ve pencere cam reticilerinin yapanlarn ayr ayr imalathanelerde retimde bulunduklarn da reniyoruz. Sirkecideki buluntular da bu bilgileri destekler mahiyette grnmektedir. Cam rnlerin arasnda en yksek sayy ieler tekil etmektedir. Bu ielerin yerli olup olmad hakkndaki en nemli referansmz Surname-i Hmayun minyatrleri, Surname-i Vehbi minyatrleri ve skdar III. Ahmed emesindeki kabartmalardr. 16.-17.yzyllara tarihlenen

tabakalarda bulunan camlar bu minyatrlerdeki gibi turkuvaz renkli, bazlar kaburgal bazlar sadedir (Resim 5-6). Tamam homojen bir yap gstermektedir. Bitmi rnlerin yan sra retim srasnda bozulmu paralar da ele gemitir. Erimi cam mamuller, s okuna uram objeler, katmanlar halinde ekilsiz topaklar ortaya karlmtr. Bu tr malzemenin varl bir cam retim faaliyetine iaret etmektedir. nk evlerde kullanlan veya dkknlarda sata sunulan kaplarn hatasz olmalar gerekmektedir. zellikle Osmanl dnemine ait hurda camlarn en belirgin retim hatalar camn yapsndaki termal atlaklardr. Camn ok scaktan gnlk sya drlmesi srasnda aniden soutulmasyla cam yzeyi ve i yapsndaki dengesiz s deiimi i atlaklara neden olmutur. Bu rnlerin bazlar o kadar gevrektir ki elimizde ufalanmaktadr. Bir dier nemli retim hatas da ielerin diplerindeki noble (cam ekillendirmede kullanlan metal ubuk) izinde bulunan cam kalntlarn krlarak veya tralanarak alnmamasdr. Bu cam kalntlar olduu mddete cam kap ayakta duramaz, devrilir. Byle bir rnn kullanlmas veya dkknlarda satlmas mmkn deildir. Bu hatal dkntler yeniden eritilmek zere toplanm olmaldr.

Resim 4. Surname-i Hmayun, cam iileri

Sirkeci kazlarnda ok miktarda Osmanl cam da bulunmu olup bunlar Osmanl camclnn tarihi

Resim 5. Surname-i Hmayun, cam iileri

38
19. yzyllara ait camlar ise daha farkldr. Renkleri daha iyi aartlm, neredeyse renksiz diyebileceimiz rnekler bile retilmitir. Bu da camcln zaman iinde gelitiini gstermektedir. Beykoz camlarnn renksiz rnekleri ok saydadr, zellikle yastk tabanlar dikkati ekecek younluktadr (Resim 7) [13]. Bunlar glabdan veya ibriklerin kaideleridir. Bir rnek ise kobalt mavisidir (Resim 7) [14]. Beykoz camlarnn yan sra kesme dekorlu Avrupa camlar da vardr, daha ok Bohemya rn gibi grnmektedirler. Fakat bunlar yerli rnlerden olduka farkldrlar. Ge dnem Osmanl camlar renkleri ve retim biimleri asndan homojen bir gruptur. ok miktardaki retim art da bunlarn yerli rn olduklarna iaret etmektedir. stanbulun bu blgesindeki kazlarda ok miktarda Venedik cam da bulunmutur. Sirkeci ve Tahtakale civarnda Venedik, Ceneviz, Pisa ve Amalfililerin kendilerine ait mahalleleri vardr. Bu talyan sakinler Bizans dneminden beri ticaret yapma amacyla stanbulda bulunmaktaydlar. Aileleri ile birlikte oturduklar evlerinde kendi memleketlerinden getirdikleri eyalar zellikle cam malzemeleri kullanmalar ok doaldr. Kald ki bu cam eyalar Osmanl ithalatnn nemli bir parasn tekil ediyordu. Marmara-Metro kazlar yaplana kadar 1617.yzyl Osmanl gnlk hayatnda kullanlan Venedik camlar sadece mzelerde grlyordu [15]. Bir miktar buluntu da Sarahane kazlarnda ele gemitir (Hayes 1992 a, s.410413). Sirkecideki Venedik buluntular 16.yzyln en tipik formlarna ait rneklerdir. zellikle 1583 ylnda Adriyatik Denizinde batan Gagiana adl Venedik ticaret gemisinden kan camlarla birebir benzerlik gstermektedirler [16]. emi blbl tipi filigranl kaplar Venedik camlar iindeki en kalabalk gruptur. Huni azl uzun boyunlu vazo paralar, ii bo yayvan ayakl kaideler (Resim 8) ve cesendellolarn (boncuk dipli kandil) alt ksmlar dikkat ekmektedir. Ayrca kabartma desenli yeilimsi, koyu yeil ve amber renkli pencere camlar da bulunmutur (Resim 8).

Resim 6. Osmanl ie ve Surname-i Vehbi minyatr

Sirkeci kazlar buluntusu camlarn minyatrlerdeki rneklere bu derece benzemesi, yine kaz alanlarnda retim artklarnn bulunmas bu camlarn yerli rn olduunu ortaya koymaktadr. Daha nceki yaynlarda Osmanllarda cam retiminin Venedike bal olarak gelitii hatta Surname_i Hmayunda grlen cam ustalarnn Osmanl kyafeti giymi Venedikli camclar olduu iddialar da Sirkeci buluntular sayesinde artk geerliliini yitirmi bulunmaktadr [12].

Resim 8. Venedik camlar

Grld gibi Marmaray-Sirkeci kazlar kapsamnda stanbulda cam retimi ve cam kullanm konusunda gereki bir profil karmak mmkn olmutur. Yine deiik dnemlere ait camlar, iecam Aratrma Merkezi uzmanlar tarafndan incelenmi ve electron microprobe analizleri yaplmtr (Tablo 1). Bu blgede devam eden kazlardan kacak yeni malzemeler stanbul camcl konusunda daha fazla aydnlanmamz salayacaktr.

Resim 7. Beykoz camlar

MARMARAY - SRKEC KAZILARI CAM BULUNTULARI GLASS FINDS FROM MARMARAY EXCAVATIONS AT SIRKECI

39

Tablo 1. Electron Microprobe Analizler

Katk belirtme: Sirkeci kazlar cam buluntularnn deerlendirilmesi ve yaynlanmas konusunda gerekli izni veren ve alma olana salayan Arkeoloji mzeleri Mdr Zeynep Kzltan ve Mdr Yardmcs Rahmi Asala, Sirkeci Kazlar Alan Sorumlular idem Girgin, Nihal Hanm Erhan ve Sleyman Eskalene, kaz srecine ait bilgileri ile bizi ynlendiren serbest arkeologlar Nurcan alk, Bure Tz, Nilgn rnek ve Ece Keskin Kahyeoluna teekkrlerimi sunuyorum. Yine, benimle beraber alan ve desteklerini esirgemeyen rencilerim Serra Kanyak ve zzet Umut elike ok teekkr ediyorum. Ayrca, btn dnemlere ait deiik cam rneklerin elektronmikroprob analizlerinin yaplmas konusunda ilgilerini ve yardmlarn esirgemeyen iecam yetkilileri Ekrem Barlas, Dr.Yldrm Teoman, Dr.Eref Aydn ve E.Burak zmirlioluna ayrca teekkr borluyum.

40
Kaynaka [1] Grossmann,R.A., Ancient Glass:A Guide to The Yale Collection,s.25 Fig.24, New Haven,2002. [2] Lightfoot, C.S,Ancient Glass in National Museums Scotland,s.68 no 137-140, Edinburg,2007; Grler,B.,Tire Mzesi Cam Eserleri,s.66 no 83,s.67 no 84,Ankara,2000; Oliver,A.Ancient and Islamic Glass in the Carnegie Museum of Natural History,s.108 no 178,Pittsburg,1980; Saldern,A.von,Ancient and Byzantine Glass from Sardis,Pl.2-3,20,London,1980. [3] Gill,A.V.M.,2002,Amorium Reports,Finds I:The Glass (1987-1997),s.225,Oxford,2002. [4] Ousterhout,R.,Master Builders of Byzantium,s.153,New Jersey,1999; Gill(2002) Fig.2/43; Saldern(1980) s. 101 no 780. [5] Saldern (1980 )s. 91; Gill (2002)s.225 no 816-820. [6] Saldern(1980)s.89:no 657-666;Lightfoot(2007),s.19 2;Oliver(1980),s.150 no 268; zgm,.,Byzantine Glass Finds in The Roman Theatre at znik(Nikaea). Byzantinische Zeitschrift,Band 101, Heft 2,Tafel XXVII Fig.4,2008. [7] Gill (2002) s.65 no 170: Fig.2/4; 171 Fig.2/5. [8] Czurda-Ruth, B., Glas aus Ephesos:Hanghaus 1 und Eine Werkstatte des 6. Jahrhunderts N.Chr. Auf der Agora. Annales du 16 Congres de LAssociation Internationale pour LHistoire du Verre, Fig.1:817, 825826,829,Nottingham,2005; Gill (2002) s. 63 no 21-22,24;Oliver (1980) s.116 no 200-202; Saldern (1980) Pl.11 no 274-275;Crowfoot, G.M.,Harden D.B.,Early Byzantine and Later Glass Lamps.Journal of Egyptian Archaeology, 17, Pl.XXIX no 24-26,1931;Lindblom, J., 2005.Chronological and Economic Aspect of Glass Lamps from the Finnish Excavations at Jabal Harun near Petra. Annales du 16 Congres de LAssociation Internationale pour LHistoire du Verre,Fig.3, Nottingham, 2005. [9] Crowfoot-Harden (1931)Pl.XXVIII no1-2;Oliver (1980) s.108,176;Lightfoot (2007) s.95, 219-220. [10] Hayes, J.W., Glass of the Ottoman Period. Excavations at Sarahane in stanbul, c.II. s.418420,Fig.156-158;Pl.52 d,Princeton,1992 [11] Goldstein,S.M.,Glass.From Sasanian Antecedents to European Imitations, s.237 turkuvaz ienin bombeli boynu; s.283 turkuvaz ienin kaburgalar; s.101-112 ienin kesik diyagonal kaburgalar,London,2005; Carboni, S., Whitehouse D., Glass of the Sultans,s.96 ienin bombeli boynu,New York,2001; Carboni, S.,Glass from Islamic Lands,s.235 ienin bombeli boynu ,London,2001. [12] Rodgers,M., Glass in Ottoman Turkey. stanbuler Mitteilungen, 33, s.251,1983. [13] Bayramolu,F.,Turkish Glass Art and Beykozware,s.150,152,stanbul,1976; Canav,.,TCFA Cam Eserler Koleksiyonu,s.99,stanbul,1985;zgm ,, Anadolu Camcl, s.79,stanbul,2000. [14] Canav(1985) s.104-105. [15] Rckert,R.,Venezianische Moscheeampeln in stanbul. Sonderdruck aus der Festschrift fr Harald Keller,Darmstadt, 223-234,1963. [16] Lazar, I. ,Wilmott H.,The Glass from the Gnalick Wreck,Koper,2006.

41

CAMLARDA FOSFORESANS PGMENT UYGULAMALARI PHOSPHORESCENCE PIGMENT APPLICATIONS IN GLASSES


Ar.Gr. Selvin Yeilay KAYA syesilay@anadolu.edu.tr Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Cam Blm, Eskiehir, Trkiye Prof. Dr. Bekir KARASU bkarasu@anadolu.edu.tr Anadolu niversitesi, Mhendislik Mimarlk Fakltesi, Malzeme Bilimi ve Mhendislii Blm, Eskiehir, Trkiye Erkul KARACAOLU Anadolu niversitesi, Mhendislik Mimarlk Fakltesi, Malzeme Bilimi ve Mhendislii Blm, Eskiehir, Trkiye

ZET

Birok endstri yksek parlaklk veren, gvenilir kullanma sahip, s, atmosfer ve kimyasallara kar dayankl, fosforesans k yayan yeni malzemeler gelitirmektedir. Fosforesans zellie sahip pigmentler sourduklar belli dalga boyundaki , k kayna kendilerinden uzaklatrldnda etrafa yayan malzemeler olup bunlar pek ok rn yzeyinin kaplanmasnda deerlendirilebilmelerinin yan sra plastik, lastik, polivinil klorr (PVC), dier sentetik reineler ve cam ile de kartrlabilmektedirler. Bu tr pigmentlerin camlarda kullanm ok yaygn deildir. Cam, seramik, porselen bnyeler ve srlarda kullanlan, ldama etkisine sahip fosforlar zerine yaplan ve bilimsel makale olarak yaymlanm son derece snrl sayda aratrma sz konusudur. Mevcut almada, fosforosesans zellikteki sarms-yeil ve mavimsiyeil fosforesans pigmentler termoset polimerlerden oluan epoksi reine ile kartrlp sanatsal cam objeler ve dz camlar zerine dekoratif uygulamalar gerekletirilmitir. Fosforesans pigment oran, uygulama ve kartrma yntemlerinin karanlkta k verme zellii ve dekoratif grnm zerindeki

etkileri incelenmitir. Anahtar Kelimeler: Fosforesans pigment, cam, lminesans, dekorlama.

ABSTRACT

Most of the industries develop new materials having high luminosity, safe applications and durable against heat, atmosphere and chemicals. Phosphorescence pigments are the photogenic materials that absorb the light having definite wavelength and when the light source removed, they radiate the light. These materials are used as surface coatings of many products and also could be mixed with plastics, rubbers, polyvinly chloride (PVC), and other synthetic resins and glasses. It is not common to use them in glass materials for giving phosphorescence effect, exhibiting high brightness, supplying safe uses and resitance to heat, atmospheric conditions and chemicals. There is a limited number of researches published as scientific article about the phosphors employed in glass, ceramic, porcelain bodies and glazes. In this research, the yellowish-green and bluish-green pigments with phosphorescence effect were mixed with epoxy resin that is in the group of the thermosetting polymers and performed

over the artistic glass objects and flat glasses to get decorative effects. The effects of the application and mixing methods for the giving light in darkness and decorative appearence are investigated. Keywords: Phosphorescence pigment, glass, lminescence, decoration.

42
GR Ik depolayan fosfor malzemesi, aydnlkta sourup karanlkta saar. Floresan altnda 30 dk tutulduunda, fosfor parlakln 8 saat koruyabilen malzemeler gelitirilmitir [1]. ZnS:Cu malzemesinin yeil k yayabildii ancak, deerlendirildii uygulamalarda sunduu parlaklk ve bu parlakln srekliliinin snrl kald (sadece birka saat) uzunca bir sredir bilinmektedir. Bylesi bir dezavantaj ortadan kaldrmak zere stronsiyum alminat sisteminde mavi, yeil, mavimsi-yeil, sarms-yeil renkte ma sergileyen pigmentler gelitirilmitir. retilen malzemelerin gn nda ya da genellikle 365-520 nm dalga boyu aralnda mor tesi n altnda tutulmalar sonucu karanlkta fosforesans zellik elde edilmektedir [2]. Fosforesans pigmentler, trafik gvenlik iaretlerinde, trafik kontrol eldivenlerinde, aralarn refleksiyon plakalarnda, refleksiyon bayraklarnda, otoyol iaretlerinde, oto lastiklerinde, ayakkablarda, yamurluklarda, telefon tu kaplamalarnda, saatlerde, merdiven kenarlarnda, acil k gstergelerinde, yangn sndrc tp yzeylerinde, oyuncaklarda, yazm gerelerinde, seramik ve cam uygulamalarnda kendilerine uygulama alan bulmaktadrlar [3]. Son yllarda Sr4Al14O25: Eu+2, Dy+3 ve SrAl2O4: Eu+2, Dy+3 gibi stronsiyum alminat sunucular, yksek kuantum verimlilii, uzun sreli fosforesans ve yksek kararllk gibi avantajlarndan dolay youn bir ekilde allmtr [4]. Termoset polimer grubuna ait epoksi reineleri temelde polieterlerdir ancak, balang maddeleri nedeniyle ve ilerinde epoksi grubu tadklar iin bu isimle anlrlar. Termoset polimerler en basit tanmyla, kritik bir scakln zerinde kalc olarak sertleen ve tekrar stldnda yumuamayan polimerlerdir. Termoset kelimesinin kkenine bakldnda, adn, sl ilem altnda kalplandklar (polimerize olduklar) iin (termo) ve verilen ekil bir daha bozulamayaca iin (set) olarak almlardr. Termoset polimerlerini elde etmek iin s ve/ veya basnca gereksinim duyulabildii gibi tamamen sl ilem ya da basn uygulanmadan da reaksiyonu gerekletirmek mmkndr. Oda scaklnda reaksiyona giren termoset reineler ve sertletiriciler mevcuttur. Epoksi reinenin en nemli zellii sv halden kolaylkla sert, elastiki kat kaplayc hale dnebilme yeteneidir. Epoksi reinelerin suya, kimyasal maddelere, zellikle alkalilere kar dayanm ok yksektir. Sertletikten sonra hacminde deiiklik olmamas, boyutlarnn deimemesi, malzeme yorulmasna dayankllk, sl diren, bakteri ve mantaralara kar dayanma, elektrii yaltma, yzeylere mkemmel yapma, tokluk, sertlik ve esneklik gibi pek ok fiziksel, kimyasal ve mekanik zellikler tayan ve korozyonun yksek olduu ortamda en dayankl boya olarak ilk akla gelen epoksi boyalardr. Epoksi bu kadar ok ynl niteliklere sahip olduundan, epoksi reineler imdilerde koruyucu kaplayclar, denizcilikte kullanlan boyalar, demelikler, yaptrclar, tutkallar, kalplama karmlar, izolasyon malzemeleri, salamlatrlm plastik, dekorasyon rnleri ve tekstil rnleri gibi pek ok alanda deerlendirilmektedir [5-7]. alar boyunca doalln, safln ve aydnln simgesi olan cam, gnmzde yenilikilik, basitlik, denge, hafiflik, dinginlik, sadelik ve gsteri kavramlar ile n plana kmaktadr. Bugn evremiz byk lde camla kurulu bir dzene sahiptir. En ileri teknik aralardan, mutfak eyalarna kadar her alanda camn kullanm ok yaygnlamtr. Gnmzn dinamik, modern ve kendine zg yaratcl ile ekillenmi olan cam sanat eitli dekorasyon tekniklerinin gelimesiyle bambaka bir renk kazanmtr [8]. Bu almada farkl bir uygulama olarak; retilen inorganik esasl fosforesans pigmentler uygun sertletirici ile katklanan Kerapox Ep 222 kodlu epoksi reine ile kartrlp Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Cam Blm retim eleman ve rencileri tarafndan yaplan cam objeler ve belli boyutlarda kesilip hazrlanm olan dz camlar zerine dekoratif amal uygulamalar yaplmtr. DENEYSEL ALIMALAR Mavimsi-yeil ve sarms-yeil fosforesans pigmentler ekil 1.1de verilen akm emasna gre sentezlenmilerdir.

ekil 1.1. Mavimsi-yeil ve sarms-yeil fosforesans zellie sahip pigment retim akm emas.

Literatr aratrmalarnn altnda belirlenen reeteler dorultusunda ilk olarak SrCO3, CaCO3, BaCO3, H3AlO3, SiO2, Eu2O3, Dy2O3, Y2O3, H3BO3, Nd2O3 hammaddeleri kullanlmak suretiyle karm harmanlar hazrlanmtr. Bunun iin ncelikle hammaddelerin bileimdeki molce oranlar hesaplanmtr. Daha sonra mol arlklarna geilmitir. Her bir hammaddenin ya tme ncesi kullanlacak son miktarlar belirlenmitir. Buna gre 20 gr. toz karm iin gerekli hammadde miktarlar hesaplanmtr. izelge 1.1de her bir reete iin kullanlan hammaddelerin mol aralklar verilmitir. Hazrlanan karm 500 ml kapasiteli, almina bilyeler ieren almina eksenel deirmene yklenerek ve izopropil alkol ile tlmtr. tme ilemi

CAMLARDA FOSFORESANS PGMENT UYGULAMALARI PHOSPHORESCENCE PIGMENT APPLICATIONS IN GLASSES

43

200 rpmde 1-4 saat sreyle gerekletirilmitir. Ya tme sonras amurlar 75 oClik etvde bir gn sreyle kurutulmutur. Kurutma sonucu oluan agregalarn giderilmesi amacyla agat tcde kuru tme yaplmtr. 90 mnin altna elenen toz bileimi almina krozeye yklenerek Protherm PTF 16/50/450 model tp frnda sinterlenmitir. Bu aamada, her iki tarafndan szdrmazla sahip almina tp ierisine zel hazrlanm gaz karm verilmitir. zel gaz karm % 90-99 Azot (N2) ve % 1-10 Hidrojen (H2) aralnda seilmitir. Pigmentler farkl scaklklarda (1250-1650 oC), deien piirim srelerinde (1-7 saat) ve farkl atmosfer koullarnda sinterlenmitir. izelge 1.1.Fosforesans pigmentlere ait reeteler
Hammadde Mavimsi-Yeil Pigment Reetesi in Miktar (Mol) H3AlO3 H3BO3 Eu2O3 Dy2O3 SrCO3 Nd2O3 Y2O3 9-14 0.5-1.2 0.001-0,02 0.01-0,08 2-4
0.001-0,002

yntemiyle gerekletirilmitir (ekil 1-7).

ekil 1. Mavimsi-yeil pigment-epoksi reine karm ile uygulama yaplan cam obje.

ekil 5. Sarms-yeil fosforesans pigment-epoksi reine karm ile uygulama yaplan cam obje.

Sarms-Yeil Pigment Reetesi in Miktar (Mol) 0.23-0,48 0.01-0,06 0.001-0,003 0.002-0,006 0.024-0,46 0,003

ekil 2. Sarms-yeil fosforesans pigment-epoksi reine karm ile uygulama yaplan gl figr.

ekil 6. Mavimsi-yeil fosforesans pigment-epoksi reine karm ile uygulama yaplan cam obje.

Sinterleme sonras kuru tmeye tabi tutulan tozlar uygun boyutta elekten geirilmitir. Ortalama tane boyutu ~10 m olan fosforesans pigmentler epoksi reine ierisine ilave edilmi, topaklanmann engellenmesi iin otomatik mikser yardmyla 10 dk sreyle kartrlmtr. Fosforesans pigmentlerin reine ierisinde homojen dalm salandktan sonra arlka % 17 oranndaki uygun zellikte sertletirici ile kartrlmtr. Fosforesans pigment-reine karmnn bir miktar sertleerek akkanlnn azaltlmas amacyla belirli bir sre (~10 dk) beklenildikten sonra cam objeler ve dz camlar zerine uygulamalar yaplmtr. zellikle dik yzeylere sahip objeler zerindeki almalarda reinenin cam yzeyinden akmadan yzeyi kaplamas iin bir miktar sertlik kazanm olmas gerekmektedir. Uygulamalar direkt aktma

ekil 3. Mavimsi-yeil fosforesans pigment-epoksi reine karm ile uygulama yaplan cam obje.

Dz camlar zerine gerekletirilen dekor almalarnda ise ilk nce kumlama bant (yapkanl folyo) kesilerek istenilen desen oluturulmutur. Daha sonra, tek tarafl yapma zelliine sahip kumlama bant dz cam zerine yaptrlm ve cam yzeyinin kumlama ilemiyle andrlarak indirgenmesiyle istenilen desenin elde edilebilmesi amacyla deseni oluturan blgeler akta braklmtr. Kumlama ilemi sonras indirgenen blgeler fosforesans pigment-epoksi reine karm ile doldurulmu ve sertleme ilemi iin oda scaklnda bekletilmitir. Karm tamamen donduktan sonra cam zerindeki bant kaldrlarak karanlkta parlama zellii sergileyen dekoratif ve ilevsel camlar elde edilmitir (ekil 7-8).

ekil 4. Sarms-yeil fosforesans pigment-epoksi reine karm ile uygulama yaplan cam obje.

(a)

44
KAYNAKLAR
William, M. Y. and Weber, J., Marvin, Inorganic PhosphorsCompositions, Preparation and Optical Properties, The CRC Pres Laser and Optical Science and Technology Series, 2004. Yen, M. W., Shionoya, S. and Yamamoto, H., Fundamentals of Phosphors, CRC Pres, Taylor & Francis Group, 2007. Murazaki, Y., Arai, K., Ichnomiya, K., Tomaki, H. and Oishi, T., A Blue-Green Super Long Persistence Phosphor and Its Applications, The Fourth International Display Workshops, IDW97 Advance Program, Tokyo, Japan, 1997. Yuan, Z., Changa, C., Maoa, D., and Ying, W., Effect of Composition on the Luminescent Properties of Sr4Al14O25: Eu2+, Dy3+ Phosphors, Journal of Alloys and Compounds, 377, 268-271, 2004. Mimura, K. and Ito, H., Characteristics of Epoxy Resin Cured with in situ Polymerized Curing Agent, Polymer, Volume 43, Issue 26, December 2002, Pages 7559-7566. Ananda, K. S., Dencheva, Z. and Alagarb, M., Synthesis and Thermal Characterization of Phosphorus Containing Siliconized Epoxy Resins, European Polymer Journal, Volume 42, Issue 10, October 2006, Pages 2419-2429. http://www.polimernedir.com/ Yeilay, S., Cam Dekorasyon Teknikleri, Anadolu Sanat, Sanat ve Kltr Dergisi, Say 19, 2008.

(b)

(c)
ekil 7. Sarms-yeil fosforesans pigment-epoksi reine karm ile dekor uygulamas yaplan dz camlar.

ekil 8. Sarms-yeil fosforesans pigment-epoksi reine karm ile dekor uygulamas yaplan cam talar.

Karanlkta ldama zelliine sahip fosforesans pigment ve epoksi reine karmlaryla cam objeler zerine dekor uygulamalar yapldnda camn effaf zelliinin de katksyla zengin grsel etkiler elde edilmitir.

45

YEN BR KALIP AYIRICI LE SICAK CAM EKLLENDRMENN NCELENMES INVESTIGATION OF HOT GLASS FORMING BY USING NEW MOLD SEPARATOR
Yapncak GNC Anadolu niversitesi, Malzeme Bilimi ve Mhendislii Blm Bor Teknoloji ve Mekatronik LTD., ESKEHR Yrd. Do. Ekrem KULA ekula@anadolu.edu.tr Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Cam Blm Do. Dr. Mnevver AKI munevverc@anadolu.edu.tr Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Seramik Blm Prof. Dr. Nuran AY nay@anadolu.edu.tr Anadolu niversitesi, Malzeme Bilimi ve Mhendislii Blm

ZET

Scak cam ekillendirme tekniklerinde, kalp ile camn etkileimini nlemek amacyla kullanlan kalp ayrclarn zerinde yllardr allmaktadr. Bor nitrr yapay bir seramik olup metal, cruf ve camlarla reaksiyona girmez ve cam rnn kalptan kolay ayrlmasn salar. Bu almada metal, seramik ve board kalplar ile scak cam ekillendirmede iinde bor nitrr olan BORTEK 01 kalp ayrc olarak kullanlmtr. Deneyler sonucunda etkileimleri belirlemek amacyla kalplarn ve camlarn yzeyleri optik mikroskop, SEM ve EDX analizleri ile incelenmitir. Anahtar Kelimeler: Bor Nitrr, Ayrc, Scak Cam ekillendirme

ABSTRACT

Mold separators are used in order to avoid interference between mold and glass in the hot glass forming techniques. Many studies have been done on mold release. Boron nitride is a synthetic ceramic, It will not react with metal, slag and glass, and glass products enables easy separation of the mold. In this study BORTEK 01 which include boron nitride were used as an mold separator and used metal, ceramics, bord molds. Results of experiments to determine the interaction patterns the glass and molds surface of optical microscope, SEM and EDX were examined. Keywords: Boron Nitride, Separator, Hot Glass Forming

46
1. GR Doada obsidiyen ve kuvars eklinde bulunan cam, yksek scaklkta eriyik halden hzl bir biimde oda scaklna soutulan ve bu esnada kristalleme gstermeyen amorf (yar dzenli) yapda bir malzemedir. Camn geirdii tm aamalar ve bugnk durumuyla bir yksek scaklk sanat olduu, yksek scakln getirdii teknik sorunlar zlebildii srece, cam malzemeyle her trl retimin gerekletirilebildii ifade edilmektedir. Camn tarihsel serveninin balangc ile ilgili olarak arkeolojik buluntular, cam yapmnn M.. 3000 sonlarna doru Mezopotamyada Bronz ada meydana geldiini belgeler. Bu buluntular daha ok boncuklar, fayanslar ve seramiklerde kullanlan sr retimi ile ilgilidir. Mezopotamyadan Msra, Dou Akdenizden Anadoluya kadar pek ok yerde camclk rnekleriyle karlamak mmkndr. Ancak gnmzde mevcut kantlara dayanarak Msr ve Mezopotamyada kurumlam bir camclktan sz edilebilmektedir [1,2]. Uzunere gre cam; insan deneyiminin, bilgisinin, zevk ve refah seviyesinin bir arac olarak bulunmutur. Bu nedenle, alar boyunca sadece klt objeler ile kymetli ss eyalarnn yapmnda kullanlmtr. Camn insan yaamndaki yeri, ekillendirme tekniklerinin bulunuuyla birlikte artarak gelimitir. Sanayi devrimiyle birlikte insana ait her retimde kullanm gittike yaygnlaan teknoloji, cam sektrnde de rn eitlilii ve retim kapasitesini arttrmtr. Bu gelimeler, cama teknolojide de yeni kullanm ilevleri oluturmu ve oluturmaya devam etmektedir. ounlukla endstriyel alanda grlen gelimelerden, sanatsal cam almalarnda belli oranlarda yararlanmakla birlikte, genellikle sektr olumu dier sanat dallarnda olduu gibi, cam sanatnda da temel cam retim tekniklerinin kullanm srdrlmektedir. El becerisinin egemen olduu cam sanat, ounlukla teknolojik gelimelerin salad, hazr hammadde, yardmc ara ve ekipmanlardan faydalanmaktadr. Temel cam ekillendirme teknikleri frnda cam ekillendirme ve serbest cam ekillendirme teknikleri olarak iki ana grupta incelenebilir[3]. Fzyon, cam paralarnn belirli bir scaklkta, sl ilemle bir araya getirilmesi, yani, iki ya da daha fazla cam parasnn syla birletirilmesidir. Gnmzde cam fzyon terimi bir sonraki adm olan camn ekillendirilmesi aamasn da ou kez kapsamaktadr. Fzyonun temel amac ayr durumdaki cam paralarnn frn ierisinde btn bir para haline getirilmesidir. Camn ekillendirilmesi esnasnda farkl malzemelerden (board, seramik, metal vd.), farkl boyutlarda ve formlarda altlklar (kalplar) kullanlabilir [4, 5]. ekillendirme srecinde camdaki parlaklk ve effaflk, cam cam yapan zellikleri olarak ounlukla korunmak istenir. Cam ekillendirme aamasnda en nemli sorunlardan biri, camn kalp veya frn plakas gibi malzemeler zerinde s ile ekil aldktan sonra iine ya da zerine yerletirildii yerden kolaylkla ayrlmamasdr. Dz bir yzey zerinde frnda yumuatlan bir cam istenilen ekli aldktan ve soutulduktan sonra bu yzeye yapmadan, temiz bir ekilde ayrlabilmelidir. Ayn ekilde, kalp ierisinde kertilen bir camn soutulduktan sonra kalptan kolayca alnabilmesi gerekir. Bu nedenle camn kalp zerinden kolay ve temiz bir ekilde ayrlmasn salayacak ince bir tampon tabaka gereklidir. Bu ilevi gren malzemeler ayrclar olarak bilinir. Ancak bunlar orjinal bir modelden al veya hassas dkm kalb yapldnda kullanlan sabun veya ya bazl malzemelerle kartrlmamaldr. Yksek scakla (850 oC) dayankl olmaldrlar. Cam ayrcsnn kullanlan kalp ve frn malzemelerine yapmay nleyen ve yzeyde bir matlk veya herhangi istenmeyen bir iz oluturmayan trden olmas gerekmektedir. Ayrcnn cinsinin yan sra, uygulama ekli de, ortaya kan camn alt yzeyinde elde edilen dokuyu etkilemektedir. Camda yzey ayrclar, camn s yoluyla ekillendirilmesinde, frnda kaynatrlmasnda (fzyon), kalp iine kertme veya kalp zerinden sarktma yntemlerinde, hatta ufak boyutlu camlarn s kaynayla (trommel, ergitme tank ya da aloma nnde) bir yzey zerinde birletirilmesinde de kullanlr. Cam ayrclarnn maruz kalacaklar yksek scaklklara dayanmas gereklidir. Ayrc malzeme olarak talk, grafit, kolloidal almina vb. kullanlmaktadr. Talk, stlm yzeye su veya alkol ile kartrlarak pskrtlmekte veya ince gzenekli bir szge ile elenerek yzeye uygulanmaktadr. Ayrcnn uygulama ynteminden kaynaklanan farkl sonular ortaya kmaktadr. Ayrc malzeme olarak kullanlabilen talk ve grafit yksek scaklklarda olumsuz sonular verebilir. Talk, piirimlerde camda devitrifikasyona sebep olabiliyorken, 650 oC ye kadar iyi sonu veren grafit, daha yksek scaklk derecelerine ulaldnda oksitlenerek ayrc olma zelliini kaybetmektedir. Bor nitrr, mevcut ayrclarn yan sra, pahal fakat yksek scaklklarda da ok iyi sonu veren bir malzemedir[6]. Hekzagonal bor nitrr (hBN), sahip olduu stn kimyasal ve sl zellikleri nedeniyle endstride geni bir kullanm alanna sahip seramik bir malzemedir. Yapsal ynden grafite benzer olup beyaz renkte, dk younlukta ve yksek ergime noktasna sahiptir. Dk sl genleme katsays (2-7.5x10-6 / C), sl oklara, korozyona kar dayanm ve yksek sl iletim gstermesinin (16-50W/m.K) yan sra elektriksel olarak yaltkan bir malzemedir. Oksitleyici atmosferde grafit 400 Cye kadar kararl bir yapya sahipken, hBN 900 Cye kadar atmosferik koullarda bozunmadan zelliklerini koruyabilmektedir. Ergimi metaller, cruflar ve camlar tarafndan slatlmama zelliine sahiptir [7-9]. Svnn kat yzeyle temas srasnda, sv yzeyi ile kat dzlemi bir a oluturur. Sv/kat ara yzeyi ve sv/ hava ara yzeyinin kesimesiyle meydana gelen bu a temas as olarak adlandrlmaktadr. Temas as genellikle sv damla metodu ile belirlenmektedir. Sv damla metodunda, malzeme altlk zerine yerletirilir ve ergime scaklna kadar stlr. Souduktan sonra slatma as llr [8]. Islatma asnn bykl, svnn kendi moleklleri arasndaki ekim kuvvetleri ile sv/kat aras ekim kuvvetlerinin byklklerinin farkna baldr. Bu fark ne kadar byk ise, sv kat arasndaki temas as da o denli byk olur. Sv damlas tarafndan kat yzeyde oluan slatma, ara yzey enerjilerini

YEN BR KALIP AYIRICI LE SICAK CAM EKLLENDRMENN NCELENMES INVESTIGATION OF HOT GLASS FORMING BY USING NEW MOLD SEPARATOR

47

ieren bir termodinamik eitlik olan Eitlik 1 ile ifade edilir.

grnt analizi ZEIS EVO 50 EP marka taramal elektron mikroskobu (SEM) ile ara yzey etkileimleri ise bu cihaza bal bulunan EDX ile incelenmitir.
izelge 1. Fzyon frn program
k sresi (dak) 120 120 60 Scaklk (oC) 250 580 810 Bekleme sresi(dak) 20 20 10

3. DENEY SONULARI VE TARTIMA Kullanlan tm kalplar zerinde herhangi bir ilave ilem yapmakszn 5 kez piirim yaplmtr. ekil 5te grld gibi BORTEK 01 uygulanan kalplar ve cam arasnda bir reaksiyon olumamtr. Yapma veya reaksiyon rnne ait bir kalnt da mevcut deildir. Cam hep ayn yere konulduundan snma ve souma esnasnda metalin genleip bzlme hareketi sebebiyle cam kenarlarnda ayrcnn olduka azald tespit edilmitir. Bundan dolay metal zerine belli aralklarla tekrar ayrc uygulanmas ya da frn scaklnn drlmesi yoluyla bu sorunun zmlenebilecei dnlmektedir. Seramik ve board kalpta 5. piirim sonrasnda kalp yzeyinde bir yapma, bozulma veya ayrcnn azalmas gzlenmemitir. Yzeylerinde ayrc bulunan bu kalplarn birka defa daha kullanlabilecei kansna varlmtr. SEM ve EDX incelemeleri sonucunda kalp- BORTEK 01 ve cam arasnda herhangi bir reaksiyonun olumad, EDX analizi sonucunda sadece camda bulunan elementlere ait bilgilerin mevcut olduu belirlenmitir (ekil 6, izelge 2). Fzyon frnndan alnan rneklerin temas alar optik mikroskopta llm ve tm kalplarda temas asnn 140oden byk olduu bulunmutur. ekil 7de BORTEK 01 uygulanan kalplarn 4. piirim sonras camkalp temas alar grlmektedir. Bu sonular BORTEK 01in liyofobik zellik gsterdiini ortaya koymaktadr.

Eitlik 1deki ifadesi, srasyla; kat-gaz (KG), kat-sv (KS) ve sv-gaz (SG) arasndaki ara yzey enerjilerini, ise temas asn gstermektedir. Temas as, 90den kk ise svnn kat yzeyi slatt, 90den byk ise slatmad anlamna gelmektedir (ekil 1). 20nin altnda bir temas as gl bir slatmay, 140den byk temas as ise gl bir slatmama zelliini ifade eder [10-13]. Bu almada, scak cam ekillendirmede board (scaklk yaltmnda kullanlan seramik fiberli malzeme), metal (paslanmaz elik), seramik (yzeyi srlanmam, pimi yer karosu) altlklar ile ayrc olarak bor nitrr ieren BORTEK 01 kodlu ayrcnn kullanlmasyla ilgili uygulamalar ve sonular yer almtr.
Hava
cm Al

(a)

(b)

(c)

ekil 2. Cam fzyon iin kullanlan kalplar, (a) Board, (b) Metal, (c) Seramik.

Kalp Ayrc Altlk

cm Al

a)

b) (a) (b) (c)

ekil 1. Numune kesitinden temas asnn belirlenmesi a) Islatmama durumu b) Islatma durumu.

2. DENEYSEL ALIMALAR Bu almada, fzyon frnnda board, metal ve seramik kalplar ile ayrc olarak bor nitrr ieren BORTEK 01 kullanlmtr. Kalp boyutlar 120x150 mm, fzyona tabi tutulacak dz camdan kesilen plakalarn boyutlar 8x8 mm olarak belirlenmitir. ekil 2de grlen kalplarn yzeyleri ya, kir ve pas gibi ekillendirilecek camda olumsuz etki yapacak maddelerden arndrldktan sonra yzeylerine ayrc tatbik edilmitir. Sspansiyon halindeki bor nitrr fra ile kalplar zerine uygulanm (ekil 3), cam plakalar kalp zerine yerletirilerek (ekil 4) fzyon ilemi gerekletirilmitir. izelge 1de verilmi olan frn program tm uygulamalarda sabit tutulmutur. Her kalpta 5 kez piirim yaplmtr. Numunelerin

ekil 3. Yzeye BORTEK 01 uygulanan kalplar, (a) Board, (b) Metal, (c) Seramik.

(a)

(b)

(c) (a) (b) (c)


ekil 5. BORTEK 01 uygulanan kalplarn 5. piirim sonras yzey grntleri (a) Board, (b) Metal, (c) Seramik.

ekil 4. BORTEK 01 uygulanan kalplar zerine cam plakalarn yerletirilmesi, (a) Board, (b) Metal, (c) Seramik.

48

4. GENEL SONULAR Scak cam ekillendirmede kullanlan board (scaklk yaltmnda kullanlan seramik fiberli malzeme), metal (paslanmaz elik) ve seramik (yzeyi srlanmam, pimi yer karosu) kalplarn yzeyine BORTEK 01 ayrc uygulandnda, 810 o Cde hibir kalpta reaksiyonun olumad tespit edilmitir. BORTEK 01 liyofobik zellik gstererek cam tarafndan slatlmamaktadr. Numunelerin mikroyap analizi sonucunda BORTEK 01 kalp ayrc ile herhangi bir etkileim belirlenmemitir. BORTEK 01 kalp ayrcs ekillendirme esnasnda cam yzeyinde herhangi bir bileie ait tabakann oluumunu nlemekte ve camn kalba yapmasn engellemektedir.

(a)

(a)

(b)
ekil 6. BORTEK 01 uygulanan numunelerin cam-kalp ara yzeyi (a) SEM grnts ve (b) EDX Spektrumu. izelge 2. BORTEK 01 uygulanan numunelerin cam-kalp arayzeyi EDX analizi

(b)

(c)
ekil 7. BORTEK 01 uygulanan kalplarn 4. piirim sonras camkalp temas alar (a) Board, (b) Metal, (c) Seramik.

YEN BR KALIP AYIRICI LE SICAK CAM EKLLENDRMENN NCELENMES INVESTIGATION OF HOT GLASS FORMING BY USING NEW MOLD SEPARATOR

49

KAYNAKA 1. B. Karasu, N. Ay, Cam Teknolojisi, Milli Eitim Bakanl Yaynlar, Milli Eitim Basmevi, Ankara, 2000 2. Y. Ukan, Cam Tarihine Genel Bir Bak, Anadolu Sanat, Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Sanat ve Kltr Dergisi, Say. 19, yayn No.43, Eskiehir, 2008 3. B. Uzuner , Bulunuundan flemeye Uygulamal Cam Teknikleri, Akanta, nklap Kitabevi Yayn Sanayi ve Ticaret A.., stanbul, 2004. 4. B. Eberle, Creative glass Techniques, A&C Black Ltd. London, 1997. 5. L. Kohler, Glass An Artists Medium, Krause Publications, U.S.A,1998. 6. C. Bray, Dictionary of Glass Materials and Techniques, A&C Black Ltd. London, 2001. 7. H. Zhai, H. Cai, X.Yang, J. Li, G. Guo and C. Cao, Preparation and Properties of BN- SiO2 Composite Ceramics, Key Engineering Materials, 336-338, 14261428, 2007. 8. L. Shi, Y. Gu, L. Chen, M. Jianhua and Y. Qian, Formation of Nanocrystalline BN With a Simple Chemical Route, Materials Letter, 58, 3301-3303, 2004. 9. X. Shi. S. Wang, H. Yang, X. Duan and X. Dong, Fabrication and Characterization of Hexagonal Boron Nitride Powder by Spray Drying and Calcining-nitriding Technology, J. of Solid State Chemistry, 181, 22742278, 2008. 10.N. Eustathopoulos, M.G. Nicholas and B. Drevet, Wettability at High Temperatures, Pergamon, Oxford, 1999.

11. Pask, J. A., From Technology to The Science of Glass/ metal and Ceramic/metal Sealing, Ceramic Bulletin, 11, 1587-1592. 1987. 12.M.G. Nicholas, D.A. Mortimer, L.M. Jones and R.M. Crispin, Some Observations on The Wetting and Bonding of Nitride Ceramics, J. of Material Science, 25, 2679-2689, 1990. 13. S. Rudolpdh, 7th Australian Asian Pasific Conferance, Aluminium Cast House Technology, (Ed.P.R.Whiteley),TMS (The Minerals, Metals and Materials Society), 163-170, 2001. 14. C.F. Arsoy ve, M.K. een, Alaml Dkme Demir Kalp Malzemelerinin Cam Ambalaj retimindeki Davran, Tdergisi/d Mhendislik, 5, 4, 108-118, 2006.

51

PLASTK SANATLARDA CAM VE TARHSEL GELM CONTEMPORARY GLASS ART AND HISTORICAL DEVELOPMENT
Ar.Gr. Mehmet AYDIN maydinaydin@gmail.com Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Cam Blm, Eskiehir Do. Mustafa AATEKN magatekin@anadolu.edu.tr Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Cam Blm, Eskiehir

ZET

Cam 5000 yldan beri toplumlarn yaamnda yer alm malzemelerden biridir. nsanolu cam kefetmeden ok nce doal cam kullanmaya balamtr. Suni cam kefetmesi ve retmesi ise doal camn kullanmndan binlerce yl sonradr. Bu bulu ile camn toplumlarn geliim ve tarihsel srelerindeki nemi artmtr. Gnmzde cam malzemesinin, insan hayatnda, farkl biimlerde ve birok alanda kullanmn grmek mmkndr. Bu kullanm alanlar dnldnde, genellikle akla gelen ilk rnler endstriyel retim teknikleri ile retilmi, tek dze, yoz, gsterili ve ucuz rnlerdir. Camn plastik sanatlarda kullanm ile retilen eserler ise ilk akla gelen bu rnlerden deildir. Plastik sanatlarda camn kullanm ile cam malzemesi yeni bir deer kazanm, ada cam sanatnn olumasn salamtr. Bu aratrmada ada cam sanat nedir? sorusunun cevab aranarak ada cam sanatnn geliim sreleri, dinamikleri ve geliimini belirleyen faktrler deerlendirilmeye allmtr. Bu balamda cam sanatnda adalk kavram sorgulanarak, ada cam sanatnn balangcndan gnmze kadar ki geliimi incelenmitir. Anahtar Kelimeler: Cam, ada Cam Sanat, Plastik Sanatlar

ABSTRACT

Glass has been part of the society life for 5000 years. Mankind has been used natural glass before exploring glass. They explored and produced artifical glass after using natural glass thousands years. Societies and also historical importances have increased with invention of the glass development. Nowadays, it is possible to see; the glass has been used with different ways in many areas on human life. These uses are considered, generally comes to mind first products manufactured with industrial production techniques are monotone, degenerate, flashy, cheap products. They are not the glass products which we mentioned above it comes first in our mind which produces in glass art as an art work. The way we use the glass material it gained new value and it created the area which called contemporary glass art. In this research, trying to draw boundaries of contemporary glass art with searching for answers to questions of What is contemporary glass art? The concept of contemporary glass art has been studied, also Contemporary glass art and its effecting and orienting factors of development was analysed. Keywords: Glass, contemporary glass art, visual arts.

52
ADA CAM SANATI Dnyada camn ada anlamda kullanmna gemeden nce, ada kavramnn tanmnn yaplmas, konunun snrlarnn ve genel zelliklerinin saptanmas asndan belirleyici olacaktr. ada; kelime anlam olarak, bulunulan an anlayna, artlarna uygun olan, adalamak ise an tutumuna, anlayna, gereklerine uymak, ada duruma gelmek, acllamak, modernlemek, asrilemek, muasrlamak anlamlarnda kullanlmaktadr (http://www.birsozluk.com). Sanat alannda adalk kavramn belirli bir tarihle snrlamak, ya da belli kiilerin at kaplar balangcyla ele almak ne kadar doru olur bilinemez. Ancak sanatn dnm srecinin toplumsal dnmlerle paralel olduu gereinden hareketle ada cam sanatnn da geleneksel yapsndan ayrmasnda, bu dnmlerin belirleyici olduu sylenebilir. Dnyada sanat dallarnda grlen en byk dnmn Endstri devrimi ile baladn bilmekteyiz. Bu nedenle cam sanatnda adalama srecinin bu tarih itibariyle balatlmas genel bir doru olarak grlmektedir. Ancak cam sanatnn adalama srecini tek bir evrede aklamak olas deildir. Bu nedenle aratrmada bu sreteki evreler be balkta ele alnmtr. Yaanan tm evreler sreklilik gsterirken sanatlar da iinde yaad dnemin isteklerine yant arayarak talepleri karlamlar, ana uygun yeni grnt ve nesneleri retmeye devam etmiler ve edeceklerdir. Camn ada anlamda ele alnmas ncelikle gemiteki konumunun irdelenmesi zorunluluunu ortaya karmaktadr. Gelenek bir toplumda, bir toplulukta eskiden kalm olmalar dolaysyla saygn tutulup kuaktan kuaa iletilen, yaptrm gc olan kltrel kalntlar, alkanlklar, bilgi, tre ve davranlar olarak tanmlanmaktadr. Buna gre cam sanatnn geleneksel yaps deerlendirildiinde karmza ustalk, beceri, kullanma ynelik retim tarz akla gelmektedir. Geleneksel bak asyla cam sanatnda biim ve ilev korelsyonu sanat yapclar iin en temel problem olarak grlmtr. ada cam sanatnda sanatlarn temel endiesi zgn, yaratc tasarmlarn retilmesi ve z-biim diyalektiinde bildirimde bulunarak ortaya yeni bir sanat nesnesi koyulmasdr. retilen tasarmn yeni ve zgn olmas esastr. Ksaca ada cam sanat camn zgn bir dnceyle, tek olarak tasarlanmas ve retilmesine dayanmaktadr (Merker, 2008, s.93). Geleneksel anlayta camn gze ho gelmesi, seri retilebilmesi ve teknik olarak ustaca yaplm olmas n plandadr. ilik ve ortaya kan iin ustaca yaplm olmas nemlidir. Tek, yeni, zgn bir tasarm olmas kaygs fazlaca gdlmemektedir. Geleneksel anlayn dlanmasyla ncelikle cam malzemesinin ele aln biiminin baka bir ifadeyle, teknik mkemmeliyete dayal estetik beeni algsnn deitii gzlenmektedir. Ayrca cam eitimi konusunda usta rak ilikisine dayal, yetenekli ve becerili ustalarn teknik ve teorik bilgilerine egemen bir eitim sisteminin yerine deneysel, aratrmac ve bilimsel dzeyde bir model olutuu grlmektedir. Bununla birlikte teknik ve teknolojik olanaklarn artmasyla yeni araylara gidilmi, cam biimlendirme tekniklerinde de gelimelerin yaanmas salanmtr. Bu gelimelere paralel olarak baz antik ekillendirme teknikleri gelitirilerek yeniden uygulanmaya balamtr. Bu uygulamalar ada ekillendirme tekniklerinin geliimine ve bu tekniklerin cam sanatnda uygulanmaya balanmasna zemin hazrlamtr. ADA CAM SANATININ GELMN BELRLEYEN FAKTRLER ada cam sanatnn geliimini etkileyen pek ok faktr saylabilir. Ama bu almada etkisi itibariyle ada cam sanatnn oluumuna katks ve ynlendirmesi olan faktrler be balk altnda ele alnmtr. Bunlar; Endstri Devrimi, Fuarlar ve zel Sektr Giriimleri, Sergiler, Okullama ve Stdyo Cam Hareketi olarak sralanabilir. Ek olarak ayr bir balk olarak ele alnmasa da Art Nouveau ve Arts and Craft hareketinin ada cam sanatnn geliiminde etkisinin byk rol olduu unutulmamaldr. Endstri Devrimi Endstri devrimi ile birlikte camda zellikle teknik gelimeler asndan nemli admlar atlmtr. Camn kimyasal kompozisyonunda oynamalar yaplarak farkl ekillendirme biimlerine uygun farkl kompozisyonlar oluturulmu, bununla birlikte ekillendirme teknikleri de gelitirilmitir. Bu gelimelere rnek olarak, 1830da Bohemya Camnn mkemmelletirilmesi, 1835de Joseph Riedel tarafndan Almanyada Uranyum Camnn gelitirilmesi, 1840da Ayna gmleme yaplmas ve patentinin alnmas, 1860da John Piper tarafndan camn ilk kez s ile eilmesi, 1878 ya ve gazn cam retiminde kullanlan nemli yaktlardan olmalar verilebilir. Endstri devrimi ngilterede odun yerine kmr kullanlmas ile balamtr. Kmr odunla kyaslandnda daha yksek kalorili bir yakttr. Bu yakt sayesinde buhar enerjisinin elde edilmesi ve kullanlmasyla Endstri Devrimi hz kazanmtr. Bu yksek kalorili yakt sayesinde daha ok enerji retilmi bununla birlikte, buhar enerjisi ile alan ulam ve tama iin kullanlan aralar hz kazanmtr. Ayrca kmrn kard yksek s sayesinde demir daha rahat ve kaliteli ilenebilmi bu da makine ve aralarn geliimine katk salamtr. Kmr kullanm cam almalarnda da byk yenilikler getirmitir. ncelikle ngiliz cam konisi, cam teknolojisi iin ok zel bir katk olmu, daha youn slar iin gerekli olan hava cereyann da salayarak yakt olarak odun yerine kmrn kullanlabilmesine olanak tanmtr. Cam konisinin kefi ile daha iyi cam elde edebilmek mmkn olmutur. Buna makineleme de eklenince gerek anlamda cam endstrisi balamtr. Bu dnemden itibaren artk cam kurumsallam ve rnler firma isimleri ile anlmaya balamtr. On sekizinci yzylda, ngiltere, Almanya gibi Avrupann dier blgelerindeki cam almalar Venedikli camclarn almalarn geride brakmtr. Bunun eitli nedenleri bulunmaktadr. Mehur cristallolarnn gravre elverili olmamas ve bu dnemde gravrl camlarn ykselie gemesi bu nedenlerden biridir. Buna karlk ngilizlerin kefettii sertlii nedeniyle

PLASTK SANATLARDA CAM VE TARHSEL GELM CONTEMPORARY GLASS ART AND HISTORICAL DEVELOPMENT

53

kurun oksit katkl mkemmel parlakla, effafla sahip cristallo gravre de son derece uygundur. On sekizinci yzyln sonu ve ondokuzuncu yzyln balarnda, ngiliz- rlanda cam, biim ve sslemelerindeki saflkla sekin ve uygulamadaki ustaln mkemmeliyeti ile nl olmulardr (Elitez, 2003, s.27). Endstri devriminin getirdii makinelemenin, cam sanatna pozitif etkilerinin yannda bir takm olumsuzluklar da olmutur. Devrim, cam retiminde standartlamay, tek dzelii ve hz beraberinde getirmitir. Bununla birlikte kk cam atlyeleri yok olmu, camda sanayileme balam byk fabrikalar kurulmutur. 19. yy.da kesme ilemi tekrar gndeme gelerek nem kazanm, Avrupa ve Amerikada byk imalathaneler kurulmutur. 1890 ylnda dokulu tabaka reten ilk makine retilmitir. Bununla paralel olarak ondokuzuncu yzyl sonlarnda Amerikada dekorlu kalplarn yaplmas ve dekorlu kalpla ekillendirme cam almalarna yeni bir dnem getirmitir. Artk fabrikasyon imal edilen camlarn ustalar tarafndan gerekletirilen uzun ve zahmetli kesme-talama gibi souk ilemlerden gemesi gerekmemektedir. Kalpla bu dekorlar cama aktarlmtr. Bu retim tarz son derece sratli ve geni imknlara sahiptir. Bununla beraber rnn maliyeti de ok azalm, bu da ok geni bir piyasay beraberinde getirmitir (Elitez, 2003, s.28 ). Amerikal mhendis Michael Owens, cam sanayisinde devrim saylabilecek bir icat olan otomatik ie fleme makinesini, kesin bir tarih verilememekle birlikte literatr taramasnda karlalan genel tarih olan 1903 ylnda icat etmitir. Ayn yl kurulan Steuben Glass cam fabrikas 1904de otomatik ie fleme makinelerini kullanmaya balamtr. ada Cam Sanat, Endstri devriminin geliimindeki teknik ve teknolojik tm dinamiklerinin yannda, devrim srecinin sanat alannda meydana getirdii deiimlerden de beslenmitir. Bu beslenme kaynaklarndan biriside Art Nouveau akm olmutur. Art Nouveau 1880 -1910 yllar arasnda Avrupada mimari, i mimari, cam, grafik

tasarm, illstrasyon alanlarnda kendini gsteren bir akmdr. Bu akm Yeni sanat ya da ksaca still 1900 olarak da bilinir. Artk fabrika retimi deersiz saylm, el ile yaplan retimler deer kazanmtr. Endstrinin sanat yok etme fikrine tepki olarak doan Art Nouveau, konularn doadan almtr. Biimleri incelterek, uzatmtr. Asimetrik bir dzene hkim olan bu akm, bitkisel ve geometrik biimler, insan ve hayvan figrleri ile geliimini srdrmtr. Amerikadan Louis Comfort Tiffany, Fransadan Emile Galle ve Rene Lalique, bu anlayn nclerindendir (Karslolu, 2007, s.11). Tiffany vitrayda kullanlan kurun ubuklar yerine bakr folyo eritler kullanmaya balam, opal cam sedefli cam gibi farkl cam trleri gelitirmitir. Tiffany almalarnda doadan etkilenmi ve yapt almalarnda mkemmel efekt ve k oyunlar ile gereki eserler retmitir. Botanik ve kimya eitimi alan Emile Gallenin cam tasarmlar mkemmel iilie sahip uzun srede yaplm iirsel camlar ve ksa srede yaplm daha az iilie sahip rnlerden olumaktadr. Gallenin ince bir iilik isteyen cameo teknii ile ekillendirdii almalar, cam sanatndaki nemli eserlerdendir. Lalique ise kalba fleme yntemiyle yapt formlarn yzeylerine desenler yapmtr. almalarnda hayvan ve kadn figrlerini birlikte kullanmtr. Tiffany, Galle, ve Laliquein cam almalar endstri devriminin tek dzeliine kar k olarak alglanabilirse de, ayn zamanda camn geleneksel alglan biimlerine yeni nermeler getirmesi anlamnda nemlidir. nk bu rneklerle birlikte camn plastik ifade olanaklarnn da denenmeye balad grlmektedir. Fuarlar ve zel Sektr Giriimleri 19. yy. sonlarnda ticaret fuarlar kurulmaya balanmtr. Bununla birlikte dier sektrlerde grlen biimde yenilik ve zgnlk aray cam fabrikalarnda da grlmtr. svete bir cam fabrikas olan Orrefors, Art Nouveau tarz dnda iler retmek dncesiyle 1916da Stokholm Akademisinde eitim alm Simon Gate, 1917de de Matissenin rencisi olmu Edward Hald ie

almtr. Simon Gate ve Edward Haldn camlar 1925deki Paris Fuarnda byk ilgi grm bu da Orrefors fabrikasnn cam alannda uluslararas ortamda tannmasn salamtr. Orrefors fabrikasnn ncln yapt bu hareket dier fabrikalar tarafndan da benimsenmi ve takip edilmitir. Fransada balayp tm dnyaya yaylan cam sanatlarnn fabrikalarda retim yapabilmesi grs, bir anlamda usta/sanat sanat/ustalar cam sanat olarak deerlendirilecek olan retimlere ynlendirmitir. Sz konusu yeni giriimle birlikte sanat kimlii olumu, sanatsal formasyona sahip kiiler fabrikalara yneltilmi ve bylelikle cam gerek anlamda sanat ortam ile paylamlara balanmtr. Hollanda da bu dnemle ada olan De Stijl hareketi, mimari ve gzel sanatlardaki fonksiyonellik teorisi ile N.V. Koningklijke Nederlandsche Cam Fabrikas Leerdam Hollanda seri retimine modern tasarm sunmutur. 1915ten balayarak iyi tasarlanm gndelik kullanma uygun objeler retmek iin ynetmen P. M. Cochius, Karel Petrus (ornelius de Basel), Hendrik Petrus Berlage ve dier mimarlara ynelmitir. 1923te Andreas Dirk Copier Leerdamn srekli tasarmcs olarak belirlenmitir (Elitez, 2003, s.3031). Fransa, Hollanda, sve dnda ekoslovakyada da camn sanatsal anlamda kullanma ilikin nemli hamleler grlmtr. 1945-1948li yllara gelindiinde ekoslovakya cam endstrisinin ulusal kimlik tad grlmektedir. Prag Uygulamal Sanatlar Akademisinden mezun olan sanatlara cam fabrikalarnda kurulan atlyelerde alma imkn salanmtr. 1950 ylnda Zeleny Brod Cam Fabrikasnda bir tasarm merkezi kurulmu, kalpla cam heykel yapm metot ve tekniklerinin gelitirilmesine allmtr (Elitez, 2003, s.55). Fuarlar ve zel sektrn imknlarn cam sanatlarna amas cam sanatnn geliiminde nemli bir yer tutar. Sanat ve tasarmclarn bu ortama katlmas aslnda kendi iinde bir dnm salamtr. Bu dnm sanat ve tasarmclarla, cam ustalar ve emekilerinin ayn ortamda almalaryla balamtr. Karlkl etkileim ve

54
iletiim cam sanatna, eserlerine bak ve alglay deitirmi, pozitif bir dnm srecini yaratmtr. Bu giriimler yeni gelimelerin domasn da salamtr. Okullama ve stdyo cam hareketinin temellerinde fuarlar ve zel sektr giriimlerinin etkisi yadsnamaz. Sergiler Cama olan ilginin artmasyla bireysel klarda grlmtr. Bunlardan biriside heykeltra Henri Crosdur. Sanat Pate de Verre tekniini yeniden gndeme getirerek cam sanatnda unutulmakta olan geleneksel tekniklerin yeniden kullanlmasna nclk etmi ve bu teknii kullanarak kendi atlyesinde retim yapmay yelemitir. Cam malzemenin plastik bir ifade arac olarak effaflk, derinlik ve arl olmayan ktle hissi, heykeltralar, ressamlar ksaca dier sanat alanlaryla uraan sanatlar ekmeye balamtr. Bylece kullanma ynelik ilerin dnda kendi plastik nitelikleriyle cam, sergilerde grlmeye balamtr. Endstriyel ierikli bir sergi olmasna ramen, 1851 ylnda Londra Crystal Palacede (Kristal Saray) modern camcln gstergesi denilebilecek Great Exhibition of the Industry of All Nations adl bir sergi gerekletirilmitir. Bu sergi sanayi devriminin nemli tarihsel referans noktalarndan biri olduu gibi cam sanatna katk salam nc sergilerdendir (Baarr, 2003, s.95). Cam sanat adna katk salam dier bir nc sergiye deinmeden nce ilk Art Nouveau sergisi olmas sebebiyle, nce bu sanat akm hakknda ksaca bilgi vermek faydal olacaktr. Art Nouveau akm; sanatlarn 19. yzyl sonlarnda, gsterili dekorasyon almalarndan uzaklaarak, sade ekonomik ve estetik almalar retme isteiyle ortaya kmtr. Bu stilin isim babaln yapan Siegfried (Samuel) Bing, Hamburg doumlu bir sanat adr. Yaamn Pariste srdrmtr. 19. yy.n ikinci yarsnda Avrupada esen sadelik rzgarlar, Bingin Japon sanatna besledii hayranlk duygularyla rterek ve dnemin nl tasarmclar ve sanatkarlarn buluturan maazas LArt Nouveau ile, bir slba adn vermitir (Kl, 1995, s.16). Art Nouveaunun ilk sergisi, 26 Aralk 1895 tarihinde almtr. Sergiye byk bir sanat gurubu katlmtr. Louis Comfort Tiffany, Henri Cros, Emile Gale, Karl Koepping cam dalnda, Bigot le Dalpayrat ve Lesbos firmas seramik dalnda ve dier dallarda birok sanat Pariste alan bu sergiye katlmlardr. Bu sergi zellikle Franszlar tarafndan beenilmemi ve eletirilere maruz kalmtr. Bunun temel sebebi olarak ise bu yeni akm iersinde az sayda Fransz sanatnn yer almas gsterilebilir (Kl, 1995, s.16). Ayn meknda ubat 1896da 2. Art Nouveaunun sergisi alm, birok yeni sanatnn eseri sergilenmitir. lk sergiye kyasla bu sergiye Fransz halk daha scak bakm, bu akm benimsemeye balamtr. Cam sanat adna yeni gelimelerin yaanmasn salayan bu giriimlerle, sratle ilerleyen bu srecin yanklar annda ortaya km ve 1933ten 1968e kadar uluslararas tasarmn en nemlisi kabul edilecek rnekleri sunan Milan Trienallerinde bir dizi byk lekli sergi gerekletirilmitir (Elitez, 2003, s.33). Camn sanatsal bir ifade arac olarak kullanlmasnda, ekoslovak sanat, tasarmc ve akademisyenlerin katks da byktr. Fakat ekoslovaklarn sosyal yaps ve 2. Dnya sava ekoslovakyadaki gelimelerden dnyann haberdar olmasn engellemitir. 1958 ylnda Brkseldeki Dnya Fuarnda, ek sanatlarn geleneksel biimlerden uzak byk boyutlu heykelleri sergilemesiyle ek cam sanat dikkat ekmitir ve dnya ek cam sanatn tanmtr. ada cam sanatnn geliim srecinde karmza kan dier bir sergi etkinlii, 1959 ylnda Corning Cam Mzesi tarafndan dzenlenen Cam 1959, ilk uluslararas cam sergisidir. Bu sergiye dokuz cam fabrikas katlmtr. almalarn % 90 fabrikada retilen, sanatsal olmayan, fabrikann zel ilerinden, % 10u ise eitli sanat ve cam ustalar tarafndan retilen sanatsal yn olan almalardan olumutur (Karslolu, 2007, s.21). 1967 ylnda Expo 67 Montrealde, ek sanatlar Stanislav Libenski ve Jaroslava Brychtovann cam almalar yer almtr. Ayrca 09 Nisan 14 Mays 1967de Austin: Sanat Mzesi niversitesinde dzenlenen sergide Harvey K. Littleton, Dominic Labino gibi cam sanatlarnn eserlerine de yer verilmitir. 1969 ylnda daha geni bir kitleye ulamak iin Sybren Valkema ve Bernadine de Neve tarafndan organize edilen, Vrij Glas isimli gezici sergi, cam malzemesinin ada sanatlarda yerini almasnn nc giriimlerinden birisidir. Bu sergi Hollandada National Glasmuseum Leerdam, Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam, Groninger Museum and Gemeentemuseum Amhem mzelerinde gsterilerek geni kitlelere ulamtr (http://www. vrijglas.org/history.php). Boymans Van Beuningen Mzesinde alan Vrij Glas sergisi stdyo camclnn ilk Avrupa sergisi olma zelliini de tamaktadr. Baka bir ifadeyle Vrij Glas stdyo cam hareketinin Hollandadaki ilk yansmalarndan biri olarak adlandrlabilir. 1972 ylnda Toledo Sanat Mzesinde alan Amerikan camn konu alan sergi, Carnigie Enstits sanat Mzesi, Pittsburg; Corning Cam Mzesi, New York; Renwick Galerisi, Smithsonian Enstits, Amerikan Ulusal Sanat Mzesi, San Francisco Sanat Mzesinde de sergilenerek cam sanatnn daha fazla kiiye ulaarak geliimine katk salamtr. 1975 ylnda Japon Cam Sanat ve Zanaat Birliinin Japonyada Cam ad altnda dzenledii sergi ile Japon cam sanatnn tannmas salanmtr. Bu sergiden bir yl sonra Amerika, Avrupa ve Japonyadan Modern Cam Sanat isimli sergi Main-Frankfurt, Hamburg ve Berlinde sergilenmi, ada cam sanatnn olumasn salayan nc giriimler arasnda yer almtr. Japonya da 78lerde cam sanatn konu alan 8-20 Eyll 1978de Odakyu Maazas Byk Galeride alan cam sergisi, cam sanatna ada anlamda katk saylayan bir dier sergidir.

PLASTK SANATLARDA CAM VE TARHSEL GELM CONTEMPORARY GLASS ART AND HISTORICAL DEVELOPMENT

55

Corning Cam Mzesi 1979 ylnda yirmi yl nce dzenledii Cam 1959 sergisi formatnda yeni bir sergi dzenlemitir. New Glass (Yeni Cam) sergisinin % 90 ada cam sanatlarnn meydana getirdii almalardan, % 10u ise fabrika retimi ilerden olumutur. 1979 ylnda dzenlenen bu sergiye bir tane cam fabrikas katlm ve bu sergi ile zanaattan sanata bir ynelim grlmtr. Bu ve bunun gibi sergiler ve birok etkenle birlikte, ada Cam Sanat, uluslararas pek ok sergide, fuarlarda, kataloglarda yerini alm ve kendi pazarn oluturmutur. (Karslolu, 2007, s.21). Okullama Sergiler ksmnda bahsedilen ekoslovakyadaki teknik okul sisteminin, okullama balamnda cam sanatnn ada anlamda geliimini salayan ilklerden olduu ifade edilebilir. Teknik okul sistemi 19. yy. ortalarnda kurulmu, bu sistemle sanat rencilerine kk ilerden byk boyutlu heykellere kadar cam retim ve tasarm hakknda eitim verilmitir. ekoslovak cam okullarndan Kamenicky Senov 1856 da, Novy Bor 1870 de, Zelezny Brod ise 1920 tarihinde kurulmutur. Okullama srecinde karlalan dier bir rnek, Leerdam Cam Fabrikasnn srekli tasarmcs olan Andreas Dirk Copier 1940 ylnda alt fabrikayla ayn ad tayan cam okuludur. Bu okulda fabrika iilerine fleme, souk dekor ileme teknikleri gibi konularn yan sra estetik dersinin de verilmesi en byk yeniliktir. Bu yeniliklerle isiler hedeflenirken, sanatlar da kursa ilgi gstermi ve burada eitim almaya balamlardr. Harvey K. Littleton ve Dominick Labino, camn sanatsal bir materyal olarak kullanlmasnda katks olan nemli isimlerindendir. Littleton fabrika ortam dnda da atlye almalar yapmak amacyla 1962 ylnda mze mdr Otto Whitmann da desteini alarak, Toledo Sanat Mzesinde, iki haftalk atlye almas gerekletirmitir. Bu almalar, bir grup sanat retmeni ve seramik ustalar ile gereklemitir. Littletonn kk potal bir frnda ilk cam eritme deneyi, camn formlndeki yanl bir hesaplama yznden baarszla uramtr.

Ancak katlmclar ylmam, daha fazla teknik bilgi olmas ve alma yaplmas sonucunu kararak almalarna devam etmilerdir. Bu almalar iin Littleton, yanna nl cam teknolou olan, otuz yln uzay mekiklerinde kullanlmak zere cam fiber gelitirme konusunda almaya adayan Dominick Labino ve Toledodan emekli cam fleme ustas olan Harvey Leafgreeni almtr (Karslolu, 2007, s.23). lk seferinde baarszla urayan Littleton, Toledodaki iftliine bir stdyo kurmu, 1962 ylnda yeniden bir atlye almas gerekletirmitir. 2. atlye almasnda da Labino ile beraber alan sanat olumlu sonular elde etmitir. Bu atlye almasndan sonra cama ilgi oalmtr. Bunun getirisi olarak Dnyadaki birok niversite, sanat okulu ve atlyelerinde cam fleme blmleri kurulmutur. Bu geliimlerden birisi, 1964 ylnda Littletonun, Wisconsin niversitesi Sanat Blmnn bana getirilmesiyle, ABDde yksekokul bnyesinde cam eitiminin balatlmasdr. Ayn yl Littleton ve rencileri, portatif bir stdyo kurarak scak cam teknikleri uygulamay hedeflemilerdir. Okuldan mezun olan ya da kurslara katlm renciler aracl ile bu sanatn yaylmas amalanmtr. Bu mezunlar, misyoner ruhu ile scak cam almalarn dier lkelere tayarak, ayn zamanda Amerikan Cam Sanatna efsanevi bir boyut verme grevini gryordu. rencilerin ou, lkenin deiik yerlerine ve yurt dna giderek farkl okul ve kurululardaki sanat blmlerinde devrimci bir tavr sergileyerek, almalarn srdrmlerdir. Bu renciler arasnda, ...Berkeleydeki Kaliforniya niversitesinde, Kalifornia Sanat ve El sanatlar Kolejindeki eitim programlarn kuran, gelitiren Marvin Lipofsky, ngiltereye kk frn teknolojisini getiren Sam Herman yer almaktadr. Sam Herman, 1965de fullbright bursu ile Edinburgh Sanat Okulundaki Cam Blmne katlmtr. Burada souk cam ile alma tekniklerini renmitir. ki yl sonra da cam yapm kurslarn ynetmitir (Karslolu, 2007, s.27). 1966 yl civarnda Sybren Valkema ve Willen Heesen cam eritme denemelerini Gerrit Rietvield

Akademisine tarlar. Hollandadaki Gerrit Rietvield Akademisinde Valkema ve Heesen tarafndan yaplan cam eritme denemelerinde baarl sonular elde edilmi ve 1969 ylnda Gerrit Rietvield Akademisinin cam program balamtr. Bir uzak dou lkesi olan Japonyada ise ilk cam okulu, 1981 ylnda kurulan Tokyo Cam Sanat Enstitsdr. Tokyoda kurulan bu enstity takiben 1991de Toyama ehri Cam Sanat Enstits kurularak cam eitimine balamtr. Gerek kk cam atlyelerinin, gerekse sanat okullar, niversite ve akademilerde cam blmlerinin kurulmas sreci gnmzde de devam etmektedir. zellikle sanat eitimi veren akademi ve niversitelerin cam blmleri kurmas ada cam sanat oluum ve gelimesine hz kazandrmakta, cam sanatn ada anlamda destekleyerek sanatlar yetitirmektedir. Stdyo Cam Hareketi Stdyo cam hareketinin, okullama aamasnn balangcn oluturan bir hareket olduu sylenebilir. Okullama ve stdyo cam hareketi paralel ilerleyen yaplamalardr. Stdyo cam hareketi 1962de Amerikada balam, Kuzey-Orta Avrupa lkelerinde ve Japonyada ilgi grmtr. Kk bir grup sanat ve eitimci ile cam, fabrika dna, ufak atlyelere tanmtr. Bu atlyeler, niversitelerin ve mzelerin bnyelerinde kurulmulardr (Karslolu, 2007, s.20). Stdyo cam hareketini balatan kii Harvey K. Littletondr. Stdyo cam hareketinin katalizrdr demek yanl olmaz. Littleton, ilk dnemlerde fleme yaplabilecek kk, maliyeti dk bir ocak tasarlayan Dominick Labino ile beraber almtr. Bir bilim adam olan Labinonun bu fleme oca sanatlarn bamsz atlyelerde cam flemesine olanak salayarak stdyo cam hareketinin oluumunda nemli bir rol oynamtr. Stdyo cam hareketini Vrij Glas adyla Hollandaya tayan ve stdyo cam hareketinin yaylmasnda katks olan bir dier nemli bir isimde Sybren Valkemadr. Amerikada balayan stdyo cam haraketi ksa

56
srede altml yllarn sonu ve yetmili yllarn tmnde ABD ve Avrupa, ngiltere, Avusturalya, Asyay da ksa srede etkisi altna alarak yaylmtr. Uluslararas konferanslar verilerek, yarmalar dzenlenip, sergiler alm, stdyo cam almalarnn yaylmas iin aba harcanmtr. Cam Sanat ile ilgili bilgiler, birlikte alan renci ve retmenleri sayesinde geliebilmitir. Cam Sanatnn yzyllarca gizli kalan bilgileri, deneme yanlmalar sonucunda gn na km, cam kimyas ve teknikleri ile ilgili bilgiler zgrce paylalmtr (Karslolu, 2007, s.29). Bu dnemin en nemli zellii cam teknolojisi ve eitimine nem verilmi ve camn ifade olanaklar, deneyselci yaklamlarla kefedilmeye allmtr. 1966-67 yllarnda Londra Kraliyet Sanat Kolejinde, Sam Herman ve William Michael Harisin ynetiminde ilk cam altay dzenlenmitir. 1968de Asa Brant stdyo cam hareketini svee tayarak ilk cam stdyosunu kurar. Bu atlye kk bir atlye olmasna ramen cam sanatnn yaylmas bakmndan nemli bir yer tutmaktadr. 1970li yllarda Stdyo cam hareketi yeni bir i kolu yaratr. Cam yapmnda kullanlan el aletleri ve malzemelerinin retildii bir endstri kolu gelimeye balar. 1971 ylnda Dale Chihuly, John Hauberg ve Anne Gould Hauberg tarafndan Amerika Birleik Devleti Seattleda, Pilhuck Cam Merkezi kurulur. Yine ayn yl cam sanat dernei kurularak, Kuzey Karolayna, Penlandda ilk konferans dzenlenir. 1977de Avrupada dzenlenen ilk cam yarmasnn katalou ve resimli cam szl baslr. Katalog Heino Maedebech, szlkse Harold Newman tarafndan dzenlenmitir. 1979 ylnda Pilchuck Cam Merkezinde talyan sanat Lino Tagliapietrai cam dersleri vermeye balar. 1980 Nisann da Neues Glas-New Glass ismiyle gnmzde de yaynlanmakta olan ada cam sanat ile ilgili bir dergi yaynlanmaya balar. Bunu 1999 da ise Glashaus-Glasshouse isimli stdyo camcl ile ilgili yeni bir dergi takip edecektir. Bu iki dergide stdyo cam hareketinin zemin hazrlad, bu hareket iersinde deerlendirilen ada cam sanatndaki nemli yaynlardan ikisidir. Neues Glas-New Glass dneminin ve gnmzn en baarl yaynlarndan birisi olma zelliini de tamaktadr. Bu dergiler, cam sanat ilgili gelimeler, yenilikler ve bilgilerden ayrca dnyadaki eitli cam sergileri, fuarlar, cam atlye ve fuarlarndan daha geni kitlelerin haberdar olmasn ve kltrler aras etkileimi salar. Cam sanatnda byk bir hareketlenmenin yaanmas ve ada anlamda gelimesinde stdyo cam hareketi byk rol almaktadr. Stdyo cam hareketinin getirdii hareketlenme ve cam malzemesinin daha zgr biimde kullanlmas gibi etkenler, cam malzemesinin ada cam sanatnda yerini alarak yaylmas ve yaygnlamasn salamtr. Bu hareket gnmzde de srmekte ve gelimektedir. GNMZDE ADA CAM SANATI Cam retim teknolojileri, ekillendirme teknikleri ve kompozisyonlarnn geliimi gnmzde de devam etmektedir. Yeni cam ekillendirme donanm veya tehizatlarnn gelitirilmesi srmekte, bu da ada cam sanatlarnn iini kolaylatrmakta, sanatlara yeni ufuklar amaktadr. Gemiten gnmze cam malzemesi, kap, kacak, vazo gibi kullanm eyas ve ss eyas olarak sklkla karmza kmaktadr. Gnmzde cam malzemesinin sanatsal bir ifade arac olarak sklkla grlmekle birlikte, camn sanat alannda kullanm dier kullanm biimlerinin nne geememitir. Cam; k geirgenlii, effafl, gerekse yanstmas ve zerindeki parltlarn etkisiyle plastik sanatlarda farkl bak alar ve yeni bir anlay getirmitir. Camn plastik sanatlarda sanatsal bir ifade arac olarak kullanld en youn disiplinlerden bir tanesi heykeldir. Cam heykel almalar ada cam sanatnn olumas ve gelimesinde nemli rol almtr. Gnmzde, cam retiminde gerek sanatsal gerek endstriyel anlamda, Amerika, Japonya, ekoslovakya, ngiltere, Almanya, talya gibi lkeler ilk olarak akla gelmektedir. Bununla birlikte, birok lkede de geliimi grmek mmkndr. Fakat zellikle endstriyel anlamdaki cam retimi ile kyaslandnda, Trkiye bata olmak zere, dnyadaki akademik yaplamann, yetersiz olduunu sylemek yanl olmaz. Trkiyede, Mimar Sinan, Marmara, Hacettepe ve Dokuz Eyll niversitelerinin Gzel Sanatlar Fakltelerinde Seramik ve Cam Blmleri bulunmaktadr. Fakat bu niversitelerin cam eitimleri snrl olanaklarla devam ettirilmeye allmaktadr. Bu anlamda Trkiye de 4 yllk srete cam eitimi veren tek blm Anadolu niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi Cam Blmdr. niversiteler haricinde eitim veren, stdyo cam hareketi felsefesindeki yeterli donanma sahip tek kurum ise stanbulda bulunan Cam Ocadr. Bunun dnda saylar ok olmasa da kk ve orta lekte bireysel ya da kurumsal cam atlyeleri de bulunmaktadr. Gnmz dnyas dnldnde Glasfachschule Zwiesel, Pilchuck Glass School, Glasfachschule Kramsach, Schott AG, Tffany Glas Kunst GMBH, Warm Glass UK, North Lands Creative Glass, Liquid Glass Centre, Pittsburgh Glass Center, Making Glass Studio & Gallery, Bullseye Glass Co. Research & Education Studios, Aliento Glass School, zel cam okullar ve kurslar, Tokyo University of the Arts, Toyama City Institute of Glass Art, Ecole de Vitrail & de Creation Suisse Stained Glass Arts and Fine Arts College, Staatliche Glasfachschule, gibi devlet cam okullar, cam eitimi vermektedir. Okul ve kurslarn verdii cam eitimi zellikle akademik anlamdaki eitim, zgr ve zgn cam retiminin nn am, amakta, zgr ve zgn retimi desteklemektedir. Cam ile ilgili altay, sempozyum, konferans, sergi gibi etkinlikler sklam, cam yaynlar oalarak bilgi paylam artmtr. Son yllarda cam sanat adna yaanan gelimeler umut vermektedir. Bu almalar ada cam sanatn gelitirmi, gelitirmeye de devam etmektedir. Cam malzemesi, saydamlk, derinlik, k etkileri ve arl olmayan ktle hissi gibi plastik nitelikleri dolaysyla, gnmz plastik sanatlarnda da ada anlamda bir yer bulmutur. Gn getike cam malzemeye olan ilgi artmakta ve cam sanat her anlamda geliimini srdrmektedir. Gnmz ada cam sanat dnldnde, dier sanat

PLASTK SANATLARDA CAM VE TARHSEL GELM CONTEMPORARY GLASS ART AND HISTORICAL DEVELOPMENT

57

dallaryla kyaslandnda henz yetersiz gzkmekle birlikte bu disiplini kullanan cam sanatna gnl vermi sanatlarn varl umut vericidir. ada anlamda; Henry Cross, Dale Chihuly, Luciano Vistasi, William Morris, Stanislav Libensky, Jaroslava Brychtova, Peter Layton, Rene Roybicek, Irene Frolic, Tom Patti, Paul De Soma, Michael Estes Taylor, Howard Ben Tre, Bertil Vallien, Danny Lane, Jiri Harcuba, Maria Lugossy dnyadan, Erkin Sayg, Ruhan Topalolu, Cenan Uyanusta, Mustafa Aatekin, Ekrem Kula, Yasemin Aslan Bakiri, zzettin Baki, Ekrem zen, Reyhan ezik, ule Erylmaz, Lale Andi, Trkiyeden ada cam sanatlar olarak saylabilir.

Sonu ve Deerlendirme Dier sanat dallarnda olduu gibi cam sanatnn ada anlamda geliiminin Endstri Devrimi ile balad sylenebilir. Endstri Devriminin cam retim teknikleri, sanayi ve teknolojik geliimine getirilerinin yan sra sanat akmlarnn olumasna dolayl yollardan zemin hazrlamas yadsnamaz bir gerektir. Ayrca devrim, bu yazda deinilen ada cam sanatnn geliiminde etken dier drt baln oluum srelerini de dolayl yollardan etkilemitir. rnein ada cam sanat adna, fuarlar ve zel sektr giriimlerinin oluum srecinde zellikle cam fabrikalarnn etkinlii dnldnde, endstri devriminin de cam fabrikalarnn geliimindeki rol baz alndnda devrimin etkinlii aka grlmektedir. Fuarlar ve zel sektr giriimleriyle, cam malzemesine olan ilgi artmaya balayarak cam dikkat ekici hale gelmitir. zel sektrlerin imknlarn sanatlara amasyla fabrikalarda daha zgr ve zgn retimler denenmeye balam bylelikle ada anlamda admlar atlmtr. Bununla birlikte, baz sanatlarn zel sektr giriimlerini tercih etmemesi ve bireysel giriimleri sayesinde kk atlyeler kurulmas da cam malzemenin fabrika ortamndan karlarak sadece sanatsal kayglar gdlerek retim yaplabilmesine, olanak tanmtr. Cam malzemenin fabrika dna kk atlyelere tanmas, ada cam sanatnn oluma srecinde etkisi itibari ile nemli bir yer tutan stdyo cam hareketinin oluumundaki balang evrelerinden biri olduu sylenebilir. Stdyo cam hareketi cam malzemenin sadece sanatsal kayglar gdlerek kullanma dnk olmayan retimler yaplabilmesine olanak tanmas, okullama srecinin balang ve geliim evrelerinde basamak oluturmas bakmndan, ada cam sanatnn oluumunda nemli bir etkendir. Okullamayla, genel bir sanat ve tasarm bilgisinin verilmesi yannda cam sanat, cam teknikleri ve cam tasarm gibi konular hakknda akademik anlamda dzenli bir eitim verilmeye balanmtr. Bu sebeplerle okullama, cam sanatnn ada anlamda geliimini salayan dier nemli

bir etkendir. Bununla birlikte sergilerde cam malzemenin yer almaya balamas, camn daha ok kii tarafndan fark edilmesini ve cam malzemeye ynelimi salamtr. Cam tasarm, cam teknikleri hakknda kltrleraras paylamlar olumutur. Btn bu etkenler ve dier sanat dallarn da etkileyen sanat akmlar, cam malzemesinin plastik sanatlarda ada bir ifade arac olarak kullanm konusunda katklar salamtr. zel sektr, bireysel veya kamusal giriimlerin gnmzde de devam etmesi, ada cam sanatnn geliimi asndan umut vermektedir.

58
KAYNAKA
AATEKN, Mustafa. Cumhuriyet Sonras ada Trk Seramik Sanatnn Geliimi ve Anlatm Dili Ynnden Deerlendirilmesi, Tez (yksek lisans) - Anadolu niversitesi, Eskiehir, 1993. ATALAY, Rahmi, Camn Heykel Sanatna Plastik ve Estetik Katlmlar, Tez (sanatta yeterlilik) - Anadolu niversitesi, Eskiehir, 2006. ATK, eniz, M. I. Binde Anadoluda Cam retimi ve Tasarm, Tez (doktora) Mimar Sinan niversitesi, stanbul 2004. BAARIR, Lale, Camda levsellikten Sanatsal Yaratya Yneli, Mimarlk Kltr Sanat, Yap, Say:257, Nisan stanbul, 2003. ELTEZ, Nazl Glgn, Plastik Sanatlarda Cam Malzemenin Uygulan, Tez (sanatta yeterlilik) -Mimar Sinan niversitesi, stanbul, 2003. ERYILMAZ, Aye, Beykoz ve Gnmz Trk Cam, Tez (yksek lisans) Marmara niversitesi, stanbul 1999. GRSES, Serdar, Endstriyel Cam ekillendirme Yntemleri ve ada Uygulamalar, Tez (sanatta yeterlilik) stanbul, 1996. KARSLIOLU, F. Asl, 1950den Gnmze Cam Heykel Sanat, Tez (yksek lisans) Dokuz Eyll niversitesi, zmir, 2007. KILI, A. Cengiz, Cam retiminde fleme Yntemiyle Biimlendirme, Tez (yksek lisans) Dokuz Eyll niversitesi, zmir, 1995. KOAN, Tekin, Heykel Malzemesinde Camn Kullanm rnekleri ve Estetik eler, ltler, Deerler, Tez (yksek lisans) Anadolu niversitesi, Eskiehir, 2001. MERKER, Gernort, Stdyo Camcl Hareketi / Gernort Merker ; ev. Esin Kkbimen, Anadolu Sanat, 2008, Say: 19, Sayfa: 89-96. OKAN, Sema, Pate de Verre Cam ekillendirme Tekniinin Aratrma ve Uygulamalar, Tez (yksek lisans) Dokuz Eyll niversitesi, zmir, 2008. SMENGEN, Olgu. Gzboncuu Renklerinin Seramik ve Cam Tasarmnda Kullanm, Tez (yksek lisans) Anadolu niversitesi, Eskiehir, 2004. TURAN, Remziye, Sanat Nesnesi Olarak Cam, Tez (yksek lisans) Marmara niversitesi, stanbul 1997. UZUNER, Bilgehan. Bulunuundan flemeye Uygulamal Cam Teknikleri, AKANTA, nkilap Kitapevi Yayn Sanayi ve Ticaret A.., 2004. Cam Tutkusu ada Trk Cam Sanatlar Sergisi, Eskiehir Katalou, Cam Dostlar Grubu, stanbul, 2007. http://www.vrijglas.org/history.php, 19.03.2010. http://www.warmus.com, 22.04.2010. http://www2.ocn.ne.jp/~tiga/e_about/e_about.html 12.04.2010 http://www.birsozluk.com, 12.02.2010

59

CAMIN ERKEN TARH: ANADOLUDA TUN AINDA CAM KONUSUNDA DNCELER EARLY HISTORY OF GLASS: COMMENTS ON THE BRONZE AGE GLASS IN ANATOLIA
Do. Dr. Emel ERTEN eerten@gazi.edu.tr Gazi niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Arkeoloji Blm

ZET

Henri Frankfortun 1930lu yllarda kaz yapt Irakda Badat yaknlarndaki Eshnunna (Tell Asmar) buluntular arasnda silindir biimli bir cam parasnn da yer almas bugn iin olduu kadar o zaman iin de nemli bir bulutu. Ancak, Tun a iinde yerleik bir cam retiminden, cam endstrisinden sz etmek gerektiinde, biraz farkl corafyalara da uzanmak gerekir. Bunlardan ilki, Hurriler tarafndan kurulan Mitanni Devletinin egemen olduu topraklardr. Dieri ise, Msrda kurulan ve grkemli rnleriyle tandmz Tun ann Msr cam endstrisidir. te yandan, Tun anda Ege/Myken dnyasnn rettii camlar da bulunmaktadr. Ad geen bu lkelerin yansra, Anadoluda camcln erken evrelerinde durumun ne olduu bildiride irdelenecek asl konudur. Camn ilk kez Mezopotamyada kefinden sonra endstriyel bir rn hale gelmesi srecinde Anadolunun yeri nedir? Tun a iin yeni, deerli, ender saylan bu ekici malzeme Anadoluda ne oranda tannmaktadr? Anadolu merkezlerinde ele geen Tun a cam buluntular ya da bu konuda bilimsel veriler var mdr? ncelenen dnem iin ve konuyla ilgili olarak yaplan alma ve gzlemler

kstldr. Tun a merkezlerinde kaz yapan arkeologlarn genellikle cam buluntular beklemedikleri bir gerektir. Bildiri kapsamnda konu ile ilgili olarak yaplacak deerlendirmede, camclk tarihinin bu erken evresinde Anadoluda camn hammadde ve mamul madde olarak tannmakta, kullanlmakta ve olaslkla da retilmekte olduu bilimsel gerekeleriyle sunulacaktr. Anahtar Kelimeler: Cam, Camn Erken Tarihi, Tun a, Anadolu, Eskiada Cam retimi.

ABSTRACT

The discovery of a cylindrical glass rod in Eshnunna (Tell Asmar) near Bagdad during the excavations of Henry Frankfort in the nineteen thirties was important at that time as it is today. Another find from Eridu (Abu Shahrein), a blue-coloured unworked glass lump attested the pioneering role of the Southern Mesopotamia in the discovery of glass as a material. Even at the present level of glass studies, Southern Mesopotamia still holds its importance for producing the earliest finds of glass. But, for a reconsideration of the Bronze Age glass industry and the modes of permanent glass production it will be necessary to deal with other geogaphical locations or regions, i.e. Hurrian state of Mitanni, Egypt or Aegean where the

archaeological evidence reveals lively glass industries. What is the state of glass use and production in Anatolia during the Bronze Age? What kind of significance Anatolia had during that very early phase of glass? Was the valuable, new and rare material of the Bronze Age, glass unknown in Anatolia? Are there any glass finds from the Anatolian centers of the Bronze Age? The number of studies on this specific topic is limited. The excavators of the Bronze Age sites normally dont expect to find glass. Our paper will focus on the archaeological data from the Bronze Age sites in Anatolia. The objective will be to make a detailed research of glass in Bronze Age Anatolia both as an unworked - raw material as well as a final product. Key Words: Glass, Early History of Glass, Bronze Age, Anatolia, Ancient Glass Production.

60
Henri Frankfortun 1930lu yllarda kaz yapt Irakda Badat yaknlarndaki Enunna (Tell Asmar) buluntular arasnda silindir biimli bir cam ubuun da yer almas o zaman iin de nemli bir bulutu. Ancak, yllar gese de bu kadar erken tarihli (.. 2300) bir camn bir baka kazda, bir baka yerde bulunamayacan o sralar kimse tahmin edemezdi. Gney Mezopotamyann, Smer dnyasnn arkeolojik verilerle de dorulanan parlak yaants iinde bu camlara gereinden fazla anlam yklemek belki de o sralar kimsenin aklna gelmezdi. Ancak, Chicago niversitesine bal Oriental Institute yaynlar arasnda kan ve o yllarda Irakda yaplan kaz sonularn ieren kitapta .. nc binyl iinde Tell Asmarda kaydedilen teknolojik ilerlemelere, metalurjiye de yer verilmekte; bu arada Tell Asmarda ele geen silindir cam buluntudan da sz edilmekte; hatta analiz sonular da yaynlanmaktayd1. Bu durum, aslnda konunun dnemin arkeologlar tarafndan pek de atlanmam olduunu gstermektedir. Ayn yllarda, imdiki ad Tell Abu ahreyn olan Eriduda ilenmemi durumda mavi renkte cam ktle bulunacaktr. Bu da yine Eshnunna buluntusu cam parasna yakn bir tarih olan .. 3. binyl sonlarna (.. 2200) verilecektir2. Cam retmenin altnda yatan amacn o sralar ok sevilen ama Mezopotamyada bulunmayan, uzak diyarlardan, Asyadan zellikle de Afganistandan getirilmesi g ve pahal olan mavi lapis-lazulinin yerine geecek mavi, ltl bir malzeme retmek olduu bilim adamlar tarafndan nerilmektedir3. Cam almalarnn bugnk dzeye geldii u gnlerde bile, camdan nesnelerin yapm ncesinde, camn madde olarak ilk kez elde ediliinde Gney Mezopotamya ncln hala korumaktadr. Ancak, Tun a iinde yerleik bir cam retiminden, cam endstrisinden sz etmek gerektiinde, biraz farkl corafyalara uzanmak gerekir: Bunlardan ilki, Hurriler tarafndan Dou Anadolu ve Kuzey Mezopotamyada kurulan, snrlarn Dou Akdeniz kysna kadar uzatan Mitanni Devletinin egemen olduu topraklardr. Cam tarihinin en erken retim merkezlerinin Mitanni kentlerinde yer aldn burada yaplan kazlar ortaya koymaktadr4. Dieri ise, Msrda kurulan ve grkemli rnleriyle tandmz Tun ann Msr cam endstrisidir5. yle ki, camcla firavunlar dzeyinde nem verildiini arkeolojik bulgular dorulamaktadr. III. Amenhotepin (.. 1387-1350) Malkatada kurduu kraliyet yerleim merkezinde eitli cam atlyeleri aa kartlm, sarayn iinde bile bir cam atlyesinin varl saptanmtr. lkesinin bakentini Thebesden kendi kurduu kent olan Tell el Amarnaya tayan ve srad eilimleriyle tannan IV. Amenhotep (ya da daha iyi bilinen adyla Akhenaten) dneminde de (.. 1351-1334) durum farkl deildir. Tell el Amarnada yzlerce cam eserle birlikte, cam retimini yanstan nemli verilere ulalmaktadr6. Tutankhamenin (..13331323) nl tahtnda da turkuaz ve mavi cam kakma paralarnn kullanlmas, camn Msr sanatnda en st dzeyde kullanmn yanstmaktadr7. Tun anda camcln varlndan sz edilebilecek nc blge ise, Egedir. Yunanistan ve Bat Anadoluda kendine zg stil zellikleri gsteren cam yaptlar ele gemektedir. Bu eserlerden Myken dnyasnda da sadece boncuk ve pendant gibi objelerden oluan bir retimin bulunduu ve bu eserlerin belirgin bir stile sahip olduklar anlalmaktadr8. Tun a iinde camclklaryla tannan yukarda sz ettiimiz lkeler iin ortak olan, onlar birbirlerine balayan unsur ise, Akdenizdir. Tun a iinde Akdenizde eitli ticari mallarn dolamnn gemicilikle saland bilinmektedir. Bu denizar ticaretin ok renkli bir yansmasn Uluburun Batnda yaplan sualt kazlar sonucunda elde edilen arkeolojik bulgular dorulamaktadr9. Batk, Ge Tun Dneminin belli bal cam merkezleri ve cam retim biimi, cam nesnelerin dalm ile ilgili olarak da paha biilmez veriler sunmaktadr. rnein, camn hammadde olarak retildikten sonra bunun mamul maddeye evrilmek zere deniz ar lkelere ihra edilmekte olduu bilgisi, bir tahminden te, somut arkeolojik veriye Uluburun kazlar sonrasnda dnmtr; nk batkta ilenmeye hazr hammadde durumunda mavi renkte, silindir diskler halinde cam kleleri ele gemitir10. Ayrca, gemide en az 9500 adet cam boncuun bulunduu belirlenmektedir11. Ge Tun a iinde Akdeniz deniz ticareti ve bu kapsamda cam objelerin yeri konusunda bilgiler salayan tek batk Uluburun deildir. Gneybat Anadolu kysnda Gelidonya Burnunda saptanan Ge Tun a batnda yaplan kazlarda da yzlerce cam boncuk ele gemitir12. Asl kargosu bronz ve bakrdan oluan gemideki cam boncuklar, Akdeniz ticaretinde mamul cam (retilmi haldeki cam eserlerin) ticaretinin de yerini yanstmalar bakmndan nem tamaktadr. Bildiri balmz olan Anadoluda Tun anda Cam konusuna bu genel ereve iinde girebiliriz. Camn ilk kez Mezopotamyada bir malzeme olarak retildikten sonra endstriyel bir rn hale gelmesi srecinde Anadolunun yeri ne olmutur? Mitanni lkesinde, Msrda, Ege dnyasnda arkeolojik verilerle onaylanan bir camclk geerliyken, Anadoluda durum nedir? Tun a iin yeni, deerli, ender saylan bu ekici malzeme Anadoluda ne oranda tannmaktadr? Herhangi bir retimin varln gsteren kantlara sahip miyiz? Anadolu merkezlerinde ele geen Tun a cam buluntular var mdr? Tm bu sorulara yant ararken, ncelikle elimizdeki somut verilerin ne olduunu belirlememiz gerekir. Bu veriler sadece arkeolojik deil; ayn zamanda filolojik gelerden de olumakta; dnemin siyasal olaylar, uluslararas ilikileri de tarihsel veri niteliinde konuya k tutmaktadr. Tarihsel verilere deinmekle ie balarsak, .. 16. yzylda Hurriler tarafndan kurulan Mitanni Devletinin ok gemeden Anadolunun sper gc olan Hititlerin ilgisini ektii saptamasnda bulunabiliriz.. .. 1380-1345 arasnda egemen olan nl Hitit Kral uppililiuma, Alalahn (Tell Aana) da iinde bulunduu, Kargam ve Halepin de yer ald blgedeki Mitanni topraklarn Hitit kontrolu altna alr13. Bu blge, Tun a Mitanni cam endstrisinin doduu, gelitii yerdir. Alalah kazlarnda .. 16. yzyl ile 13. yzyl arasndaki dneme tarihlenen kltr katlarndan zengin cam buluntular ele gemektedir. Alalah, ayn zamanda bilinen en erken tarihli (.. 16. yzyl) i kalp

CAMIN ERKEN TARH: ANADOLUDA TUN AINDA CAM KONUSUNDA DNCELER EARLY HISTORY OF GLASS: COMMENTS ON THE BRONZE AGE GLASS IN ANATOLIA

61

tekniinde cam vazonun ele getii merkez olmas bakmndan da nem tamaktadr14. Eskiden beri ilgilendikleri ve sonunda egemen olduklar bu corafyadaki retim biimlerine, kltre Hititlerin ilgi gstermeyip, habersiz kaldklar dnlemez. Anadolunun camla tanmasnda Hitit-Mitanni askeri ve siyasi ilikilerinin rolnn olduunu ne srmek olasdr. Hititlerin Msr ile olan ilikilerinin de yine camcla etkilerinin olabileceini kabul edebiliriz. Daha nce cam yapmna olan dorudan ilgilerinden sz ettiimiz firavunlardan III. ve IV. Amenhotep (Akhenaten) ile Tutankhamen, Hitit Kral I. uppililiumann adalardr. O srada Msr cam sanat altn an yaamakta, bayaptlarn vermektedir. Anadolu merkezlerinde kaydedilmi Tun a Msr cam eserleri bulunmamakla birlikte; byle bir buluntunun ele gemesinin artc olmayacan belirtmemiz gerekir. Anadoluda camclkla ilgili olarak sahip olunan filolojik veriler, yazl kaynaklar da vardr. Bilindii gibi, Mezopotamyann ivi yazl metinleri, lkedeki yaamn hemen her alannda bilgiler sunan deerli belgelerdir. Kuzey Mezopotamyadaki Assur Krallnn bakenti Ninivedeki Assurbanipal Ktphanesinde saptanan birok tablet zerinde camcla ilikin bilgilere; zellikle de cam yapm reetelerine rastlanmaktadr15. Yeni Asur Kral Assurbanipal (.. 668-627) ktphanesi belgeleri, Tun andan ok daha sonraya ait bulunmakla birlikte, gemii ok eskilere dayanan camclk geleneini yanstan Akkadca yazl kaynaklardr16. Gney Mezopotamyada camn ilk kez retildii Enunna ve Eriduya komu bir merkez olan Nippurda saptanan ve .. 3. binyl sonlar ile 2. binyla ait Smerce yazl belgelerde geen anzah, kase anlamna gelmektedir. Smerce bu szck, daha sonra Akkadca da da kullanlr17. Ninivenin Akkadca ariv belgelerinde de anzahhu nun kullanld ve bunun cam kap anlamnda olduu grlmektedir. Buna karlk, Hurricede cam karl olarak ehlipakku szcne rastlanmaktadr18. Modern zamanlarda yazlan Hitite szlklerde ise cam iin bambaka bir szck nerilir. Bu, zapzagaia veya zapzaki dir19. Ancak,

Boazkyde ele geen Hitite tabletlerde cam iin kullanlan szck yine anzahhudur. Bu tabletlerdeki metinlerde Mezopotamya cam tabletlerindekine benzer bir format kullanlmakta; cam yapm iin gereken malzemeler sralanarak, yapm srasnda dikkat edilecek kurallara yer verilmektedir. Bu balamda, yazl kaynaklarn salad verilere dayanarak, Hititlerde cam yapm ile ilgili teorik bilgilerin varln ve bu bilgilerin esaslarnn da Mezopotamyaya dayandn belirlemek olasdr20. Son olarak da Tun a camclnda Anadolunun yerini yanstan en dorudan/somut verilerin arkeolojik buluntular olduunu belirtmek gerekir. Tun a merkezlerinde yaplan kazlarda ele geen cam buluntular, Anadoluda camn varl, nitelii konusunda bilgiler verirler. Camn malzeme olarak icad sonrasnda, en erken camclk merkezlerinde yaygn olarak boncuk retiminde kullanld grlr. Bir dier deyile, Prehistorik adan balayarak retimin en ilkel aamalarnda ta, kemik vb. malzemelerden ilk kez retilen boncuklar, Tun a iinde cama da uyarlanmlardr. Bylece, en erken cam boncuklar .. 3. binyldan itibaren yaplmaya balanr. Anadolunun da camla boncuklar araclyla tantn syleyebiliriz. Boazkyde saptanan en erken tarihli boncuklar Bykkale IV-D evresine aittirler. Assur Ticaret Kolonileri ann sonlarna, .. 1700 dolaylarna tarihlenirler21. Afyon Yanarlar Hitit Mezarl buluntular arasnda kp mezarlarda ele geen cam boncuklar vardr. Bunlarn da .. 2. binyln ilk yarsna; Assur Ticaret Kolonileri a sonlar ile Eski Hitit Krallk Dnemi balarna ait olduklar belirlenmektedir22. Afyon, Kusura, Aliar ile Gordion kazlarnda da .. 2. binyl kltr katlarnda cam boncuklar bulunmaktadr23. Bu listeye son yllarda Gaziantep, Ilsu-Kargam baraj alannda 1999-2003 arasnda araga Hykde yaplan kurtarma kazlarnda saptanan .. 2. binyla ait cam boncuklar eklenmitir24. Bunlardan biri olan dikdrtgen biimli ve uzunlamasna paralel yivli cam boncuk tipi zellikle ilgi ekicidir. Sz konusu boncuk tipi, .. 16. yzyl ile 13 yzyl arasnda ska retilmekte ve geni corafi yaylm

(n Asya, Anadolu, Yunanistan) gstermektedir. Bu bakmdan, an cam yaptlarnn dalm konusunda nemli bilgiler salamaktadr. Bu tipin bir rneinin Mitanni siyasal/kltrel yaylm alan iinde kalan aragada bulunmas doaldr. Ancak, ayn dikdrtgen boncuk tipinin bir rneinin de (ve hatta bu tip boncuk retmekte kullanlm bir ta kalbn da) Boazkyde ele gemi olmas25; Mitanni camclndan kaynaklanan bir tipin/ gelenein Anadolu ilerine dek ulatn aka gstermektedir. Sz konusu boncuk imdi Ankara Anadolu Medeniyetleri Mzesindedir26. Cam kullanmnn en erken biimi olarak boncuk retimi sonrasnda, camn vazo yapmnda da kullanlmaya balanmas camclk tarihinin nemli bir aamasdr. Alalahda .. 16. yzyl sonlarna tarihlenen arkeolojik tabakada bulunan cam vazo paralar imdiye dein saptanan en erken rnee aittirler27. Enunnada madde olarak retilen ilk camn tarihinin .. 23. yzyl olduu dnlrse, camn vazo yapmnda kullanlmaya balanmasnn ne denli uzun zaman ald anlalabilir. En erken cam vazo rnekleri, Alalahn yansra Kuzey Mezopotamyadaki Nuzi, Ashur, Ninive, Tell Brak, Tell el Rimah gibi merkezlerde ele gemektedir28. Bu noktada, asl ilgin olan, bir cam vazo rneinin de Boazky kazlarnda bulunmasdr29. Dier erken cam vazolar gibi Boazky rnei de i kalp tekniinde, sar ve krmz opak camdan yaplm ayn vazoya ait drt paradan oluur. Hitit bakentinde tarih boyunca retilen en erken vazolardan birinin ele gemesi, Anadolunun ve Hititlerin en erken dnemlerinden balayarak camla olan tanklklarn kantlamaktadr. Bu erken cam vazoya ait paralar imdi Ankara Anadolu Medeniyetleri Mzesinin tozlu depolarnda saklanmaktadr30. Ama, nerede olduunu bilemediimiz bir baka cam eser daha bulunmaktadr. Bu, Boazky - Yukar ehir I-B tabakasnda bulunduktan sonra Anadolu Medeniyetleri Mzesine teslim edildii kaytlara geen, plak kadn biimindeki cam pendanttr31. Olaslkla, Tanra Astartenin betimlendii, elleriyle gslerini tutan plak kadn formundaki

62
pendantlar, Tun a camclnda Suriye-Filistin kkenli bu eserler olarak deerlendirilirler. .. 16. yzyl sonlar ve 15. yzyllara tarihlenmekte ve Kuzey Mezopotamya, Suriye, Filistin, Kbrs, Msr da iine alan geni corafyada saptanmaktadrlar32. Bu geni yaylml yaptlardan birinin Boazkyde bulunmas, retim blgesine komu lkelerden talep gren, ihra edilen bir eser grubunun yesinin Anadolu ilerine de ulatn; bu durumda Hititlerin dnemi iin lks saylan cam eserleri talep etmekte geri kalmadn gstermektedir. Acaba Hitit bakentinde cama duyulan bu ilgi sadece camdan eserleri ithal ederek, onlarn sanatsal niteliklerinden, yar saydam, mavi yeil grnmlerinden zevk alma dzeyinde midir? Yoksa, Hititler kendi lkelerinde camdan nesneler retmeyi denemiler midir? Bu sorunun kestirme yant, Hitite cam reetelerinin yer ald tabletlerin saptanm olmasndan gemektedir. Cam yapmak iin gereken bilgileri kaydetmek konusundaki Hitit merak, onlarn cam yapabilecek teorik bilgilere sahip olduklarn gsterir. Ama, Boazkyde cam boncuk yapmnda kullanld anlalan bir ta kalbn da ele gemi olduu aslnda uzun zamandr bilinmektedir33. Hatta cam almalar konusunda dnya apndaki uzmanlardan biri olan Dan Baragn bu ta kalpla ilgili yaklam yledir34: Byle bir ta kalbn nasl olup da Boazkyde bulunduu merakl bir sorundur. Bu seyyar bir cam yapmcsnn ya da mcevhercinin ekipmannn bir paras mdr? Bugn sahip olduumuz bilgiler nda, Boazkyde camcln varl ile ilgili olarak Dan Barag kadar armamza artk gerek kalmamtr. Boazkydeki camcl destekleyici bir arkeolojik buluntu olarak 2003 ylnda Boazky Kazlar Bakan J. Seeher ile A. Baykal Seeher tarafndan stanbuler Mitteilungende yaynlanan bir dier ta kalptan da sz etmek gerekir35. Kalbn her iki yznde son derece ayrntl olarak Hitit tanrlarnn ilendii grlmektedir. Ayrca, kalp zerindeki hiyeroglifin Babil anlamna gelmesi, kalbn ilevi konusunda aydnlatcdr nk Hititlerde cama Babil Ta da denmektedir. Bylece, lapis lazuli yerine camdan yaplm tanr figrlerinin yapm iin sz konusu kalbn kullanld anlalmaktadr. Anadoluda Tun anda Camdan sz ederken imdiye kadar lkenin Mezopotamya camcl ile olan balants ve bunlarla ilgili verilerden sz ettik. Ancak, batya doru ilerlendiinde Myken cam buluntularna rastlanan merkezlerin de varl saptanr. Bodrum, Ortakent, Msgebide Prof. Dr. Yusuf Boysal tarafndan yaplan kazlarda dromoslu bir mezarda otuz adet Myken boncuuna rastlanmtr36. zmir Menemen yaknlarnda Panaztepede yaplan kazlarda da Myken cam boncuklar bulunmutur37. Aslnda bu eserlerin Myken stilini ve tekniini yansttklarn sylemek dorudur. Olduka geni yaylmlar olan bu tipin rneklerinin Yunanistandan ithal olmalar ihtimalinin yannda, benzer kltrel yapya sahip Bat Anadoluda da retilmi olabilecekleri dnlebilir. Bu durumda, Anadoluda Tun anda Cam konusunda yukarda belirttiimiz tm verilerin nda hangi sonulara ulalabilir? ncelikle, camclk tarihinin bu erken evresinde, bir hammadde ve mamul madde olarak camn lkede tannd ve kullanlmakta olduu gvenle sylenebilir. Ancak, an koullarna uygun olarak elbette ki, cam yaygn deildir, bugn olduundan ok daha ender, deerli ve nemlidir. Camclkla ilgili verilerin ele getii farkl kltrel corafyalar Anadolu topraklar iinde yer almaktadr. Bunlardan ilki, Hitit merkezine yakn Anadolu; ikincisi, daha sonra Hitit topraklarna katlm olmakla birlikte, Mitanni kltrel gelerine sahip Gneydou Anadoludur. Son olarak da Anadolu yerel kltrnn yansra Tun a Ege kltrlerinin etki ve etkinlik alan iindeki Bat Anadoludan sz etmek olasdr. te yandan, bu blgelerde geerli cam retimi ve retim biimleri ile kullanm da sorgulamalar gerektiren kavramlardr38. zellikle, hammadde retimi ile camdan nesnelerin retimi birbirinden bamsz iki alan olarak karmza kmaktadr. Hititlerin cam hammadde olarak retmek iin gereken teorik bilgilere sahip olduklarn yazl belgeler dorular39. Onlarn bu bilgileri toplam olmalar, ham cam yapm iin gerekli doal kaynaklara sahip olduklarna da iaret eder. Bilindii gibi, cam kum, soda ve kireten olumaktadr. Ancak, o dnemlerde kirecin cam retimindeki gereklilii ve nemi henz kefedilmi deildir40. Cam sertletirmek iin gereken kire, kumun iinde doal olarak bulunan miktardan karlanmaktadr. Bu durumda, cam elde etmek iin kum ve soda kaynaklarnn Anadoluda ne oranda bulunduu sorgulanmaldr: Anadolu, cam yapmnda kullanlmaya elverili, uygun ve yeterli oranda kire ieriine sahip, temiz, ince granll kum rezervlerine sahiptir. Bugn de Trkiyede silis kumunun byk lde iletilmekte olduu, deerlendirilebilen mineral kaynaklar arasnda sayld grlmektedir41. Soda (Na2CO3) ise, kolay eriyen bir kimyasaldr. Doada gllerde eriyik olarak bulunabilmektedir; ancak, bunlarn soda kl elde etmeye elverili kaynaklar dnyada sayl lkelerde yer almakta ve Anadoluda bulunmamaktadr42. Buna karlk, soda derin yeralt yataklarnda trona, nakholit vb. mineraller eklinde bulunabilmektedir43. Bu ynden Anadolu zengin kaynaklara sahip bulunmaktadr. Ancak, yeraltndan yzlerce metre derinlikten kartlarak cam yapmna uygun soda haline getirilmeleri iin bugn uygulamada olan dzeyde madencilik ve kapsaml kimyasal ilemler gereklidir. Bu durumda, eskiada soda elde etmek iin tek kaynak, bataklklarda, akarsu boylarndaki sazlklardaki bitki kkleridir44. Btn bu bilgiler, Anadoluda ham cam yapm iin sahip olunan teorik bilginin yannda, gereken doal kaynaklarn da bulunduunu gstermektedir. Bu durumda, lkede elde edilmesi olas bu hammaddeyle ne gibi nesneler retilmektedir? Boazkyde ele geen ta boncuk kalb ile yine tatan yaplm tanr figrini kalb, Hititlerin boncuk, kk pendant ya da figrin tarznda camlar retebileceklerini gstermektedir. Ayrca, Anadoluda eitli merkezlerde ele geen basit, ounluu kresel formdaki cam boncuklarn yerel retim olduunu dnebiliriz. Ancak, Hititlerin camdan

CAMIN ERKEN TARH: ANADOLUDA TUN AINDA CAM KONUSUNDA DNCELER EARLY HISTORY OF GLASS: COMMENTS ON THE BRONZE AGE GLASS IN ANATOLIA

63

kaplar yaptklarn gsteren arkeolojik verilere henz sahip deiliz. Buna karlk, Dou/Gneydou Anadoluyu da iine alan Mitanni kltrnn etki alan iindeki topraklarnda camdan nesnelerin (yine ounluu boncuk olmak zere) yapld anlalmaktadr. rnein, Gaziantep araga Hyk kazlar srasnda saptanan Ge Tun a yapsnda metal ve olaslkla da cam retimini yanstan bulgular ele gemektedir45. Daha nce de belirtildii gibi Uluburun Batnn salad bilgiler Tun a iinde cam hammaddesinin Akdeniz dnyasndaki ticari varln gstermitir. Bu nedenle, Anadoluda n Asya, Msr ve Ege dnyasnda dolam bulunan cam hammaddesini dardan ithal edildikten sonra eitli cam nesnelerin yapmnda kullanm olabilecei dier bir olaslktr. Ancak, Anadoluda henz bu bilgiyi dorulayacak arkeolojik kantlara ( rnein, hammadde biiminde ele geen cam kleleri gibi) sahip deiliz. Bir dier nemli nokta ise, Tun anda Anadoluya ithal edilen mamul cam nesneler konusudur. Eldeki bulgularn nda Anadolu topraklar zerinde kltrel etkileri olan balca iki kaynaktan ithal cam yaptlarn lkeye ulat dnlebilir. Bunlardan ilki, Hurri-Mitanni; dieri ise, Myken cam rnleridir. Anadolu corafyas, her iki kltrle de i iedir. Anadolu kylar boyunca cam ve cam rnlerinin ticaretinin yapld Uluburun ve Gelidonya batklar ile dorulanmaktadr. Boazkyde ele geen Mitanni blgesine zg cam vazoya ait paralar ile Suriye-Filistinde yaplm olmas gereken Astarte figrl pendant Hitit bakentine cam yaptlarn ithal edilmekte olduunu gstermektedir. Dier yandan, Bat Anadoluda bulunan Myken tipi boncuklarn dadaha nce de belirtildii gibi- ithal edilmi olmalar kadar46, Bat Anadolunun dorudan Ege corafyas iinde yer almas nedeniyle yerel olarak burada retilmi olmalar ihtimali de vardr. Grld gibi, konu ayrntl; buna karlk yaplan alma ve gzlemler azdr. Tun a merkezlerinde kaz yapan arkeologlarn genellikle cam buluntular beklemedikleri bir gerektir. Ancak, dile getirdiimiz bilimsel veriler Anadolunun Tun

a kentlerinde cam buluntularla ya da camclkla ilgili yeni bulgularla karlamann olas olduunu gstermektedir nk Anadoluda cam tannmakta, kullanlmakta ve belli bir dzeyde retilmektedir.

Dipnotlar
1 Frankfort 1934, 56-59. 2 Hall 1930, 213. 3 Oppenheim 1970, 9-15; Bu konuda farkl grler de ortaya atlmtr. rnein, cam retilirken asl amacn yine lapis lazulinin yerine geecek ama ondan ok daha dzgn ve kusursuz bir malzeme oluturmak olduu ynnde nermeler bulunmaktadr: Stern 1997, 194. 4 Mitanni topraklarndaki camclk merkezleri konusunda genel bilgiler iin: Barag 1985, 36-37; Bu merkezler iinde en fazla cam buluntular veren Nuzi ( Yorgan Tepe) konusunda: Starr 1939, 446-456. 5 Bilim adamlar uzun zaman cam endstrisinin Msrda doduuna inanmlardr. Bunlarn banda Msr kazlarnn nl hafiri Flinders Petrie bulunmaktadr. Petrie, 1892 ylnda Tell el Amarnadaki cam atlyesini de ortaya kartan kiidir: Harden 1969, 48. 6 Tell el Amarnada cam hammaddesi retimiyle ilgili bulgular konusunda: Nicholson 1995, 11-19. 7 Grose 1989,53-54, fig.29. 8 Myken cam ve fayans gibi dier cams maddelerden yaplan buluntular veren merkezler, bunlar arasndaki ilikiler, bu konudaki verilerin genel bir

deerlendirmesi iin: Nightingale 2008, 64-104. 9 Pulak 1998, 188-224. 10 zet 1998, 32; Uluburun batnda tanan cam klelerin kkeni konusundaki grlerle ilgili olarak: Erten 2009, 230. 11 Ingram 2005, 3. 12 Bass 1967. 13 Darga 1992, 12. 14 Barag 1985, 36. 15 Oppenheim 1970, 23 vd. 16 Oppenheim 1970, 82-83; Barag 1985, 29. 17 Oppenheim 1970, 18-19. 18 Oppenheim 1970, 10-11; Barag 1985, 38. 19 Friedrich 1952, 260; Oppenheim 1970, 21. 20 Erten 2005-a, 321-323. 21 Boehmer 1972, 175-176, no. 1809, lev. LXIII. 22 Emre 1978, 50. 23 Erten Yac 1998, 34. 24 Erten/araga. 25 Boehmer 1972, 177, 217 no. 1820 ve 2229 , lev. LXIII; ve LXXXVII. 26 Erten Yac 1998, 34, lev. 7, res.1. 27 Barag 1985, 36, 42, no. 7, fig. 1. 28 Bunlar i kalp tekniiyle yaplm vazolardr: Barag 1985, 36. 29 Boehmer 1972, 174-175, no.1802, lev. LXIII. 30 Erten Yac 1998, 35, lev. 7, res.2. 31 Boehmer 1972, 180, no. 1861, lev. LXV. 32 Barag 1985, 36, n. 70. 33 Boehmer 1972, 217, no. 2229, lev. LXXXVII.2229. 34 Barag 1985, 39, n. 90. 35 Seeher 2003, 99-111. 36 Boysal 1964, 81-85. Bu boncuklar imdi Bodrum Sualt Arkeoloji Mzesindedir: zet 1998, 30-31, 33. 37 nardal 1995, 79-87. 38 Erten 2005 - b, 99-107. 39 Oppenheim 1970, 67-68; Riemschneider 1974, 263-278; Polvani 2001, 1045-1048; Erten 2005-a, 321-322. 40 Stern/Schlick-Nolte 1994, 19. 41 DPT 2007, 10, 13. 42 Roskill 2005. 43 enkal-akmak-Akda 2005, 125-134. 44 Salicornia (Europaea) - Tuzlu Ot/Deniz Brlcesi veya Salsola Kali bu amala kullanlan bataklk bitkileridir:

64
Schweizer 2003, 34-35, res. 22-24. Bunlar Anadoluda bulunan trlerdir. 45 Sertok Kulakolu 2002, 113; Erten/araga 46 Anadoluya ithal edilen Myken camlar konusunda: Nightingale 2008, 85. Friedrich 1952: J. Friedrich, Hethitisches Wrterbuch, Heidelberg. Grose 1989: D.F. Grose, The Toledo Museum of Art Early Ancient Glass, New York, N.Y. ve Toledo,Ohio. Hall 1930: H. R. Hall, A Seasons Work at Ur, London. Harden 1969: D. B. Harden, Ancient Glass, I: PreRoman, The Archaeological Journal, Cilt CXXV, 46-72. Ingram 2005: R. S. Ingram, Faience and glass Beads from the Late Bronze Age Shipwreck at Uluburun (Texas A&M Universitye sunulan yaynlanmam Yksek Lisans Tezi). Nicholson 1995: P. T. Nicholson, Glassmaking and Glassworking at Amarna: Some New Work, Journal of Glass Studies 43, 77-86. Nightingale 2008: G. Nightingale, Tiny, Fragile, Common, Precious. Myceanean Glass and Faience Beads and Other Objects, Vitreous Materials in the Late Bronze Age Aegean (ed.: C. M. Jackson E. C. Wager),Oxford, Sheffield Studies in Aegean Archaeology. 9, 64-104. Oppenheim 1970: A. L. Oppenheim, The Cuneiform Texts, Glass and Glassmaking in Ancient Mesopotamia, Corning-New York, 2-102. zet 1998: A. zet, Dipten Gelen Parlt - Bodrum Sualt Arkeoloji Mzesi Cam Eserleri, Ankara. Pulak 1998: C. Pulak, The Uluburun Shipwreck: An Overview, The International Journal of Nautical Archaeology 27.3, 188-224. Polvani 2001: A. M. Polvani, KBO XXXI 55 e il problema della fabbricazione del Vetro in Italia, Poikilma: Studi in Onore di Michele R. Cataudella in Occasione del 60. Compleanno cilt 2, La Sapienzia, 1045-1048. Riemschneider 1974: K. K. Riemschneider, Die Glasherstellung in Anatolien nach Hethitischen Quellen, Anatolian Studies Presented to Hans Gustav Gtterbock on the Occasion of his 65th Birthday, stanbul, 263-278. Roskill 2005: Roskill Information Services Ltd., The Economics of Soda Ash, Tenth Edition. Seeher 2003: A. Baykal-Seeher ve J. Seeher, Gtterbilder aus Babylonstein? Eine hethitische Guform aus Boazky Hattusa,Istanbuler Mitteilungen 53, 99-111. Sertok Kulakolu 2002: K. Sertok ve F. Kulakolu, araga Hyk 1999-2000 Kazlar Sonular, 23. Kaz Sonular Toplants, Cilt I., Ankara, 107-122. Schweizer 2003: F. Schweizer, Glas des 2.Jahrtausends v.Chr. im Ostmittelmeerraum, Remshalden. Starr 1939: R. F.S. Starr, Nuzi Report on the Excavations at Yorgan Tepe near Kirkuk, Iraq Conducted by Harvard University in Conjunction with the American Schools of Oriental Research and the University Museum of Philadelphia1927-1931, Cambridge Massachusetts. Stern 1997: E. M. Stern, Glass and Rock Crystal: A Multifaceted Relationship, Journal of Roman Archaeology 10, 192-206. Stern/Schlick-Nolte 1994: E. M. Stern-B. Schlick-Nolte, Early Glass oft he Ancient World 1600 B.C. A.D. 50 Ernesto Wolf Collection, Ostfildern-Ruit. enkal-akmak-Akda 2005: Beypazar Trona Sahasnda zelti Madencilii Uygulamalar, Trkiye 19. Uluslar aras Madencilik Kongresi ve Fuar, zmir.

Ksaltmalar ve Kaynaka:
Barag 1985 : D. Barag, Catalogue of Western Asiatic Glass in the British Museum, London. Bass 1967 : G. F. Bass, Cape Gelidonya: A Bronze Age Shipwreck, Transactions of the American Philosophical Society, Cilt 57, Blm 8. Boehmer 1972: R. M. Boehmer, Die Kleinfunde von Boazky aus den Grabungen 1931-1939 und 19521969, Berlin. Boysal 1964: Y. Boysal, Milli Eitim Bakanl Msgebi Kazs 1963 Yl Ksa Raporu, Trk Arkeoloji Dergisi XIII, 81-85. nardal 1995: N. nardal, Panaztepe Kazsnda Ele Geen Bir Grup Cam Ss Eyas, In Memoriam . Metin Akyurt Bahattin Devam An Kitab Eski Yakn Dou Kltrleri zerine ncelemeler, stanbul. DPT 2007: DPT Dokuzuncu Kalknma Plan Madencilik zel htisas Komisyonu Raporu, Ankara Darga 1992: M. Darga, Hitit Sanat, Akbank Kltr ve Sanat Kitaplar. 56, stanbul. Emre 1978: K. Emre, Yanarlar Afyon Yresinde bir Hitit Mezarl, T.T.K., Ankara. Erten Yac 1998: E. Erten Yac, .. kinci Binde Anadoluda Cam, OLBA I, 29-44. Erten 2005-a: E. Erten, Glass in Hittites, V. Uluslararas Hititoloji Kongresi Bildirileri, 319-329. Erten 2005-b: E. Erten, Camclk Tarihinde retim ve Kullanm Kavramlar, Seres III. Uluslararas Katlml Seramik, Cam, Emaye, Sr ve Boya Semineri, Eskiehir, 99-107. Erten 2009: E. Erten, Fenike Camlar ve Akdeniz Dnyas, Anadolu Medeniyetleri Mzesi 2007-2008 Yll, Ankara, 227-239. Erten/araga: E. Erten, Early Ancient Glass from araga Hyk, Gaziantep Turkey, The 18th Congress of AIHV on the History of Glass, Thessaloniki, Greece 2009 (baskda). Frankfort 1934: H. Frankfort, Iraq - Excavations of the Oriental Institute 1932-1933,Illinois.

65

CAM YAPI MALZEMESNN MMARDE YER ALI SREC PARTAKING PROCESS OF THE GLASS AS A BUILDING MATERIAL IN ARCHITECTURE
Yrd. Do. Dr. Hale GEZER halegezer2003@yahoo.com Yeni Yzyl niversitesi, Mhendislik-Mimarlk Fakltesi

ZET

Cam yap malzemesi ile mimaride malzemenin optik zelliinin getirdii ilevselliin yan sra mekanlarn ayn anda grnebilirlik ilikileri de saladndan cam malzeme; maddesel zelliinin yan sra mekana derinlik katmakta, birletiren zelliiyle de kullanld yere okunabilirlik kazandrmaktadr. Cam yap malzemesinin teknolojisinin gelimesi ve byk plaka retiminin zor olmas nedeniyle pencere cam olarak kullanlmas 20. Yzyldan itibaren mmkn olmutur. Camn tarihi sreteki kullanmnda retim tekniklerinde ve teknolojilerindeki ilerleme cam malzemenin kullanmn yaygnlatrrken, cam yap malzemesi mimaride birok tasarm anlaynn gelitirilmesine byk katklar salamtr. 20. yzyl mimarisinde zellikle Le Corbusiernin, Mies Van der Rohenin, Philip Johnsonun eserleriyle cam yap malzemesi ilevinden te anlaylarla kullanlm, mimariye cam mimari konseptini getirmi, zerinde teknoloji ile estetii buluturmutur. Gnmz mimarisinde cam, gl bir teknoloji ile akllanmakta, doal evreyle iliki kurmakta, mekan duygusunu geniletmekte, yapya prestij kazandrmaktadr. Cam malzeme ile yaplar hafiflemekte, effaflamakta,

doayla birlikte hareket etmekte, gkyznn tm renklerini zerine alarak deiebilir derinlikler sunmakta ve tasarma oklu boyutlar getirmektedir. Anahtar Kelimeler: Cam, mimarlk, tarihsel sre.

ABSTRACT

The glass material, since it enables the visibility relations in the spaces, besides the functionality in architecture that is brought out by the optical characteristic of the material at the same time, do contribute to the feeling of depth in the space, as well as its material characteristic, while it presents a sense of readability to the place due to its connectivity characteristic. The development of the glass building material technology and the use of the material as a window glass could be possible, due to the fact that the production of large panels had been difficult, dating from the 20th century. Within the historical process of using glass material, while the advance in the production techniques and technologies did increase of the use of glass material, the material also made great contributions to the progression of many design approaches in architecture. In the 20th century architecture, the use of glass, as a building material, were used by means of the approaches beyond its function, especially with the works

of Le Corbusier, Mies Van der Rohe, and Philip Johnson, introduced the concept of glass architecture to the architecture, and brought together the concepts of technology and aesthetic upon itself. The glass in the contemporary architecture, does become smart with a powerful technology, relates with the natural environment, expands the sense of space, and adds prestige to the structure. With the use of glass material, these structures do lighten, become transparent, act along with the nature, present changeable depths, by means of taking on all colors of the sky, and add multi dimensions to the design. Keywords: Glass, architecture, historical process.

66
1. GR Cam yap malzemesi kullanld yapda ve mekanda yaratt yeni kltrle mimarinin vazgeilemez en nemli malzemesinden biridir. Kapal mekanlardan ak mekanlara gei, mekan snrlarnn ortadan kaldrlmas, mekanlarn birbiri iine geii cam malzemeyle mmkn olmakta, bu zellikli kullanm mimariye da dnkl getirmektedir. Cam malzemenin mimaride bugnk kullanmna yakn uygulamalar ancak 20. Yzylda mmkn olmu, 21. Yzylda ise cam malzeme kap ve penceredeki kullanmnn dnda mimari tasarmlarn tarzlarn belirleyici bir kullanm kltr kazanmtr. Tarihsel srete, camn yap malzemesi olarak kullanlmasnn mmkn olmaya balamasndan itibaren cam malzeme, fiziksel zelliklerinin kapasitesinin ve teknolojisinin artrlmasnn yan sra konsept projelerin en nemli malzemesi olarak geliim srecini devam ettirmekte, tasarmlara snrszlk, kimlikli yeni tanmlamalar kazandrmaktadr. 2. CAM YAPI MALZEMESNN TEKNOLOJSNE BALI OLARAK YAPIDA KULLANIM SREC Cam, ok eski tarihten beri bilinmesine karn, byk plaka retiminin zor olmas nedeniyle ancak XX. yzyl balarndan itibaren yapda bugnk anlamda kullanlmaya balamtr [1]. Braudel Gndelik Hayatn Yaplar eserinde camn yapda kullanm yksn yle anlatmaktadr: Zaman iinde biraz geriye gidilince (veya eer ky evleri sz konusuysa XVIII. yzylda bile) pencere tek para tahtadan yaplma bir kanat halindedir. Kilisenin ayrcal olan vitray zel evlere geince kuruna tutturulan dzgn olmayan camn, ok ar olmas ve kanadn maliyet asndan yaplamamasndan, sabit caml pencerede yalnzca kk bir kanat alacaktr. Bu bir Alman zmdr; ya da sabit caml pencerelerle, hareketli tahta panolar birletirilecektir. Bu da rnein Hollanda zmdr. Fransada caml ereveler ou zaman sabittir. nk Montaigne (Almanyada) camlar bu kadar parlak yapan bizimki gibi sabit pencerelerinin olmamasdr, bylece onlar ok sk silebilmektedirler diye kaydetmektedir. Ayn zamanda parmen, terebentinli bez, yal kt, al ta yapraklar geirilmi, alabilen pencereler de vardr. effaf cam ancak XVI. Yzylda gerekten ortaya kabilmitir; daha sonra dzensiz bir ekilde yaylacaktr. ngiliz tarmsal zenginliinin artmas ve cam endstrisinin gelimesiyle, 1560l yllardan itibaren ky evlerinde ilerlemesi hzl olacaktr. Fakat ayn sralar (1556), Flandredan Estramaduraya giden V. Carlos, yolculuunun sonuna gelmeden nce cam satn alma iiyle megul olmaktadr. Montaigne, Epinalden itibaren Almanya yolu zerinde camsz olan kck bir ev bile yoktur diye kaydetmektedir. Fakat 1633de Alak lkelerden spanyaya gitmek zere yola kan iyi seyyah gney ynndeki snr hatt iaret etmektedirler. Loire nehri Saumurden geildikten sonra pencerelerden cam kaybolmaktadr. Bu arada Dou ynnde Cenevrede ayn sralar en sekin evler bile ktla yetinmektedirler ve 1779da Pariste dz iilerin evlerinde bile odalar camdan k alrken, baz evlerde olduu gibi Lyonda da yal kt kullanm srmektedir. Srbistanda pencerelerde cam ancak XIX. Yzyln ortasnda yaygnlaacaktr: 1808de Belgradda cam henz nadirdir. Baka bir yava gelime: pencere ve erevesi, camlarn boyutlar, erevenin direnci gibi detay zmleriyle ilgilidir. Byk pencerenin yerleip, en azndan zengin evlerinde kural haline gelebilmesi iin XVIII. Yzyl beklemek gerekecektir. Sonu olarak, evleri havalandrmak ve aydnlatmak olan bir soruna kar bir dizi zm bulunmaktadr. Ama sorun ayn zamanda evi soua kar korumak ve gn nn uyuyanlar uyandrmasn nlemektir de. Herey iklime, adetlere bamldr: Montaigne Almanyada tahtayla kaplanmam hibir camn tek bana, souk ve rzgra kar hibir koruma salamamasn onaylamamaktadr. Demek ki bu pencerelerin iten veya dtan tahta kepenkleri yoktur [2]. Camn ilk pencere cam olarak yapda yer almas 1905 ylnda Belikadadr. 1933 ylnda ise Mimar Le Corbusier Pariste ilk kez cam bloklar kullanm, 1949da Mimar Philip Johnson ilk cam evi Connecticutda yapmtr. Trkiyede ise ilk pencere cam 1961de retilmitir (ayrova Cam Fab.) [1]. Gnmzde cam, tayc, kaplama, yaltm, dekoratif amal kullanmlaryla yapnn her alanna girmi, teknolojisinin ilerlemesiyle akll hale gelerek ilevsel yeni zellikler kazanmtr: stee gre deime zelliine sahip akll camlar, zerinde birok zellii tayarak yapda ilevsellii ve grntsyle her geen gn yeni tasarmlara olanak vermektedir. Fotokromik ve termokromik zellikleriyle renk deitiren, elektro parlak, floresan, fosforlu zellikleriyle de k yayan akll camlar, mimaride deiebilir grselliklerin istendii durumlarda grsel olarak dekorasyona byk katk salamakta veya enerjiye dntrerek ilevsel potansiyelde olabilmektedir. Yeni teknolojilerle sv-kristal camn saydaml kaybolarak buzlu cam haline gelmekte, elektrokromik, fotokromik camlarla k geii kesilebilmekte ya da kontrol edilebilmektedir. Termokromik jleli camlar ise, gnein yayd s derecesine bal olarak beyaza ve deiik renklere dnebilmektedir [3, 4]. Akll camlarn aralarna ok ince filmler (baskl-basksz) konarak deiik efektler elde edilebilmekte, ayn zamanda ses, k duvar olarak ilev ve estetik bir arada zmlenmektedir [3, 5]. Chanel Ginza yapsnda olduu gibi gece k kaynana dnen elektrooptik, elektrokromik camlar, iine yerletirilen ledlerle bir videoya benzemektedir. I emen akll cam ilk kez bu yapda kullanlmtr. Uygulama olarak u ana kadar yaplm tek rnek olan on katl bina 56 m. yksekliktedir. D perde duvar gri camdan yaplmtr. Dorudan bitiik paslanmaz elik ve baklava eklinde gz gz strktrn birlemesi binada Chanelin tvit modelini anmsatrken, gvenli camdan oluan cephe, gndzleri transparan haliyle binann iinin grlmesini salamaktadr. Geceleri ise cam, k geirmez (opak) renge dnmekte, cephe ana kontrol bilgisayarndan kontrol edilen ve saniyede 32 trilyonun stnde komut kapasitesi olan 65000 mikro bilgisayar ile 700000 LEDi yanstmaktadr [3].

CAM YAPI MALZEMESNN MMARDE YER ALI SREC PARTAKING PROCESS OF THE GLASS AS A BUILDING MATERIAL IN ARCHITECTURE

67

Bu malzemeler arasnda Dichroitis olarak adlandrlan, a deiikliiyle renk fark gsteren zel efektli boyal camlar, nlarn dt yerden yansyarak ayrmasn salamaktadr (ekil 1, 2).

ekil 1. Chanel Ginza; [3, 97]. ekil 2. Dichroitic filtrelerle camlarla yaplan dzenlemeler [3, 35].

3. CAM YAPI MALZEMESNN MMAR TASARIM KLTRNDE KULLANIM SREC Cam malzeme saydam olma zelliiyle mimaride mekn, yapy alglamada deikenlikleri, soyut boyutlar, snr konulamayan bulumalar getirmektedir. zgi, kitabnda mekn kurgusunun veya karlkl ilikilerinin alglanmas ve deerlendirilmesinde; In (aydnln), zaman boyutunun (hareketin) devreye girmesi kouluna bal olduunu belirtirken yle devam etmektedir: evreleme ve bir rt altna alma yollarnn birlikte veya ayr ayr kullanlmasyla gerekletirilen mekn kurgusunda, belirleyici yzeyleri ksmen keserek, eksilterek, minimuma indirerek, dnsel yntemle tamamlamay ngrmek, k kullanarak, artrarak, azaltarak var olan ne karp belirginletirmek veya tam aksine eritmek, silmek, yok etmek kabildir. Ayrca boluklar brakarak, yzeyleri saydamlatrarak, ayna niteliine ulatrarak; na edilmemi, gerekte var olmayan, sadece grntde var olan alanlar, derinlikler, boluklar, hacimler, ktleler yaratmak, kurguya geler, renkler katmak veya eksiltmek suretiyle esneklik, zenginlik ve zgnlk de elde edilebilir [6]. zginin bu yaklam balamnda tasarmda saydamln mekn soyutlatran etkisi cam

malzemenin mimaride kullanm amacn da zelletirmektedir. Tarihi srete ta, tula, beton gibi yap malzemeleriyle mimari meknlar yer ald fiziksel evreden tmyle ayrlarak soyutlanrken, cam malzeme ile i-d ayrm ortadan kalkarak, snrlar daha esnek duruma kavumutur. Camn retim alanndaki evriminin strktrel evrim (iskelet dizge) ile ayn zaman diliminde gereklemesi, hatta birbirlerini karlkl olarak koullandrmalar, mimarln kimliini de ynlendirmitir. Ortaada ve sonralar cam malzeme mimaride dini konular tasvir eden, anlatan kl desenler eklinde kullanlrken, Bauhaus Ekolyle mimari anlayn deimesi ve cephelere yeni dzenler kazandrlmas cam malzemeye mimaride yeni uygulamalar getirmitir. Crystal Palace (Londra, 1851), Bruno Taut (Taut Glass Pavilion), Le Corbusier ve Mies van der Rohe, Gropius tarafndan gerekletirilen uygulamalarda cam, yapda yap malzemesi olarak zellikli biimlerde yer almtr. rnein; Gropiusun kurgulad cephe yzeyi, betonarme tayclardan bamsz olarak onlarn nnde yer alan, o zamana kadar rastlanmayan boyuttaki bir pencere doramas eklindedir. Bu sistem cam blme veya cam duvar olarak tanmlanarak, bu yn ile (retili ekli dnda) perde duvarn da ncs olarak kabul edilmitir. ile d ayran bu saydam blme i mekan grsel olarak dardan alglanan bir konuma getirmekte, baka bir deyile i mekanla d mekann grsel sreklilii salamaktadr[6]. Alman mimar ve tasarmc Ludwig Mies van der Rohe (1886-1969) ise, cam yap malzemesini tm effaflyla kendini gsterecek ekilde kullanm, Chicago Okuluyla gndeme gelen elik profiller ve cam malzemeyle Mies grsel hafiflik elde ederken, yeni malzemenin estetik deerini kendi plak ifadesinde aramtr. Mies iyi bir mimarlk yapmann koullar arasnda malzeme kullanmna arlk vermi, zellikle malzemenin anlatmn gstermek amacyla malzemenin zerini rtmemitir [7]. Cam yap malzemesi ile meknlar ak meknlara, giderek meknsal sreklilie ulamtr. zellikle Mies van der Rohe tarafndan 1928 ylnda

Barcelona Uluslararas Fuarnda Alman Pavyonu olarak kullanlmak zere ina edilen Barselona Pavyonuda dolu duvarlarn yerini cam duvarlar alm, cam malzeme effaflktan te duvarn tad anlamsal ykleri de ortadan kaldrmtr. Dolaysyla pencere de ortadan kalkmtr. Modern Mimarln geliiminde ikonik neme sahip bir bina haline gelen bu binada duvar temel yap esi olmaktan uzaklamtr (ekil 3, 4).

ekil 3, 4. Barcelona Pavyonu, Barcelona, spanya 1928, 1982 [http://www.boyutpedia.com/default~ID~1597~aID~67790~link~ barcelona_pavyonu,_barcelona,_ispanya_1982.html]

Mies van der Rohe, 1944te o zamana kadar yaplm en minimalist (less is more) evi (Farnsworth House, Chicago) tasarlayarak, bu yaklamn tamamyla camdan yaplm, 8 ayak zerinde duran, blmlere ayrlm tek bir oda-

68
yapda kullanarak ortaya koymutur. 20. yzyln balarnda gkdelen mimarisinde curtain wall perde duvar yapmnn gereklemesiyle, cephe malzemesi olarak alminyum, elikle birlikte, cam yap malzemesi kullanlmaya balanm, zellikle cam malzeme, teknolojisinin de gelimesiyle n plana kmtr [7, 8]. Mies 1950lerde, cam gkdelen hayalini gerekletirerek 1951de Twin Towers Chicagoda ina etmitir. Seagram Building (New York) bu serinin en nemli binas olarak kabul edilebilmektedir. Miesin yaklamnda; yapda byk cam yzeylerin kullanmyla yap l etkisinden kurtulmakta, yapnn boyutlarn ortaya karmaktadr. Mies Berlinde Friedrichstrasse stasyonu yaknndaki projede olduu gibi cam malzemenin zerinde oluan k yansmalarn da kullanarak o dnemin davurumcu eilimlerini desteklemektedir. Lever Houseda ise cam cephe sistemleriyle oluan yap ktlesi, dtan onu tmyle saran saydam, saydam olmayan gelimi cam ve alminyum modllerden oluan fabrika retimi prefabrike bir perde duvarla giydirilmi durumdadr. Giydirme cephe evrimsel srecinde, perde duvarn cam yzeylerini tayan metal zgarasnn (grid) da cam modllerin altnda gizli kalacak ekilde detaylanmas ve cam modllerin silikon araclyla onlara aslmas sonucunda btn yapy dtan sadece cam ile giydiren bir eitleme ile silikonlu strktrel cephe olarak tanmlanan yeni bir zme ulalmtr. 20. Yzyldaki bu uygulamalar Gotik adan sonra mimarlkta camn etkileyici, ynlendirici dzeye ulat yeni bir an iinde olduumuzun gstergesidir [6]. Cam yap malzemesi artk geleneksel anlamsal yklerini bir tarafa brakarak, Endstri ann yeniliki yaklamnn ifade arac olmutur (ekil 5, 6, 7). deien karmaklk ve zenginliktedir [9]. Mimar Sir Norman Foster tarafndan 1999 ylnda yenilenen Berlindeki Reichstag Binasnda cam malzeme, ayn ekilde bir temsiliyetle demokrasi anlaynn effaflk simgesi olarak kullanlmtr. konik olarak yaplm, Reichstag kubbesinden Parlemento katnn altnda bulunan ana avlu grlebilmektedir. Kavramsal mimari nclerinden Toyo to (1941) ise Sendai Mediatheque binasnda cam malzemeyi akkan bir mekn yaratmak amacyla kullanm ve cam malzemeyi zgn bir strktrle birletirmitir (ekil 8, 9, 10).

ekil 5, 6, 7. Lever House [www.vazyvite.com]; Farnsworth House [flickr.com/photos]; Seagram Building [picsdigger.com]

Miesin less is more fikrini somutlatran cam malzeme, bugn birok yapnn mimari kavramlarnda eitli anlam ykleriyle mimari gre effaf bir boyut kazandrmaktadr. rnein; Denton Corker Marshall tasarm Manchester Adalet Saraynda cam malzeme ile oluturulan yap kabuu Adaletin effaf Yzn temsil etmektedir. Buradaki mimari uygulama, mahkeme salonlarnn yasakl ya da gizlenmi deil, ak ve eriebilir olduunu vurgulamaktadr. Yapnn formu effaflk katmanlarndan olumaktadr. Bu meknda halkn yalnzca yapnn dzenleniini belirgin bir ekilde okumakla kalmayp ayn zamanda dar doru bakarak Manchesterin kendi yaamyla da ilikilendirmesi istenmitir. Cam parmaklklarn grsel ifadesi yalnzca fiziki effafln kullanm araclyla mahkemelere aklk ve eriilebilirlik hissi vermeyi amalamayp, ayn zamanda bunu yaparak i hacimleri sanki bir sandn iine hapsedilmi nesnelermiesine aa karmaktadr. Cam parmaklklarla ulalmak istenen grsel etki, gnn farkl saatlerine, a, yansmaya ve bak asna gre srekli olarak

Resim 8, 9, 10. Manchester Adalet Saray [architecturelist.com]; Reichstag Kubbesi [igougo.com]; Sendai Mediatheque [blog. livedoor.jp]

CAM YAPI MALZEMESNN MMARDE YER ALI SREC PARTAKING PROCESS OF THE GLASS AS A BUILDING MATERIAL IN ARCHITECTURE

69

Leonardo Cam Kpte de cephe, cam cephe uygulamasyla, ieriyi, darya tamakta, mekn cepheden peyzaja tamakta, evresiyle btnlemektedir. Bu grnm hem meknn hem de izleyicinin alg rntsn deitirme niyeti ile gerek ve sanal eleri bir araya getirmektedir. Yapnn cam cephesi, yalnzca i ve d mekan arasndaki ara yz deil, ayn zamanda estetik grn ile birlikte ar doalc bir dnyaya geii temsil etmektedir. Cam cephe engellenmemi bir d manzara oluturabilmek iin 36 m. genilikte hi kolon kullanlmadan ina edilmitir [11] (ekil 11). Metal ve cam kompozisyonu cephe sistemine sahip Avusturyadaki (Bregenz 1990 97) sanat galerisi, hava ve k deiimlerine duyarllk gsterebilme yeteneine sahip olarak, evre ile btnlemektedir. Bak asna, gnein ve bulutlarn konumuna gre bir k heykeli gibi, grsel etki oluturmaktadr [9] (ekil 12).

Tm bu uygulamalar, odalarn ve kapal mekanlarn gn na, ay na ve yldzlara aldn grerek her olas almn yeni bir kltr, yaplara samimiyeti getirdiini belirten air ve yazar, Scheerbartin yorumlad gibi [9]; mimarinin de yeni bir kltrn oluturmutur. Cam yap malzemesi inli mimar I. Peinin ftristik yaklamnda klasik tarzdaki mzenin i avlusuna bir piramit (1984) olarak yeni ile eskinin bileimi ultra-modern bir tarz vurgularken, Jean Nouvelin Arap Dnyas Merkezinde (1987) Arap kltr ile Bat kltrnn, ie dnk ve da ak kontrastn verecek bir teknolojiyle simgecilii okutmaktadr. Neuteling ve Riedijkin Hollanda Sound and Vision Enstits-Mze binas tketilen global reklam ve pazarlama grntlerinin elik ettii renkli cam cephesi ile yer ve gk arasnda arpc bir kontrastl vermek isterken, cephedeki grnt bulankll, zaman iinde donmu gibi duran grselleri ile internet, televizyon, film ve gazetelerin bombardmann da simgelemektedir. eride yaratlan koridorlarn ve krmz renkteki camlarn etkisi ile orta hol cehennem atrium larna dntrlmek istenmitir.

ekil 13, 14. Hollanda Sound and Vision Enstits [http://coolboom.net/architecture/netherlands-institute-for-soundand-vision-by-neutelings-riedijk-architects/]

ekil 11, 12. Leonardo Cam Kp, [archicentral.com]; Bregenz Sanat Galerisi [clemsoningenoa.wordpress.com]

70
4. SONU Yzyllar boyunca cam, yap malzemesi olarak geirme zelliiyle mekanlar aydnlatm, mimariyi gstermi, mimariyi grmenin arac olmutur. Modern mimarinin minimal yaplarnn malzemesi olan cam yap malzemesi, hafifliiyle yap sistemlerine zm olurken, mimari kavramlar iinde barndrarak tasarmlara soyut perspektifler kazandrmtr. Endstri a mimarlnn en nemli yap malzemesi olan cama yzyllar boyunca yeni anlamlar yklenmitir. Msrdan balayan yk 20. yzyl mimarisinde Mies Van der Rohe, Bruno Taut, Le Corbusier, Gropius tarafndan farkl ana fikirlerle dzenlenirken, Norman Foster, Frank Gehry, Herzog & de Meuron, Steven Holl, Toyo Ito & Associates, Jean Nouvel, Pei tarafndan bu yk yeni senaryolarla devam ettirilmektedir. Cam yap malzemesi kimi uygulamada mistik, kimi uygulamada samimi duruuyla beeni kazanrken, kimi uygulamada konumunun kararsz olduu dnlerek red edilmektedir. Doluluk-boluk gibi ztlklar yaratmada tasarm kolayl getirmesi, itibar-g ifadeleri, yeniliki yan, effaf olmas, evreye uyabilecek grsel hafiflie sahip olmas, yapya kimlik kazandrmas gibi olumlu zellikler cam yap malzemenin gelimesini hzlandrmaktadr. Gnmzde ulalan teknolojilerle cam yap malzemesi yapnn peyzajla btnlemesini, dzlemlerin devamlln ve eitliliini salayarak, yapy doaya amakta, akll camlarla mimari tasarmlar duyarl olmakta, doay hissetmekte, doay zerine tamaktadr. Cam yap malzemesi artk sadece pencere cam olmakla kalmayp, tasarm belirleyen effaf bir kimlie sahip olarak tm yeniliklere ak bir ekilde hzla ilerlemektedir.
KAYNAKA: [1] Eri, M., (2002), Yap Fizii ve Malzemesi, (2. Bask), Literatur Yaynevi, stanbul. [2] BRAUDEL, F., 1993, Mbadele Oyunlar, Maddi Uygarlk Ekonomi ve Kapitalizm XV-XVIII. Yzyllar. 2.Cilt, Gece Yaynlar, Ankara [3] Ritter A., (2007), Smart Materials In Architecture, Birkhauser, Berlin [4] Beylerian G. M., Dent A., (2007), Ultra Materials, How Materials Innovation Is Changing The World, Thames & Hudson, Londra [5] GEZER H., 2008. Akll (Smart) Malzemenin Mimari Ve Mimaride Kullanlmas, 4. Ulusal Yap Malzemesi Kongresi ve Sergisi. TMMOB Mimarlar Odas, TMMOB Mimarlar Odas Yayn. ISBN 978-9944-89-663-7, s.329-341, stanbul. [6] ZG, U., 1999, Mimarlkta Sre-Kavramlar-likiler, YEM Yayn, stanbul [7] TANAAN L., YAA ERSOY H., Mimar Kemalettin Bey Ve Malzeme, Mimarlkta Malzeme, Vol. 7, s.67-83, TMMOB Mimarlar Odas Yayn, ISSN 1306-6501, stanbul [8] ANTEL A., Mimarln Tarihsel Geliiminde Yap Malzemeleri Ve Teknolojisinin Yeri I. Ulusal Malzeme, Kongre Bildirileri II, s.618-626 [9] BELL, V., B., 2006, Materials for Architectural Design, Laurence King Publishing Ltd., ngiltere. [10] XXI. Yirmibir, Mimarlk Tasarm, Mekan, Say. 62, Aralk, 2007, Depo Yaynclk, Istanbul [11] XXI. Yirmibir, Mimarlk Tasarm, Mekan, Say. 61, Kasm 2007, Depo Yaynclk, Istanbul

71

CAM TAKILAR GLASS JEWELLERY


Figen IIKTAN fisiktan@akdeniz.edu.tr Akdeniz niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Seramik-Cam Blm

ZET

Tak, insan vcudunun eitli blmlerini sslemek amacyla eski alardan beri kullanlmakta olan objelerdendir. nsanolu, var oluundan bu yana korkularn yenmek, ycelik kazanmak, gcn gstermek, gzel grnmek gibi gerek dinsel gerekse geleneksel sebeplerle bu tr aksesuarlar tercih etmitir. Kullanlan taklara yklenen anlamlarn zamanla deimeye balamasyla, tak, kiinin yaad toplum iindeki statsnn belirlenmesinde nemli bir etken olmutur. 20. yzyl sanat akmlar ve sanatlar, takda tasarmn kullanlan malzemeden daha nemli olduunu savunmu, malzemenin ama deil ara olduunu ne srmlerdir. Bu yaklam, camn tak yapmnda kullanlan malzemeler arasnda yer almasna yol amtr. Gnmzde Cam Tak Tasarm nemli bir gelimeye sahiptir. Altn, gm v.b. malzemeyle birletirilmi ada tasarmlar ilgi ekmektedir. Grlyor ki cam tak tasarm alannda nemli bir malzeme olarak varln srdrmeye devam etmekte ve edecektir. Anahtar Kelimeler: Cam, Cam Boncuk, Cam Tarihi, Tasarm Tarihi, Tak Tasarm

ABSTRACT

Jewelry in its most basic form has been used since the dawn of of man, in conjunction with the earliest-know use of both clothing, and tools. The first jewelry was made from readily available natural materials including animal teeth, bone, various types of shells, carved stone and wood. It is believed that jewelry started out as a functional item used to fasten articles of clothing together, and was later adapted for use as an object for purely aesthetic ornamentation, or for use as a spiritual and religious symbol. Using jewelry which is as old as the humanity, has kept on being popular until today, although the trends that support the works of art and the approaches to the jewelry change. Now, we see that Glass Jewellery Design is an evergrowing area of the glass world. Keywords: Glass, Jewellery Design, Design History, Jewel, Accessory

72
CAM TAKILAR Camn yapay olarak elde edilmesinden ok daha nceleri, doada Obsidyen ve Necefta olarak iki trl cam bulunmaktayd. Gemite Obsidyenin dz paralar parlatlp ayna ya da ok, mzrak ular ve eitli kesme aralar olarak kullanlmtr. Altgen prizma biimindeki necefta da genellikle, yzeyleri andrlp eitli ss eyasna dntrlmtr. (Kkerman, , s.312) bilinen en erken cam retim merkezleri Tebdeki III. Amenhoteple (hd. M 14171379), Tel-elAmarnadaki Akhenatonun (IV. Amenhotep; hd. M 137962) saraylardr. Bu merkezlerde genellikle gzellik ve lmszlk salayan malzemelerin konduu kk ieler ve kaplar retilmitir. Ayrca mcevher yapmnda da camn deerli talarn yan sra kullanld grlr. Bu saraylardaki cam retimi yaklak M 1085945 arasnda son bulmutur. Cam, eski zamanlarda ou kez krala bal olarak faaliyet gsteren atlyelerde, zengin mterilerin gereksinimlerine ynelik olarak retilmitir. lk gnden beri, deerli talara ve insan eliyle yaplm madeni eyalara alternatif olarak kullanlmtr (Kkerman, , s.312, C.1 ). kalr. Akdeniz lkelerinin bu zellii, camn biimlendirilmesini de etkilemitir.

Resim 3. Miken, (M 1400-1250), Yass cam boncuklar

Resim 1. Irak, Arpachiyadan Halaf Dnemi (M. 5000), Parlatlm Obsidyen kolye.

Kuzey Irakta M.. 5000de, Trkiyeden getirilen volkanik cam obsidiyen, keskin bak ve alet yapm yannda tak yapmnda da kullanlmtr(Taith, Hugh, s.23). Camn ilk kez nasya uygarlklar tarafndan retildii bilinmektedir. Smer ehirlerinde bulunmu iki cam paras; en eski rnekler olmas asndan nemlidir. Enunna(Irak)da soluk, mavi-yeil yar saydam bir ubuk paras ortaya karlmtr. Kaz raporuna gre bu cam, Sargon dnemine (M..2340-2284) ait eserlerle beraber bulunmutur.(Frankfort, 1934, s.56). ok habbeli opak mavi bir cam topa da Eridu(Irak)da, III.Ur Slalesinin nc kral olan Amar-sin zamanna ait demenin altnda bulunmutur ve bu hanedann erken dnemlerine (M..21.yzyl) tarihlenir (Barag, 1985, s.111, zgm, 2000, s.11). Eski Msrda

Resim 4. Fenike, M 800, Cam Boncuklar

Resim 2. Msr, (M. 1400-1300), Cam Kpeler.

Antik cam silisyum dioksit, kalsiyum ve sodyum karbonatn bir bileimidir.Sodyum karbonat, bir alkalidir ve Suriye ve Lbnanda olduu gibi ky boyunca bulunur.Alkali kelimesi Arapa al qaly den gelmektedir ( www.allaboutgemstones.com). Eski Msrllar da soda kullanmlardr. Kylarda elde edilen soda cam, daha dk derecelerde erir ve potas camna gre daha uzun sre yumuak
Resim 5. Fenike, Sardunya, Tharros (M. 700600 ) Cam boncuklu kolye

CAM TAKILAR GLASS JEWELLERY

73

ok renkli boncuk ve kap yapmnda gelitirilmi bir dier teknik de flameworking dir. Bu teknikte nceden yar-hazrlanm renkli cam cubuklar veya tpler kullanlmaktadr. (lampworking veya torchworking olarak da bilinmektedir.) Camn dorudan aloma aleviyle ekillendirildii bir teknik olup, talya Muranoda 14. yzylda, ve 19. yzyl ortalarnda lampwork retimi yaygnlamtr.
Resim 6. Msr, (Saite-Ptolemaic dnemi, M. 600100),Altn uan ahin, mavi, yeil ve krmz renkli cam kakma teknii Resim 12 .Murano millefiori cam kat arl Boncuklarndan tak

lk kullanlan cam ekillendirme teknii; ekirdek ekillendirme (core-forming) dir. Bu teknik cam kaplar (amphora, amphoriskos, or aryballos), ve wound bead denilen cam boncuklarn yapmnda kullanlmtr. Fenike ve Msr cam-yapm teknikleri, Etrsk, Yunan ve Romada amphora, boncuk ve figr yapmnda kullanlmtr. Cam yapm daha sonralar Bohemya, in, Hindistan ve Japonyaya yaylmtr. Roma imparatorluuyla cam (1.- 4.yzyllar), ok fazla retilen sradan bir eya haline gelmi, Bizans dneminde de yaygn olarak kullanlmtr. Bu dnemlerde cam iplii bezeme bilezikler dikkati eker (zgm, 2000, s.83-94).
Resim 9. Lampwork cam boncuklar

Bohemya cam diye adlandrlan Bohemya Kristali, bilenerek-dekorlanm ve souk-ekillendirilmi olarak Bohemya (ek cumhuriyeti) ve Silesia (Polonya)da (Bohemya-Cek Cam Boncuklar)13. yzyldan beri yaplmaktadr.19.yy makina ile yaplmaya balanmtr.

Resim 13. ek, Cam boncuklar Resim 10. Atk Roman camnn tekrar kullanld

Modern Tak
Resim 7.Roman Cam Boncuklar M. 200

Resim 11.Romanya, Bohemia cam

Resim 14. Murano, Cam boncuk kolye

Resim 8. Bactrian Garbi blgesi Cam boncuklar

74
1800l yllarda Endstri Devrimi ile seri retime geilmesi, sanatn, sanatnn ve tasarmn eski nemini yitirmesine sebep olmu, bu duruma tepki olarak 1851de ngilterede alan Arts&Crafts sergisiyle tasarm yeniden n plana kmtr. Bunu takip eden yllarda ise baka sanat dallar ile uraan sanatlarn da tak tasarm yapmt grlmektedir. Endstri Devriminin etkisi ile uzaklatklar doaya dnmek isteyen Romantik Akm sanatlar, natralist tarzda iek motifleri kullanarak taklar retmilerdir. Baz sanatlar; camn katklarnn deitirilmesiyle ilgin zmlemelere ulamtr. rnein 18.yyda Josef Strass ok fazla kurun kullanarak ilgin taklar yapmtr (Kkerman, , s.313, C.1). Bu tr cam strass adyla bilinir ve elmas taklidi olarak kullanlr. Romada talyann camclkta gsterdii ilerleme ile zelikle cameo tekniinde cam rnler retilmitir. Camn yzeyi kaznarak birbirine deen a sisteminden oluan rneklerin yapld, bu teknik 19. yyda Art Nouveou dneminde de yaygnlamtr. Tak retiminde cam kullanlan bir dier sanat akm Art Nouveaudur. 1900l yllarda Ren Lalique Art Nouveau tarzndaki mcevher tak almalar ile dikkati ekerken, Georges Fouquet, Lucien Gaillard gibi sanatlar onu izler. Bu sanatlar gnmz modern tak sanatnn temellerini atarlar. Ressam ve endstri tasarmclar da tak sanatnn iine girer. eitli teknikler, farkl malzemeler kullanlarak simgesel motifler yaratlmaya balanr. Deerli ta ve maden, yerini kompozisyona brakr. Takda malzemeden ok tasarma nem verilmeye balanmasyla da bata bro olmak zere pek ok cam tak retilir. neredeyse boyun ve kollarda sergilenir olmasn eletirmesi ile Junk Style denen bir stil ortaya kmtr. Bata Chanel olmak zere bu stilden etkilenen tak tasarmclar, rengrenk plastik, seramik ve cam taklarnda ska kullanmlardr. Tarih boyunca taklarda kullanlm olan hayvan figrleri, 1920lerde altn dkm yaplarak ekillendirildikten sonra talarla bezenir. Bu taklarda kullanlan uur bcei, balk, geyik, ku, kedi, kpek, at gibi hayvanlarn en popleri Cartier firmasnn rettii panterlerdir. Bu modann, daha sonra bijuteriye de yansmas ile seramik ve cam tal hayvan figrleri de yaplmaya balanr. Endstri devrimi sonras gelimelerle oluan sosyal yap, yeni orta snf olutururken, dk ve orta maliyetteki rnlere talep artar. Bu yap 19201939 arasnda geleneksel olarak mcevhercilikte kullanlanlardan farkl, deerli ham maddeler kullanlmayan tak retimini gelitirir. Tasarmda maliyeti ucuz malzemelerin kullanlmaya balamasyla bijuteri kavram da bylece ortaya km olur. 1950li yllardan sonra ok ynl sanatlarn tak ile ilgilendiklerini gryoruz Alexander Calder, Alberto Giacometti, Georges Braque ve Salvador Dali gibi sanatlar tasarmn kullanlan malzemeden nemli olduunu vurgulayan zgn tasarmlar retmilerdir. Bugnk anlamyla tasarm kavramnn gelimesiyle,1960l yllardan itibaren genel bir akmdan sz etmek mmkn olamam, bireysel zgn tasarmlar dikkati ekmitir. 20. yzyl sanat akmlar ve sanatlarnn, takda tasarmn kullanlan malzemeden daha nemli olduunu savunmalar, malzemenin ama deil ara olduunu ne srmeleri, seramiin de tak yapmnda kullanlan malzemeler arasnda yer almasna yol amtr. Tak tarihi boyunca, altn, gm, deerli ve yardeerli talarla bir tutulan ve onlarla bir arada kullanlan cam taklar; gnmzde de altn, deerli talar, gm ve yar deerli talar kullanlarak ve hatta ahap ve deri gibi deiik malzemelere de yer verilerek hazrlanmaktadr.

Resim 16. Rne Lalique, Cam kolye ucu

Cam tak yapmnda Rne Lalique ve Gabriel Argy Rousseau zel bir neme sahiptir. 1920 lerden itibaren Lalique Fransann en nemli cam tasarmcs olur. Tasarmlarnda Japon etkilisi grlr, stilize yaprak veya hayvan motifleri, kadn figrleri kullanr. Art Deco akmnda ise, tasarmlarda 19. yzyln yeni sanat akmlar etkilerini gstermitir. retilen taklarn her biri, kullanlan malzemelerin deerine baklmadan birer sanat eseri olarak deer grmtr. Sade ama k giysiler tasarlayan Coco Chanelin, servetlerin pahal mcevherlerle

Resim 15. Thomas and George Woodall, Cameo teknii cam plaka, bro

CAM TAKILAR GLASS JEWELLERY

75

21. yzylda Dikroik cam, fzyon cam adnda yeni bir tip cam NASA tarafndan gelitirilmitir. Bu cam tipi gnmzde sanatlar tarafndan yaygn olarak kullanlmaktadr.

Resim 17. Dikroik cam plaka Resim 24. Marna Clark, borosilikat Resim25. Marco Polo, cam kolye, 24k altn el yapm cam ve gm kolye Murano cam, Bohemya cam, 24k altn kaplama gm

Resim 20. Berna Terziahmetolu, cam kolye Resim 21.Amanda Cam Taklar, gm ve dikroit cam bileklik Resim 18. Dikroik Fzyon cam boncuklar

Gnmzde Tak Tasarm cam alannda da nemli bir gelimeye sahiptir. Altn, gm v.b. malzemeyle birletirilmi ada tasarmlar ilgi ekmekte, sanatlar zgn tasarmlar gelitirmektedir. Grlyor ki cam zengin teknik olanaklaryla tak tasarm alannda nemli bir malzeme olarak varln srdrmekte ve srdrmeye devam etmekte/edecektir.

Resim 22. Amy Christie, gm zincirli, cam kolyeler

Resim 19. Dikroik cam kolye

Resim 23. Annie McDonald, Dikroit cam taklar

76
Kaynaklar: Tat, Hugh, Seven Thousand Years of Jewellery, London, British Museum Publications, 1986 Brag, Dan P, Cataloque of westwrn Asiatic Glass in The British Museum, c.1, London, 1985 Eczacba Sanat Ansiklopedisi,Cam ilii, Kkerman,, s.312, C.1 Elitez, Nazl Glgn, Plastik sanatlarda cam malzemesinin kullanm, Sanatta Yeterlik Tezi, Mimar Sinan G.S. niversitesi, stanbul, 2003 Frankfort, Henri, Iraq Excavations of the Oriental Insttute 1932/33:Third Preliminary Report of the Iraq Expedition,Chicago, 1934 Higgins, Reynold, Mnoan and Mycenaean Art, Londra, Thames&Hudson, 2001 zgm, zlifat, Anadolu Camcl, stanbul, Pera Yaynclk, 2000 Karalom,Mge, Boncuk:nan G ve Gzellik, HASVAK,2007, katalog Paksoy,Gnl, Kolleksiyondan Kreasyona, 2 cilt, Rezzan Has Mzesi, 2007 Sadberg hanm mzesi, katalog www.absolutearts.com/artsnews/2010/04/22/36020.html www.amychristie.co.uk/acatalog/Boutique_Glass_Bead_ Jewelry.html http://www.allaboutgemstones.com/semi-precious_ gems_glass.html www.beadycats.com/ www.beadstudytrust.org.uk http:// shop.amandasglassart.co.uk www.cartage.org.lb www. sisecam.com.tr/kitap/camcilik.html www.cmog.org www. sisecam.com.tr/camsan/anadolu_cam/anadolu.htm www.designmuseum.org www. theglassmuseum.com www.fairyglass.co.uk/ http:// en.wikipedia.org/wiki/Jewellery www.fusionglassco.com http://www.glassassociation.org.uk/Cone/woodall-cameo. htm www.harlequinbeads.com www.isgb.org http://www.kathre.com/berna_terziahmetoglu.html www.khulsey.com/jewelry/kh_jewelry_history.html www.kultur.gov.tr/TR/Genel/BelgeGoster.aspx?F6E10F889 2433CFFA79D6F5E6C1B43FFB39AF7D896DAF648 http://www.museumofglassstore.org/Feathered-GlassNecklace-by-Marna-Clark-P2916C8.aspx http://www.museumofglassstore.org/Beau-Soir-GlassNecklace-by-Marco-Polo-P2855C8.aspx www.phoenicia.org

77

CAM ETMNDE NC LKELER GLASS SCHOOLS AND EDUCATION AROUND THE WORLD AND PIONEERING COUNTRIES IN THIS PERIOD
Nihan TFEKOLU nihantufekcioglu@me.com Endstri rnleri Tasarmcs, Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Cam Blm Yksek Lisans rencisi Do. Mustafa AATEKN magatekin@anadolu.edu.tr Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Cam Blm

ZET

nsanolu cam bulmadan ok nce doal cam kullanmaya balamtr. El yapm camn nasl ve ne zaman retilmeye balandna dair elimizde net bulgular olmamasna karn, bulunmas ve retilmesi doal camn kullanmndan binlerce yl sonradr. Bu bulu ile camn toplumlarn geliim ve tarihsel srelerindeki nemi artmtr. fleme tekniinin bulunuuyla camn kullanm eyas olarak hayatmza girmesinden bu yana her geen gn bilimsel aratrma yntemleri gelimi, deneme yanlma ya da tesadfler ile ulalan sonularn yerini bilimsel sreler almtr. Teknolojik gelimelerin de yardmyla farkl sanat dallarndan pek ok sanatnn ilgisinin eken camn bir sanat malzemesi olabilecei kefedilmi, cam, gzel sanatlar alannda yeni bir sanat dal olarak yerini alm ve o zamandan bu yana da binlerce cam sanats yetitirilmitir. Bu gelimelere paralel olarak camn el sanatlar yaps iindeki deneyim ve tecrbeye dayal geleneksel usta rak eitim mant deimeye balam, bu da kademeli olarak cam eitiminde okullama srecini tetiklemitir. Bu almann amac, dnya apnda cam eitimine nclk eden lkeler ve bu lkelerdeki cam okullarn, cam eitiminin geliim basamaklarn ve eitim srelerini incelemektir. Anahtar Kelimeler: Cam, Stdyo Cam Hareketi, ekoslavakya, Japon Cam Sanat, Stourbridge

ABSTRACT

People began using the natural glass so much earlier than they could produce glass. The exact time that people started producing glass is not clear. But it is well known that people started using handmade glass objects thousands of years after they discovered the natural glass. This invention of producing glass made this material a very important actor in the history and development of civilizations. As science and technology evolved, scientific knowledge and processes replaced the results gained by trial and error or by coincidents. These developments have changed glass to a material which attracts artists from various disciplines of art who rediscovered glass as a material of art as a result of which glass working became an art discipline and since then thousands of glass artists were educated. These processes led to a change in the relations between the master and the apprentice approach and the formation process of schools for glass education was triggered. The aim of this study is to evaluate the pioneering countries in glass education and the schools in those countries, and the evolution in glass education and the education process. Keywords: Glass, Studio Glass Movement, Czechoslovakia, Japanese Glass Art, Stourbridge

78
1-GR M.. 5000 yllarndan beri toplumlarn yaamnda yer alm olan cam, silisyum, alkali ve toprak alkali metal oksitleri ve dier baz metal oksitlerin zlmesinden oluan, ergime noktas ok yksek, kristal yaps dzensiz bir malzeme olarak tanmlanabilir. nsanolu cam bulmadan ok nce doal cam kullanmaya balamtr. El yapm camn nasl ve ne zaman retilmeye balandna dair elimizde net bulgular olmamasna karn, bulunmas ve retilmesi doal camn kullanmndan binlerce yl sonradr. Bu bulu ile camn toplumlarn geliim ve tarihsel srelerindeki nemi artmtr. phesiz doal camn kefinden el yapm camn bulunmasna, kral hazinelerinin en deerleri rnlerinden endstriyelleen gnlk kullanm eyalarna, bilimsel ve teknolojik malzemelere kadar cam, tarihi boyunca geliim gstermi ve eitli alanlarda kullanlmtr. Gnmzde bir malzeme olarak cam, gnlk kullanmdan, uzay teknolojisine kadar her yerde karmza kmaktadr. fleme tekniinin bulunuuyla camn kullanm eyas olarak hayatmza girmesinden bu yana her geen gn bilimsel aratrma yntemleri gelimi, deneme yanlma ya da tesadfler ile ulalan tecrbe ve edinimlerin yerini bilimsel sreler almtr. Zamanla, renilen ve tecrbe edinilen bilgilerin, gelecek nesillere aktarlma ihtiyac gndeme gelmitir. Ayrca bir malzeme olarak cam sanatsal ilerinde ve tasarmlarnda kullanacak gen sanatlarn da yetitirilmesinin gerekleri, tm dnyada okullama abalarn ortaya karmtr. phesiz ki dnya apnda okullama srecindeki gelimeler birdenbire olmam, sre kademeli bir ekilde meydana gelmitir. Bunun yannda tm dnyaya ayn anda yaylm bir okullama durumu da sz konusu deildir. Cam eitiminin gelimesi ve yaygnlamasnda bilim ve sanatn hemen her dalnda olduu gibi konuya nclk eden kii, kurum ve lkeler vardr. Gnmzdeki rneklerinden farkl olarak cam alanndaki ilk alan okullar, mesleki eitim veren okullard (Klein, 2001, s37). Genellikle devlet destekli bu okullar, gnmz meslek liselerinin eitim sistemine benzetilebilir. Bu eitimdeki asl ama zanaat retip, ustalk becerilerinin gelitirilmesi, bunun yannda cam endstrisinde alacak kalifiye elemanlar yetitirilmesi esasna dayanmaktadr. Cam ile ilgili yaplan aratrmalar deerlendirildiinde, cam eitimi alanndaki okullamann, en eski rneklerinin ekoslovakya da (imdiki ek Cumhuriyetinde) olduu grlmektedir. Bu sre ierisinde, ABD, Byk Britanya ve Japonya gibi sanata nem veren lkelerde de okullama ile ilgili gelimelerin balad gzlenmektedir. 2-EK UYGULAMALI SANATLAR VE CAM OKULLARI ekoslovakyadaki cam eitimi geleneinin kkl bir gemie sahip olduu bilinmektedir. Cam retimi alanndaki ek eitim enstitleri gelenei 19. yy.a dayanmaktadr. Bu sebeple bu okullar srekli ve modern anlamdaki cam okullarnn ncleri olarak saylabilir. Hatta o zamanki ekoslovakya da ressam, oymac, cam tccar ve cam ustalarnn da bulunduu Novy Bordaki okulun ilk oluum aamalar da gz nnde bulundurulursa 18. yy.a kadar gidilmi olur. lkenin cam okullarndan Kamenicky Senov1856 da, Novy Bor 1870te, Zelezny Brod ise 1920 tarihinde kurulmutur. Uygulamal Sanatlar Okulu 1885te almasna ramen, 1919 a kadar cam tasarmcs ve sanats eitimine balamamtr. Bu okullar, kendi bnyelerinde fikirlerini hayata geirip, tasarmlarn reterek, artistik ve sosyal gereksinimlerini karlamaktaydlar. zellikle Zelezny Brod yeni bir cam gelitirme ve retim merkezi olmay baarmtr (Langhamer, 2005, s.36). 2. Dnya Savandan sonra ek Gzel Sanatlar Okullar yeni bir geliim dnemi ierisine girmitir. Sava sonras yllar takiben, Novy Bor, Kamneicky Senov, Zelezny Brod ve Pragdaki okullarn genel yaplarn yenileme abas balamtr. Bunun yannda, dnemin bir getirisi olarak, Alman etkileimi sonucu ekoslovakyadaki ilk meslek okullar kurulmutur. Bunlar arasnda; Chribskada fleme (1946), Novy Borda resim, kesme ve oyma (1947), Zelezny Brodda figur tasarm, cam boyama, kesme ve fleme atlyeleri (1950) dikkat ekmektedir (Langhamer, 2005, s.36). ek camnn geliim sreci, bu okullarn kurulularna, yllar iersindeki deneyimlerine ve kazandklar tecrbelere dayanmaktadr. kinci Dnya Sava sonras yllarda cam sanatnn geliimi ile ilgili bir baka giriim de, renci ve mezunlarn okuldan arta kalan zamanlarda mfredat d olarak yrttkleri almalardr. Bu almalar, cam ve uygulamal sanatlarn tm uzmanlam dallarn kapsamaktayd. Mfredat d eitim faaliyetlerindeki asl ama, rencilerin sadece cam endstrisinde deil, seramik, endstriyel tasarm ve bunun gibi dier uygulamal dallarda almalarn srdren sanatlar ile ibirlii iinde olmalardr. Buna bal baka bir hedef ise, okul dnda tecrbe kazanlmasnn salanmas ve rencileri sosyal evrelere tantmaktr (Langhamer, 2005, s.36,37). Cam sanatlar iin bir baka nemli gelime de 1946 da Gen Sanatlar iin Koruma Birliinin kurulmas olmutur. Arkasnda ek Endstri ve Eitim Bakanl bulunan bu oluum, zel bir alma komitesi tarafndan ynetilmitir. Bu komitede Endstri, Finans ve Eitim bakanlklarndan temsilciler de vardr (Langhamer, 2005, s.36). Ksacas, cam sanatnn daha o yllarda bile, sanatn gelimesi yolundaki bilin ve devlet destei altndaki bir strateji ile ekillendii sylenebilir. Ar endstrinin yaygnlamaya balamas, her alanda olduu gibi cam sanatn da yava yava etkilemeye balamtr. kinci Dnya Savann hemen sonrasnda, 1950lerde profesyonel sanat okullarndan te ikisi kapanma durumuna gelmitir. Bu kapanlar telafi etmek iin, 1 yllk eitimi kapsayacak olan meslek okullar almas konusu grlmeye balanmtr. Bu okullardan Novy Bor, Teplice ve Zelezny Brod, hammadde olarak cam retmek iin cam teknolojisi ve kimyas konularna da yer vermeye balamtr (Langhamer, 2005, s.36, 37). Bu sayede cam eitiminin kapsam genilemitir.

CAM ETMNDE NC LKELER GLASS SCHOOLS AND EDUCATION AROUND THE WORLD AND PIONEERING COUNTRIES IN THIS PERIOD

79

Sava sonras dnemin teknik ve endstriyel getirilerine karn, politik olarak baz olumsuz etkileri de gze arpmaktadr. 1940larn sonunda ve 1950lerin bandaki politik olaylar, Prag Uygulamal Sanatlar Okulunundaki stdyo almalarna ciddi bir biimde olmasa da engel oluturmu, baz renciler politik fikir ve dnceleri yznden akademiden uzaklatrlmtr. 1940 ve 1950li yllar kapsayan zaman ierisinde, nceki yllarda gerekleecei umut edilmesine ramen, sanayi okul ibirlii gerekleememitir. Sylemlerde var olsa da, verilen fakat tutulmayan bo szler ibirliini engelleyen ana unsur olmutur. Kendi giriimleri ve kiisel ilikileriyle baz eitimciler, serbest tasarmclar kadar aktif duruma gelerek sanat ve tasarm kurulularnda yer almlardr. Bylece dolayl olarak da olsa, okullarn d dnya ile iletiimi salanmtr (Langhamer, 2005, s.40). O yllarda byle bir giriimin olmas, bahsi geen blgenin cam sanatndaki gelimiliinin ve cam eitimi tarihinin temellerini oluturmutur. Bunun yannda bir sanat ya da zanaat yorumlarken, onu her ynyle ele almak ve farkl bak alaryla bakabilmek, problemleri kendi iinde zebilmek adna bilimsel ve teknolojik giriimlerde bulunmak da eklerin cam sanatna ve eitimine verdikleri nemi dorular niteliktedir. 2. Dnya Savandan sonra ekoslovakyann baz blgelerinin Almanlara braklmas, cam sanatlarnn bir ksmnn zor durumda kalmasna yol amt. Aralarnda Prag Uygulamal Gzel Sanatlar Okulu mezunlar da olan bu rencilerden bazlar, 1930larn sonlarnda Novy Bordaki cam okulunun ek blmnde kaytlydlar. Profesor Drahanovsky ve Stiplin cam stdyosundan renciler olan Havlas, Hrodek, Hlasek ve Vodhanel de bu rencilerdendi. Ayn snftan arkada olan bu sanatlar, hep birlikte Austos 1945te The Block of Czeck Glass ad altnda bir grup ekillendirdiler ve Novy Borda bir demo sergi hazrladlar (Langhamer, 2005, s.37). Bu zaman diliminde, i akyla yanp tutuan bu sanatlar Prag terk ederek, okulun yapsn tekrardan organize ve modernize etmek adna yola ktlar. Basks altnda bulunduklar Alman gr, bak as ve

geleneklerinden kopup; kendi gelenekselliklerine dnmek ve camn sahip olduu sanatsal zellikleri nda almalarn srdrmek istediler. Bu dnce ve kalkm olduklar giriim o gnlerde belki de gerekleecek en byk yenilik olacakt. Amalar Novy Bor ve Kamenicky Senovu, ek Cam Sanat Merkezi haline dntrmek idi. Sadece artistik cam ile alp kendilerine snr koymak yerine endstriyel anlamda, pazarn sorularna da cevap verebilecek rnler de ortaya karmay amaladlar. En gze arpan tasarmlar arasnda derin spiral kesimli vazolar ve figr kesim kompozisyonlar bulunuyordu (Langhamer, 2005, s.38). 3 Eyll 1945te Novy Bor Devlet Profesyonel Cam Okulu aralarnda kzlarn da bulunduu 42 renciyle eitime balad. Eitimciler arasnda, Libensky resim ve boyama, Hospodka cam kesme, Karel Hrodek cam oyma, Otakar Novak atlye sorumlusu olarak bulunmaktayd. Okulun yneticisi olan Spacek, balca amalarn, bir sanatnn hassaslna sahip olan, ayn zamanda retimle baa kabilecek cam uzmanlar yetitirmek ve bylece Alman stnlne son vererek sistemin Almanlatrlmasndan kurtulmak, gemiten kalan izleri silmek iin atlyeleri modernletirmek ve okulun organizasyon yapsn tekrar ina etmek olarak belirlemiti. 1946da Kamenicky Senovdaki okul, kuruluunun 90. yl ansna, kendisini kamuoyuna, modern, artistik bir ek eitim kurumu olarak sunduu bir sergi dzenledi. Bu sergiyle okulun atlyelerinde retilmi olan yeni cam ileriyle 1930larn Alman himayesi altnda retilmi olan ileri karlatrma olana dodu (Langhamer, 2005, s.37-41). 1948 den sonra seri retime olan ilgi, ar makine elemanlar endstrisi ve cam retimi yapan okullara kar artmakta olan ilgiyi kstlam ve sonuta cam okullar kapatlmaya balamtr. nceleri stratejik olarak yer deiimine gidilmesi gibi bir neri olsa da 1951de Kamenicky Senov ardndan 1953de de Novy Bor enstitleri kapanmak zorunda kalmtr (Langhamer, 2005, s.46,47). Bu kt gidiat 1960larn ikinci yarsna kadar srmtr.

Bu tarihlerin Amerikan Stdyo Camcl Hareketinin dnya apnda yaylmaya balamasyla ayn zamana denk gelmesi ek eitim sisteminde de kkl bir deiime neden olacakt.

ekil 1. fleme ve kesme yntemleri ile retilmis set Kotera, Harrach Glassworks,Novy Svet-1910 Prag Dekoratif Sanatlar Mzesi

3-AMERKA DA CAM ETMNN GELM Amerika da cam denilince iki evre gze arpar. Bunlardan ilki 1900lerin banda retime balayan ve endstriyel anlamda cam retimini hzlandran cam fabrikalarnn almasdr. 1960larn banda balayan Amerikan Stdyo Cam Hareketi ise, sanatsal camn tarihinde yzyln yeni fenomeni olmutur. rettikleri kk leklerdeki cam frnlaryla Harvey Littleton, Dominick Labino ve Marvin Lipofsky, camn sanatsal bir malzeme olarak da kullanlabileceini kantlayacak altaylarla, devrim niteliindeki fikirlerini yayma ve bildiklerini aktarma abas ierisine girmilerdir (http:// en.wikipedia.org). Littleton ve Labino, gelitirdikleri kk cam paralarnn eritilebildii kk tankl bir cam frn ve cam ekillendirmek iin gerekli olan aletlerin bulunaca ufak bir garajn camn sanatsal retimi iin yeterli olacann farkna varmlard. Sonu

80
olarak bu durum, r aacak bir giriim olarak tarihe yazlacakt. Modern Stdyo Camcl Hareketi, ksa srede Amerika da ve dnyada da birok niversitede benimsenip uygulanmaya balaynca cam eitimi sistemine de yeni bir bak as kazandrmtr. lk cam eitimi program, Harvey Littleton tarafndan Wisconsin niversitesi - Madison Gzel Sanatlar Fakltesinde kurulmutur. Sonraki iki yl Littleton bu blmn yneticiliini yapmtr. Ardndan 1964de Lipofsky, California niversitesi - Berkeley de yksek renim seviyesinde bir baka cam blmn kurmutur. Ayn yl Dr. Robert C. Fritz, San Jose niversitesi - California da baka bir okulun temellerini atmtr. 1965de Littletonun rencilerinden Bill H. Boysen, Kuzey Carolina Penland Sanat Okulu bnyesinde bir cam stdyosu oluturmu, mezun olduktan sonra ise Gney Illinois niversitesinde bir cam blmn eitime kazandrmtr. 1969a gelindiinde ise sonradan Amerikann yetitirdii en yaratc ve retken cam sanats olarak tannacak olan Dale Chihuly, Rhode Island Tasarm Okulu bnyesinde bir cam program oluturmutur (Drexler-Lynn,2004, s.11,12,13). O yllarda Seattle, New York, Pennsylvania ve New Jersey, cam eitiminde atlyelerin youn olduu blgeler olarak gze arpmakta, ayrca lkenin her kesinde alan stdyolar bulunmaktadr. San Francisco, Los Angeles/Orange County ve Corning de yeni alan cam stdyosu, cam ile alan sanat ve cam eitimi veren okullarn olduu blgelerden olmutur. Bunlarn yan sra Seattle yaknlarndaki nl Pilchuck Cam Okulu cam sanatlarnn mabedi olarak saylabilir. Toledo altay, Amerikan Stdyo Cam Hareketinin balangc olarak kabul edilebilir. O zamandan beri, sonraki onyllar ierisinde Stdyo Cam Sanatlarnn says gnmzde hemen hemen binin zerine kmtr. Amerikan cam sanatlar, yaratclk ve zgnlkleriyle uluslararas alanda tartmasz lider olarak tannmlardr. nl Pilchuck Cam Okulunun kurucusu Dale Chihuly, halkn bu konuda farkndalnn salanmas konusunda nemli mesafeler katetmitir (Olsen Adelson, http://www. seekersglass.com/more_about_glass.htm,2010). 3500 yldan bu yana ilk kez, teknolojinin de yardmyla Littletonun fikri sayesinde sanatlarn tek balarna ve yardm almadan, fabrika ortamna gereksinim olmadan cam retmeleri mmkn olmutur. 1900lardan nce cam sadece byk miktarlarda endstriyel olarak retiliyordu. Steuben, Waterford veya Baccarat gibi cam sanat fabrikalar yzlerce alan ile seri retim cam objeler retiyordu. alan iiler, ok basamakl bir iin yalnzca bir blmnden sorumlu olup, tasarmclar, teknikerler, cam fleyiciler, kesiciler ve parlatclar, sadece kendi zerlerine den grevi yapyorlard (Drexler-Lynn,2004, s.7,8). te Amerikan Stdyo Camcln seri retim ilerden ayran en byk fark da, cam harmannn hazrlanmas da dhil olmak zere bireysel sanatlarn, bir parann tasarmndan retimine tm basamaklarn kendilerinin tamamlayabilmesi olmutur. Bunun sonucu olarak da rnlerin tek ve zgn olmasnn yannda, sanatsal deeri artm, cam, sanat alannda bir malzeme olarak deer kazanmtr. Bu sayede 1960lardan bu yana cama kar olan tutum ve davranlarn nemli lde deiime urad gzlemlenebilir. 4-BYK BRTANYA DA CAM ETM Stdyo Cam Hareketi, sadece Amerika Birleik Devletlerinde deil, tm dnyada ok ksa srede geni kitlelere yaylm ve benimsenmitir. Bu hareketin ortaya kmasyla cam sanat ve eitimine yn veren bir baka lke de Byk Britanya olmutur. Fakat bundan nceki rneklerde de grld zere Britanyadaki cam eitiminin de tarihi, kurulmu olan cam fabrikalaryla olan etkileime ve ustalk eitimine dayanmaktayd. Britanyada cam eitimi Stourbridge ehrinde ekillenmeye balamtr. 1851 de, Londradaki Great Exhibition (Byk Sergi) organizasyonundan sonra, endstriyel tasarmc, mze yneticisi ve devlet memuru olan Henry Cole, eer lkedeki nemli retim blgelerinde tasarm ve sanat okullar olsayd, tasarmn ngiliz mallarnn deerinin arttraca dncesinden hareketle, Stourbridge Sanat ve Tasarm Okulu nun domasnda rol oynamtr. Birminghamn 12 mil kadar gneybatsndaki Stourbridge ehrinde, 17. yy. sonlarndan itibaren cam retimi ve yapm hkimiyet gstermitir. Aralarnda Stevens & Williams, Webbs ve Richardson Fabrikalarnn da bulunduu birbirine birka mil yakn olan 9 ana fabrikada, cam endstrisinin etkisi altnda yeni bir sanat okulu yeermeye balamtr (Cummings, 2008, s.41). Balangtan itibaren, cam eitimi, camn tasarm ve onun retimi olmak zere sabit bir yap zerine kurulan okul, kuruluundan itibaren kendi frnlarna sahip olduu halde, fabrikalardaki bir fleme ustas rencilerin tasarmlarn uygulam, rencilerin kendi tasarmlarn retmelerine izin verilmemitir. Sam Hermann 1960larn bandaki ziyaretine kadar bu sisteme kar konmamtr. Hermann geliiyle en radikal dnce, tasarm ve retimin tek bir kii tarafndan ferdi olarak yaplabilecei olmutur. te bu nedenle Sam Hermann ngiliz camndaki derin etkileri gz ard edilemez duruma gelmitir. Bu yaklam bir anda 200 yllk tasarmc ve zanaati ayrl geleneini yok ederken, rencilerin deneyip kefetmelerine, ayn zamanda fiziksel olarak fleme ve teknik beceriler kazanmalarna yardmc olmutur.

ekil 2. ngiltere de gelenekselliin etkisi Glass Quarterly No:98, s.41

CAM ETMNDE NC LKELER GLASS SCHOOLS AND EDUCATION AROUND THE WORLD AND PIONEERING COUNTRIES IN THIS PERIOD

81

19 yy. sonlar boyunca Stourbridge Blgesinden, aralarnda Amerikaya gmen olarak gidip Steuben Glassn kurulmasnda bulunan John Northwood ve Frederick Carder gibi birok kayda deer tasarmc yetimitir. Steuben Glass, 1903 ylnda Fredrick Carder ve Thomas Hawkes tarafndan, gnmzde Corning Cam Mzesinin de bulunduu, Corning, New York da kurulmu olan, halen sanatsal cam reten bir fabrikadr (http://steuben.com). Her ne kadar serbest cam ekillendirme tekniklerinin gelimesi hz kazansa da Stourbridgedeki cam eitiminin bir paras olan baka teknikler de gze arpmaktadr. 1963te Eric Hilton ve ardndan da 1967de Keith Cummings dorultusunda frnda cam ekillendirme teknikleri de okulda eitimi verilen cam ileme tekniklerinden olmutur. Balangtan beri fzyon, ktrme, kalp kayp balmumu ve pate de verre teknikleri renciler tarafndan defalarca tecrbe edilip gelitirilmitir (Cummings, 2008, s.41). 1965 ylnda Edinburgh College of Art da almak iin Fullbright Bursunu kazanan Herman, 1966 ylnda David Queensberry ile birlikte almak iin Royal College den davet almtr. 1969daki Londra Glass Houseda dzenledii altay, ngiltere deki ilk olmas sebebiyle nem tamaktadr. ngiltere de olduu yllarda en byk amac Stdyo Cam Hareketi nin yaylmasdr. 1974 ylnda Avustralya ya olan ziyareti ile Gney Avustralya Zanaat Otoriteleri ile ibirlii ile Jam Factory Workshops alan iinde bir cam atlyesi kurmutu. Bu atlyenin Avustralyann ilk scak cam atlyesi olmas bakmndan nemli olduu bilinmektedir. Sonrasnda 1979 ylna kadar bu lkede birok altay dzenlemi ve Stdyo camcl hareketinin burada da yaylmasna nayak olmutur (http://en.wikipedia.org). Herman 1979 ylnda tekrar Byk Britanya ya dnerek Londra da bir atlye ap, 1990daki vefatna kadar Buckinghamshire Collegeda seramik ve cam blmnde ynetici olarak alma hayatn srdrmtr. rencileri arasnda, isimleri ile sk karlatmz Pauline Solven, Annette Meech, Steven Newell ve Jiri Suhajek olan Herman yaam boyunca da, burada bahsi gemeyen birok lkede de altaylarn dzenlemi ve Littleton

un mirasn gelecek nesillere aktarmtr (http:// www.samhermanstudio.co.uk/). nemli bir gelime de, 1962 balarnda ngiliz Hkmeti tarafndan sanat eitiminin, geleneksel akademik niversite disipliniyle bir tutularak 1963de Sanat ve Tasarm Diplomasnn yrrle konmas olmutur (Cummings, 2008, s.43). Yaratclktaki zgrlk ve eitimdeki bu kuvvetli deiimle ngiliz sanat ve tasarmnda ba dndrc, ilgi ekici, heyecanl bir geliim periyodu balamtr. ngiliz grsel ve performans sanatlarndaki ykseli dalgas (Beatlesdan Mary Quant ve David Hockneye kadar) yeni sanat okullaryla da srdrlmtr. Bu durum Amerika ve Avrupadaki baz benzer hareketlerle e zamanl olarak geliim gsterip birbirinden etkilenmitir. Erwin Eisch, Harvey Littleton ve Bertil Vallien, rettikleri yaratc ve zgn cam eyalar ile bu etkileimin bir paras olmulardr (Cummings, 2008, s.41). 5- JAPONYADA CAM Stdyo Cam Hareketi ile cam sanatna yn vermi ve eitim sistemini ekillendirmi olan bir baka lke de Japonyadr. Stdyo Cam Hareketinin ana fikri, Japonyadaki yeni nesil cam sanat eitiminin de atsn oluturmaktadr. Japonya da cama bak as da ite bu dalgadan etkilenmitir (Fujiwara, 2009). Japon Cam Sanat Eitiminden bahsetmeden nce, az da olsa Japon Cam tarihine deinmek daha doru olacaktr. Japon Camnn kklerinin nereye dayand hala bir bilmece olsa da modern cam sanat zerine almann tarihi o kadar da eski deildir. Eski zamanlarda Japon tarihi mcevheri olan magamata ve tombodama adlar altnda camn, imparator ve zengin ailelere armaan olarak verildii bilinmektedir (Fujiwara, 2009). 7. yy.dan nce camla ilgili bir malzeme ya da bir frn kalnts bulunamam olsa da, camdan mcevher yapm iin eitli atlyelerin bulunduu tahmin edilmektedir. Sonu olarak Japon kkenli cam eyalarn ou eski Tokyo Dneminde retilmitir. Eski Tokyo Dnemi sonunda, Japonyadaki cam zanaat endstriyelleip

modernletirilmitir. Meiji Hkumeti dardan cam ile ilgili uzmanlar davet edip, Shinagawa Cam Fabrikasnn kurulmasna nayak olmutur. Birok Japon tekniker ve cam zanaats, bu fabrikada yeni teknik ve beceriler kazanmtr (Fujiwara, 2009). II. Dnya Sava karmaasnda baz cam fabrikalar hayatta kalabilmitir. Fakat yine de retimlerini snrl tutmulardr. 1950lerin sonunda balayan ekonomideki hzl gelimeyle, ihracat iin iyi kalite camlara ve zengin ailelere odakl pahall rnlere gereksinim talepleri artmtr (Fujiwara, 2009). Halkn cam malzemeye ve cam ilerine olan ilgisinin bymeye balamas ve ona sanatsal deerler yklemesi sonucu, cam sanatsal bir malzeme olarak retebilecek okullara olan ihtiyac da arttrmtr. lkenin ilk cam okulu olan Tokyo Cam Sanat Enstits, 1981 ylnda, Tsuneo Yoshimizu tarafndan kurulmutur. Okul kurulduunda, Japonyann da ilk cam okulu olmas sebebiyle cam ile uraanlar tarafndan bir birlik oluturulmu ve Japonyadaki cam fabrikalarnda alan tekniker ve fleme ustalar, rencileri eitmek iin bu okulda toplanmlardr (http://www.tfaoi.com). Sonrasnda Tama Sanat niversitesi mezunu ve Kagami Kristal Fabrikasnda fleme ustas olarak alm ve u anda da hala ayn niversitede profesr olan Makoto Ito bu niversitede cam blmn amtr. Deniz ar lkelerle ilikilerini srekli gelitirip camn her alannda bilgi sahibi olmaya alm ve bilgilerini aktarmtr. Her iki okul da cam eitimi alannda uzun sre nc olup liderlik etmilerdir. Ayrca birok sanat ve eitimcinin gelimesinde imzalar olduu bilinmektedir. Takip eden yllarda Japonya da birok okulda cam eitimi vermek zere blmler almtr. 2003de kurulan Osaka niversitesi Cam Sanatlar Blm, gelimi atlyeleri ile cam eitimine katkda bulunan okullardan olmutur. Japonya da Cam Eitimi A ad altnda toplanan, cam sanat okullar ve niversitelerin cam blmlerinin bal olduu, bilgilerin paylald bir organizasyon bulunmaktadr. Bu oluuma 27 ayr organizasyon bal olup her yl toplanlp hazrlanan bir sergide birok aktivite yaplmakta ve renci ileri sergisi

82
dzenlenmektedir. lke genelinde her yl, cam alanndan yaklak 200 renci mezun olmaktadr (Fujiwara, 2009). Gemite cam eitimi ile ilgili ilk giriimleri Amerika, Japonya, ekoslovakya ve ngiltere, gibi lkeler yapm olsalar da gnmzde birok lkede cam eitimi alannda gelimelerin olduu grlmektedir. Dnyada cam sanat hzla yaylmakta, yeni okullar almakta yaratc fikirler ile bu disiplinin geliimi devam etmektedir. Trkiyede, Mimar Sinan, Marmara, Hacettepe ve Dokuz Eyll niversitelerinin Gzel Sanatlar Fakltelerinde Seramik ve Cam eitimleri ayn blmde yaplmaktadr. Akademik anlamda Cam Blm olarak eitim veren tek kurum ise Anadolu niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi Cam Blm dr. niversiteler haricinde, cam eitimi veren tek zel kurum ise stanbulda bulunan Cam Ocadr. Gn getike cam sanatna ve camn bir sanat nesnesi olarak kullanmna olan ilgi artmakta ve cam sanat her anlamda geliimini srdrmektedir. Gnmzde cam eitimi, gzel sanatlarn dier dallaryla karlatrldnda henz balang dnemini yaasa da dnyada cam eitimine gnl vermi eitimci ve sanatlarn varl umut vericidir.
KAYNAKLAR - Cummings, Keith, The First 150 Years of Glass Education in Stourbridge-England, Glass Quarterly no. 98, Great Britain, 2008 - Drexler-Lynn, Marha, American Studio Glass, Hudson Hills Press, New York-Manchester, 2004 - Fujiwara, Nobuyuki, The Education of Glass Art in Japan, 2009 - Klein, Dan, Artists in Glass, Octopus Publishing Group, Great Britain, 2001 - Langhamer, Antonin, Czeck Specialized Schools for Glassmaking and Schools of Applied Arts 1945-1990, Ricke, Helmut(ed.), Czech Glass - Design in Age of Adversity 1945-1980, Arnoldsche, Dsseldorf, 2005 - Olsen Adelson, Lynda, A Brief History from 1962 to the Present American Studio Glass Movement, Seekers Art Glass Gallery Museum Quality American Art Glass 4090 Burton Drive, Cambria-CA, http://www. seekersglass.com/more_about_glass.htm, Nisan 2010 - http://www.samhermanstudio.co.uk/ - http://steuben.com/acb/sss. cfm?section=7&m2&subsection=18, Mart, 2010 - http://en.wikipedia.org/wiki/Sam_Herman, Nisan 2010 - http://en.wikipedia.org/wiki/Studio_glass , Mays 2010 - http://www.tfaoi.com/aa/4aa/4aa499.htm, Nisan, 2010

83

KONUTTA SAYDAMLIK: CAM VE MEKN KURGUSU TRANSPARENCY IN HOUSING: GLASS AND SPACE ORGANIZATION
Yrd. Do Dr. zlem MUMCU UAR omumcu@anadolu.edu.tr Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, mimarlk Blm Ar. Gr. mer Kutay GLER ktguler@gmail.com Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, mimarlk Blm

ZET

Bir yap malzemesi olarak cam, eski Msrdan gnmze kadar gelen srete daha saydam ve gvenli hale geldike, ta, tula ve beton gibi geleneksel malzemelerin yannda ada bir malzeme olarak byk oranda yer almay baarmtr. Camn kullanm ile saydamlk elde edilmi, meknda formun ve anlamn sreklilii salanm ve meknlar arasnda akkanlk hissi vurgulanmtr. Saydamlk ile beraber meknsal snrlarn nitelii deimi ve bu da mekn kurgusunu, kullanclarn yaamn ve evre ile olan ilikilerini etkilemitir. zel konut kavramnn temelinde, iinde yaayanlar toplumdan, evreden, ksacas dierlerinden ayrma, kendine ait ii yaratma amac yatmaktadr. Fakat, camn oluturduu saydam tabakann, ieriyi dardakilere ve dary da ieridekilere balayarak bu ayrm zayflatmas, hatta ortadan kaldrmas sz konusudur. Grsel geirgenlik, mekan ekici klmaktadr fakat, belirsizlik ve gzetleniyor olma hissiyle balantl, gvensizlik, gerginlik, korku gibi duygular youn bir biimde yaanabilmektedir. 20. yzyln banda, zel konutta mahremiyet kavramn da zorlayacak ok farkl tasarmlar gerekletirilmitir. Bu almada, cam ve konut ilikisi

konusunda radikal ilk rnekler olan Philip Johnsonun Cam Evi ve Mies van der Rohenin Farnsworth Evi zerinden mekn deneyimi ve saydamln getirdikleri irdelencektir. Bu rneklerden kla gnmzde cam malzeme ve mekn ilikisinin geldii nokta konut erevesinde ortaya konmaya allacak ve bu ilikinin gelecekteki almlarna ve camn anlamna gndermeler yaplacaktr. Anahtar kelimeler: Cam, cam ev, farnsworth evi, imimarlk, mahremiyet, mekn kurgusu.

ABSTRACT

Glass as a construction material, as it became more transparent and reliable during the period from ancient Egypt to today, started to appear in growing proportions next to the traditional materials such as stone, brick and concrete. With the use of glass trancparency is obtained and the form and meaning of space is achieved, also the sense of fluidity between spaces is emphasized. With transparency the quality of spatial boundries is changed which affected the spatial organization, the living habits of the users and users relationship with their surroundings. The concept of private housing is based on the idea of separating its residents from society and environment, in short,

from others and creating the interior which belongs to its user. However, the transparent layer may weaken, or even remove this sense of separation by connecting the outside to the inside. Although visual transparency may make a space appealing, however the conditions of uncertainty and the idea of being spied at may result in dense feelings of untrust, tension, fear. At the turn of the 20th century, many different designs were produced which compelled the concept of privacy. In this study, the Glass House of Philip Johnson and the Farnsworth House of Mies van der Rohe, which were radical examples of glass and residence relationship, will be examined according to spatial experiences and the results of the use of transparency will be discussed. From the analysis of these examples, it is aimed that the relationship between glass and space today will be examined, and its iterations in the future and the meaning of glass will be discussed. Keywords: Glass, Glass House, Farnsworth House, Interior Architecture, Privacy, Spatial Organization.

84
1. GR Gnmzde, Suriyeden Msra getirilen cam ustalarnn zamanndan bugne kadar geen sre gz nnde bulundurulduunda, cam her dnemde bir ncekinden daha salam ve daha saydam olarak karmza kmaktadr. Cam, teknolojide yaanan srekli geliim ve ilerleme sayesinde, zaman ierisinde, neredeyse mimari standart haline gelmi olan ta, tula, beton ve elik gibi malzemelerin yannda daha fazla yer almaya balamtr. klim kontrol, doal ktan faydalanma ve konfor gibi tasarm etkenlerinin yaratt problemlere baaryla cevap veren cam, pencere kavram ile yeni boyut kazanm, meknn tam kapalln salam ve zaman ierisinde tayc elemanlara kadar geleneksel malzemelerin yerini almtr. zellikle 20. yzyln ilk yarsnda cam ve elik malzemede yaanan gelimeler ile birlikte zel konutta mahremiyet kavramnn snrlarn zorlayacak pek ok tasarm gerekletirilmitir. Camn kullanm ile saydamlk elde edilmi, meknda formun ve anlamn sreklilii salanm ve meknlar arasndaki akkanlk hissi vurgulanmtr. Saydamlk ile meknsal snrlarn nitelii deimi bu da mekn kurgusunu, kullanclarn yaamlarnn ve evreleriyle olan ilikilerinin yeniden gzden geirilmesine neden olmutur. Geleneksel i mekn blntlerinin kaldrlmas ile konut daha akkan ve esnek bir yap kazanmaya balamtr. Dolaysyla ak plan yaam kavram ortaya km, i meknlar birbirleriyle ve d meknla birletirerek yaamn organik olarak akt, kaplarn almak ve pencerelerin katlanmak zorunda olmad bir yaam konsepti karmza kmtr (Adams, 2008). Cam pek ok zt kavram bnyesinde barndran bir malzemedir. Cam, bir mekn tanmlarken, ayn zamanda izleyiciye malzemenin ne kadar aydnlk fakat ayn zamanda krlgan, ne kadar organik grnml fakat sert, ne kadar ekici fakat tehlikeli olduuna vurgu yapmaktadr (Ascher-Barnstone, 2003). Bu ekilde elde edilen alg, balantkopukluk, ulalabilirlik-eriilmezlik, grlebilirlikduyulamazlk gibi hislerin aa kmasna neden olmaktadr. Bu hisler kiiye, topluma, kltre bal olarak farkllk gsteren greceli kavramlardr. rnek olarak, camn beraberinde getirdii saydamlk zellii, kltr, corafya veya tipoloji gibi etkenlere bal olarak deien, farkl snrlara sahip olan bir kavramdr. Saydamlk, farkl kltrlerin zaman ierinde gelitirip gnmze ulatrd mimari gelenekler ile ne srlen farkl uygulamalarla karmza kmaktadr. Bu almada, cam ve konut ilikisi konusunda, zamannn konut tasarm ve mahremiyet snrllklarn hie sayp, kendi meknsal gerekliini oluturarak farkl nermeler ortaya koyan Philip Johnsonun Cam Evi ve Mies van der Rohenin Farnsworth Evi, ortaya koyduklar mekn deneyimi asndan irdelenecektir. Bu rneklerden yola karak cam ve mekn ilikisinin konut kapsamnda geliim sreci ve gnmzde geldii nokta irdelenecek ve bu ilikinin gelecekte girecei yeni durumlara gndermeler yaplacaktr. 2. MMARDE CAM VE SAYDAMLIK Camn kklerine bakldnda sadece bir malzeme deil ayn zamanda sanat ve bilim arasnda balayc bir ara yz oluturduu da grlmektedir (Richards, 2006). Cam retiminin kkleri doudadr. Cam ince levhalar halinde ilk retenler Suriyeliler olsa da, camn seri retimini ilk kez gerekletiren ve mimari bir eleman olarak ilk kez kullananlar Romallardr (Richards, 2006; Ukan, 2008). Cam, yapsal zelliini kaybetmeden, zaman ierisinde kaba przl ve entikli levhalardan gnmzdeki yksek kaliteli ve esnek kullanma sahip yap malzemesine dnmtr. Camn i meknda estetik amalarla kullanlmas ilk kez vitray ve mozaik uygulamalar ile olmutur. Zaman ierisinde pek ok gelime yaayan cam yapsal bir malzeme olarak daha fazla kullanlmaya balanmtr. zellikle Kralie Elizabeth dneminin cam ve ta mimarisi gelecekte camn konutlarda yapsal bir malzeme olarak kullanlabileceinin ilk sinyallerini vermitir (Adams, 2008). Bu dnemde cam yzeyin ta yzeylere gre daha byk yzeyler kaplamas fikrinin ilk uygulamalarndan birisi Harwick Maliknesidir (Bkz. Resim 1). Bu uygulama i-d ilikisini farkl boyutlara tamtr. Bu rnek nda Versay Saray ise ilk cam ev rneklerden biri olarak gsterilmektedir. Versay Saray Gotik dnemin cam ve tatan ina edilen dini yaplar ile 19. Yzyln endstriyel ve ticari yaplar arasnda bir balant nitelii tamaktadr (Adams, 2008). Konut kategorisine girmese de 1851 ylnda Londrada ina edilen Crystal Palace, tm yzeyler saydam hale getirilince elde edilecek sonucu gzler nne sermi ve sonraki dnemde yaplacak olan cam ev deneylerinin de esin kaynaklarndan birisi olmutur (Bkz. Resim 2).

Resim 1 Harwick Maliknesi, cephe grnts.

Resim 2 Crystal Palace, cephe grnts.

nsanlar yaadklar mekn iklim koullar ya da darda bulunan zararl canllardan korumak isterler. Cam bu probleme zm getiren grnmeyen bir kalkan olarak dnlebilir.

KONUTTA SAYDAMLIK: CAM VE MEKN KURGUSU TRANSPARENCY IN HOUSING: GLASS AND SPACE ORGANIZATION

85

Bunlarn yannda camn bir konuta salad en byk imkn ktr. Bunaltc bir meknn atmosferi odaya bir pencere, cam bir kap ya da klk eklenmesi ile byk lde iyiletirilebilir (Adams, 2008). stenildiinde saydam veya yar saydam bir yapya sahip olabilecek kadar esnek bir malzeme olan cam doal aydnlatma iin de ideal bir malzeme olarak karmza kmaktadr. Optikte saydamlk kavram k geirgenlii ya da bir cismin arkasnda bulunan nesneleri grlebilir klmas olarak tanmlanabilir. Meknsal anlamda saydamlk ise farkl hacimlerin ayn anda alglanabilmesini kapsamaktadr (Rowe, 1987). Mimaride saydamln saland temel malzemelerden birisi camdr. Cam dnda kristaller, ince dokuma kumalar, plastik vb. malzemelerde saydam zellie sahip olabilmektedirler. Cam bu saylan dier malzemelerden farkl klan kimyasal zellikleridir. Dkm bir malzeme olan camn yzeyinde sv haldeyken edindii zellikler korunabilir. rnek olarak, cam kat da olsa yzeyinde su veya sisin optik zelliklerine sahip olabilir (Ziff, 2004). Cam gerektiinde paneller halinde, deforme olmu halde, sade, opak, saydam, renkli, krlgan, ar grnen, przl, przsz gibi pek ok zellie, btn veya blgesel olarak sahip olabilme esnekliini tamaktadr. Camn saydamlk zellii ile hem i mekn ierisinde hem de i ve d mekn arasnda grsel bir balant kurabilmektedir. Cam dardan ieriye giren doal engellemedii iin kullancda, i ve d arasnda fiziksel bir snrlayc olmad dncesine de yol amaktadr. Buna ramen sert bir fiziksel bariyer oluturmas, grsellik dnda tm hisleri engellemesi, duruma alk olmayan bireylerde karmak dncelere sebep olabilmektedir. Camn mimaride mekn tanmlayan, formun snrlarn bulanklatran ve farkllatran bir eleman olarak kullanlmas birbiri ile elien, fiziksel gvenlik-tehlike, krlganlk-uzun mrllk, ayrlma-birleme, mahremiyet-aleniyet gibi kavramsal belirsizliklerin ortaya kmasna sebep olabilmektedir (Ziff, 2004). Cam yaratt bu karmak hislere ramen, gnmzdeki minimalist

mekn anlaynn yaratt, az olana ynelme ve mekn indirgeme dncesine paralel zellikler sergiledii iin baskn, ada bir tasarm malzemesi olarak karmza kmaktadr. Tm bunlarn yannda cam, malzeme olarak mahremiyet konusunda yaratt problemler ile de dikkat ekmektedir. Bir sonraki blmde cam ile beraber aa kan insan-mahremiyet ilikisini irdeleyen durumlar ve sebepleri incelenecektir. 3. KONUTTA MAHREMYET Lee (1976) mahremiyeti kiilerin veya gruplarn birbirleri ile olan en uygun yaklama koulu olarak tanmlamtr. Bu da insann veya insan gruplarnn dier insanlar ile girdikleri etkileimde, etkileimin boyutlarn denetim altnda tutma abasn beraberinde getirmektedir. Bu denetimi kaybeden insan rahatszlk duymaya balayabilir. Gr (1996) iliki derecesinin kii tarafndan beklenenin zerine kt durumda yaanan hissi kalabalk, beklenenin altnda kald durumlarda yaanan hissi ise soyutlanmlk olarak tanmlamtr. Bu kalabalk ve soyutlanmlk hissi, kltrden kltre ve etkinlikten etkinlie byk farkllklar gsterebilir (Hall, 1966). Gr (1996) ise mahremiyeti kiisel, bireysel, toplumsal ve kamusal mahremiyet olarak drt balk halinde snflandrmtr. Kiisel mahremiyeti insan ve dier insanlar arasndaki mahremiyet olarak; bireysel mahremiyeti karlkl samimi ilikileri kapsayan mahremiyet olarak; sosyal mahremiyeti i veya ev ortamndaki ilikilerde ortaya kan mahremiyet olarak ve kamusal mahremiyeti yabanclar ile girilen geici etkileimlerde ortaya kan mahremiyet olarak tanmlamtr (Gr, 1996). Konut ise bu mahremiyet trlerinden kiisel, bireysel ve zaman zaman da sosyal mahremiyeti kapsar. Tasarmda insann davran kontrol temeldir. Bir mekn benimsemek, o meknda elde edilen psikolojik rahatlk ile ilikilidir. nsann yaad blgenin kimliklendirilmesi, meknn kiiselletirilmesindeki amalar psikolojik gvenlik hissinin oluturulmas, meknn zel aktiviteleri destekleyecek ekilde deitirilip, farkllatrlmasn kapsar (Lang, 1987). Bylece meknn kontrol

salanr ve yaplacak aktiviteye uyum vurgulanm olur. Bu kavramlar gerek veya sembolik snrlar ile meknn ok gl bir biimde tanmlanmas ve denetleme imknlarnn artrlp gzetlenebilme imknlarnn azaltlmas ile oluturulmaktadr (Newman, 1972). Psikolojik olarak gvenlik hissi, kiiselletirilmi alan, sahiplenilmi blge, savunulabilir alan gibi kavramlar mahremiyeti esas alr. Mahremiyet kavramnn kapsam, bireyden bireye ve kltrden kltre farkllk gsterebilmektedir. Da dnk insanlarn mahremiyete daha az ihtiya duymaktayken, ie kapank insanlar daha fazla mahremiyete ihtiya duymaktadr. Ayrca mahremiyet kiinin ruhsal durumuyla da ilikili olabilmektedir. rnek olarak stres altnda bulunan bir bireyin daha byk bir mahremiyet alanna ihtiya duyabilmesidir. Bu, mahremiyet hissinin sabit bir duygu olmadn, fakat zaman ierisinde artlara veya yaplan etkinlie gre deiebilen bir kapsamnn olduuna iaret etmektedir. stenilen mahremiyet seviyesi ayn zamanda davran biimleri ile de yakndan ilikilidir. Mahremiyete ulamak iin tasarmc blgesel snrlar ve mesafeyi ara olarak kullanr (Lang, 1987). Cam insanlarn evrelerinde olan biten aktivitelerin farknda olmalar ve bu aktivitelere katlabilmeleri iin bir imkn vermektedir. Bu durum topluluk olma hissini artrmakta ve birey olma hissini de buna ters orantl olarak azaltmaktadr. Bunun bir sonucu olarak gizlilik hissini ortadan kaldrp gz nnde bulunma hissini aa karmaktadr. mekn ekici, ilgin ve gzel hale getirmesinin yannda, cam; daha nce de belirtildii gibi belirsizlik, gerginlik ve tehlike gibi duygulara da sebebiyet vermektedir. Gnlk yaam ise, bir sre olarak temizlik, salk ve cinsellik kavramlaryla ilikili olarak mahremiyet gerektiren aktiviteleri iermektedir. Bugn yaanabilir bir meknda aranan nitelikler olan rahatlk, sradanlk ve samimiyet gibi kavramlar, cam ve camn getirdii saydamlk ile ortadan kalkabilmektedir. Meknn kalitesini etkileyen tek ey cam deildir. Ayn zamanda hacim, form ve aydnlatma gibi daha ileri derecede bir anlayn gelimesinde etkili olan

86
meknsal kodlarda vardr. Tm bu anlay oluturan kodlarn kullanm cam ile byk bir iliki ve denge ierisindedir. Fakat camn byk bir oranda kullanlyor olmas onu tm kodlardan daha baskn hale getirip, konutta saydaml oluturur. Bu oluum yllar boyunca sregelmi, konutta kapallk, mahremiyet ve rahatlama beklentisi ile elimektedir (Melchionne, 1998). Dolaysyla cam bir konut ierisinde yaayacak olan kii mahremiyet beklentilerinin ierisinde olmamaldr ya da durumu kontrol edecei nlemlerin alnmasn salamaldr. Kapallk ve mahremiyet ilikisinin sorguland ve bu ikilinin snrlarnn zorland ilk rnekler olan Cam Ev ve Farnsworth Evi bir sonraki ksmda incelenecektir. 4. CAM EV VE FARNSWORTH EV 20. yzyln banda cam ve elik malzemede yaanan gelimeler ile birlikte zel konutta mahremiyet kavramn da zorlayacak ok farkl tasarmlar gerekletirilmitir. Bu almalarn ilk ve en popler iki rnei Philip Jonhsonun Cam Evi ve Ludwig Mies van der Rohenin Farnsworth Evidir. Bu iki tasarmn da modern mimarlk alannda etkileri olduka yaygn olmutur. Philip Jonhsonun Cam Ev almas 1949 ylnda tamamlanmtr. Jonhson bu konutu; mteri, ilev ve para kavramlarnn yaratt kstlamalar olmadan, master tezini hazrlarken kendisi iin tasarlamtr (Bkz. Resim 3). Yapnn ilham kayna 1920li yllardaki Alman mimarlarn ortaya att Glasarchitektur yani cam mimarisidir. Yap minimal tayc, geometri, oran, effaflk ve yanstma kavramlar zerinde ilgin deneylerin yapld bir proje niteliindedir. Yapda hi bir kapal duvar bulunmamaktadr. Kendi ierisinde gzettii aklk ve effafln aksine yap d dnyaya kapaldr. Philip Johnsona ait olan ve duvarlarla evrili bir arazide yer alan Cam Ev, bir gletin tam karsna konumlandrlmtr ve evresinde Philip Johnsonun tasarlad dier nesneler yer almaktadr.

Resim 3 Philip Johnsonun Cam Evinden grn.

Cam Evinin d cephesi elik ve camdan olumaktadr. Bina peyzajn ierisine kare biiminde yerletirilmitir ve yapnn snrlarn oluturan cam-elik blmelerle ilikiye giren hi bir duvara sahip deildir (Bkz. Plan-1). Sadece orta ksmda bulunan tula silindir mekn, bir banyo- tuvalet iermektedir. Cam ev temelde farkl ilevlere blnm tek bir odadan olumaktadr ve peyzaj ile btnleen, ilevlerin akkan bir iliki ierisinde olduu tek bir mekndan halinde tasarlanmtr. lev yerine gzellik odakl tasarlanan bu konut, geleneksel konuta simetri ve hacimsellik asndan gndermeler yapmaktadr. Johnson, i duvarlarn bulunmamasnn getirdii meknsal ayrmlar ise mobilyalar ve eitli dekoratif elemanlar kullanarak zmeye almtr (Bkz. Resim 4).

Resim 4 Philip Johnsonun Cam Evinden i mekn grn.

1951 ylnda tamamlanan Ludwig Mies van der Rohenin Farnsworth evi ise, camdan ev fikrini bir adm daha ileriye gtrmtr. Farnsworth evi; genel ve tek bir meknn zerine kurgulanmtr. Basit bir dikdrtgen formdan oluan ev, ortasnda bulunan ve ierisinde iki banyo mekn olan kapal dikdrtgen bir hacim dnda tamamen ak plandr (Bkz. Plan 2).

Plan 2 Farnsworth Evi kat plan.

Plan 1 Cam Ev kat plan.

Bu ev bayan Dr. Edith Farnsworth iin bir kr evi olarak tasarlanmtr. Yerden 1.5m ykseltilmi, elik kolonlarla desteklenmi beyaz cam bir kutu olan ev, evresindeki youn peyzajdan soyutlanm bir grntye sahiptir. mekn ise, blntler ve gereksiz eyalar olmadan, serbest ve akc bir hacme sahip, kolonsuz getii boluu ile nemli konut tasarm rneklerinden biridir. Cam d snrlar, evin iindeki tm aktiviteleri gzler nne sererken, mahremiyeti salayan tek ey evredeki aalk peyzajdr. Srekli gz nnde bulunmann getirdii tedirginlik ve srekli olarak gn na maruz kalan

KONUTTA SAYDAMLIK: CAM VE MEKN KURGUSU TRANSPARENCY IN HOUSING: GLASS AND SPACE ORGANIZATION

87

ve de herhangi bir havalandrma mekanizmasna sahip olmayan i meknn, yaratt rahatszlktan olabilir ki, orijinal tasarmda olmad halde ilerleyen zamanlarda kullanc yapya perdeler eklettirmitir (Bkz. Resim 5).

5. SONU Bundan 160 yl nce Crystal Palaceda balayan mimaride hafiflik ve camn ilikilendirilmesi fikri, gnmzde artk strktr de dhil olmak zere tamamen cam malzeme ile oluturulmu binalarda daha ak grlmektedir. Gemie gre gnmzde tasarma daha esnek bir yaklam sz konusudur. Bu da tasarmclara cam malzeme ile istedikleri gibi oynama imkn tanmaktadr. Bugn ise cam ev konsepti, hem teknolojinin gelimesi hem de mahremiyet kavramnn snrlarnn esneklemesi ile saydamla farkl yaklaan ve snrlarn zorlayan rneklere sahip olmutur. rnek olarak Glass House No2 isimli tasarmnda Michael Bell, saydaml mekn ierisinde tanmlanan ileve gre kademeli olarak kullanmtr (Bkz. Resim 6-7). Evin daryla ilikisi daha fazla olabilen mutfak, oturma ve alma mekn olarak kullanlan blm daha effaf zlm, daha mahrem ve kiisel saylan blmleri ise arkadaki ikinci bir ktleye yerletirilmi ve da daha kapal ilikilendirilmitir. Bir baka rnek olan Laminata Houseda ise cam duvarlar birbirine paralel levhalar olarak tasarlanm, bylece hem binann ii ve d arasndaki iliki snrlanm hem de betondan daha dayankl bir yap malzemesi elde edilmitir (Bkz. Resim 8-9). Bu rnekler dnda, gelien cam teknolojisi ve deien toplumsal yaklamlar ile tasarmclar, konutta pek ok farkl cam kullanm rneini ortaya koymaya devam etmektedir.
Resim 7 Cam Ev No:2den grn.

Resim 5 Farnsworth Evinden grn.

Hem Cam Ev hem de Farnsworth Evi minimalizm akmnn hkim olduu bir dnemde teknolojinin geldii son noktay tasarma tamtr. Bu iki evin ortak yn, temel ilevsel kayglar bir kenara brakarak, estetik grntnn ama olarak ele alnd, opak duvarlar saydam olan cam ile deitirerek dneminin dier konut rneklerinden olduka farkl bir atmosfere sahip olmalardr. Form olarak dnemin dier mimari almalaryla benzerlikler tasalar da malzeme kullanm ve ilevsellik asndan farkllklar hemen gze arpmaktadr. ki rnekte de i meknlar ei grlmemi bir effaflkla iselletirilmitir. meknn btnndeki akkanlk dnda, peyzaj ile de effaf bir iliki oluturulmu ve daha byk apta bir meknsal akkanlk zellii elde edilmitir. Bu iki konut, geleneksel yaamn getirileri olan oda, duvar gibi mimari, serbestlik, mahremiyet, kiisellik gibi psikolojik kavramlarn byk oranda ortadan kaldrlmas ile yeni bir anlayn oluturulmasnn ncleri olmulardr. Fakat bu yeni anlay temizlik ihtiyalarnn giderildii tuvalet ve banyo gibi meknlar darya kapatmtr. Bu da tasarmcy saydamln aslnda gnlk hayatn her durumuna uygun olup olmadna dnmeye itmelidir. Bunun yannda mahremiyet konusunda gsterilecek toleransn kullancdan kullancya farkllk gsterebilecei de gz nnde bulundurulmaldr.

Resim 8 Laminata Housedan grn.

Resim 6 Cam Ev No:2den grn. Resim 9 Laminata Housedan detay.

88
Modern mimarinin ikonlar haline gelmi olan Farnsworth Evi ve Cam Evi daha az yaanlabilir klan eitli problemler gnmzde gelien cam teknolojisinin salad yaltml camlar, filmler, gnein zararl nlarndan koruma yntemleri ya da saydamlk derecesi istenildiinde deitirilebilen camlar ile zlmekte ve baka yeni zellikler de cama srekli eklenmektedir. Malzemeler ve bunlarn meknn kurulmasnda ve deneyiminde yaratt etkiler, insanlarn da yaamlarn derinden etkilemekte, zel, yar zel ve kamusal mekn anlaynda farkllamalara neden olmaktadrlar. nk deney nitelii tayan bu ilk cam ev rneklerde yaayan kullanclarn kafasnda gemite oluan kritik sorular, gnmzde de oluabilmektedir. Cam bir evde gnlk yaamn srdrlebilmesi iin, teknolojinin geliimine, camn eitlilik ve yaygnlnn artmasna paralel olarak, tasarmclarn da bu malzemenin kullanm potansiyeli ve mahremiyet kavramnn getirdii balantl kavramlar arasndaki ilikinin farknda olarak, insann temel psikolojik ihtiyalarn gz ard etmeyen yaratc meknsal zmlemeleri getirmeleri gerekecektir.
KAYNAKA Adams, N. (2008). Glass House. New York: Vendome Press. Ascher-Barnstone, D. (2003). Transparency: A Brief Introduction. Journal of Architectural Education, s. 3-5. Gr, .. (1996). Mekn rgtlenmesi. Trabzon: Gr Yaynclk. Hall, E.T. (1966). The Hidden Dimension. New York: Anchor Doubleday Books. Lang, J. (1987). Creating Architectural Theory. New York: Van Nostrand Reinhold. Lee, T. (1976). Psychology and the Environment. Londra: Methuen. Melchionne, K. (1998). Living in Glass Houses: Domesticity, Interior Descoration and Environmental Aesthetics. Journal of Aesthetics and Art Criticism.56(2), 191-200. Richards, B. (2006). New Glass Architecture. New Haven: Yale University Press. Rowe, C. (1987). The Mathematics of the Ideal Villa and Other Essays. London: The MIT Press. pp. 159 Transparency: Literal and Phenomenal ( with Robert Slutzky). Ukan, B.Y.O. (2008). Cam Tarihine Genel Bir Bak. Anadolu Sanat. 19, 97-110. Ziff, M. (2004). The Role of Glass in Interior Architecture: Aesthetics, Community and Privacy. Journal of Aesthetic Education,38(4), 10-21.

89

CAM VE KALGRAF BULUMASI WHEN GLASS MEETS CALIGRAPHY


Yrd. Do. Mehtap UYGUNGZ muygungoz@anadolu.edu.tr Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi Grafik Blm, Eskiehir

ZET

Is ile biimlendirilen, renklendirilebilme zelliine sahip, saydam ve yar saydam bir malzemedir cam. Dokunulduunda sert bir malzeme hissi verse de, sv halinde ekillenebilen yapsndan dolay plastik zellie sahiptir. Tarihin her dneminde fonksiyonel ve estetik anlamda insana byk hazlar veren cam, insan hayatn kolaylatrc imknlar salarken teknik zorluklar da beraberinde getirmitir. Tarihi sre bakmndan birbirine denklik gsteren medeniyetlerin gelimesinde benzer faydalar salamtr. nsan iletiiminin tek zm olan yaz ve estetik kayglar erevesinde sanat yan ile cam, gzler nne kan iki malzeme olma yolundadr. ada sanat akmlar ierisinde Mesaj Sanat olarak tanmlayabileceimiz yaz sanat, seilen formlarla, uyguland nesne zerinde fsldar ve barrken, ses ile dorudan ilikiye sahip olduu iin form zerine aktarldnda, akan szlerin zarif izleri oluur. Yaz, estetik anlamda ele alndnda kaligrafik sanat olur. Bunu da sanat zerinde kimi zaman ssleyerek kullanr, kimi zaman da okunabilir zelliklerini n plana kararak yapar. Bu almada cam, kaligrafinin sanatsal gcne elik edecek ve grsel cazibesini arttracak disiplinler aras bir sanata dnerek izleyicisi ile buluacaktr.

Anahtar Kelimeler: Cam, kaligrafi, saydam, yarsaydam, disiplinler aras sanat, mesaj sanat.

ABSTRACT

Glass is a transparent and translucent material that can be also capable to be colored which formed by heat. Even though people feel it as a hard material when they touch it, glass is stil can be consider as a softer material as plastic because of its nature, can be formed or shaped during its liquid conditions. Glass while providing opportunities to facilitate the human life also carried technical difficulties with itself which gave great pleasure to the people by functional and aesthetic sense in every period of history. Glass has provided similar benefits in the development of civilization that showing equivalence to each other in terms of historical processes. For a human communication, article is the only solution and glass with an aesthetic concerns in the context of art are on the way to considering as two important materials. In the modern art movements we can define the writing art as Message Art which whispers and shouts with selected forms on to the applied materials and objects. It has a direct relation between

voices so word leaves elegant tracks on to the material after it transferred. When we discuss writing as its aesthetic sense that we call it calligraphy, makes this sometimes as a decoration on the surface or emphasize its readable features. In this study the artistic power of glass will accompany the calligraphy and increase its visual attraction, it will become a multidisciplinary art form and will meet its audiences. Keywords: Glass, calligraphy, translucent, transparent, multidisciplinary art form, message art.

90

TRKE ADI NGLZCE ADI

Cam Doalln, temizliin ve aydnln sembol olan cam, gnmzde tarmdan-endstriye, ulamdanteknolojiye, salktan-evreye kadar, insann yaam alanlarnn her yerini igal ederek gerekliliini ispatlamtr. Fonksiyonlarn yerine getirebilmek amacyla, konutlar, yaplar, aralar, giydirmi; antlar, evleri, sofralar sslemitir. yle ki hayata dair tm kullanm alanlarnda, souk ya da scaktan korunmak iin tercih sebebi olmutur. Yapay malzemelerin en eskilerinden biri olan cam, ekiciliinden taviz vermeden, krlgan olduu kadar dayankl, ar olduu kadar hafif ve ayn zamanda byleyici bir malzeme olma zelliini korumutur. Cam, s ile biimlendirilebilen, ayn zamanda renklendirilebilen, saydam ve yar saydam bir malzemedir. Elle temas halinde insana sert bir malzeme hissi verirken, aslnda sv haliyle ekillendirilmek durumundadr. Kimyasal zellii bakmndan, silisyum dioksit ve dier oksitlerin karmndan meydana gelir. Yumuama noktasn oluturan sya ulatnda, deiik yntemlerle ekillendirilmesi salanr. Teknik zorluklarna karn, eitlilikler bakmndan arpc etkisi olan cam rnler, tarihin her dneminde, retildii blgeye gcn temsil eden bir kimlik yansmas bakmndan katk salamtr. Geleneksel olarak cam ile almak bir seri karmak ve yorucu uygulama gerektirse de, teknolojinin ve retim tekniklerinin geliim gstermesiyle, malzemenin doas gerei imknsz olan birok yntem daha kolay zlebilmitir. Cam, en kk boncuktan, kse, ekerlik, srahi ve vazoya kadar grsel hazlar veren, hediyelik anlamda birinci srada tercih edilen rnlere ham malzeme olutururken, ayn zamanda son dnemlerde teknolojinin de salad kolaylklar sayesinde, heykel tarznda tasarlanan serbest formlarda da kullanlan bir madde durumundadr. Saydam yaps ve eritildii zaman ekil verilebilme, katmanlar halinde kullanlabilme zellii, grsel cazibesinin artmasna da sebep olur. Bu nedenledir ki, disiplinler aras sanat anlay ile rtebilen bir yap ierisinde kendine salam bir yer oluturmay

baarmtr. Kimi sanatsnn elinde ahap ile buluurken, kimisinde seramik ve heykelle, kimisinde de resimlerin ve kaligrafilerinin sunumlarnda, tasarmlarn destekleyen bir malzeme olarak CAM kendini gsterir. Kaligrafi Uygarlk tarihinin en nemli buluu olan yaz; szn resmi olmu, mimari yaptlar ve tanabilir eserlerin sslemelerinde kullanlmtr. Kalc olmas istenen dilek ve dualar, ta-metal-cam gibi kalc yzeyler zerine kaznmtr. nk insan yaz ile var olma endiesinin dolaysz anlatmn gerekletirmitir. Bulunduu aa ve toplumlara gre farkllklar gsterse de, tpk dier sanat dallar gibi belli srelerden geerek gelimi, zamana ayak uydurmaya almtr. Osmanl kltrnde Hat Sanatnn geliiminin zirvelerine ulamas, Cumhuriyetin ilanyla Latin harflerinin kabul srasnda geirdii sarsnty atlatarak yine baary yakalama noktasna gelmesi, doru bir rnektir. slamiyetin gereklerini yerine getirirken, Allah ve Peygamber sevgisini yceltebilmek iin, bata Kuran-n yazl olmak zere, camilerde, bina cephelerinde, kap stlerinde ve tm gndelik kullanm eyalarnda dekoratif amal yazlara yer verilmitir. Gnmze kadar bu eserler deerinden hibir dn vermeden gelmi ve yeni oluumlar iin ilham kayna olmutur. Geleneksel kltrn inkar edilmemesi ve ada kltr olutururken temel deerler olarak ele alnma gereklilii son dnemlerde gerek kurulularca, gerekse koleksiyonerler ve bireysel gayretlerle benimsenmi ve bu ynde almalara nem verilmitir. Zaman zaman kitap sayfalar arasnda kalan grntler sergilerle ve yeni retimlerle gn na karlarak, geleneksel sanatla ada yorumlar yaplmaya balanmtr.Bu nedenle gemiin baars yadsnmadan, gncelin tazeliini koruyarak sahip kmak ve geliimi yolunda katkda bulunmak en doru yol olmaldr. Buluma Deneysellik ve tasarlama gcnn snrlarn

zorlayarak yeni rnler ve anlaylar ortaya karma ilemi olan yaratclk, sanatsnn bildii, bulduu teknikleri kendi becerisiyle buluturarak toplumla paylamas anlamna gelir. Sanat dallarnda kullanlan malzemeler ve teknikler dnlecek olursa, disiplinleraras etkileimin yararlarnn gz ard edilmemesi gerektii sonucuna varlr. Bu fikri destekleyen bir bak as ile biri 5000 yllk dieri 6000 yllk tarihi gemie sahip, ilevsellii ve estetik ynyle sanat yapt anlamnda gcn ispatlam iki sanat, cam sanat ve kaligrafi sanat n buluturmak hi te yanl bir tavr sergilemez. ki farkl anlay, yaratc duygular ve usta ellerde sanata dnrken, ayn zamanda ilevsellii ile estetii yanstan bir zarafet rnei olutururlar. Bu dorultuda snrllklar erevesinde, iki farkl a, iki farkl kltr, iki farkl stil ile biri teknolojinin imknlaryla sanayileme yolunda retilen, dieri yine teknolojinin imknlaryla tek olma zelliini koruyabilen iki sanatnn eserleriyle rneklendirilecek almalar yanstacak rnekler sunulacaktr. Bu iki sanat Emin Barn ve Denis Browndur. Paabahe ve Emin Barn Seluklu ve Osmanl dnemlerinden itibaren gelime gsteren geleneksel cam rn yapm, stanbulun fethiyle gelime gstermitir. Kantlar Osmanl cam endstrisinin Erikap, Eyp, Balat, Ayvansaray, Bakrky, Beykoz, Paabahe, ubuklu ve ncirky mevkilerinde, ok farkl eitlerde cam retimi yapan cam atlyelerinin bulunduunu gstermektedir. Cumhuriyetin kuruluu ile Trk Cam Endstrisi yepyeni bir yn kazanm, Paabahede, meclis onayyla ilk ulusal fabrika kurulmutur. Trkiye Bankas tarafnda Trkiye ie ve Cam Fabrikalar A.. ad ile kurulan bu fabrikay eitli tarzlarda cam retimi yapan birok baka irket takip etmitir. Bugn Trkiyede cam denilince akla gelen ilk marka Paabahedir. Farkl ve zgn tasarmlaryla, Trk tarihi ve kltrel mirasna sahip kan Paabahe, son dnemlerde Anadolu kltrn yanstan Tarih-

CAM VE KALGRAF BULUMASI WHEN GLASS MEETS CALIGRAPHY

91

Kltr-Cam Koleksiyonlarnn retilmesinde nemli bir grevi stlenmitir. Camda Sanatl Yaz koleksiyonu da bunlardan birisidir. Koleksiyon, binlerce yldr salk, talih, bereket, huzur ve ifa getirdiine inanlan, saklanan ve armaan edilen eserlerden yola klarak ve bu eserdeki sanatl yaz rneklerinden esinlenerek oluturulmutur. Seluklu Yazlar cam srahi, kna tas ve kase formlarnda tekrar hayat bulurken, Osmanl Hatlar klasik formlardaki kase, ekerlik ve vazolarn camlar zerine ilenmitir. Yine camn zerine Latin harfleriyle ilenen ada hatlar ve stilize kufi yazlar, Cumhuriyet dnemi ada hat rnekleri, koleksiyondaki yerlerini almtr. nl hattat Emin Barnn Latin harfleriyle camlara ilenen ALLAH yazlar, hat sanatnn tm gzelliini gzler nne sermektedir. ark- Felek Vazo: El imalat olup, zerindeki desen de el iiliiyle gerekletirilmi elips formunda cam bir vazodur. Emin Barnn 1984 ylnda tasarlad 5li Allah almas kullanlmtr. Hat ustas Emin Barnn, anlam olarak gelenee balln srdrrken, ayn zamanda bu gelenei ada bir yaklamla gzler nne sermektedir.

Yergk Vazo: El imalat olup, zerindeki desen de el iiliiyle gerekletirilmi, silindir formlu cam bir vazodur. Bu vazoda Emin Barnn 1981 ylnda Latin harflerini kullanak tasarlad Allah almas yer alr. Yergk vazoda da, sanatnn gelenee ballnn grld, fakat ada yorumlarla tasarlad eserlerindendir.

Nafile Vazo: El imalat olup eik formlu cam bir vazodur. zerindeki desenlerin tm el iiliidir. Emin Barnn 1980de, Divan-i l olarak alt Hi isimli hat almasndan yola klarak vazo zerinde desen olarak kullanlmtr.

Resim 4. Nafile Vazo

Resim 2. Yer Gk Vazo

Drtl Vazo: Opal camdan retilmi olup, el imalat elips bir vazodur. Geleneksel miras, Latin harfleriyle yaatan Emin Barna ait 4l Allah almasdr.

Resim 5: Kfi Besmele Desenli vazo.

Resim 1. ark- Felek Vazo

Resim 3. Drtl Vazo

92

Denis Brown Denis Brown tarafndan yaplan cam iler, kendi tekniiyle gelitirdii, boyutlu, katmanlardan oluan Kaligrafik Konstrksiyonlardr. Genellikle her almasnda, toplam 6 katman olup, her iki yzeyi de yaz ile kaznm, st ste gelerek 3 boyutluluk elde edilmi yaz dokularndan olumaktadr. Yazlar, saniyede 1000 devir yapabilen, elmas ulu, sktrlm hava ile alan, bir ara yardmyla kaznr. ler, derinlii 6 cmyi bulan kutu erevelerde, herbir katman arasnda 5 mm olacak ekilde bir araya getirilerek sunulur.2 mmlik yzeyin iki tarafna da kaligrafilerin kaznd tabakalar, transparan polyester filmden oluan bir zemin imajnn zerine 6 kat olarak yerletirilir.Cam tabakalarn effaf yaps, katmanlar arasnda kullanlan baz farkl malzemelerin doku olarak ie katkda bulunmasn salamaktadr. Ancak seri retim aamasnda bu dokular kaybolacandan ayn zamanda tek, orijinal olma zelliine sahiptirler. SONU

Resim 7. Elena

Resim 9: Brendan

Resim 10: Thefall

nsanolunun geleneksel miras olan yaz, yeni ve farkl yaam alan bulduu camda ada bir sunum imkn yakalamtr. Bu sunum sanayileerek oalabilirken ayn zamanda biricikliini de koruyabilmektedir. Sanatlarn, yaratcln snrlarn zorlad amzda, deneyselliklerin asla sonunun gelmedii grlmektedir. Kimyalar farkl olsa da, estetik kayglar gz nnde bulundurularak pek ok sanat anlay ve teknik imknszlklar dahi alarak buluturulabilir.

Resim 8. Alphabets

KAYNAKA http://www.pasabahcemagazalari.com/Store/ [12.07.2010] http://www.quillskill.com[12.07.2010] Anadolu Sanat CAM,Anadolu niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi Sanat ve Kltr Dergisi, S:19,2008 UZUNER,Bilgihan. Bulunuundan flemeye Uygulamal Cam Teknikleri, AKANTA,nklap Yaynlar,2004

93

MEKNSAL SREKLLK ve CAM SPATIAL CONTINUITY & GLASS


Yrd. Do.Dr. Banu APAYDIN BAA banubasa@okan.edu.tr Okan niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, mimarlk Blm

ZET
Modern mimarln en temel kavramlarndan biri meknsal srekliliktir. D mekn i meknn bir devam gibi tasarlamak meknsal sreklilii salamann bir yolu olarak grlmektedir. Mekn, insan ile etkileimi sayesinde deer ve anlam kazanmaktadr. Bu etkileimi oluturan faktrlerden birisi de ktr. In insann duygular, iletiimi ve davranlar zerinde gl etkileri vardr. Meknn biimi ve mekna alnan n zellii kullancy belirli duygulara yneltir. In cam araclyla dzenlenerek kullanm meknlarda yaratlmas hedeflenen atmosferi ve grsel konforu salamada, nemli bir etkendir. effaf ve k geirgen zellii ile cam ok ynl bir malzemedir. Ayn zamanda mekna gizem ve mistik bir hava katar. Camn bu ok ynl oluu yzyllardr deerini ve nemini korumasna olanak salamtr. Saydam bir malzeme olan cam k ve grnt geirgenlii ile gemiten gnmze ilgi duyulan bir malzeme olmu, bu nedenle srekli aratrlmtr. Bu almada ama gnmzde sanat ve tasarm alannn en geni paras olarak kabul edilen camn, mimaride tarihsel sre ierisindeki geliimini

incelemek, ayrca camn, meknsal sreklilii salayan bir ara olarak stlendii simgesel anlamlar ve ilevleri deerlendirmektir. Anahtar Kelimeler: Cam, mekn, k, meknsal sreklilik.

ABSTRACT
One of the fundamental concepts of modern architecture is spatial continuity. Designing outdoors as a continuity of indoors is considered as a way for enabling spatial continuity. Space gains value and sense owing to its interaction with people. Light is one of the factors which create this interaction. Light has strong influences on the emotions, communication and behaviors of man. The shape of the space and the characteristics of the light received in the space direct the user to certain emotions. The arrangement and use of light by means of glass is an important factor in providing the atmosphere and visual comfort which are targeted to be created at spaces. Glass is a multi-dimensional material due to its transparent and lucent properties. It also adds mystery and a mystical atmosphere to the space. This multidimensionality of glass let glass maintain its value and importance for centuries. Being a transparent

material, glass has been a material which received interest throughout the history with its light and vision conductivity; and therefore it has always been researched. The purpose of this study is to examine the development of glass, which is considered as the most comprehensive part of art and design in the present, throughout its development in the history of architecture, and to elucidate the symbolical meanings and functions undertaken by glass as an instrument of ensuring spatial continuity. Keywords: Glass, space, light, spatial continuity.

94
Giri Modern mimarln en temel kavramlarndan biri meknsal srekliliktir. D mekn i meknn bir devam gibi tasarlamak meknsal sreklilii salamann bir yolu olarak grlmektedir. effaf ve k geirgen zellii ile cam, meknsal sreklilii salayan ok ynl bir malzeme olarak mekn tasarmn vazgeilmez bir paras haline gelmitir. Ayn zamanda mekna gizem ve mistik bir hava katan cam malzemenin ok ynl oluu yzyllardr deerini ve nemini korumasna olanak salamtr. Camn mekn tasarmnda youn kullanm alan bulmasnda en nemli etken, doal n i mekna alnmas, k-renk-doku olarak estetik ve dinamik tasarmlara olanak salamasdr. Cam dey (duvarlar, pencereler, kaplar, blcler vb.) ve yatay (tavan ve zemin) mekn kurucu yzeylerde, hem de tayc olarak karmza kmakla beraber mekann tm bileenlerinde (merdivenler, asansrler vb.) kullanlabilmektedir. Sembolik anlamlar tamas ile farkl bir anlayn simgesi haline de gelen cam, tasarmclarn nemli bir tasarm arac olmutur. Mekn Tanm ve Kavram Bir yerin mekn olabilmesinin asl art, tanml olmasdr. Mimari olarak mekn, snrl bir yer tariflemektir. Bireyin yaam destei, hayal gcnn snrlar da yaad mekn ya da meknlar erevesinde oluur. Yer ve mekn kavramlarnn arasndaki ince snr izgilerinden biri de ilevdir denilebilir. Bir yerin mekn olarak ifadelendirilebilmesi iin, onu boluktan koparacak, kopard lde de btnleyecek bir ileve ihtiyac vardr. Snrlama ve ilev kazandrma, yeri mekna dntrmenin, tanml hale getirmenin en basit en bilinen yntemleridir [1]. nsan yaam ile mekn arasnda bir btnlk vardr. Bu iliki birbirini oluturan, dntren, deitiren bir servendir. Bu serven aslnda tm bir evrenin iinde, insann var olmaya balamasyla ortaya kar. nsann var olmas, onun var olduunu hissettii, iinde bulunduu mekn kavram ile ortaya kar. Ondan nce yerler vardr; ama onlarn var olma s insan varl ve yaam iindeki anlam ile balar. Bu iliki zaman tneli iinde balayp belirsiz bir noktaya doru dnerek ilerlemektedir[2]. Mekn ve Alg Alglama, evreden gelen uyarc etkilerin duyu organlar yardmyla hissedilmesi ve kavranmasna ilikin zihinsel bir olgudur. Alglanan mekn, iinde bulunan insan tarafndan gzlenen, yaanan mekndr, hem uyarcnn fiziksel zelliklerinin, hem de alglayann znel deerlerinin bir ilevidir. Mimari mekn ve insan arasndaki karlkl iliki, bir taraftan kiisel dzenlemeleri meknn bnyesi iinde btnletirme; dier taraftan bu dzenlemeleri somut mimari elemanlara dntrme abalarn kapsamaktadr. Mimarln hem var olma hem de var etme nedenlerinin kla olan gl balants, mimarlar kklerini ktan alan baz kavramlar yaratmaya, almalarn bu kavramlar zerinde yrtmeye itmitir. Geirgenlik, saydamlk ve nfuz etme kavramlar, zellikle modern mimarln ana motorlaryd. te bu motorlar, toplumsal devinimlerin, kabuk deiikliklerinin ve bilimsel gelimelerin en hzl olduu 19. yzyln ikinci yars eiinde, mimarlnda iinde yer ald btn grsel sanatlarda byk, kalc ve yaratc bir patlamay olutururlar. Ayrca felsefi alt yaps olan bu kavramlar, mimarlk dnyasnn dnda, tarihten siyaset bilimine ve arkeolojiye, felsefeden edebiyata, resimden heykel sanatna, fotoraflktan sinemaya kadar olan kategorilerin tmn de ayn biimde etkilemektedir [3]. Meknsal Sreklilik Meknsal sreklilik; ksaca meknlarn birbirleri ile balantsnn kesintisiz olarak alglanmas olarak tanmlanabilir. Mimarinin en nemli tasarm ilkelerinden biri olan meknsal sreklilik ile saydamlk, effaflk, geirgenlik gibi kavramlarla d meknn i meknn bir devam olarak alglanmas salanmaktadr [4]. Ayn zamanda i meknlarda da hacimler aras geirgenlik, saydamlk ve nfuz etme kavramlar ile meknsal sreklilik sz konusudur. Bu anlamda meknsal sreklilii salayan mutlak ara cam ve doal ktr. Meknsal sreklilik doal kla, doal k da camla mmkndr. Yzyllar boyunca cam ve k birliktelii mimarl grnr klarak, temel ilevinin dnda estetik, soyut, gizemli meknsal dinamikleri oluturan bir tasarm ve anlatm unsuru olmutur. Bylece i ve d mekn arasndaki kesin snrlar ortadan kalkm, ile d arasnda meknsal sreklilik salanmtr. Cam- Ik-Geirgenlik nsanolunun tarih boyunca doal ieri almak iin gsterdii aba, mekn grnr klmak ve mimari anlatmlar zenginletirmek iindir. In nitelik ve nicelii meknlar arasnda deneysel bir boyut oluturmaktadr. Bu deneysel boyut mimari ifadenin simgesel deerler olarak tasarmclarn uygulamalarnda yer almtr [5]. Geirgenlik, szlk anlam; saydam, iinden n gemesine ve arkasndaki eylerin grlmesine engel olmayan, effaf, transparan olarak tanmlanrken, deiik mekanlarn e zamanl alglanabilmesi anlamn da tar. Bu tanm yukarda sz geen deneysel boyut ifadesinin geirgenliin, net bir kavram olmaktan kp belirsiz bir boyut olduunu ifade etmektedir. Bu adan bakldnda ile d meknn birbirine kart grlmektedir. Geirgenlik kavram, belli bir zaman aralnda ve uzayda duran bir yapnn, kendi corafi, fiziksel, tinsel duraan varlnn arkasnda veya baka bir annda yer alan baka bir yapy duyulabilir, grlebilir ve sezilebilir yaparak yeniden biimlendirmesidir. Mutlak ara k ve aydnlanmadr. Dardan mekna giren k sayesinde hem dtaki dnyay, hem de iteki btn boluu ve boluun snrlad yzeylerin renk, doku ve anlamlarn tanmlar. Geirgenliin kurucusu olan nfuz etme kavram genel olarak, doal n, statik ve kat nitelikteki

MEKNSAL SREKLLK ve CAM SPATIAL CONTINUITY & GLASS

95

kutuyu paralayarak iine girmesi, dolaysyla, gzenekli, geirgen yeni yapnn (doal n sayesinde) yeni anlamlar ve formlar iine alarak biimlenmesidir [6]. Camn Tarihsel Geliimi Modernizm ncesi Mekn Tasarmnda Camn Geliimi Yaklak 4000 yl nce kefedilen camn yaplarda ilk kullanm pencerelerle mmkn olmutur. Dier yap malzemelerinden farkl olarak saydam ve sert olan cam, ilenmeden yani bir retim aamasndan gemeden uzun yllar kk paralar halinde kullanlmtr. Bu sebeple camn yapda kullanm yzyllar sresince ok az yol almtr. lk kez Romallar tabaka cam retim yntemini bulmutur. Bu yntem erimi cam dz ve sert bir tabla zerinde yuvarlama ve buradan alnan dairesel kesitlerin inceltilerek plaka haline getirilmesi ilkesine dayanmaktayd. Ancak tahmin edilebilecei gibi bu camlar sert, przl ve mat yzeyleriyle gnmz camlarnn kalitesinden ok uzaktayd. Romallarn camn, tm dalga boylaryla ieri alrken ierideki snn dar kan nlediini alglamasyla birlikte cam, hamamlarda da termal anlamda kullanm bulmaya balad [7]. Gotik dnemde, yap kurallar deitii ve strktrel olarak binann hafifledii grlmektedir. zellikle dnemin kilise binalarnda kemerli payandalar kullanarak, yan ykler desteklenmi ve bu sayede duvarlar zerindeki ykler azaltlarak byk boluklar almtr. Bu boluklar byk caml yzeylerle kapatlmtr. Bu dnemde a duyulan istek ve duvarlardaki yk problemlerinin zlmesi, karanlk ve ktlesel yaplarn yerini yeni ve yaratc tasarmlara brakmasna yol amtr. Rnesansta camn ykselii, genel olarak binalara pencerelerin taklmasyla balamtr. Gotik dnemi boyunca pencerelerde hkim olan kemerli tip, Rnesansla birlikte yerini daha dz ve kare formatndaki pencerelere brakmtr. Bu tip pencereler, genel olarak kat ykseklikleri az olan sivil

yaplarda kullanlmtr [8]. Yar effaf cam, kiliselerde kendini vitray teknikleriyle da vurmu ve effaf etkisiyle birlikte Rnesansn pencere tasarmlarn ynlendirmeye balamtr. Daryla grsel iliki kurabileceklerinin farkna varan insanlar gz hizasna ektikleri pencerelerin nnde bir de oturma yeri tasarlayarak boyutlu pencere tasarmn gndeme getirmilerdir. Oturma yeri i ve d mekn arasnda bir anlamda ara mekn oluturmas nedeniyle cam retiminin ynlendirdii nemli bir gelimedir [9]. 18. yzylda, camn paralel, przsz ve byk boyutlarda retilmesiyle yeni bir gelime daha yaanm, i meknlar ayna cam ile tanmtr. Tm dekoratif camlar iinde nemli bir yeri olan ayna, ilk kullanmn Barok mimarlnda bulur [10]. Barok dnemine ait i mekanda camn kullanmna en gzel rneklerden biri, camn illzyonist etkilerini kullanan Paristeki Versailles Saraynn Aynal Holdr. 19. yzyl ortalarnda gerekleen Endstri devrimi ve onun beraberinde getirdii yenilikler, mimarlk alanndaki gelimelere ivme kazandran, hatta bu gelimeleri balatan bir dnm noktas olarak ele alnmaktadr. Bu dnemde gerekleen sosyoekonomik gelimeler, mimari retim alann derinden etkileyecek, bir yandan yeni yap tiplerinin, dier yandan yeni bir mekn ve biim retme anlaynn ortaya kmasna yol aacaktr [11]. Bu yeni anlay beraberinde sanayi devrimi nclerinin cam ve demir malzemeye olan ilgisinin artmasna neden olmu ve bylece cam retiminde ve teknolojisinde gelimeler hz kazanmtr. Sanayi Devrimi ve Simgesel Anlamda Cam Meknlar Modern mimarlk tarihinin bir uyarlamas da camn farkl simgesel kullanmlar zerine yazlabilirdi. Bu tarih boyunca camn, effaf, yar-effaf veya yanstc olarak farkl anlamlarn ima etmitir. Uluslararas slup ile ksmen daha fazla kabul gren, tamamen effaf malzeme kullanm ile yaratlan dorudan saydamlk, binann ii ve d

arasndaki ayrm buharlatrma, kamusal ve zel alan buluturma ve drstlk gibi simgelerin zerinde durmutur. Oysa modern mimarlk tarihi boyunca cam baka simgelerin de ilham olagelmitir [12]. 19. yzyln ilk yarsnda modern mimarln yeni yap tipleri sera ve fuar yaplar olarak ortaya kmtr. Ktlesel duvarlar yerine demir iskelet ve dz camlarla yaplan Londradaki Crystal Palace 1851de Uluslararas sergi salonu olarak Joseph Paxton tarafndan antsal bir yap niteliinde yaplmtr. Sistematik olarak yap malzemelerinin azaltlmas binann cephe grnmn deitirmitir. Mimarinin geleneksel kapal mekn dncesinin yerini ak mekn ve meknsal sreklilik almtr. Crystal Palace cam malzemenin kullanmnda bir dnm noktas olmu, cam altnda yaam balayarak mekn yeniden tanmlanmtr. Cam artk k giriine olanak salayan bir malzeme olmakla kalmayp estetik ve simgesel anlamlarda stlenmitir. rnein air Paul Scheerbart ve Alman mimar Bruno Tautun topyasnda, camn k geirgenliinden te veya i-d arasndaki snrlar ortadan kaldrmak iin kullanlmamaktadr. 1914 ylnda, Alman yazar Paul Scheerbart, alt Bruno Tauta sunduu, Herwath Walden tarafndan baslan Cam Mimari adl kitapta mimarlkta kullanlan cam zerine kurulu sz geen topya ksaca yle zetlenebilir: mimarln bir rn olan kltr yksek bir seviyeye karmak iin kapallk zelliini ortadan kaldrmak gerekir bu da tm cepheleri camdan yaplm bir mimarinin kullanlmas ile mmkn olacaktr. Bu yolla yaratlacak olan yeni ortam, toplumu yeni bir kltre ulatracaktr. Bu kitap, felsefesi ile cam teknolojisinin cam uygulamasnn gelimeye balad dnemde modern mimari akmlar iin esin kayna olmutur. Bruno Taut bu felsefeden etkilenerek 1914te Scheerbarta adad ve Werkbund sergisi iin Klnde tasarlad Cam Sanayi Pavyonunda; duvarda, tavanda, merdivende ve katlarda tamamen cam kullanmtr. Cam, burada, estetik ve

96
sembolik bir anlam tamaktadr. Pierre Chareaunun Pariste bulunan Maison de Verre (1931) camdan evi de meknsal sreklilik ilkesini gden deneysel bir rnektir. Parisin arkadlar zerine denemeler yazan Walter Benjaminin Maison de Verrele ilgili yorumu Camdan bir evde yaamak tam anlamyla devrimsel bir hassasiyettir olmu, ayrca cam evi, i ve d, zel ve genel, kiisel ve kamusal alan arasndaki sert ayrma meydan okumak olarak nitelemitir. Deneyimsel saydamln etkileyici rneklerinden biri de Philip Johnsonn Cam Evidir. Camn estetik bir malzeme olarak kullanm ile mimarln en nemli kavramlarndan biri olan meknsal sreklilik ilkesi gelitirilmitir. Bu balamda Philip Johnsonn Cam Evi etkileyici bir rnektir. Cam malzemenin bu ktle etkisi ierisinde, cephe malzemesi olarak kullanlmas ve tasarmdaki minimal yaklam, yapya arlkszlk hissi vermi, effafln olaanst veya deneyimsel yzn gzler nne sermitir. Bu anlamda cam ev, mekn iinde sregelen sosyal hayat kavramnn deneyimsel bir boyuta tanmasn beraberinde getirmitir [13]. Mies van der Roheun 1950lerde Illinoiste tasarlad Farnsworth Evi, elik iskelet zerine cam duvarlarla ina edilen meknsal sreklilik ilkesinin ilk rneklerinden olma zelliini tamaktadr. Ayrca bu yap Mies van der Roheun az oktur ilkesini temsil etmektedir. nl mimar Frank Lloyd Wright ise, cam yzeylere n maddeletirilmesi olarak bakmaktadr. Wright, cam mimarlk tarihindeki en paradoksal ve doayla ilikisi en kompleks malzeme olarak grmektedir. Kat ve parlak bir dzlem olmasna ramen cam, mkemmel gr akl salamakta ve yapy peyzaja amak, n her deiimini, rzgrn her nefesini yanstabilmektedir. 21. Yzyl ve Camn Mekn Tasarmnda levsel Boyutu 21. yzylda camn simgesel anlam farkllamaya balam, teknolojik gelimelerle camn meknlarda kullanm farkl bir boyuta tanmtr. Artk camn mekn tasarmna etkilerinin yan sra ilevsel zellikleri de nem kazanmaya balamtr. Cam, gnmzde pencerelerde kullanmnn yan sra dey ve yatay blclerde, tayclarda, sirklasyon elemanlarnda, mobilya ve donat elemanlarnda da kullanlmaya balamtr. Mekn kurgusu ierisinde gn ve hava geilerine olanak salayan dey blcler kapsamnda duvarlar, pencereleri, kaplar ve sabit blcleri sayabiliriz. Yatay blcler snfna ise deme ve tavanlar girmektedir. Kimi zaman yanstc kimi zaman saydam olabilen cam duvarlar mekn iersinde k geiine, karmakla ve farkllk yaratmak adna ortaya kmtr. Meknn snrl olmas fikri cam malzeme ile krlm, fiziksel ve grsel duyularda da algsal deiikliklere neden olmutur. Mekna bir dinamizm vermitir. Pencereler, mekn havaya ve a ak hale getirmekle birlikte meknn hem fiziksel hem de grsel anlamda nefes almasna olanak salamaktadr. Gnmzde pencereler snrl olmaktan km, tm bina yzeyini rten giydirme cephe camlar olarak ta kullanlmaya balamtr. Yap girilerinde ve yap ilerinde kullanlan kaplarn cam olmas, estetik kayg ve i meknda yaratlmak istenilen etkiyle ilgilidir. zelikle maaza girilerinde kullanmna sk rastladmz cam kaplarda mekn iindeki grnty tamamen dar yanstma abasdr. Mekndaki sabit blc elemanlar ise k geirgenlii, k yanstcl, gr akl, alternatif renk ve doku eitlilii gibi nedenlerden dolay kullanm sz konusudur. Yatay blc yzey olan demelerde camn kullanm ise meknda insana gvensizlik hissi vermesine karn meknn vurgulanmak istenilen alanlarnda ve ynlendirme amal kullanmn yan sra grsel etki iinde kullanlmaktadr. Ayrca demelerde cam kkenli malzeme olan cam mozaikler, cam parkeler ve ayn zamanda dey yzeylerde de kullanlan cam tulalar da kullanlmaktadr. Sirklasyon elemanlar kapsamnda cam malzemenin mekanda kullanmna merdivenler ve asansrlerde rastlamaktayz. Camn merdivenlerde kullanma fikri gvensizlik duygusu yaratmaktadr. Ancak merdiveni meknda grnmez klmak isteyen tasarmclarn meknda farkllk yaratmak adna tasarladklar cam merdivenler meknda heykelsi bir tavrla sergilenmektedir. (Resim) Cam asansrlerin ortaya knda ise ama grsel zenginliin arttrlmasnn yan sra a olan gereksinimdir. Mobilya elemanlarnda kullanm ise zel tasarmlarla ve seri retim eitleriyle sz konusudur. Hem camn geirgenliinden yararlanmak hem de ar bir malzeme olmasna karn grsel olarak hafifmi etkisi ile meknda farkllk yaratmak iin cam mobilyalar kullanlmaktadr. Sonu Cam yzyllar boyunca srekli geliim iinde olmu ok ynl bir malzemedir. Bu malzeme nceleri ilevsel olarak k ve hava gereksinimini salamak iin, daha sonra retim ve uygulama tekniklerinin gelimesi ile geni aklklarda, tamamen saydam cephelerde, giydirme cephelerde ve yapsal sistemlerde kullanlmtr Tarihsel sre ierisinde incelediimizde cam malzemenin uzun yllar kk paralar halinde kullanldn grmekteyiz. retim tekniklerinin ve mimarinin gelimesi ile camlar dz plakalar halinde yapnn geni aklklarnda yer almaya balam endstri devrimi ile farkl bir boyuta ulamtr. Modernizmle gelen mekn tasarm anlay, insan yapnn iinde korumaya alrken, cam malzeme araclyla d dnyadan koparmamaya ve hatta ilikilendirmeye almaktr. Camn ilevsel kullanmn yan sra simgesel anlamlar yklenerek cam meknlar zerine dnce retilmesi ve bu dncelerin eylemsel, somut ve estetik meknlara dnmesi ayn abalarn rndr. Bu dnemde, camn simgesel anlamda kullanm n plana km, baz air ve yazarlar bu konuda tasarmclara ilham kayna olmutur. 21 yzyla yaklarken cam artk malzemenin gc ve estetii ile prestij esi olmann yannda zgrlk, adalet ve aklk gibi

MEKNSAL SREKLLK ve CAM SPATIAL CONTINUITY & GLASS

97

mesajlar veren bir malzeme olmutur. 21. yzylda ise cam meknda snrsz kullanmyla karmza kmaktadr. Bu dnemde camn kullanm alan sadece pencerelerle snrl kalmam, dey ve yatay blclerde, tayclarda, sirklasyon elemanlarnda, mobilya ve donat elemanlarnda gelien retim teknikleri ve teknoloji ile doru orantl olarak artmtr. Ayrca cam mobilya ve donat elemanlar, zel tasarmlarla veya seri retim eitleriyle karmza kmaktadr. Tasarmclar srekli olarak cam hem i, hem de d meknda kullanmak iin yeni yollar kefetmiler ve hala da kefetmektedirler. Camn mekn tasarmna etkileri yzyllardr camn zellikleri ve kullanm biimleri ile devinim halindedir. Bu devinim teknolojinin geliimi ile durmadan devam edecektir.

KAYNAKA [1] Erylmaz, ., ada Sanatta Mekansal e Olarak Cam, Marmara niversitesi Gzel Sanatlar Enstits Seramik-Cam Blm Cam Anasanat Dal, Yaymlanmam Sanatta Yeterlik Tezi, s.36, stanbul 2007 [2] YILMAZ Aye ule, ada Sanatta Mekansal e Olarak Cam, MGSE Sanatta Yeterlik Tezi, stanbul, s:6. [3] (Aktaran) Erylmaz, ., ada Sanatta Mekansal e Olarak Cam, Marmara niversitesi Gzel Sanatlar Enstits Seramik-Cam Blm Cam Anasanat Dal, Yaymlanmam Sanatta Yeterlik Tezi, s.3, stanbul 2007 [4] Apaydn Baa, B. Cross Section of In&Out: Glass Spaces, SERES 2009 Bildiri Kitab [5] Apaydn Baa, B. (Op.Cit) [6] (Aktaran)Erylmaz, ., ada Sanatta Mekansal e Olarak Cam, Marmara niversitesi Gzel Sanatlar Enstits Seramik-Cam Blm Cam Anasanat Dal, Yaymlanmam Sanatta Yeterlik Tezi, s.55, stanbul 2007 [7] Erylmaz, ., (Op.Cit), s.26. [8] Karabulut, ., Yap Malzemesi Olarak Cam ve Mekan Tasarnda Kullanm, Anadolu niversitesi Sosyal Bilimler Enstits mimarlk Anasanat Dal, Yaymlanmam Yksek Lisans Tezi, s.38, Eskiehir 2002. [9] Trkseven, ., The Effects of Glass on Builiding and Space Design, Dokuz Eyll niversitesi, Yaymlanmam Yksek Lisan Tezi, s.41, 1996. [10] Trkseven, ., (Op.Cit), s.43. [11] Apaydn Baa, B., Deien Konaklama Kavram ve Modernizm, Okan niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi mimarlk Blm Tasarmc Haftas Seminerleri-1, Nisan 2009 [12] Erylmaz, ., ada Sanatta Mekansal e Olarak Cam, Marmara niversitesi Gzel Sanatlar Enstits Seramik-Cam Blm Cam Anasanat Dal, Yaymlanmam Sanatta Yeterlik Tezi, s.55, stanbul 2007. [13] Erylmaz, ., (Op.Cit), s.62. Buton, D.&Pye, B., Glass in Building, Pilkington with Butterworth Architecture,Oxford 1993.

Conrads, U., 20. Yzyl Mimarisinde Program ve Manifestolar, evki Vanl Yaynlar, 1991. Gympel, J., The Story of Architechture From Antquty to the Present, Knemann, 1996.

99

CAMDA KUMLAMA, ASFALT KAZIMA VE AST LE NDRGEME YNTEM LE CAM BASKI GLASS PRINT BY SANDBLASTING, ASPHALT AND ACID ETCHING
Yrd. Do. Ekrem KULA fisiktan@akdeniz.edu.tr Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Cam blm Ar. Gr. Esin KKBMEN esink21@yahoo.com Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Cam blm

ZET

Camdan kat zerine bask alma, bata bask sanatlar olmak zere birok sanat tarafndan kullanlan bir yntemdir. Bu tekniin en yaygn ve yaln hali monotip olarak adlandrlan bask trdr. Ancak bu bask trnde cam zerine herhangi bir kazma veya yzeyde herhangi bir andrma yaplmamaktadr. Dolaysyla camdan monotip bask almak, daha ok cam alan dndan olan bask sanatlar tarafndan tercih edilen bir yntemdir. Bu aratrmada camda, hidroflorik asit (HF) ile eitli yntemlerle indirgeme yaplarak elde edilen bask kadna istenilen sayda baslabilmektedir. Cam bask kalb olarak kullanlan cam, renklendirilerek zgn tek rnek olarak da sunulabilir. Anahtar Kelimeler: Asit ile indirgeme, kumlama, cam bask (vitrografi)

ABSTRACT

Printing by using glass as a base is preferred by many artists; especiall by the printmaking artists. Monotype is one of the most basic and primitive technique in this branch of art. There is no engraving or any etching created on the surface, therefore this monotype printing from glass is commonly preferred by printmaking artists. In this paper, glass printing surfaces that can be obtained by etching the surface with Hydrofloric Acid {HF) and unique sheet glass works that can be produced in this way were researched and obtained. Keywords: Acid etching, sandblasting, glass print (vitrography)

100
1. Giri: nsanlk tarihinde, gemie bir yolculuk yaplacak olursa, insann bask ile bata parmak, el ve ayak izi gibi iaretlerle kendi izini brakmasnn en bata sadece bir drt olarak ortaya kt grlr. nsanln teknik bilgi ve becerileri aracl ile ortaya koyduu alanlardan bir tanesi olan bask sanatlar, gnmzde birok farkl yntemle ve istenildiinde teknolojinin getirilerinden de faydalanlabilecek bir alan olarak ok ileri boyutlara varmtr. Birok farkl malzeme, bask almalar iin birer bask yzeyi oluturabiliyorken (aa, linol, inko ve bakr plaka, ta ve cam gibi); baz malzemeler de bu basknn yer alaca alan olarak deerlendirilmektedir (kat, kuma, vs.). Kada bask yntemlerinde; bask yzeyinde oluturulmu ukur alanlarn mrekkep ile doldurulmas veya dz alanlara mrekkep uygulanmas ile oluturulmu boyal alanlarn basn uygulanarak buradaki boyann kat tarafndan emilimi salanr. Bu bask trnde cam bask malzemesi olarak kullanlr. Camda oluturulacak herhangi bir oyuk veya izik, mrekkebi ierisine alarak daha sonra tasarmn kat yzeyine tanmasna yardmc olur (ukurbask); veya dz, przsz cam yzeylere merdane yoluyla uygulanan boya (yksekbask), yine bask makinasnn uygulad basn altnda, boyann kat yzeye tanmasn salar. 2. Vitrografi: Vitrografi yntemini ilk kullanp gelitiren sanat 1974 ylnda Amerika stdyo camclnn babas olarak bilinen Harvey Littletondur. Cam baskdaki geometrik ve ok renkli alanlar sklkla kulland slubu ile bilinmektedir. Fantastik saylabilecek derecede serbest figr kurgular ve baslda suluboyann ok renkliliinden ve effaf, lekesel katmanlar oluturabilme zelliinden faydalanan Erwin Eisch; daha ok nl dnr ve sanatlarn portrelerini ele ald almalar ile bu alanda eser veren Jiri Harcubadr. Ursula Merker, insann insanlk ve doa ile olan ilikisini, vitrografilerinde ele alr. Stanislav Libensky ve Dale Chihuly de
Fotoraf 2: Eeva Vlasakova; cam bask Erwin Eisch almas (G ve Dnce): 1992 Boyut: 76 x 56cm Kat zerine Intaglio vitreograf; Fotoraf 4: Macchia,1994; Kat Stanislav Libensky, Kat zerine vitrografi bask Dale Chihuly zerine vitrograf bask

vitrografi konusunda eserleri olan tannan cam sanatlardr. Eeva Vlasakova, Jaroslava Votrubova ve Gerhard Ribka da bu cam bask alm sanatlardandr.

da bu yanlsamay sk ve seyrek olarak kulland izgisel taramalarla elde etmektedir.

Fotoraf 3: Triangle in the Triangle, (gen inde gen); 1996

Fotoraf 1: Energy and Contemplation

Dale Chihulynn eserlerine ait eskiz almalarnda grlen ok renkli izgilerle oluturduu dinamik izgiler vitrografilerinde de kendini gsterir. Bu almalardaki izgiler o kadar zgrce izilmi ki, sanki onlar kuatan renk cmb iinde nefes alp veren, yaayan birer organizma gibidirler. Stanislav Libensky ise cam eserlerinde yaratt hacmi, k glge ile alglanabilir hale getirirken, basklarnda

Vitrografi bask yntemi; yukarda bahsedilen cam sanatlarnn almalar incelendiinde grlecei gibi, birok farkl etki elde etme olana veren, fakat cam ileme ynnn ok nemli olduu bir bask alandr. Vitrografi ynteminde camda ukurluklar elde etmek iin kullanlan yntemlerin banda elmas u ile kazma ve kumlama gelmektedir. Asit ile indirgeme, bask alannda gravrde inko levhann indirgenmesinde ska kullanlan

CAMDA KUMLAMA, ASFALT KAZIMA VE AST LE NDRGEME YNTEM LE CAM BASKI GLASS PRINT BY SANDBLASTING, ASPHALT AND ACID ETCHING

101

bir yntemdir. Buna ramen, asit ile indirgeme vitrografi almalarnda ok yaygn olarak kullanlmayan bir yntemdir. Bunun sebebi ise uygulama koullarnn salanmasnn zor oluudur. Cam indirgemede, ok tehlikeli bir asit olan Hidroflorik Asit (HF) %40 orannda seyreltilmi olarak kullanlmaldr. Ancak alrken yksek korunma nlemleri alnmaldr. Vcudun asit ile temasn nleyecek asit eldiveni, solunum maskesi ve yz maskesi kullanlmaldr ve bunlardan herhangi biri olmadan allmamaldr. Ayrca ortaya kan gazn solunmamas iin uygun ortam (kapal eker ocak ve bunun yan sra ok iyi havalandrlan bir ortam) salanmaldr. Ayrca, allan asit kullanldktan sonra atlmaz, muhafaza edildii kaba geri konulur. Bu evreye zarar vermemek adna son derece nemlidir. alma koullar hakknda gerekli nlemler alnabiliyorsa, doru alma ortam salanm demektir. 3. Vitrografi Uygulamalar: Cam Bask (vitrografi) almasnn birinci aamasnda dz pencere cam (6 mmden ince olmamak zere) PVC kumlama bant ile kaplanr. Uygulanacak tasarm asetat kalemi ile yzey zerine izilir. Kumlanacak ve dolaysyla kumlamayla ukurlaacak ksmlar maket ba veya bistri yardmyla kesilip karlr. Boluk yaratlan alanlar, kumlama kabininde kumlanarak istenilen derinlie indirgenir. Camdaki kumlama ne kadar derin olursa, daha sonra bask sonucunda katta oluacak olan kabarklk o denli yksek olacaktr. Ayrca; kumlama tabancasndan kan ve basnla cama hzla arpan kum taneciklerinin cam ne kadar hzl andrd; makinann basncna, kumun kalnlna, kum tabancasnn hep ayn noktaya tutulup tutulmamasna da baldr. Camda istenilen ukurluklarn kumlama ile elde edilmesiyle almann ilk aamas tamamlanm olmaktadr. Cam pvc bantlarnda arndrlarak temizlenir. kinci aama iin hazrlanm camn rlyef yzeyinin tamamna fra ile tinerle inceltilmi asfalt (zift) frayla srlerek kaplanr. Eer cam kl masa zerine yerletirilirse, tasarmdaki ukurluklarn

daha belirgin hale geldii grlr. Asfalt, cam yzeyinden metal ulu bir gravr kalemi ile, istenilen dokuda ince ince kaznr. Bu aama inko bask tekniindeki kazma aamasnn benzeridir. Zift burada, daha sonraki aamada cama etki etmeye balayacak olan aside kar bir koruma tabakas olutururken, kaznan izgilerin ince boluklarndan cama etki eden asit ise camdaki o izikleri derinletirecektir. Camn kaznan ksmnn altnda kalan yzey ile yan kenarlar, kelerde de herhangi bir boluk kalmayacak ekilde; tamamen zift ile maskelenmelidir.

ekilde eklenir. Herhangi bir asit szntsna karn, balmumu zerine tm hat boyunca tekrar bastrlarak kontrol edilmelidir.

Fotoraf 6 ve 7: Balmumu ve hayvansal ya karmnn hazrlan (solda) ve mumun kaznm cam plakann etrafna ereve olarak ekillendirilmesi. Fotoraf 5: alma srasnda resmin asitlenmeden nce, asfaltn kaznm hali.

Metal bir kapta nceden orannda eritilmi olan hayvansal yaa, orannda doal balmumu katlarak bu iki malzeme be dakika boyunca kartrlarak homojen bir hale getirilir ve soumaya braklr. Metal kaptan alnan malzeme yorulur ve bu malzemeden yaklak 1,5cm kalnlnda ve 2cm geniliinde uzunca bir erit hazrlanr. Bu erit hazrlanan kompozisyonu iine alacak ekilde, camn zerine yaptrlarak, cam ile arasnda boluk kalmayacak ekilde sabitlenir. Balmumu karm macundan oluturulan ereve, artk asidi szdrmayacak bir havuz haline gelmitir. Asidin daha sonra istenildiinde kolayca boaltlabilmesi iin ereveye ek olarak bir de kanal grevi grecek iki erit bir keye yine boluk kalmayacak

eker ocak varsa kapal mekanlarda allabilir, yoksa da ak havada, havadar ortamlarda allmaldr. Hazrlanm olan balmumu ereveli cam, salam bir alma alannda bir sunta zerine yerletirilir. Camn seviyesinin dzgnl, su terazisi kullanlarak kontrol edilmelidir. Asidin son derece tehlikeli olduu unutulmamal ve bu aamada asit eldiveni, yz maskesi ve gzlk ile gerekli tedbirler alnmaldr! Asitin %40 (suyun %60) olarak eklendii, seyreltilmi hidroflorik asit (HF) zeltisi, balmumundan oluturulmu havuzun ierisine yavaa ve dikkatlice dklr. Bu zeltideki asidin 20-25 dakika ierisinde, cam yaklak 0,2mm ile 0,3mm arasnda bir derinlikte ukurlatraca tahmin edilir. Bu almada kontroll bir derinlik elde etmek iin ncelikle dakika tutularak bir deney yaplmas tavsiye edilir.

102
Tasarmc, bilgi ve deneyimlerine de bavurarak, cam asit havuzunda gerekli grd kadar bekletir. Camn gerekli derinlii ald grldnde seyreltilmi asit, havuzun kesindeki kanaln dikkatlice almasyla birlikte, bir huni iinden kabna geri aktlr ve kapa dikkatlice kapatlr, ayrca herhangi bir sznt olmad kontrol edilir. Asitten bol su ile durulanarak temizlenen cam, yzeydeki balmumu kalntlar, bak veya spatl benzeri bir aletle kaznarak camdan ayrlr. Cam yzeyindeki zift, sellozik tiner ile temizlenerek sonunda tekrar bol su ile ykanr. Artk boyann uygulanaca ve kalp olarak kullanlacak yzey, boya uygulamas iin hazr hale gelmitir. imdi ya yzey oyuklar intaglio (ukurbask) olarak adlandrlan bask ynteminde olduu gibi boya ile doldurularak, ya da boya tam tersine; camdaki dz yzeye (planografik basklarda olduu gibi), merdane ile boya verilerek bask gerekletirilecektir. Bu aamada, matbaa mrekkebinin yan sra suluboya ve baka baz su bazl boyalar kullanlabilir. Ahap erevenin paspartu pay uygun bir genilikte seilir. Cama boya verildikten sonra nemli kada bask gerekletirilir. 4. Cam Kalbnn Renklendirilmesi: Kada basks yaplm olan kalbn, bir kenara konulmas yerine, kl cam resmi olarak cam boyalar ile boyanmas ve her boyamadan sonra frnda piirilmesi yntemi kullanlr. Bu aamada ukur ksmlara cam boyas doldurulabilir veya geni (8-10 cm) zel porsuk ty fras ile yzey boyamas yaplabilir. Aadaki rneklerde, dk dereceli bir cam vitray boyas olan Heraeus cam boyas kullanlmtr. Bu boya 580-640C arasnda olgunlar. Cam yzeyin boyanmasnda k geirgenlii asndan farkl zellikler tayan renkler tercih edilebilir. Bu cam almalarnn zellii ise vitray cam boyama yntemindeki renklendirme almasna ek olarak burada bir de ukurluk ve ykseltilerin tasarma nemli baka ifade olanaklar eklemesidir.

Fotoraf 10: Anadolu niversitesi Cam Blm renci almas; asit indirgeme ve cam boyama 2006

Sonu: Bu almada amalanan, cam bask tekniinin gelitirilmesi ve bask sanat ile ilgili olan kiilere camda asit indirgeme yoluyla kda bask yaplabilecei gibi, gene camdan ukur basknn da yaplabileceini gstermektir. Ayrca bu alma tasarm ve gzel sanatlar faklteleri rencilerine yeni bir yaklam salamas dnlmtr. Bu amala hazrlanm, aratrma uygulamal rneklerle desteklenmitir.
KAYNAKA: BRAY; Charles, Dictionary of Glass; Materials and Techniques, 2001 DREISER; Peter, MATCHAM; Johnatan, Glass Engraving, A&C Black, London, 2006 WHITEHOUSE; David, HARCUBA; Jiri, Jiri Harcuba Catalogue, edited by Dominik Biman Society; 2007 PETRIE Kevin, 1970 Glass And Print; London; A&C Black, 2006 Ursula Merker, Cam Sanat ve Vitrografi almalar zerine Anadolu Sanat, 2008, Say: 19, Sayfa: 81-88 http://www.littletoncollection.com/artists.htm#Artist Table (05.09.2010)

Fotoraf 8: Asit indirgeme yntemi ile hazrlanm Ekrem Kulaya ait vitrografi bask almas

Fotoraf 9: Camda kumlama ve asit ile indirgeme yntemiyle hazrlanm olan ve ukurluk ve yzeylerin boyand, Ekrem Kulaya ait cam almas

Hangi yntem tercih edilirse edilsin, bask uygulamasna balamadan nce, cam plaka, iine rahata oturabilecei, ahap bir ereve ierisine yerletirilmelidir. Cam kalnl rnein yaklak 12mm ise, cam ondan biraz daha kalnca (2mm daha kaln) bir ereve ierisine oturtulmaldr.

103

CAM MOBLYALAR VE MEKAN TASARIMINDA EFFAFLIK GLASS FURNITURE AND TRANSPERENCY IN INTERIOR DESIGN
Yrd. Do. TOLGA BENL tolga.benli@ieu.edu.tr, tbenli@gmail.com zmir Ekonomi niversitesi, Gzel Sanatlar ve Tasarm Fakltesi, Endstriyel Tasarm Blm

ZET
ekiciliini tarihin her dneminde korumu ve her seferinde yeniden kefedilen, meknlarn ierisine n girmesine izin veren Cam, ok ynl zellikleriyle gnmzn en nemli tasarm arac olmaya devam etmektedir. Krlganlyla rktc ve kullancy endieye iten bu rn, meknlarmzda eya ya da gnlk hayatmzda bir tak, kimi zaman hem gizleyen, kimi zaman da yanlsamalar aa vuran olarak ekim kayna olmaya devam etmitir. Sra d enerjisi ve ok zel yapsal nitelikleriyle kullanld her fikre ve mekna mthi katklar yapabilen bir malzemedir. Cam doann olaan d sunduu, iirsel ve dsel bir malzemedir. mekndaki kullanm zenginlii onun nemini, deerini ortaya kartmaktadr. Cam zellikle mekn tasarm, mekn donatlar ve mimaride yzeyler ve gnlk kullanm rnlerinde dekoratif amal kullanmndan daha geni bir alan kaplamaktadr. Tarihsel geliim srecinde uygulama ve retim tekniklerinde meydana gelen gelimeler tasarmclar daha nce yaplmam olana ve imknsz gerekletirme yolunda cesaretlendirmitir. Bu yolda Cam, estetik problemler iin ortaya konan geleneksel ve dekoratif zmler retmemize yardmc

bir malzeme olmann yannda ayn zamanda fonksiyonel gereksinimlere cevap verebilir zmler sunmamzda yardmc bir tasarm arac olmutur. Anahtar Kelimeler: mimarlk, Mobilya, Cam, Saydamlk, Tasarm.

ABSTRACT

Glass is a material which still mantains its charm and mystery for centuries. It is extremely capable to make unique contributions to any design concept and space planning idea and still contuniues to be one of the most important design tool of our daily lives. Contemporary Glass Furniture, with their transparent body, can let viewer to perceive the volumetric limits of interior spaces without interruption while establishing clear physical boundries. Pleasing and clear lines of cleverly designed and created caseworks, tables and seating units serve elegant and contemporary solutions to design ideas and complete spatial and functional requirements of interior spaces while reflecting extraordinary quality of the material. Developments of application techniques during the history have positively affected designers and improved their ideas through out the centuries by leading them to think about making unmade and to realize impossible. Modern fabrication methods and its natural characteristics, such as lightnes,

transparency, luminosity, makes it one of the most prestigious material of all times. It is not only a traditional or decorative solution for estheatic issues but also a design tool for functional needs and it has been an extraordinary material through out the history and considered that as an important design tool in the field of Design. Keywords: Interior Design, Furniture, Glass, Transparency, Design.

104
Tarihin her dneminde gizemini ve ekiciliini koruyabilmi olan cam, gnmzn en nemli tasarm aralarndan biri olmaya devam etmektedir. Krlganlyla rktc ve ilk izlenimi ile kullancy endielendirebilme potansiyeline sahip bu rn, karmza, meknlarmzda bir eya ya da gnlk hayatmzda bir tak olarak kp, kimi zaman gizleyen, kimi zaman da yanlsamalar aa vuran olmaya devam etmitir. Sra d enerjisi ve ok zel yapsal nitelikleriyle kullanld her fikre ve mekna mthi katklar yapabilen bir malzemedir. mimari tasarm uygulamalarnn vazgeilmez bir esi olan cam, gnmz modern tasarmnda ve ada sanat yaklamlarnda kullanm alan ok geni olan bir tasarm ve sanatsal uygulama malzemesidir. meknlarda ve yaam evremizde camn dekoratif ve estetik olarak hayatmza girmesi ilk olarak vitray ve mozaik uygulamalar ile mmkn olmutur. lkel insanlar maara ve snaklar korunak olarak kullanrlarken hava ve k alabilmek iin eitli boluk delik ve aralklar oluturup, bunlar rterken de ta, al, ahap ve metal parmaklklar veya kafesler koyuyorlard. lerleyen zamanlarda estetik kaygsnn da etkisi ile geometrik formlarda ve doal motiflerde oluturulmu bu delikler ve aklklar geiren renkli doal talarla rtlerek vitrayn ilkel ve ncl rnekleri olmulardr. Camn ssleme unsuru ve dekoratif amal olarak mekn donatlarnda ve mobilyalarda kullanm Fenike de M.. 1000de fildii ya da ahaptan yaplm eyalar zerinde kakma yntemi kullanlmas ile gerekletirilmi ve ama; bu malzemeler yardmyla yzeylere renkli ve parlak bir grnm kazandrarak detaylar vurgulamak olmutur. ada ve geleneksel yapsal eleman ve malzemelerle birlikte kullanldnda, esiz zellikleri, kullanld meknsal hacme katm olduu gizem ve yaratm olduu scaklk etkisiyle ok nemli bir tasarm esidir. Dier malzemeler ile karlatrldnda olduka ucuz ve evre faktrleri gz nnde bulundurulduunda tamamen geri dnml bu malzeme, doal zenginletirip meknlar genileterek, dar ve kk meknlarn daha byk ve ferah grnmesini salar. Bu sra d zellikleriyle modern tasarm andaki Minimalist tasarm eilimi ve basit ama nitelikli malzeme gereksiniminde cam, tasarmclarn fikirlerine alternatifler sunabilenlerin banda gelmektedir. Camn geiren, ilgin, akc ve organik formlar katym gibi alglatabilme kapasitesi, bu formlar da duvar yzeyleri, zemin ve masa yzeylerinde kullanma olanan sunabilen bir malzeme olmas, cam, gnmz tasarmclarnn malzeme seiminde balca tercih haline getirmitir. Tasarmnda meknlar zel ve zgn klmak; tasarmcnn bak asn ve hislerini tasarma yanstmak, ayrt edici fikirlerin kullanm ve ustaca bir malzeme seimi, planlama yeteneinin birlikte kullanlmas ile mmkn olabilir. Son yllarda ada imimaride teknolojik gelimeler sonucu ortaya kan cam malzemeler, rnler ve yzeyler kullanlp uygulanmaktadr. Bu cam rn, form ve yzeyler, insanlarn estetik duygularna hitap ederken, oluan geirgenlik ve effaflk, ayn zamanda gizlilik, mahremiyet ve paylam konularnda sosyal rahatszlk ve belirsizlikler oluturabilmektedir. mekan ve effaflk: Saydamlk, iinden n gemesine izin veren, deiik alardan bakldnda arkasndaki objeleri gsteren ve alglanmalarna engel tekil etmeyen malzemelere verilen, k ve aydnln azami kullanm hatta bir bakma solunabilir klan zellik olarak da yorumlanabilir. Gnmzn nde gelen tasarmclarnn projelerinde, cam teknolojileri ve saydaml tasarmla birletiren, meknsal snrlar ortadan kaldran, sade, hafif ve insancl ilikileri arttran, hayatmza katp verimlilii arttran cam malzemeler, blcler, s plakalar gibi geiren meknsal objeler ve donatlarn giderek artan kullanmlar dikkat ekici boyutlardadr. effaflk, fiziksel ve grsel evremizde her an karmza kabilecek bir kavramdr. effaf malzemeler krar ve yanstr, bu tip malzemelerle almak her ne kadar teknik zorluklar ve fiziksel engel ve limitler yaratm olsa da ayn anda deiiklik, belirsizlik, bakalaabilirlik ve netlik deerlerini bir arada tutar. Meknda grsel kaliteye ulamak yeterli ve doru kullanlm k ile mmkn olabilir. Bunun iin ise en deerli ve doru kaynak doal k kullanmdr. Skk kent yaamndaki aydnlk ve ferah zlemi, Neoklasik mimaride bu kullanm n plana karmtr. Tasarmda kullanlan saydamlk, tasarm objelerinin strktrel yapsn ve formunu ortaya kartmakta mekna daha anlalr sadelik ve canllk katmaktadr. Ik geirgenlii ve yanstclk nitelikleri birbirine ters iki kavramdr ve birinin eksikliinde dieri deer kazanr. Gn n yeterince alan meknlardaki grsel rahatlk ferahlk hissini uyandrr. Meknsal tasarmlarnda ana hedef iindeki kullanclara en rahat psikolojik yaam alann, grsel ve fiziksel konforu sunmaktr. zellikle son yllarda kolay ve rahat yaam artlar tercih edilen bir tasarm anlay olmutur. Kabul edilmelidir ki malzeme olarak ele alndnda cam, tasarmclara ok geni bir fikir ve uygulama yelpazesi sunabilmektedir. Cam, effaflk zellii ile hacimleri duvarlar gibi fiziksel engeller yokmuasna birletirir, n ieri girebilmesine ve dolamna izin verir, renklerin, tasarmn, dokunun alglanabilmesine yardmc olur, yaratc bir ekilde kullanldnda cam malzeme kapal hacimlerde arzulanan kavramsal meknn alglanmasna katkda bulunur. rnein mutfaklarmzda kullandmz cam seramikler, k oyunlar ile mekna aydnlk, parlaklk katarlar. Ik malzemenin doal ekiciliini vurgularken, malzeme komu yzeylerin aydnlatlmasna yardmc olur. Doal ta ve toprak kkenli seramik malzemeler gn n emerek mat ve donuk bir atmosfer yaratrken, cam hacimlerin parlakln arttrarak olduundan geni ve ferah grnmesine yardmc olur. Cam malzemeler ile donatlan meknlardaki doala yakn aydnlk, gn doumundan batmna hatta elektrik altnda bile devam edecektir.

CAM MOBLYALAR VE MEKAN TASARIMINDA EFFAFLIK GLASS FURNITURE AND TRANSPERENCY IN INTERIOR DESIGN

105

Cam malzemenin mobilyalarda kullanm: Cam Mobilyalar ise saydam yaplar ile kk ve dar meknlarda grsel sirklsyonu kesintiye uratmadan hacmin tmyle alglanabilmesine yardm ederken, ayn zamanda fiziksel snrlar yaratabilme zelliklerini bir arada bulundurabilmektedir. Bu tip mobilyalar mekn ak ve maksimum kullanm hacmiyle alglanabilmesine olanak salar. Ayn zamanda tercihe gre renkli ve geirgen dokusal kalitelerin mekna katm olduu scaklk mekn daha da davetkr hale getirecektir. Minimal, temiz ve net izgilere sahip cam mobilyalar, bakldka zevk alnan, ho, yeniliki ve ada zmler sunarlarken her trl meknsal tasarm fikrini tamamlayabilme zelliklerine sahiptir. Gzel, ekici ve pratik kullanma sahip zekice tasarlanm masalar, dolaplar, oturma birimleri, ilevsel gereksinimlere yant verirken malzemenin sra d ekiciliini yanstrlar. Camn milattan nce 3000 lere uzanan kefinden gnmze bu malzemeye olan hayranlk sregelmi, klkedisi masalndaki zarafet simgesi effaf ve deerli bir ayakkabdan ok nl mimarlarn bayaptlarna kadar her alanda ad gemi, d ve dlemsellii en ok besleyen malzeme olmutur. Msrllar ar ve kokusuz bir malzeme olarak camn tm doal avantaj ve zelliklerinin farkndaydlar. Msrdaki cam endstrisi mutfak gereleri ve saklama kaplarna ek olarak mobilya, ev eyalar ve meknsal ssleme amal rnler meydana getirmilerdir. ieler, kavanozlar ve kaplarn yannda mobilyalar, cenaze eyalar, milattan nce 1400 lere ait fildii ve ahap zeri cam ssleme ve dekoratif amal kullanlan cam kakma rneklerine rastlamaktayz. Suriyeliler ve Kbrsllar da bu tip eyalar retmemi olsalar da bu eyalarn retiminde kullanlan kle cam, bitirilmi eya ticaretinde nemli rol oynamlardr. Mobilyada cam kullanmnn ilk rnekleri ahap bir yapsal iskelet ierisine scak ekil verilmi ya da kesilerek ve oyularak ekil verilmi cam paralarn ssleme amal yerletirilmesi ile balad bilinmektedir. 18. yy.da da bu yntemle meknsal

donatlar, gsterili ahap ereveli aynalar yaplm ve dekoratif unsurlar olarak kullanlmtr. mekan ve mobilya tasarm tarihinin az bilinen blmlerinden biri de 18. yy.da Rus kraliesi II. Katerina zamannda popler olduu bilinen cam mobilyaya olan ilgidir. 1780lerde Rus kraliesi Katerina Rusyann kraliyet cam atlyelerinden St. Petersburgdaki Tsarskoye Selo saray iin muazzam byklkte cam tablal bir masa siparii vermesi dnemin Avrupal cam sanatlar iin olduka dikkat ekici bir giriim olmutur. skoyal mimar Charles Cameronun Pavlovsk Saraynda Kralie II. Katerina iin duvarlar, tavan, kolon ve kirileri tamamen camdan yaplm bir giyim ve elbise odas tasarlamas ayn zamanlara rastlamaktadr. Bu mekn iin zellikle Pompeian motifleri ile mavi ve altn sars renkler seilmiti. Mekna ait tm mobilyalar mavi camdan, tavan ise mavi ve altn sars tonlarda Adamesque motifler ile ssl bu byleyici yatak odas ne yazk ki 2. dnya sava srasnda yerle bir edilmi olup hakknda 1860 lardan kalma suluboya tablolardan baka herhangi bir grsel kant kalmamtr. Bu devirde St. Petersburgun kraliyet cam atlyelerinde retilen en arpc paralardan biri de hi phesizdir ki 1808 lerde yaplm olduu dnlen cam bir masadr. Derin mavi renge sahip sekizgen bir masa st tablas, merkezde amber renkli flenerek retilmi konik formlu bir tayc orta ayak ve kare formlu tayc taban koyu sar amber renkli camdandr. Bu eserde ayaklar hayvan peneleri formlu ve altn grnml pirin malzemeden yaplm paralardan meydana gelmekteydi. Buna benzer sadece masann gnmze zarar grmeden ulatna inanlmaktadr. kisi hala St. Petersburg dndaki Pavlovsk Saraynda dieri ise Paristeki J. Kugel galerisinde yer almaktadr. Paris teki bu rnek 1808den kalma, dierlerine olduka benzeyen, biraz daha yksek ama tmyle mavi camdan retilmi ve sanat yorumcularna gre mucizev bir ekilde gnmze kadar zarar grmeden korunabilmi olan, teknik ve artistik olarak yaplmas lgnca ve ok g olarak

yorumlanan eserin retimine bugn bile cesaret edilememektedir. 1814de kurulmu bir Fransz firmas olan L Escalier de Cristal Kralie II. Katerinann St. Petersburg dndaki Tsarskoye Selo saray iin rettii makyaj masas, bunu tamamlayan kolakl oturma birimi ve oval aynas ile bu dnemin olduka ilgi ekici bir dier rneidir. Franszlar renksiz cam kullanm olmalarna karn, cam kesme tekniini ustaca kullanarak Rus meslektalarndan daha zarif ve ekici cam mobilya rnekleri ortaya karmlardr. XVIII. Louis dneminde lks ve gsterili kullanm rnlerine olan ilgi, Fransz yapm cam kullanm objelerinin retiminde arta neden olmutur. Bu gibi firmalar, 1807de ngilterenin Birmingham kentinde kurulan ve byk cam mobilyalar retip, bu tip paralarn retimi iin gerekli teknolojiyi gelitiren F.&C. Osler ve rnlerinden etkilenmilerdir. ngiliz F.&C. Osler, avize ve mobilyalarn pazarlamak adna tm dnyay dolaarak pazar aratrmalar yapm ve zellikle zengin dou Asya pazarna ynelerek, Londrada bir maaza amadan daha nce 1843te Kalktada bir maaza amtr. Kuru scak iklimi olan Hindistann zengin saraylarna parlak renkli kadife kuma demeler ile zenginletirilen, zamana, zararllara, nem ve iklime kar dayankllk gsterecek cam mobilyalar retti. Bu devirde Osler gibi Defries & Sons ve Coalbourne Hill Glass Works gibi firmalar, insan ve hayvan figrleri olmayan geometrik formlarda kesme ilemleri uygulama avantajyla dnemin Mslman lkeleri tarafndan da kabul gren cam mobilyalar rettiler.1764 lerde kurulan bir Fransz firmas olan Baccarat, 1890da Hint marketine girdi. Osler ile boy lebilecek niteliklerde mobilyalar retememi olmasna karn camdan yaplm mobilya ve aydnlatma birimlerini en fazla satm olan retici olmutur. Gnmzde bu firmalardan sadece Baccarat ve dier bir retici olan La Lique halen retimine devam etmektedirler.

106
Gnmzde camdan tasarlanm mobilyalarn kullanm alan ok eitlidir. levlerine gre ofis aralarndan, blc separatrlere, TV nitelerinden oturma birimlerine kadar ok eitli kullanm objeleri olarak karmza kmaktadr. Cam mobilya tercihinde dier sz edilebilecek konular estetik kaliteler olabilir. Baz masa yzeyleri ve dzlemsel mobilya paralarnn mukavemet arttrc, krlganln azaltc yntemlerle retilmi olmas, organik, erisel tasarm izgileri eklenmi olmas gibi zellikler, mobilyalarn pazar fiyatn belirlemede etkilidir. Cam mobilyalar gzel, estetik ve ekici olduu kadar taklit edilmeye de ak objelerdir. Aynen gnmz kaliteli ahap mobilyalarnda karmza kaca gibi, zgn cam mobilya tasarmlar da kalitesiz malzemeler kullanlarak niteliksiz reticiler tarafndan taklit edilip oaltlmakta ve daha ucuz fiyatlardan pazara srlebilmektedirler. Mobilyada kullanlabilecek cam ve cam rn malzemelerin kalitelerini gsteren, almnda dikkat edilmesi gereken noktalar kalnl, yzey ileme kalitesi, tasarm detaylar gibi zelliklerdir. Parlatlp rodajlanm kenarlar, bizote uygulamalar ve renk ve doku, mukavemetini ve direncini arttrmak zere yaplan sl ilemler son rn maliyetini arttracaktr. Cam mobilya reticileri detaylara ve mekanie verdikleri nemle dikkat ederlerken, bazlar da rnlerinin renk doku ve heykelsi kalitesine verdikleri nemle isimlerini duyurmulardr. Curvet USA, arpc renk ve yzeylere sahip Colorglass mobilya sektrnde kullanlma ansn yaratmtr. Massimo Morazzi tarafndan tasarlanan Edrann Croma Quadrato adl masas, 15 mm kalnlnda temperlenmi colorglass camdan, parlak ya da mat mavi, krmz pembe ve parlak sar renklerden retilmi bir rnektir. rnlerine uyguladklar deiik dayankllk ve kuvvet uygulama testleriyle tketiciye verdii gven, Tonelli yi mevcut cam rnlerin en byk tedarikilerinden biri haline getirmitir. Bu ve benzeri firmalar, esiz ve imknsz gerekletirme abas ile kullanm olduklar sra d donanmlar ile sektrde ayrcalkl hale gelmilerdir. Yerle temasn salayan iki adet renksiz panel cam yzey arasna yerletirilen oturma fontuyla havada yzermiesine bir etki yaratan Tonellinin Naked Chair adl tasarm, kullanlan malzeme niteliinin yaratclkta sunabilecei ayrcal resmeder. zgn bir tasarm olan, Cini Boeri ve Tomu Katayanagi tarafndan tasarlanan cam ve kolakl Ghost Chair 150 kg. a kadar tayabilme kapasitesi olan bir rndr ve Corning Museum of Glass in NY- USA ve Musee des ARTS de Crafts in Paris- Francein deimez koleksiyonlar arasnda yer almaktadr. Shiro Kuramata tarafndan tasarlanan ve Mihoya Glass Co. tarafndan uygulanm olan Glass Chair da benzer dier bir rnektir. lkemizde tketiciler, mobilya tercihlerinde gsterili, estetik ve kaliteli rnleri tercih ederken, ne yazk ki gvenlik faktrn gz ard etmektedirler. Satn alacaklar rnlerde Modern tasarm yaklamlarn arayan kullanclar bazen formlara ve ada izgilere aldanabilmektedirler Cam malzeme kullanlarak tasarlanp uygulanan her trl kullanm objesi olas kazalarda tehlikeli ve ar yaralanmalara neden olabilmektedir. Bu nedenle gelimi lkelerde tketiciler, ev ve iyerlerine zellikle cam mobilya alrken gvenliklerine nem vererek, mobilyalarda kullanlan cam malzemelerin sl ilemler uygulanm olmasna dikkat etmekte, cam kalnl, dayankll ve retim yntemlerini sorgulayan bu net tavr ve talepleriyle bir bakma retici firmalar gvenli ve kaliteli malzemeler retmeye zorlamaktadrlar. nk sradan cam, doas gerei krlgan bir malzemedir. Bu tip ilemler uygulanan normalden 6 kat dayankl temperli camlar dier camlara nazaran sya, basnca ve darbelere kar daha dayankldrlar. Tonelli gibi firmalarda olduu gibi, retici firmalar tasarmlarnn kalitesine ve testlerine gerekli zeni gsterdikleri srece sonular gvenli olacaktr. Sanat ve tasarmda cam malzemenin muhteem tarihi ve bu srete gelien ustaca kullanm teknikleri, gerek tasarmclar zerinde ve gerek yeni fikirlerin geliiminde etkin olarak onlar hayal glerinin snrlarn zorlarcasna henz yaplmam, yaratlmam ve imknsz olana itmitir. Bu teknolojik gelimeler, retim yntemlerindeki farkllklar, cam sadece pencere ve kap gibi meknsal aklklarn rtcs olmaktan karp, farkl problemlere zmler sunabilen bir tasarm arac haline getirmitir. Ayn ekilde endstriyel tasarm rn ve kullanm objeleri de, sorunsuz alan ahenkle bir araya getirilmi materyallerden yaratlm yeni grnml formlara ihtiya duymaktadrlar. Gnmz tasarm yorum ve yaklamlar uyumlu imekan ve ahenkli mobilyalar iin yeni ve farkl bir grnm yaratmak adna organik formlu saydam cam yzeylerden yararlanma eiliminde olmalarna karn, maddesel doas cam, sunmu olduu kullanm olanaklar, uygulanabilecek tekniklere yatknl bakmndan olduka kstlamaktadr. Ancak modern teknolojiler gn getike eri, bklm, ekil verilmi estetik cam formlarn tasarm sektrnde kullanmna daha ok olanak vermektedir. Camn kullanmdaki bu deiimin ana nedenleri arasnda cam retim tekniklerinde olan gelimelerin yannda mhendislik ve metalrji alanlarnda ki kkl gelimeler de byk rol oynamtr. Hatta baz nde gelen tasarmclar, cam ileme, retme yntemleri asndan daha fazla olanak ve seeneklerine sahip olmay arzulamaktadrlar. Binlerce yldr hayatmzn iinde olmasna karn, iinde bulunduumuz teknolojik a ve modern fabrikasyon yntemleri bu malzemeyi gnmz ve hatta gelecein en deerli endstri malzemelerinden biri yapmakta, hafiflik, aydnlk ve effaflk gibi karakteristik zellikleri ada ve yeni fikirlerin gelimesine yardmc olmaktadr. Kendine has enerjisi ve ok zel yapsal zellikleri kullanld her fikre ve mekna yeni bir boyut katabilecek gtedir. Cam doann olaan d sunduu, iirsel ve dsel bir malzemedir. mekandaki kullanm zenginlii onun nemini, deerini ortaya kartmaktadr. Cam zellikle mekn tasarm ve mimaride yzeyler ve gnlk kullanm rnlerinde dekoratif amal kullanmndan daha geni bir alan kaplamaktadr. Tak, aksesuar veya ss ve mutfak malzemesi dnda meknn temel elemanlarna ynelik bir eitim programnn Pazar olanaklar mthi

CAM MOBLYALAR VE MEKAN TASARIMINDA EFFAFLIK GLASS FURNITURE AND TRANSPERENCY IN INTERIOR DESIGN

107

olacaktr. Ne yazk ki lkemizde, zellikle imekanda kullanlan cam esasl veya cam takviyeli donat nesnelerinin eitim ve retimi yaplmamaktadr. Camn ssleme unsuru olmak dnda, mimari, mekn donatlar ve mobilya gibi ilevsel estetik rn olarak yaratlmasna katkda bulunacak eitim programlarnn mevcut mfredatlara katlmas cam geleneksel olmaktan kurtaracaktr. Kaynaka
[1] Malek, Jaromir. Egyptian Art A survey from the beginnings to the Roman conquest, Phaidon,1999. [2] Russmann, Edna R., and David, Finn. Egyptian Sculpture: Cairo and Luxor, University of Texas Press, Huston, 1989. [3] Wilkinson, Richard H. Symbol & Magic in Egyptian Art, Thames & Hudson, 1994. [4] C.L. Robbins. Daylighting, Design and Analysis, Van Nostrand Reihold Company, New York, 1986. [5] SLESSOR, C. Sustainble Architecture and HighTechnolgy, Thames&Hudson, London, 1997. [6] Noblet, J.Industrial Design- Reflections of a Century, Paris, 1993. [7] Hopkinson, R., Petherbridge P. and Longmore J. Daylighting, Heinemann, London, 1966. [8] Varnum,William H. Creative Design In Furniture: Wood, Metal, Glass And Plastic, Varnum Pres, London 1996. [9] Bray, Charles. Dictionary of Glass: Materials and Techniques, University of Pennsylvania Press, 2001. [10] Whitehouse, David. The Corning Museum of Glass: A Decade of Glass Collecting 1990- 1999, Harry N. Abrams Publishing, 2000. [11] Barovier Rosa M. Glass Throughout Time: The History and Technology of Glassmaking, Skira, 2003. [12] Macfarlane, Alan., Martin G. Glass: A World History, University Of Chicago Pres, 2002. [13] Dorigato, M., Island of Glass, Arsenale Editrice, 2003. [14] Bowman John S., Furniture History, Bison Corp, NewYork, NY, Alfred A. Knopf. INC., NY, 1985.

109

CAM KIRILIR...Marcel Duchampn Byk Cam Eseri zerine... GLASS IS BROKEN...Marcel Duchamp Large Glass piece on the...
r. Gr. Halkan DEMR hdemir@anadolu.edu.tr Anadolu niversitesi Edebiyat Fakltesi, Sanat Tarihi Blm

ZET

Camn doas krlgan ve geirgen olmasndadr. Malzemenin doas zn yanstr ve dierlerinden ayrlr niteliktedir. Cam farkl klan retiminden sunumuna kadar sanatsn, izleyicisini belirleyen temel faktr belki de bunlardr. Marcel Duchampn Byk Cam isimli eseri camn doasn, saydamln, bir tuval gibi kullanlabileceini ama doasndan kaynakl krlganl ile stne yklenilenleri terkedebileceini gstermesi asndan cam malzeme ile yaplm temel eserlerden biridir. 20. yzyl kavramsal sanat anlayn camn doas ile erken dnemde birletirmesi asndan da tarihsel nem tamaktadr. Bu alma Marcel Duchampn Byk Cam eseri merkezinden, camn niteliksel kimlii zerine olacaktr. Anahtar Kelimeler: Cam, Marcel Duchamp, Byk Cam, Kavramsal Sanat

The nature of glass is fragile and permeable. Reflects the essence of the material nature, and nature is separated from the others. Different from the produc tion of glass that makes up the presentation of artists, these are perhaps the main factors that determine the audience. Marcel Duchamps Large Glass work, the nature of glass, transparency, can be used as a canvas, but the precarious nature of the source can be left on the load in terms of showing made with glass is one of the major works. 20th century conceptual art glass with the nature of the early history is important in terms of consolidation. This study works of Marcel Duchamp Large Glass from the center of the glass will be on qualitative identity. Keywords: Marcel Duchamp, Large Glass, Conceptual Art.

ABSTRACT

110
Cam yzyllardr insann kulland temel malzemelerden biridir. nsanolu gndelik yaamndan, sanatsal faaliyetlere kadar ok geni perspektifte cam deerlendirmitir. Camn grsel etkileyicilii estetik anlamda sunum malzemesi olarak hayatn her alannda ne kan kimliini oluturmutur. Sadece grnen deil, gsteren olmas da cam dier sanatsal malzemelerden ayran temel zelliklerinden birini oluturmaktadr. Ik ve yzey zerindeki geigenlii, bulunduu meknn alann daraltan deil, onu genileten, dier paralarla btnlemesini salayan, iielii ile ayran deil btnleyen zellii, camn geni kullanm alanlarnda deerlendirilme nedenini oluturur. Gndelik yaamda bir meknn snrlarn belirleyen duvarlarn cam bir pencere ile meknn snrlarnn dna taan, ierisi ve dar ile ba salayan, bir anlamda snrl olanda snrszl zorlayan karakteri algsal derinlii yaratmada malzemenin doasnn temel elerinden biridir. Kendi iindeki snrlarla isel btnl, kendi dna taan geirgenlii ile meknsal kurguyu yaratmada farkl dnlmesi ve deerlendirilmesi gereken bir zellik tamaktadr. Marcel Duchampn Byk Cam isimli eseri, camn doasn, saydamln, bir tuval gibi kullanlabileceini ancak doasndan kaynakl krlganl ile stne yklenilenleri terk edebileceini gstermesi asndan cam malzeme ile yaplm temel eserlerden biridir. 20. yzyl kavramsal sanat anlayn camn doas ile erken dnemde birletirmesi asndan da tarihsel nem tamaktadr. konoklast modernizmin simgesi olan Duchamp1 20. yzyln banda ready made/hazr yapmlar ile yaratt sanatsal krlmay, Byk Cam eseri ile farkl bir dzleme tamtr. Gndelik kullanm, sanayi retim nesneleri, kendi rettii adlandrmalarla sanat eseri olarak sunmas yzyln bandan itibaren, sanatn nelii zerinde tartlan isim olmasna sebep olmutur. Dadann kendini sanat deil, anti-sanat diye tanmlad bir dnemde Duchampn hazr yapmlar o gne kadar retilen ve bundan sonra sanatn nasl bir yol alacann gnmze kadar devam eden tartmasn oluturmutur. Sanatnn rettii kendi elinden kan zgn eserler yerine herkesin her an karlaabilecei rnlerin sanat eseri olarak adlandrlmas, sanatnn kimliinin tartlmasna ve sanatnn sahip olduu yeteneklerin anlamnn sorgulanmasna sebep olmutur. Walter Benjaminin farkl anlamda syledii aurann sonu Marcel Duchampn ortaya koyduklar ile plastik sanatlar asndan da yeni bir boyuta tanmtr. Gndelik tketim nesnesi sanat eseri kimlii kazanrken sradanln snrlarn st dzleme tamaya, sanat eseri gndelik kullanm nesnesi ile temsil edilirken sahip olduu yksek kimlii sradan bir nesnenin alanna doru ekilmeye balamtr. Bu ok katmanl yap ierisinde, grme biimleri ve bilgi alanmz zerinde de yaratt sarsc etki ile sahip olduumuz okumalar da yapbozumuna uratmtr. Duchampn ready made/hazr yapmlar(n) birer sanat eseri deil, gsteri2 olduunu mu kabul edeceiz. Deimez kabul edilen bir metrelik uzunluu birer metre boyutunda kesilen iplerle sabit bir ykseklikten brakarak alaca yeni biimleri ve bylece deimezlerin de deiebileceini, yeni biimlerle hayata sokulabileceini Serbest Stopaj isimli eseri ile gstermitir. Tm bu deerlendirmeler erevesinde baktmzda Duchampn cam malzeme ile rettii eseri teknik, grn ve anlam olarak bu ok katmanl dncenin Opus Magnumu/ Byk Eseri olarak nmze kmaktadr. Tad mistik yklenmelerle de Byk Cam, modern zamanlarn bir vitraydr3 ve ayn zamanda Duchampn dier eserleri gibi kavramsal tartmalarn her zaman merkezinde yer alan, kendisinden sonra birok sanatnn k noktasn da oluturan almasdr. Kbizm ile birlikte, Batnn tasarm tarihinde, Pespektifin neredeyse sekiz yzyldr egemen olmu klasik odaklanma sreci paraland. Bakma/ Baklma yasalar tersyz edilmiti artk, Yaptn merkezinin yerinden oynadna tank olunuyordu imdi: oul kaynaa oul bakl gz gerekecekti. Bir dzlem olmaktan kard resmi Kbizm: Ona yontunun, dahas nesnenin boyutlarn tad. Duchamp, kendi plastik harektn o verilerden kalkarak hayata geirecekti4. La Mariee (Gelin) den Byk Cama ve hazr yapmlara geerken, bir bir uzlama/anlama kalplarn krd Duchamp. Sanat insanszlatrmak istedi, byk Soyut Devrimin dnda ama koutunda iz srd bylece. Hayat ile Yapt arasndaki ayrm yok etmeye yneldi. Dahas, bir toplumsal figr olarak sanaty yrrlkten kaldracak bir projeye yatrm yapt. Eski bir tasardr bu: Lautreamont, iirin yalnzca airler tarafndan yazlmasna diklenmiti5. Apollinairein dedii gibi, sanat ile halk bartrmak belki de Marcel Duchamp gibi estetik kayglardan bylesine syrlm, enerjiye bylesine vurgun bir sanatya decektir6. Duchampn sessiz tembelliinde, sanat dncesi zerine yaratt tartmalar erken dnem eserlerinden itibaren dikkat ekmeye balamtr. Byk Cam, tam ismi ile Bekrlar Tarafndan rlplak Soyulan Gelin, Eit olarak Duchampn adlandrd eseri 277,5 x 175,6 cm. boyutlarnda, cam zerine yalboya ve kurun telden temel olarak olumaktadr. Philadelphia Sanat Mzesinde Katherina S. Dreierin koleksiyon ba iinde yer almaktadr. Eser ortadan iki eit paraya ayrlan cam panolardan olumakta. st blm gelini simgeleyen ksm, alt blm ise bekr erkei, bekarlar anlatan blmden olumaktadr. Byk Camn temas cinselliktir: d, esin ve hareket salayan enerji ile alar boyunca birok gizemci dnrn manevi zlemlerinin simgesi olan cinsellik7. Duchamp eserlerinde bilinli olarak gizemci, simyac, sylensel veya psikanalitik kltre bavurur8. rnein simyaclkta, gelinin zifaf gecesinde rlplak soyulmas, maddenin artlmasn ve akln dikkat datc elerden kurtarlmasn simgeler. Fakat buradaki cinsellik, sonuta baarszl yanstr. nk gelinle bekr delikanllar bir araya gelemezler, sonsuza kadar gelin ve bekr erkekler olarak kalrlar. Dledikleri birleme yalnz onlara zg bir tutkudur. ki cam panonun birbirinden ayrl bu baarszl kantlar ve panolardaki dnceleri birbirinden ayrr9. Gelinin ve bekr erkeklerin birleemeyen tarihsel yazgs birletikleri an tanm ve konumlar deiecektir- camn geirgenlii ile onlar bu ekilde tanmlayan evresel, i ie olduklar toplumsal

CAM KIRILIR...Marcel Duchampn Byk Cam Eseri zerine... GLASS IS BROKEN...Marcel Duchamp Large Glass piece on the...

111

kimliklerinin kuatcln da simgeler. Marcel Duchamp, Bekrlar Tarafndan rlplak Soyulan Gelin, Eit ya da Byk Cam olarak tannan eserine 1915 ylnda balar 1923 ylna kadar devam eder yapm. Taslak olarak balangc ise 1912 ylna gider. Duchamp, Byk Cam eserinden nce, Merdivenden nen plak, Kral ve Kralie, Gelin, Kahve tcs gibi almalarnda sanki Opus Magnumunun n hazrln yapar. Her ne kadar Pierre Cabane ile yapt uzun syleide belirgin bir dnce ile yaptn sylememesine karn Duchampn bu paralar bir anlamda toplad, kulland malzeme asndan ise Rnesanstan beri tek odakl perspektife ok odakl bir bak getirme, drdnc boyutu, uzam boyutunu katma dncesi temel kn oluturduu dnlebilir. Canan Beykal boyutlu bir nesnenin iki boyutlu bir dzlem zerine aktarlmas; resim sanatn btn sanatlardan daha zihinsel bir ura yapan temel sorun, btn Rnesans sanatlarn uratrm, perspektifi bir bilim haline getirtmi, ressamlarn ciltlerce kitap yazmasna neden olmu ve Leonardonun bulgularn kullanarak sonrakilerin gelitirdikleri yntemlerle zenginlemi byk ekim alan, snrsz bilmeceler kayna. Bu sorun Byk Camn yaratcsnn da temel sorunu olmutur. Eer yanlsama yntemleri kullanlmayacaksa ki bu Duchampn iine gelmez, nk o, ressamclk oyunundan tmyle vazgemitir- o zaman boyutlu, hatta ok boyutlu nesneleri ve meknn kendisini iki boyutlu bir yzeye aktarmann yolu, boyutsuz saydam bir yzey olmalyd, yani cam olmalyd. Leonardonun yazlarnda ressam cam olarak geen bu boyutsuz yzey, ressamn imgeyi metamatiksel bir lyle aktarabilecei, resmedebilecei bir olanak olarak salk verilir. Bir cam paras zerine nesneleri aktarmak/ kopyalamak en kolay perspektif izim yoludur, tek gzmz (zorunlu olarak) kapatarak camn arkasndaki grnty cam zerine kolayca aktarabiliriz10 demektedir. Duchamp ise; Byk Cam iin alrken sadece yanstma-izdm fikrini dndm. Gzlerinizle grmediiniz bir eyi, grlmez bir drdnc boyutun yanstlmasn... boyutlu bir nesnenin, ne olursa olsun, glgesinin

yaplabileceini bulduumdan beri, tpk gnein nesnenin iki boyutlu glgesini yeryzne yanstmas gibi, entelektel bir benzeim yoluyla dndm ki, drdnc boyut da nc boyut olarak yansr ya da herhangi bir boyutlu nesne, alk olmadmz drt boyutlu bir eyin izdmdr. Bu biraz sofizmdi ama yine olasyd. Byk Camn geneli bunun zerine temellendi, sanki o drt boyutlu bir nesnenin izdmyd 11 diyor. Dnemin bilim, edebiyat, felsefe ve mistisizmi de Duchampn grnen boyutlu hacimselletirmenin arkasnda drdnc boyutun yansmasn uhrevilik, dnyevilik ve dnsellik arasndaki uzamsal ilikinin kurulmasn arayan; nesnenin grnen ve grnmeyen ok boyutlu ilgisini sorgulayan bir sreci iinde barndryor olmas da nemlidir. Octavia Pazn dedii gibi, grnmez olan ne karanlk ne de gizemlidir; saydamdr...12 Duchampn Leonardo da Vinciye ilgisi biliniyor. lgisi yalnzca nl Mona Lisaya sakal byk ekleyerek altna L.H.O.O.Q yazmak, bunu fonetik ve dadaiste bir oyun olarak sunmakla kalmyor. Daha 1912de, aabeyi Jacques Villon tarafndan kendisine verilen, Leonardonun Trattato della Pitturasn (Resim zerine) okuyor. Bu yapt, bilindii gibi Leonardonun 1473-1518 arasnda tuttuu notlar ve resme dair grlerini ieren yazlarn toplam olduu metinsel bir almadr. lgintir, bu yazlarn arasnda ustann resmin dizgini ve dmeni dedii perspektifle ilgili blmde, (1492) olas gen ressama emir kipiyle seslenen bir t bulunuyor; Leonardo byk bir cam al eline diye yazyor. Gen Duchampn sanat ve bilimi birletirmi, sanat kavramsal bir ura olarak ele alm olan Leonardodan etkilenmemesi ve bu yazlar okumam olmas dnlemez. Duchamp bundan byle, camla almay ve perspektifle ilgilenmeyi seiyor ve eline byk bir cam alyor, daha o andan itibaren Byk Eserinin adn koymutur bile13. Balang dncesi ile ulamak istedii sonu arasndaki salaml ilikilendirmede Duchamp, kalclk niteliini elde etmek iin tuval yerine cam kullanma yoluna gitmi ve renkleri iki saydam cam tabakasnn arasna hava geirmez bir biimde yerletirmitir. Bu ikili

panonun st blmndeki gelin, Duchampn kzkardeini, kralieleri ve gelinleri konu alan bir dizi resminin zmsenmi sonucudur. Onun yanndaki iek aan bulut, a pistonundan olumaktadr. Dikdrtgeni andran bu biimler, kare biimindeki bir a fotorafnn 1914te stste kez ekilmesiyle elde edilmitir. Bulutun sa alt yanndaki delikler, boyaya batrlm kibrit plerinin oyuncak bir silahn namlusundan cama frlatlmasyla almtr. Resmin alt blmnde ise yar uydurulmu, yar rnee bakarak resmedilmi makineler vardr. Bunlar arasndaki ark, hareket ettirilen edilgen ara, kakao deirmeni ise kendisi hareket eden etkin bir aratr. Bekr kendi kakaosunu kendi tr sz bir Fransz deyimidir. Bu aralarn yannda dnen ve dndrlen baka biimler vardr. Bunlar solda toplanm olan iplik paralaryla belirlenmi Dokuz Elma Kalb, ortada boyayla deil de New Yorkun tozuyla renklendirilmi koni biimindeki elekler, sada gz doktorlarnn muayenehanelerinde rastlanan levhalardr. Panonun bu alt blm, ustaca salanan perspektif duygusuyla ve yatay bir dzlem zerinde llebilir bir ykseklikle, hemen iliki kurabileceimiz gerek bir dnyay anmsatr. Fakat bu tutarl ve birok bakmdan gven verici yap, saydam bir yzey zerinde ve fotorafta salam anlaml bir yap grnm salayan, perspektif kurallarnn saydam cam zerinde grsel bir anlam yoktur. nk bu durumda, resimdeki cisimlerin zerinde durduu bir zemin ya da bir arka plan yoktur ve bu tablo ister Arensberg binasnda, Katherine S. Dreierin kitaplnda, ister sergilerde, ister imdi bulunduu Philadehphia Sanat Mzesinde karmza ksn, evresindeki duraan ve hareketli cisimler srekli olarak araya girecek14 camn doas gerei bulunduu ortam eserin bir parasna dnecektir. Duchampn deyiiyle, camn effafl nemlidir nk resmin sahip olduu rahatsz edici arka plan hissi yerine derinlik etkisi verir ve mimariyle ok iyi gider15 diye belirtmektedir. Camn malzeme olarak doasnda barndrd zellik, tuval resminin kapal doasna yeni bir alm getirmesi ve grn oklatrmas asndan farkl anlam katacaktr. Artk sadece sahip olduu grne deil her yerletirimde

112
yeni grnle okunmaya ak hale gelecektir. Duchamp Byk Camn gndelik anlamdaki her tr estetii terk etme giriimi olduunu sylyordu. Bir baka deyile yeni resim anlayna bir manifesto deildi, dolaysyla, st kapal biimde belirtilen yeni bir estetik yarg ve beeni kriteri de deildi; belirli duygular, izleyicinin estetik deneyimine ve deerlendirmesine tamamen kaytsz kalarak aktarma giriimiydi16. Estetik dayatmann anlamszlna inanan Duchamp ready made/hazr yapmlarndan itibaren klasik estetik yarglamalara kar sanat ve sanaty biimlendiren, beeni anlaylarnn snrlarnn dna kmaya sanat eserinin salt bir sunum nesnesi olmann tesinde dnce rn olma, grsellik ile zihinselliin bir arada olduu bir eser ortaya karma araynda olduunu gstermitir. Marcel Duchampn Byk Cam isimli eseri 1926daki ilk sergiden sonra paketlenirken krlmtr. Duchamp bunun zerine yaptn bylece tamamlandn sylemise de, daha sonra byk bir abayla paralar yeniden bir araya getirerek tabloyu onarmtr17. Camn geigenlii kadar, krlganl da doasnn isel zelliklerinden biridir. Sanat alannda allan dier malzemelere oranla krlganl en yksek malzeme camdr. Yapm, yerletirim, sunum aamalarnn her birinde en doal karlaabilecekleri durumlardan biridir, camla alanlarn. Marcel Duchampn krlan malzemeyi tekrar onararak sunuma hazr hale getirmesi, sanat eserinde bitme eylemini ve/ ya sonucu belirleyen sanatnn eser zerindeki kararlar m, yoksa malzemenin kendi snrlar ve doas ierisinde sanaty tanmlar hale getirmesi mi olduu tartlr. Duchampn Byk Camn da grld zere bir eserin bitmesi diye kesin tanmlanabilecek snrlar yoktur belki de her bitti denilen alma kendi yolculuuna ald balangcn eiinde bulunuyor demektir. Duchampn kiisel tarihinde de nemli bir yeri olan Byk Cam eserinden sonra resim yapmay brakan Duchamp bundan sonra hayatnn geri kalann satran oynamak, puro imek ve nefes almakla geirmeye balayacaktr. Bu dnemi hibir ey yapamayacak kadar tembeldim diye aklayan sanat, 1946dan 1968deki lmne kadar dnemde zerinde alaca Etant Donnes (Veriler, 1. elale, 2. Aydnlatc Gaz) isimli yerletirimi ile yeni sorular Byk Cam eserinde olduu gibi brakarak yaamdan ayrlmtr. Marcel Duchampn, anlatmyla modernitenin zgn kaybetme durumu, kt bir sanat sulamasna maruz kalmak deildir: Sanat olmamakla sulanmaktr. O halde, gerek bir saygnln yitirme durumu, deerinizin drlmesiyle deil, sessizlikle babaa braklmanzla ortaya kyor demek(te)tir18. 20. yzyln deien dnya anlay iinde yaptklarndan ok ne yapmak istedii zerine tartmalar zerinde barndran sanats olmas asndan hala sanat gndemini merkezinden megul eden temel isimlerden biridir, Marcel Duchamp. Dipnotlar 1 Henri Meschonnic, Anti-Modernite Nelerden Oluturuluyor, Sanat Dnyamz, S. 75, Yap Kredi Kltr Sanat Yaynclk, stanbul, Bahar 2000, s. 161. Peter Brger, Avangard Kuram, ev: Erol zbek, letiim Yaynlar, stanbul, 2003, s. 108. Jean Clair, Marcel Duchamp ya da Byk Kurgu (Byk Camn Sylensel zmlemesi zerine Bir Deneme), ev: zge Akkol, YKY, stanbul, 2000, s. 52. Enis Batur, Marcel Duchamp, Sanarist, Sanat Dnyamz, S. 75, Yap Kredi Kltr Sanat Yaynclk, stanbul, Bahar 2000, s. 5. Enis Batur, a.g.e., s. 7. Guillaume Apollinaire, Kbist Ressamlar, ev: Alp Tmertekin, Yap Kredi Yaynlar, stanbul, 1996, s. 62. Norbert Lynton, Modern Sanatn yks, ev: Prof. Dr. Cevat apan, Prof. Sadi zi, Remzi Kitabevi, 2. Basm, stanbul, 1991, s.136. Pierre Bourdieu, Sanatn Kurallar, ev: Necmettin Kamil Sevil, Yap Kredi Yaynlar, stanbul, 1999, s. 377. Norbert Lynton, a.g.e., s.136.

2 3

5 6

10 Canan Beykal, Byk Cam zerine Yaz, Sanat Dnyamz, S. 75, Yap Kredi Kltr Sanat Yaynclk, stanbul, Bahar 2000, s. 131. 11 Pierre Cabane ile sylei, Aktaran Canan Beykal, a.g.e., s. 131. 12 Octavia Paz, Marcel Duchamp ya da Yalnln atosu, Sanat Dnyamz, S. 75, Yap Kredi Kltr Sanat Yaynclk, stanbul, Bahar 2000, s. 140. 13 Canan Beykal, a.g.e., s. 127-128. 14 Norbert Lynton, a.g.e., s.135. 15 Annja Mller-Alsbach, Heinz Stahlhut, Harald Szeemann (edit), Marcel Duchamp, Museum Jean Tinguely Basel, Ostfildern-Ruit Germany, 2002, s. 76.

CAM KIRILIR...Marcel Duchampn Byk Cam Eseri zerine... GLASS IS BROKEN...Marcel Duchamp Large Glass piece on the...

113

16 Donald Kuspit, Sanatn Sonu, ev: Yasemin Tezgiden, Metis Yaynlar, stanbul, 2004, s. 37. 17 Norbert Lynton, a.g.e., s.136. 18 Nathaline Heinich, Gncel Sanatn l Oyunu, ev: Cem leri, Sanat Dnyamz, S. 75, Yap Kredi Kltr Sanat Yaynclk, stanbul, Bahar 2000, s. 196.
Kaynaka Apollinaire, Guillaume, Kbist Ressamlar, ev: Alp Tmertekin, Yap Kredi Yaynlar, stanbul, 1996. Batur, Enis, Marcel Duchamp, Sanarist, Sanat Dnyamz, S. 75, Yap Kredi Kltr Sanat Yaynclk, stanbul, Bahar 2000. Beykal, Canan, Byk Cam zerine Yaz, Sanat Dnyamz, S. 75, Yap Kredi Kltr Sanat Yaynclk, stanbul, Bahar 2000. Bourdieu, Pierre, Sanatn Kurallar, ev: Necmettin Kamil Sevil, Yap Kredi Yaynlar, stanbul, 1999. Brger, Peter, Avangard Kuram, ev: Erol zbek, letiim Yaynlar, stanbul, 2003. Clair, Jean, Marcel Duchamp ya da Byk Kurgu (Byk Camn Sylensel zmlemesi zerine Bir Deneme), ev: zge Akkol, YKY, stanbul, 2000. Heinich, Nathaline, Gncel Sanatn l Oyunu, ev: Cem leri, Sanat Dnyamz, S. 75, Yap Kredi Kltr Sanat Yaynclk, stanbul, Bahar 2000. Kuspit, Donald, Sanatn Sonu, ev: Yasemin Tezgiden, Metis Yaynlar, stanbul, 2004 Lynton, Norbert, Modern Sanatn yks, ev: Prof. Dr. Cevat apan, Prof. Sadi zi, Remzi Kitabevi, 2. Basm, stanbul, 1991. Meschonnic, Henri, Anti-Modernite Nelerden Oluturuluyor, Sanat Dnyamz, S. 75, Yap Kredi Kltr Sanat Yaynclk, stanbul, Bahar 2000. Mller-Alsbach, Annja, Stahlhut, Heinz, Szeemann, Harald (edit), Marcel Duchamp, Museum Jean Tinguely Basel, Ostfildern-Ruit Germany, 2002. Octavia Paz, Marcel Duchamp ya da Yalnlun atosu, Canan Beykal, Byk Cam zerine Yaz, Sanat Dnyamz, S. 75, Yap Kredi Kltr Sanat Yaynclk, stanbul, Bahar 2000.

115

GELENEKSEL TRK MMARSNDE REVZEN KULLANIMI VE MEKNSAL E OLARAK DEERLENDRLMES THE USAGE OF REVZEN IN TRADITIONAL TURKISH ARCHITECTURE AND ITS EVALUATION AS A SPATIAL ELEMENT
r.Gr. Dr. Aye ule ERYILMAZ A. seryilmaz@marmara.edu.tr Marmara niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi Seramik-Cam Blm Cam ASD

ZET

Mekn kla var olur. Ik yapda snrlanan meknn ayrlmaz bir parasdr. Duvarla snrlanan mekn parasnn cephesinde, k ve hava almak iin boluklar oluturulmutur. Bu boluklar pencere olarak cepheye katlrlar. Pencere aklklarn rten camn yapnn bir paras olduu, onu tamamlad dnlr. Hlbuki camn hem meknn bir esi olduu, hem de mekn kapsad durumlar vardr. Bunlara en gzel rnek Gotik kiliselerin vitraylar, camilerin tepe pencereleri ve eski Anadolu evlerinin kafa pencereleridir. Geleneksel Trk Mimarisinde camilerin tepe pencereleri ve sivil mimaride kullanlan kafa pencereleri, al araclyla bir desen oluturacak ekilde birbirine balanm cam paralarndan oluan revzenlerle rtlmtr. Alttaki pencereler d mekn grmeye, i mekn aydnlatmaya i-d ilikisini kurgulamaya yarayan birer e durumundayken, tepe pencereleri mekn iinde mekndrlar; hem meknn bir parasdrlar hem de mekn tasvir ederler. Anahtar Kelimeler: Trk Mimarisi, mekn, revzen, cam, k, alg.

ABSTRACT

Space appears with light. Light is an inseparable part of space behind the boundaries of a structure. Openings were formed to receive light and air on the faade of the space which is restricted behind the walls. These gaps are integrated into the facade as windows. Glass that covers the window openings is considered as a piece of the structure, which is rather complementary. However, there are certain circumstances where glass is both an element of the space and the enclosure of the space. Stained glasses of Gothic Cathedrals, top windows of mosques and the head windows of old Anatolian houses are among its best examples. In the traditional Turkish Architecture, the top windows of mosques and the head windows in the civil architecture are covered with revzens which consist of glass pieces that are connected to each other with plaster so as to create a design. The lower windows are the elements of the building that help to see exteriors, illuminate interiors and building exterior/interior relation, while the top windows are a space within the space; they are both a piece of the space and they also depict the space. Keywords: Turkish Architecture, space, revzen, glass, light, perception.

116
1. GR Mekn kla var olur. Ik yapda snrlanan meknn ayrlmaz bir parasdr. nsan doadan ayrd, koruyup zerini rtt, duvarla snrlad mekn parasn, yine kendi ura ile k ve hava alabilmek iin yer yer yrtm am, boluklar oluturmutur. Ancak doadan ayrd bu rtl mekn parasn, biyolojik ve psikolojik alardan onunla sk skya balamak zorunda kalmtr. Geleneksel duvarda boluk kavram ile tanmlanan pencere, yapnn cephesinde dolu-bo, saydamsar kontrastn oluturan, yapnn iine k ve hava girmesini, i ile dn ilikisini salayan bir elemandr.1 Meknlarn i yaantlar, kitlelerine bu boluklarn araclyla yansr. Mekn anlaynn gelimesi bir k kullanma sorunudur. Yap sanatnn stn nitelie erimesinde k etkisinin ustaca kullanlmasnn pay byktr.2 Pencere aklklarn rten camn yapnn bir paras olduu, onu tamamlad dnlr. Hlbuki camn hem meknn bir esi olduu hem de mekn kapsad durumlar vardr. Bunlara en gzel rnek Gotik kiliselerin vitraylar, camilerin tepe pencereleri ve eski Anadolu evlerinin kafa pencereleridir. mekndrlar; hem meknn bir parasdrlar hem de mekn tasvir ederler. 2. ANADOLU SELUKLU MMARSNDE PENCERE Seluklularda kaln ta duvarlarn evreledii yaplarda en byk grsel etkinlik ta kaplarda toplanmtr. Seluklu medreselerinde ve kervansaraylarnda pencere yok denecek kadar azdr. Kaln duvarl abidevi yaplar olan kervansaraylarn yksek salam duvarlar zerinde mazgal deliklerini andrr pencereleri vardr. Medreselerde de d yzeye alm pencere ok nadirdir. Avlulu tiplerde hcre pencereleri revak altna yani avlu ynne almtr.3 I. Alaaddin Keykubat tarafndan yaptrlan Kubadabad Saray kazlarndan kan cam buluntular, saray ve kk gibi zel kullanma ynelik yaplarda cam kullanlm olabileceini kantlamaktadr. Kubadabadda ok sayda bulunan yuvarlak biimde saydam ve renkli camlarla, al iine gmlm renkli cam paralar gerek dlk, gerekse nakl ilik pencerelerinin varlna iaret etmektedir.4 Trk Mimarisinde iki sra pencereli duvar cephesi ilk defa Efeste sa Bey Camisinde grlr. Yapnn iki kat pencereli yksek cephesi zellikle dikkat ekicidir. znik ve Bursa Camilerinde grlen mukarnasl kap ve pencere sveleri de ilk defa sa Bey Camisinde grlmektedir. Osmanl mimarisinin ilk dnemine hazrlk oluturan bu yaplardan sonra erken Trk-Osmanl rneklerini grmeye balyoruz.5 3. OSMANLI MMARSNDE PENCERE VE REVZENLER
Resim 1. Sleymaniye Cami tepe pencereleri.

iten ve dtan alglanan organik bir btn eklinde dzenlenmitir. Byk yaplarda, zellikle camilerde, mekn, kitle ve strktr iten ve dtan ayn berrakla ulaan organik bir btn eklinde gerekletirilmitir. Selatin camilerde* byk kubbenin evresinde gelitirilen kubbeler dizisinde, byk mekn rtsnden doan yklerin topraa kadar szlerek akn izlemek kabil olduu gibi; topraa yaslana yaslana, birbirini destekleye destekleye istiflenen kitlelerin plastik kurulularn da alglamak mmkndr. Byle bir dzen iinde, pencere farkl amalarla kullanlr: Mekn kurulmasnda, mekn alglanmasnda, mekn renklendirilmesinde, strktr belirlenmesinde, yzey kuruluunda (dolu-bo kontrast).

Resim 2. Sleymaniye Cami, orta kubbe ile grev alan yarm kubbeleri evreleyen revzenli pencereler.

Geleneksel Trk Mimarisinde camilerin tepe pencereleri ve sivil mimaride kullanlan kafa pencereleri, al araclyla bir desen oluturacak ekilde birbirine balanm cam paralarndan oluan revzenlerle rtlmtr. Alttaki pencereler d mekn grmeye, i mekn aydnlatmaya i-d ilikisini kurgulamaya yarayan birer e durumundayken, tepe pencereleri mekn iinde

Osmanl Mimarl; znik, Bursa , Edirne ve stanbulun fethinden nce sahip olunan dier yerleimlerde ortaya koyduu erken rneklerden itibaren, kubbeyi n plana kararak, Anadolu Seluklu mimarlndan olduka farkl bir tutum izlemitir. Seluklularn sar duvarlarla evrili, ounluu tonoz rt veya dz daml, yatayda gelien masif karakterli eserlerine karlk, Osmanllar kbik altyap zerine yksek kasnakl, byk kubbeli yaplar ina etmeyi tercih etmilerdir.6 Osmanl mimarisinde byk meknlarn kurulular,

Osmanl mimarisinde byk mekn kurulularnda, orta kubbe ile birlikte grev alan yarm kubbeler de epeevre ve ayn deerde bir k emberi tarafndan askya alnr.7 Bu k emberleri revzen pencerelerle oluturulmutur. Ayasofyada orta kubbede daha belirgin olarak uygulanan bu k esi Osmanl yaplarnda byk meknn tmne yneltilerek optik mekn blnts kavram gerekletirilmitir. ehzade Sleymaniye, Sokullu, Yenicami, Sultan Ahmed vb. gibi camilerde, ina edilen tm alan ile byk rt altnda alglanan mekn arasndaki orann artc derecedeki rasyonellii, renk ve titreim deeri yksek bir k olana ile birletiinden optik meknn gereklemesi salanmtr. Cepheler de ise, dzenli

GELENEKSEL TRK MMARSNDE REVZEN KULLANIMI VE MEKNSAL E OLARAK DEERLENDRLMES THE USAGE OF REVZEN IN TRADITIONAL TURKISH ARCHITECTURE AND ITS EVALUATION AS A SPATIAL ELEMENT

117

aralklarla yinelenen pencere aklklar, kukusuz ilk olarak k ve havalandrma gibi salt ilevsel nedenlerle amalanm, giderek pencerelerin biim, boyut, sralan ve kmeleni dzenleriyle estetik katklar da artmtr. Pencere aklklarn cam ile rtme uygulamalar balangta yalnz duvarlarn st katlarndaki pencerelerle snrl kalmtr. Is kaybn nlemek gibi ilevsel amalarla balayan bu uygulamalarda zamanla pencerelerin yaplarn i meknlarnn ssleme programna, k ve renk kalitelerine katkda bulunduklar dnlebilinir. Balangta camsz olan alt sralardaki pencereler ahap veya demir kafes ve tahta kepenklerle rtlm, daha sonra, kukusuz byk boyutlarda cam retimini gerekletiren teknik gelimeler paralelinde bunlara da cam yerletirilmitir.8

duvarlarn i ve d yzeylerinde ayr ayr olmak zere kullanlan, buna gre de ilik ve dlk olarak tanmlanan, revzenler yer almaktadr. Osmanl dneminin dlk ve ilik pencereleri, teknik olarak Dou ve Bizans, konu seimi olarak ise Dou rneklerine benzerlik gstermektedir. Nakl iliklerde, renkli cam paralar bitkisel dzenlemelere uygun olarak yerletirilmi ve al kaytlarla birletirilmitir. Ayn yntem yuvarlak ve yumurta biimli dlk pencerelerinde de kullanlmtr. Celal Esat Arseven, cam paralarnn yzeylerinin lleci amuru ile rtlp, aralarna sv al dkldn ve bu uygulamada iki farkl yntem izlendiini belirterek, her iki yntemi tanmlamtr. Msr ve Suriyede zellikle 14. yzyln ikinci yarsndan sonra gelien teknie benzerlik gstermektedir.10

snflamalar yaparak dnem zelliklerini aratrmak amac ile yaplan almalarda yap ile revzenler arasnda beklenen tarihi iliki kurulamayabilecektir. Bu nedenle, ilik ve dlklarn bulunduklar yaplarla ada olup olmadklarn, ne zaman ve ka kez yenilendiklerini, bu yenilemeler srasnda zgn tasarm ve biim ile zgn malzemede ne tr deiiklikler yapldn sorgulamak gereklidir.12 Bursada Sultan Mustafa ve Sultan Cem Trbelerinde, halen yerlerinde duran nakl camlarn dnem zelliklerini ok az tamir grm olarak gnmze getiren zgn rnekler olarak tanmlanmalar, bunlarn 15. yzyldan kalan ve yapnn ilk dnemine ait pencere ilikleri olduklarn gstermektedir.13 Bunun aksine, bugn gerek stanbul, gerekse Anadolunun eitli kentlerinde, saylar az da olsa ayakta kalan, byk konak ve konutlarda kullanlan revzenlerin byk blm antsal yaplara oranla daha iyi korunmulardr. 16. yzyln ilk yllarndan balayarak gerek rnekler, gerekse belgeler oalmaktadr. Bu gelimenin nemli nedeni, dier dallarda olduu gibi cam retiminin de dzenlenip, kurumsallatrlmas ve devletin denetim ve korumasna alnmasdr. n bilgiler daha ok gnlk kullanm rnlerine ait olmakla birlikte, mimaride kullanlacak camlarn retiminin de ayn dzen ve denetim kapsamnda olduklar, uygulamalarn giderek oalmas ile balanabilir.14

Resim 3. Topkap Saray, (sol) Gzdeler Tal, (sa) Harem Dairesi d cephe grnleri.

Resim 4. Kadrga Sokollu Cami, revzenlerinden detaylar.

Dinsel yaplardaki mekn dzenlenmesinde kullanlan aydnlatma esinin grevini, sivil mimaride, ok defa bir grsel e olan gr eylemine ynelen pencereler dizisi karlar. Sivil mimaride, mekna k, tepede dzenlenen genellikle kk tutulan ve revzen tepe pencereleri ile salanr. nce, uzun ve daha byk tutulan alt pencereler birbirine yanak diziyi kurarak gerekli grme ve havalandrma fonksiyonlarn salarlar. Pencerenin meydana getirdii bu iki farkl blge ayrm, gerek d kitlede gerekse i meknda bir mimari etki olarak kullanlmtr.9 Antsal mimaride, yaplarn st kademelerinde yer alan kafa veya tepe pencerelerinde, kaln

Osmanl Dnemi rnekleri tarih olarak zamanmza daha yakn olmalarna karn, zellikle stanbulun geirdii eitli yangn ve depremler sonucu cam malzemenin kolaylkla bozulup yok olmas, al kaytlarn da cam kadar krlgan olmas, bunlar izleyen onarmlar ve bu onarmlarda ou kez onarmn gerekletirildii dnemin stil zelliklerini yanstan yeni tasarmlar getirilmesi ve son olarak da ilk yapllarnda pencere akl bulunmayan yaplara daha sonra pencere alarak cam konulmas gibi nedenlerle zgn malzeme, zgn teknik ve zgn tasarmlarn yitirmilerdir.11 Bu nedenle de, bugn yerlerinde duran ilik ve dlklar grsel yntemlerle belgelemek, stil zelliklerine uygun

Resim 5. Topkap Saray, (sol) Snnet Odas, (sa) ifte Kasrlar, ehzadeler Dershanesi.

118
4. SONU Geleneksel Trk Mimarisinde pencere aklklarn oluturan, revzen pencereler, ilkin saraylarda ve camilerde balayarak 16. yzyln balarndan sonra, zellikle antsal yaplarda cephelerin ayrlmaz paras olmu, 18. Yzyln ilk yarsnda stanbulda konak leindeki yaplarn her odasnn zorunlu eleman haline gelmi, Anadolu ve Balkanlarda ise en varlkl evlerin bile sadece tek odalarnda varlk bulmutur. Aklklar iki katl dzenlenerek, alt aklklarda kullanlan pencerelerle meknda gr, havalandrma ve i-d ilikisi salanm, st aklklardaki sabit revzen pencerelerle de mekna k salanmtr. Pencerenin meydana getirdii bu iki farkl blge ayrm, gerek d kitlede gerekse i meknda bir mimari etki olarak kullanlmtr. 18. Yzyln sonunda ise levha camn kullanlmaya balanmasyla tasfiye olmaya balamtr. 19. yzyln ilk eyreinde ise Anadoluda bir sembol stats olmaya devam etmitir.
Dipnotlar 1 ULUENGN YNEY N. Osmanl-Trk Sivil Mimarisinde Pencere Aklklarnn Geliimi, YEM Yaynlar, stanbul, s:7. 2 ZG Utarit, Pencere Hafif Cepheler Yardmc Koruyucular YAY Yaynclk, stanbul 1983, s:8. 3 ULUENGN YNEY N. A.g.e. s:23 4 BAKIRER mr, Onaltnc Yzyl Osmanl Mimarisinde Pencerelere likin Biim ve Malzeme zellikleri II. Uluslar aras Trk-slam Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi Bildiri Kitab, s:114, T,stanbul,1986. 5 ULUENGN YNEY N. A.g.e. s:23 6 SNMEZ Neslihan, Gelenein Devamll Balamnda Osmanl Camilerinin Pencere Tasarmna Bat Anadolu Beyliklerinin Etkileri Proceedings of the 11th International Congress of Turkish Art, Utrecht-The Netherlands, 1999. 7 ZG Utarit, a.g.e. s:6. 8 BAKIRER mr,Prof Dr. Osmanl Mimarisinde Pencere Cam, Osmanl Kltr ve Sanat, s:481 9 ZG Utarit, A.g.e. s:7. 10 BAKIRER mr. Prof.Dr. , Onaltnc Yzyl Osmanl Mimarisinde Pencerelere likin Biim ve Malzeme zellikleri II. Uluslar aras Trk-slam Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi Bildiri Kitab, s:117 T,stanbul,1986. 11 BAKIRER mr,Prof.Dr. Anadolu Mimarisinde Pencere Cam Kullanmna Ksa bir Bak, I.Uluslararas Anadolu Cam Sanat Sempozyumu Bildiriler Kitab, 1988, s:73. 12 ARSEVEN Celal Esat, Sanat Ansiklopedisi, Cam maddesi, c:1, stanbul 1957, s:313 13 Vakf Abideler ve Eski Eserler, III. Vakflar Genel Mdrl, Ankara, 1983, s:291. 14 BAKIRER mr, Prof.Dr. Anadolu Mimarisinde Pencere Cam Kullanmna Ksa bir Bak, I.Uluslararas Anadolu Cam Sanat Sempozyumu Bildiriler Kitab, 1988, s:75. 15 HASOL Doan, Ansiklopedik Mimarlk Szl, 5.Bask,YEM Yaynlar, s:103.

* Selatin Camisi: Padiah ailesince yaptrlm byk cami. stanbuldaki selatin camilerinin says 18dir. Bunlarn en nemlileri Beyazt, Fatih, Sleymaniye, Sultanahmet, Nuruosmaniye, Sultanselim, Eyp, Laleli, Yenicami, ehzade, Beylerbeyi ve Aksaray Valide camileridir.15

119

HEYKELN RENKL YZ: NIKI DE SAINT PHALLE VE CAM HEYKELLER THE COLORFUL FACE OF SCULPTURE: NIKI DE SAINT PHALLE AND HER GLASS SCULPTURES
r. Gr. Nurbiye UZ nuz@anadolu.edu.tr, www.nurbiyeuz.com Anadolu niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Heykel Blm

ZET

Niki de Saint-Phalle, heykelde farkl malzeme ve renk kullanmyla dikkati eken, yapt heykellerle, soyut biimler, renkler ve iirsel grnmleriyle doadaki hareketlilik kavramna neeli yorumlar kazandrm olan, Yeni Gerekilik gurubunun tek kadn yesi olmasna ramen gurup faaliyetlerinde en nde gelen sanatlarndandr. Hayatn kendisiyle gelen zorluklar, aclar retkenlie dntrme gcne sahip bir kadndr. Aile iinde yaad dramatik ve travmatik olaylar, onu psikolojik bunalma srklese de resim yaparak kendi kendini tedavi etmeyi baarabilmitir. 1962den itibaren almalarnda kadn konusu n plandadr. Kadnn toplum iindeki roln hicivli bir ekilde dev heykellerle, renkli kuklalara benzeyen figrlerle sorgulam ve zellikle Nana isimli almalar Ona dnya apnda n kazandrmtr. 1970te hayatmn en byk maceras dedii mozaik kapl heykellerden oluan Tarot Parkn yapmtr. Sanat bu dev boyutlu heykellerin yan sra kk boyutlu almalaryla da dikkat eker. almalar nesneden heykele, heykelden mimariye uzanan boyutlaryla; kendi tr dnda bir gelime gstermitir. Hem resim, hem heykel, hem de mimari zellikler gsteren, igdyle hayalin

birletii sanatsal yarat rnekleridir. Yine bu dnemlerde beton malzeme kullanm ve zerini cam, mozaik, ayna, renkli seramik gibi farkl malzemelerle renklendirdii grlr. Bu sayede almalarna teknik ve anlatm olarak farkl zellikler katmtr. Sanatnn tm dnyaya sahip kma istei, sanat kategorilerinde de deiime neden olmutur. Artk onun dnyasnda resim ve heykel farkl anlatm aralaryla, birbirlerinin alanlarn paylamaya balamlardr. Anahtar Kelimeler: Heykel, Renk, Cam, Niki, Saint Phalle

ABSTRACT

Niki de Saint phalle, is a leading artist, being the only female member of the new reality group, draws attention by using different materials and colors. The abstractness, the colors and the poetic look of her sculptures gives joyous meanings to the livenesness of the nature. She is a woman who has the resilience to change the problems of life into productivity. Even though the dramatical and traumatic events that she had to endure led her into psychological break down, she managed to cure herself by painting. The woman is the main concept of her works since 1962. She studied the role of

woman in society in an ironic manner with gigantic sculptures and colorful figures that look like dolls and especially with her work named Nana she gained global fame. In 1970, she built the Tarot Park that is formed of mozaic coated sculptures, and that she named the biggest story of my life. The artist also is known for her small scale scupltures as well as giant ones. Her works cover a wide range from object to sculpture, in dimensions that range from sculpture to architecture hence forming a new kind. Her works are examples of art that combines painting, sculpture and shows signs of architecture where instinct unites with imagination. She used concrete in her works and colored them with glass, mozaic, mirror and materials such as colored ceramic. By this way, she embodied different meanings to her works in terms of technique and style. The desire of the artist to own the world in her works caused changes in the categories of art. In her world, painting and sculpture started to share their area with different tools of expression. Keywords: Sculpture, Color, glass, Niki, Saint Phalle

120
Giri Niki de Saint Phallein hayatn ve yaptlarn konu alan bu almada, sanatnn retim srecini ve retimine hazrlayan nedenleri aratrarak, teknii, konusu, amac ve zellikle cam malzeme kullanarak yapt heykelleri tantlmas amalanmtr. Eitim almam olmasna ramen yaam Onu sanat yapmaya ynlendirmitir. ok karmak gibi grnen bu sre ortaya olduka cesur bir kadn karmtr. Dahil olduu akm ve grup onun tannmasnda ilk adm saylr. Grup daldktan sonra, almalar farkl ynlerde ilerlemi ve heykelde farkl malzemelerle renk kullanm, boyutlardaki cesareti dikkat eken en nemli zelliklerinden olmutur. Toplum iinde bulunduu konum, topluma bak, almalarna seyirciyi dhil etmesi, hatta heykellerini bizzat yaanabilir meknlar olarak tasarlamas, nesnel ve esprili yaklamlar vb. gibi pek ok farkl zellik grmek mmkndr Bu almada sanatnn dhil olduu akm ksaca bahsedildikten sonra, yaam ve almalar rneklendirilerek anlatlmtr. Renkli kiilii, yaptlar genel bir bakla ele alnarak sanaty tantma yolu izlenmitir. Yeni Gerekilik Akm 1990lerden nce heykelin klasik tanmnda; doann semeci ve apak bir taklidi olma zorunluluu, geleneksel olarak temann her zaman insan; figrn her zaman heykel sanatn tanmlayan tek e olmas vardr. Heykel maddi, entelektel ve manevi kltrn uygun rneklerini figrle gstererek, toplumun eitilmesine hizmet etmektedir (Bilgin, 2000, s:3). XX. yzyln ikinci yarsnda ise mimar, ressam ve heykeltralar ortak almalar yapmlardr. Artk sanatn ilevi yeni gerekler bulmak olas dnyalar kefetmek olmutur (pirolu, pirolu, 1993, s. 102). Bu gelimeler heykelde farkl malzeme kullanmn tetiklemi ve artk yepyeni nermeler ortaya kmtr. te Niki de Saint Phalle bu araylar iinde nemli heykeltralardandr. II. Dnya Sava sonrasnda bat sanatnda eitli akmlar ortaya kmtr. Bunlardan biri olan Yeni Gerekilik Akm da 1950li yllarda, modern tketim kltrnn, bat dnyasnda yansmasyla ve modern an aknn tersine evrilmesi inancyla gndeme gelmitir (Antmen, 2008, s. 175) Bu dnemlerde kan yeniliki ve nc bir dizi akmn birbirinden kesin izgilerle ayrlmas ve snflandrlmas olduka zordur. Ancak, zellikle heykel alannda kendini gsteren yeni gerekilik akm ya da bir grup sanatnn balatt hareket, baz belirgin zellikleriyle dierlerinden farkllar (Kat, 1996, s:1). 26 Ekim 1960ta sanat eletirmeni Pierre Restanynin giriimiyle Pariste toplanarak kurulan akmn ilk yeleri; Yves Klein, Arman, Raymond Hains, Franois Dufrene, Martial Raysse, Daniel Spoerri, Jean Tinguely ve Villegldir. Daha sonra Csar, Mimmo Rotella, Niki de Saint Phalle, Descamps ve Christonun katlmyla grup tamamlanmtr (Germaner, 1997, s:18). Fransada nc sanat eiliminin en bilineni bu akmdr. Ancak, sanatlarn ortak tavrlar ok ksa sreli olmu ve ubat 1963te II. Nouveau Realiste festivalinden hemen sonra dalmtr (Goldberg, Monnin, 2004, s:124). Grup yeni gerekilik tanmn gerein alglanmasna yeni yaklamlar olarak belirlemitir. Amalar grup iindeki sanatlarn her birinin, birbirine katkda bulunaca gibi yeni duyarllklar ortaya koymak istemeleridir. k noktas modern an aknn tersini evrilemeyeceine olan inantr ve Pierre Restanynin manifestosunda tm diller ve sluplarn tkendii bir nokta sz konusudur. Yeni gerekilik ise artk oktan miadn doldurmu olan resim ve heykel alannda yeni bir forml deildir. Buna karlk nerisi gerein kavramsal ya da dsel bir prizmadan geirilmi bir yansmas deil, ta kendisinin alglanmasnn o tutku dolu macerasdr. (Antmen, 2008, s:175). Dnyaya bak as, geiciliin bilinci, teknolojiden faydalanma, kar kma, gnlk yaantnn iirsellii, yaantlar sahiplenme ele aldklar balca konulardr. Bundan byle artk dnyann betimlenmesi deil, dnyann kendisi sanatn n planda olduu bir alan haline geldii iin resim ve heykelden tek bana sz etmek zorlamtr. Yeni gerekilik olumadan nce birka hareket, bu hareketin oluacan haber verir gibidir. rnein 1958de Yves Klein Pariste bir galeride Boluku sergiler, sergide tm meknda boluktan baka hibir ey yoktur. 1960da Arman, ayn galeride Doluyu sergileyerek karlk verir. Nesneleri ylesine ymtr ki mekn kullanlmaz hale gelmitir. 1958-59da Jean Tinguely normal koullarda, grnmeyen ksmda olmas gereken motorlar darda olan makineleri sergiler. 1 yl sonra NewYorka Sayg almasnda antsal konstrksiyon eklindeki yaptn sergiledikten yarm saat sonra uzaktan kumanda ile ykar (Felsefe Ekibi Sanat Akmlar-Yeni Gerekilik maddesi, (Trke) Eriim: 25 Mays 2010). Bunun gibi nemli sergiler ve eylemlerde bulunan sanatlarn yaptlarnda d dnyadan alnm nesneler, gerein bir paras olarak kullanlmtr. Resim ve heykel ayrcalkl teknikler olmaktan km, baka anlatm aralaryla sanat alann paylamaya balamlardr. te yandan yeni gerekilerin eylemleri Process-Artn da ncs olmutur, Process Artda da yaam ve sanat ayrlmaz bir btndr, nk sanatnn yaam bal bana bir sanat yaptdr (Germaner, 1997, s. 22). te Niki de Saint Phalle de grubun dikkatini ekmi ve sonradan ei olan Jean Tinguely sayesinde dhil olmutur. Her ne kadar Yeni Gerekilerin bir yesi olsa da daha ok kendi mitolojilerinden kaynaklanan yaptlaryla tannr (Eczacba, 2008. s:1355). Niki de Saint Phallein Yaam yks Asl ad Catherine Marie-Agns Fal de Saint Phalle olan Niki de Saint Phalle, Pariste dnyaya gelmitir. Ailesinin New-Yorka yerlemesiyle eitimine burada devam eden, Fransz ressam, heykeltra, ynetmen, yazar, model, kostm tasarmcs, bir sanatdr. (29 Ekim 1930-21 Mays 2002). Yaptlarnda siyasi konulardan, kadn haklarna, nc dnya lkelerinin sorunlarndan gnlk

HEYKELN RENKL YZ: NIKI DE SAINT PHALLE VE CAM HEYKELLER THE COLORFUL FACE OF SCULPTURE: NIKI DE SAINT PHALLE AND HER GLASS SCULPTURES

121

yaama, hazr kullanm nesnelerden fantastik karakterlere kadar pek ok teknik ve konu iler. Renkler, farkl yzeyler, duygular ile ztlklar oluturur almalarnda... Niki de Saint Phallein sanatnda siyasi dnya sklkla karmza kar. Hayatnn farkl dnemlerinde svire, Fransa, srail, talya ve ABDde yaamtr. Hayatn kendisiyle gelen zorluklar, aclar retkenlie dntrme gcne sahip bir kadn sanatdr. Sanatsal retimini tetikleyen en nemli etkenlerden bir yanda fke ve disiplin, dier yanda yaam sevgisi ve mizah gc yer alr. Bir akademi ya da sanat okulunun sistematik eitiminden gememi olmasna ramen; yaamnn kendisi zerinde yaratt kriz, onu baka k yollar aramaya iter. lk nce erken yata evlenerek ailesinden kurtulur. Daha sonra 1948-1955 yllar arasnda resim yapmaya balar ve bu sayede fkesini dindirir. Bu durumu ben fke iinde gen bir kadndm.. sanat oldum nk baka seeneim yoktu. Bu benim kaderimdi diye anlatr (Krempel, (Franszca) Eriim 20.06.2010, s:2). Paris, Nice, Majorque, Barselona gibi Avrupann farkl kentlerinde yaar. Barselonada daha sonraki almalarn derinden etkileyecek olan Gaudinin mimari yaplarn kefeder. 1956da svirede ilk resim sergisini aar ve hazr malzeme, al ve boya ile bir dizi alma yapar. 1960-1964 Jean Tinguely ile birlikte Tfekle At ortak almalara imza atar. 1961 Yeni Gerekiler grubuna katlr. 1962den itibaren kadn konusunu ele alarak, kadnn toplum iindeki roln hicivli bir ekilde yorumlar ve dev heykellerle, renkli kuklalara, bebeklere benzeyen figrlerle sorgular. Krmz Cad, Gelin, Pembe Doum ve Canavar gibi almalaryla sistemi protesto eder. Daha sonra kendisine dnya apnda n getiren Nanalar yapar. Allm kadn heykelleri genelde zarif, narin, ideal gzel olarak betimlenirken, Saint Phallein kadnlar iri, geni kalaldr. inden geilebilen rengrenk bu dev kadnlar o dnemde ok tartmalara neden olur. 1965-1970 yllar aras Paris ve New Yorkta ilk Nana heykellerini sergiler. Tinguely ve Per Olof

Ultvedt ile birlikte Stockholm Modern Mzesi iin Hon isimli kocaman srtst yere uzanm hamile Nana yapar. lExpo67 Montreal iin Tinguely ile birlikte Dsel Cennet adyla 9 grup heykel yapar. Fransann gneyinde ilk mimari yapt Le Cyclop gerekletirir. 1972-1975 Kudste ocuklar iin canavar Golemi; Belikda da yine ocuklar iin Ejderha oyun evini ina eder. Peter Whitehead ile birlikte ilk filmi -Daddy, yazar ve eker. Hannoverin merkezine 3 Nana heykelini yerletirir. 1979-1996 kendini Tarot Bahesine adar; burada 22 tane byk boyutta heykel yapar. Bu heykellerdeki soyut biimler, renkler ve iirsel grnmlerle doadaki hareketlilik kavramna neeli yorumlar katar. 1980-1986 Paris Georges Pompidouda Tinguely ile birlikte retrospektif gerekletirir. ABD San Diego Kaliforniya niversitesinde Gne Tanrs ant heykelini yapar. ADS hastal henz ok iyi bilinmezken bir arkadan bu hastalktan kaybetmesi ve Profesr Silvio Barandun ile birlikte HIV virsnn nasl yayldn anlatan bir kitabn resimlerini izer. Kitap daha sonra 5 dile evrilmitir. 1987-1993 Franois Mitterrandn sipariiyle Tinguelyyle birlikte Chateau-Chinon belediye meydanna bir eme yapar. Almanyada yine yaptlarnn retrospektifi yaplr, svirede sanat tarihi mzesinde almalar yapar. 1994-1997 Kaliforniyaya tanr, Serigrafi almalarn gerekletirir. Mimar Mario Botta ile Kuds iin byk boyutta No Kprs almasn yapar. Gney Kaliforniyada ocuklar iin tatan, camdan, ve seramikten Ejderha; svirede rih Garna 10m. yksekliinde Melek heykelini yapar (Karaart, Niki de Saint Phalle-biographie maddesi, (Franszca), Eriim: 05.06.2010)1. Niki de Saint Phalle kat, kartonpiyer (papier mache) ve polyesterden byk boyutlardaki heykellerini farkl renklere boyayarak yeni grnmler oluturur. Daha sonra beton malzeme ve zerini cam, ayna, mozaik ve renkli seramiklerle kaplayarak

yeni denemeler yapar; bylece renk, k, saydamlk, geirgenlik, yansma gibi kavramlar da eserlerine katmay baarr. Sanat resim ve heykeli farkl anlatm aralaryla kendi alanlarn birbirleriyle paylatrmay iyi bilmitir. 2002de hayatn kaybeden Niki de Saint Phallein birok ehirde halka ak yerlerde heykelleri, Japonyada bir mzesi2, bir vakf, kendi yazp ynettii bir ka filmi ve kitaplar bulunmaktadr. (Perladiconstantinople Nikinin Kadnlar maddesi, (Trke) Eriim: 04.06.2010).

Sanatnn Yaptlar
Tfekle At almalar Sanatnn ilk resimleri siyah beyaz, basit anatomili, izgisel ve grnen dnyay anlatrken; sonraki almalar daha karmak, youn ve detayl kompozisyonlara dnr, daha fantastik meknlar ve semboller kullanarak yeni karakterler oluturur. Hayalle gerekstn birletirdii kompozisyonlar yapar.1960l yllarda tablolarn iki boyuttan boyuta tamaya balar. Tablolarna mutfak gereleri, balta, bak, tabanca, oyuncaklar, plastik eldiven jilet vb. her trl buluntu nesne gibi malzemeleri yerletirerek kabartmalara dntrr; geleneksel resim anlayn ve boyamay giderek terk eder. 1961de Jean Tinguely ile birlikte Ate Edilmi Resimler fikrini oluturur. Aldan eitli elemanlar bir araya getirerek hazrlad rlyefin eitli yerlerine boya dolu kutular, balonlar, toplar yerletirir. Ve finalde tfekle bu kutulara ate ederek, ate srasnda oluan paralanma, srama, dalmay seyircilere canl bir performansla izletir. Bu iddet ieren beklenmeyen sonu-tablo almalar performans sanatna bir rnektir. Denedii yeni teknik, farkl yerlerde yapt farkl gsteriler ve resim-heykel almalar, halka ak alanda, insanla, kendine, sanatn kendisine kar uygulanan iddet, ok tepki ekse de basnda byk yank bulur ve ona dnya apnda n getirir (resim 1, 2).

122
yaad olumsuz olaylar, rlyef zerinde simgeledii babas, erkekler, annesi, kardei ve topluma kendi zgrl iin ate eder. nsan kalbinde her eyi yok etme arzusu var. Ykmak, yok etmek, varlmz her eye ramen dorulamaktr diye dnen sanat; daha sonra bu konuda 1961 ylnda babama ate ettim, btn erkeklere, nemli erkeklere, iman erkeklere, erkek kardeime, topluma, kiliseye, manastra, okula, aileme, anneme, Papaya, kendime ate ettim... (iek, 2008, (Trke) Eriim: 26.05.2010). Vurdum nk ok houma gitti ve bana harika bir duygu yaatt. Ate ettim nk len ve kanayan tablolar grdmde byleniyordum. Bu sihirli an yaamak beni ekiyordu. Gerekti beyaz, temizlik, kurban! Hazr ve ate... Krmz, sar, mavi, alayarak ld. Resmi ldrdm ve o tekrar dirildi. Kurbansz sava (Krempel, eriim 20.06.2010, s:5) diyerek anlatmtr. Bir bakaldr niteliindeki bu almalardan sonra feminist sanat anlay daha da gelimitir. Niki de Saint Phallein sanatndaki agresif tutumu aklayan tm kiisel nedenler yannda bir dnem yaad Amerikann dar siyaseti, Avrupada smrgeci dnemin sonu, sanatta eski geleneklerin reddedilmesi ve yeni tarz sanat olmak da vardr. Bu almalar srasndaki erotik, kendine gvenli pozlar, hesaplayarak yapt atlar ve saldrganlk, gzel bir kadn grntsnde, dii ama ayn zamanda ona tamamen farkl bir rol ykler. Erkek hkimiyetinde dlanan kadn artk her eye hkimdir. Diiliini aka ortaya koymaktan ekinmeyen; toplumda geleneksel bir rol stlenirken bir elinde silahyla tm bunlar reddeden bir kadn imaj izer (Krempel, eriim 20.06.2010, s:5). Nanalar Kadnn toplum iindeki bebek, gelin, anne, doum gibi rollerini inceleyerek, kulland ve onun sanatsal tasvirleri diyebileceimiz almalardr. Genelde bir konstrksiyon zerine kartonpiyer polyester al gibi malzemelerle ekillendirip boyad almalar, Franszca da kadn, kz anlamna gelen Nana adyla bilinir. ehvetli ama ayn zamanda ana grntdeki Nanalar zerine oturulabilir, altndan geilebilir, iine girilebilir byklktedir. Sanatnn en ok tannd ileridir ve Nana isimi Niki de Saint Phallein sembol gibidir. Byk boyutlu almalar yannda farkl malzemelerle yapt kk olanlar da olduka dikkat ekicidir. almalar birbirleriyle o kadar btndr ki ou zaman, byk almalar kk olanlar iin mekn oluturur. Genelde bir hareket halinde olan ve parlak boyalarla renklendirdii Nanalar, daha sonra cam, ayna, seramik, mozaik gibi farkl malzemelerin kendine zg yaplarndan yararlanarak kaplamay kefeder. Bylece kalc renkler, saydamlk, geirgenlik, krlganlk vb gibi malzemeden gelen birtakm zelliklerle de almalarna teknik ve anlam olarak farkllklar kazandrr (resim 3, 4).

Resim 1. Niki de Saint Phalle, Patrikin lm, 1962-1972, Al-boya-eitli nesneler

Resim 2. Niki de Saint Phalle At adl almas srasnda

Yapt kabartmalar ilk olarak temizlik ve safln simgesi olarak beyaz, yzeyler dzgn ve przszdr. Atlar sonrasnda yaylan, srayan, dalan boyalar, bu temizlii tahrip eder ve maduriyeti temsil eder. Bunlar iddet ve tehdidi, kurban ve lm sembolize ederek terr vurgular. lki Parisin merkezinde mpasse Ronsinde gerekletirilen bu gsteriler ve sembolik iddet vurgularyla, bizi evreleyen sessiz tabular krlm olur. (Wikipedia Niki de Saint Phalle maddesi, (Franszca) Eriim: 25.05.2010). Sanat hayatndaki ilk byk baars saylan bu almalar ayn zamanda Onun iin tedavi edici yntemler olmu ve fkesini dindirmitir. Gemite

Resim 3. Niki de Saint Phalle, Kuadam, 2001, Boyal Polyester 150x50x25cm.

Resim 4. Niki de Saint Phalle, Nana Evi2, 1966-1987, Polyester, 375-400-300 cm.

HEYKELN RENKL YZ: NIKI DE SAINT PHALLE VE CAM HEYKELLER THE COLORFUL FACE OF SCULPTURE: NIKI DE SAINT PHALLE AND HER GLASS SCULPTURES

123

Jean Tinguely ile Olan Ortak almalar ve Tarot Bahesi Saint Phalle ve Tinguelynin; Cyclop Milly Orman3, Stravinsky emesi4, Chinon Chateau emesi5 ve Tarot Bahesi6 nemli ortak almalarndandr (Dufrene, 2005, s:232). Bir dier nemli ortak almaya rnek; 1966 da Haziran-Eyll aras Jean Tinguely ve Olof Utvedtilein yardmyla, arkada Clarice Riversn hamileliinden etkilenerek ve kadnn toplum iindeki konumunu dnerek yapt, Hon adl almasdr. Bu 28x6x9m. boyutlarnda srtst yatm, bacaklar kendine ekik ve ak duran dev boyutlarda antsal bir kadn heykelidir. Stokholm Modern Mzesinde yer alan almann kask ksmndan iine girilebilir. erde Saint Phalle tarafndan gerekletirilmi birok kk boyutlarda yapt yer almaktadr (resim 5, 6).

Onun sanat yaamnn talanmas olarak da nitelendirilir. 22 tarot kartndan yola klm ve inanlmaz d bahesi grnmnde betimlenerek gerekletirilmi antsal figrler ve mimari yaplardan oluur. Heykeller, konstrksiyon ve betonla alt yaps hazrlandktan sonra, zerleri cam, mozaik, seramik malzemelerle renklendirilmitir. Ayrca bu teknikle yapt ok sayda heykel grmek mmkndr (resim 6,7). (Mosaics and mosaic making information Niki de Saint Phalles Tarot Garden maddesi, (ngilizce) Eriim: 03.06.2010).

spiral eklindeki ssler, maneviyat temsil eder. Beyaz aynal salon gn ve hayat, mavi salon gece ve evreni anlatr. Kadn figrleri gece mavisi gkyznde asl duran yldzlara adeta dans ederek uzanmak ister gibidir. (Wikipedia Niki de Saint Phalle maddesi, (Franszca) Eriim: 25.05.2010). (Resim 8, 9).

Resim 8. Niki de Saint Phalle, Tarot Bahesi imparatorie ve eme.

Resim 7. Niki de Saint Phalle, Trot Bahesi-lm.

Maara Hannoverde bulunan Grand Garden Herrenhuser maarasnn Expo 2000 iin yaplan restorasyonundan sonra, Niki de Saint Phalle binann iini gerek bir sanat yaptna dntrr7. 2001 ylnda balayan alma sanatnn lmnden sonra yapmak istediklerine sadk kalnarak 2003te tamamlanabilmitir. Maarada mozaiklerle kaplanm 3 oda bulunmaktadr: sol kanat beyaz kesik aynalar, sa kanat gece mavisi ve siyah cam paralaryla, orta blm ise her tr ve tonunun bulunduu yass kk akl talaryla sslenmitir. Beyaz, altn sars, dore aynalar ve krmz, sar, turuncu renkte camlar kullanlan mozaikler yannda, ieride insan hayatn konu alan, sanatnn nerdeyse tm sanatsal yaamn grebileceimiz 40dan fazla heykelcik ve rlyef bulunmaktadr. Pencereleri ve kaplarnn da ayna, cam ve ufak kakma talarla sslendii maara giriindeki

Resim 5-6. Niki de Saint Phalle, Jean Tinguely, Olof Utvedtile, Hon, 1966, polyester, (antsal heykel), 28x6x9m., Modern Mze, Stockholm.

Tarot Bahesi Gaudinin Barselonadaki Gell Parkndan esinlenerek, Capalbio-Toskanada gerekletirdii nemli almalarndandr. Yaklak 20 yl sren bahe 1998 de kaplarn amtr. allar ve tepeler arasnda kurulmu, fantastik, gizemli ve harika bir grnme sahip bu bahe,

Resim 9-10. Niki de Saint Phalle, Grand Garden Herrenhuser maarasndan bir grnm.

zleyiciye k ve renklerin dnyasnda hayali bir yolculuk yaptran bu maara, Niki de Saint Phallein

124
etkileyici ve byl dnyasn bir kez daha kantlar. Sonu olarak Niki de Saint Phalle; tutkunu olduu zgrlkleri, cesaretli lleri, tuhaf grnml figrleri, sanatna izleyiciyi dhil etme ekli, sslemeleri, elenceli diye de nitelendirebileceimiz boyamalar, yaratt meknlar, setii konular ile ada sanatta zel bir yer edinmitir. Nesneden heykele, heykelden mimariye uzanan boyutlaryla, kendi tr dnda; hem resim, hem heykel, hem de mimari zellikler gsteren bu almalar, igdyle hayalin birletii ok iyi sanatsal yarat rnekleridir. Boyutlar, biimler, konular ve renklerle izleyicisine byl bir dnya yaratr. Onun almalarn gren herkesin bu byye kaplmas kanlmazdr.
KAYNAKA Antmen, Ahu, 20. Yzyl Bat Sanatnda Akmlar, Sel Yaynclk, stanbul, 2008. Bilge, Nilgn, Modern ve Soyut Heykelin Douu 19001950 Boazii niversitesi Matbaas, stanbul, 2000. iek, Meral, Yeni zgr Politika Portre: Niki de Saint Phalle maddesi, 2008, (eriim)http://www. yeniozgurpolitika.org/yazdir.php?hid=32315, 26 Mays 2010. Dufrene, Thierry, La Grande Galerie des Sculpture, Edition du Centre Pompidu/Muse du Louvre Edition/ Muse dOrsay, Paris, 2005. Eczacba Sanat Ansiklopedisi, 3. cilt, Yem Yayn, 2. Bask, stanbul, 2008. Felsefe Ekibi Sitesi Sanat Akmlar-Yeni Gerekilik maddesi, (eriim)http://www.felsefeekibi.com/sanat/ sanatakimlari/sanat_akimlari_yeni_gercekcilik.html, 25 Mays 2010. Germaner, Semra, 1960 Sonras Sanat, Kabalc Yaynevi stanbul, 1997. Goldberg, Itzhak, Monnin, Franoise. La Sculpture Moderne, Edition Scala, Paris, 2004. pirolu, Nazan; pirolu, Mahzar, Sanatta Devrim, 3.Bask. Remzi Kitabevi Yaynlar, stanbul, 1993. Karaart Niki de Saint Phalle-Biographie maddesi, (eriim) http://karaart.com/saint.phalle/tarots/fr/ biographie.html, 05 Haziran 2010. Kat, Ayta, Yeni Gerekilik ve Cesar Anadolu niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi Yaynlar, Eskiehir, 1996. Krempel, Ulrich LUnivers politique dans lart de Niki de Saint Phalle maddesi, (eriim) http://karaart. com/saint.phalle/ulrich.krempel.fr04.html, 20 Haziran 2010. Mosaics and mosaic making information from The joy of shards Mosaics Resource Niki de Saint Phalles Tarot Garden maddesi, (eriim) http://www.thejoyofshards. co.uk/tuscan/index.shtml, 03 Haziran 2010. Perladiconstantinopl-incisblog Nikinin Kadnlar maddesi,(eriim)http://perladiconstantinople. wordpress.com/2010/01/15/niki%E2%80%99ninkadinlari/ , 04 Mays 2010. Wikipedia Niki de Saint Phalle maddesi, (eriim) http://fr.wikipedia.org/wiki/Niki_de_Saint_Phalle, 25 Mays 2010.

Resim 11-12. Niki de Saint Phalle Camla kaplanm almalarndan detaylar.

125

NAAT SEKTRNDE CAM VE CAM KKENL MALZEME KULLANIMI CONSTRUCTION MATERIALS SECTOR USE OF GLASS AND GLASS-BASED
Yrd. Do.Dr. Sibel DEMRARSLAN sibeldemirarslan@mynet.com Kocaeli niversitesi, KMYO r. Gr. Ouz DEMRARSLAN odemirarslan@yahoo.co.uk Maltepe niversitesi, Mimarlk Fakltesi

ZET

Yap sektr gerek malzeme gerekse yapm teknolojileri asndan zellikle son 60 - 70 yldr ok gelime gstermitir. Ancak binlerce yldr kullanlagelen pekok malzeme hala poplaritesini kaybetmemi ve her gn zerinde yeni almalar yaplarak gelitirilmee ve yeni zelliklere sahip gelitirilmi eitlerinin kullanma sunulmasna allmaktadr. Bu malzemelerden en nemlilerinden birisi de camdr. Cam, yaklak 4000 yl nce dou Mezopotamyada bulunmu bir malzemedir. Hayatmzn her yerinde hem hijyen, hem gzellik, hem saydamlk hem biimlendirilme zellii ile tercih edilerek kullanlan rnekleri vardr. Tencere, bardak, kak, tak, anahtarlk, ev aksesuarlar, aydnlatma elemanlar, deme kaplama malzemeleri, seperatrler, sehpa, duvar yap malzemeleri, gzlk gibi pekok farkl ihtiyacmz cam ile hem fonksiyonel hem estetik sonular elde edilmi rnlerle giderilmektedir. Camn gnmz iin bir dier nemli zellii de geri dnml bir malzeme olmasdr. Camn inaat sektrndeki yeri ve kullanm alanlar ok fazladr ve biimlenme kolayl, salkl bir malzeme olmas, farkl zellikler kazandrlabilmesi gibi avantajlar bunu salamaktadr. Yaltm malzemesi, ince yap malzemesi,

tamamlama ileri, kaplama malzemeleri, duvar yap malzemeleri olarak karmza kar. Hem cam hem de cam kkenli malzemelerin inaat sektrnde yaygn kullanm bulunmaktadr. Bu almada, inaat sektrnde kullanlan cam ve cam kkenli malzemeler, kullanm ekilleri, yntemlerinin aklanmas hedeflenmektedir. Anahtar Kelimeler: Cam, naatta cam, naat sektr, Teknoloji, Uygulama Yntemleri.

ABSTRACT

Necessary materials for the construction sector both in terms of production technology, especially the last 60-70 years has shown much improvement. Prescriptive but many materials used for thousands of years and still have not lost their popularity by making each day work on the new developments and new features have been trying to offer the use of improved varieties. One of the most important of these materials is glass. Glass, about 4000 years ago in eastern Mesopotamias was a material. All over our lives hygiene, beauty, transparency with the format preferred by feature samples are used. Pots, cups, spoons, jewelry, keyrings, home accessories, lighting, floor covering materials, separators, coffee

table, wall, building materials, spectacles, such as many different needs of our glass with both functional and aesthetic results were obtained with the products are eliminated. Another important feature of the contemporary glass for the material is recycled. Place the glass in the construction sector and ease of use and format of the field is much more hygienic to have a material, such advantages of the different features it offers win. Insulation material, the fine structure of materials, completing tasks, coating materials, building materials, as face the wall. Both glass and glassbased materials are widely used in the constructionindustry. In this study, glass and glass-based material used in the construction industry, usage patterns, the method of disclosure is expected. Keywords: Glass, Construction Glass, Construction Sector, Technology, Application Methods.

126
1. Giri - Tarihe Cam yapmnn ilk basama doru maddelerin uygun oranlarda bir araya getirilmesidir. Camn hammaddesi kum, soda ve kiretir. Kum, cam yapmnda ana malzemedir. Soda, dk scaklkta akc hale gelmesini salamakta; kire ise, kimyasal etkilere dayanklln arttrmaktadr. Bir araya getirilen bu maddeler 1500 Cdeki frnlarda eritme ilemine tabi tutularak cam retimi gerekletirilmektedir. nsanolu volkanik cam veya obsidiyen diye anlan doal cam ok eski zamanlarda kefetmi ve bu doal madeni ileyerek, bak, ok ucu, silah ssleme arac ve mcevher olarak kullanmtr. M.. 12000 ile M.. 4000 yllar arasnda cam ilk kez dekoratif kk boncuklar olarak kullanlmtr. M.. 2500 yllarnda kullanm amal cam objeler yaplmtr. Dou Akdeniz blgesindeki ilk cam bulgularna, Antalyann Ka ilesi yaknlarnda, M.. 2000 yl civarnda, bir ticaret gemisinin kargo blmnde rastlanr. M. 1000 yllarnda ise Msrllar cam olduka zaman alc ve zor bir ilemden geirerek elde etmeye balarlar. Bu yzden de cam kymetli eya olarak grlr. M.. 300 ve M.. 20 yllarna gelindiinde, bugn Cam fleme Teknii denilen teknik, Suriyeli cam ustalar tarafndan kullanlmaya balar. 7. yzyldan itibaren Msrn skenderiye ehri cam yapm merkezi haline gelir. Trklerde cam sanat Seluklularla beraber balar ve stanbulun alnndan sonra Osmanl dneminde geliir, stanbul ve evresinde birok cam atlyesi kurulur. 14. yzyln balarnda ubuklu yaknlarnda kurulan Kristal Cam imalathanesinde em-i Blbl ad verilen bir cam eidi yaplmaya balar. 20. yzyla gelinceye kadar cam yapmnda seri retime geilememitir. Trkiyede ada anlamda ilk cam fabrikas 1934 ylnda Paabahede kurulmutur. Kronolojik bir tarihe de nemli tarihler yle zetlenebilir; M:. 3000 Cam boncuklar, kolyeler M.. 1700 Camn yapmna ait bir metin(mezopotamya) M.. 1500 Bir kum ekirdeinin etrafnda kalplamayla yaplan oyma camdan eyalar, M.. 1yy Boruyla azdan flemenin kefi M.S. 1yy Vitrinlerde kulllanlan ilk dz camlar M.S. 10yy Vitrayn gelitirilmesi M.S.16yy Venedikte camcln gelimesi M.S. 17yy ngilterede kurunlu kristalin kefi M.S. 20yy Dikey ekmeyle pencere camnn retimi, ielerin otomatik retimi 2. Cam Kullanm ve Tarihten Gnmze Uygulanan Yntemler Cam hayatmzn neredeyse her blmnde binlerce yldr yer almtr ve cam olmakszn hayatmz dnmek zordur. Byk bir eitlilik gsteren cam rnleri neredeyse btn sanayi alanlar, konut ve sanat faliyetleri ile birlikte tak, aksesuar, bardak tabak tencere gibi mutfak eyalar, aydnlatma elemanlar gibi pekok farkl alanda kullanm yeri bulmaktadr. Camlarn byk bir ksmnn, zellikle geleneksel mineral camlar, metal olmayan ve genellikle krlgan inorganik maddelerden meydana gelmi seramik grubunun bir blmn oluturduu ynndedir. Hemen hemen btn sanayi camlar, doal ham maddelerden olumu camlatrlabilir bir karmn, yksek scaklkta eritilmesi ve bu ar erimi svnn dondurulmas sonucunda elde edilir. Artk teknolojik gelimeler, evre salnn korunmas asndan nem tamaktadr, camn gelitirilmesini engelleyecek hibir zararl ekolojik etki sz konusu olmadndan, saf veya karma yeni rnler de hazrlk aamasndadr. Camn bir dier zellii ise, evre salna yarar salayan geri dnm olan bir hammaddeye sahip olmasdr, yani, cam kullanldktan sonra enerjiden tasarruf etmek ve evre salna katkda bulunmak iin tekrar eritilerek ilenebilir. Cam yapmnda bilinen en eski teknik, i kalplama tekniidir. Metal bir ubuun ucundaki ekil verilmemi kil kalbn zerine cam dklp yava yava soutularak elde edilir, souma ileminden sonra kalp karlr. Kalba dkm teknii ise, nceden hazrlanm kalplarn iine ya da d kalp zerine camn dklerek ekillendirilmesidir. fleme tekniinde ise, ortas bo, pipo ad verilen fleme ubuklaryla cama ekil veriliyordu. Eriyik sv halden kat hale ksa srede geecei iin piponun ucundaki cam, yine piponun yardmyla avu iinde hzl bir ekilde dndrlerek ekillendirilmeye allr. Aniden donup krlmamas iin soutucu frnlarna alnr. Bu teknik Suriyeli ustalar tarafndan kullanlmaya balanan ve gnmze kadar gelen bir tekniktir. Kalba fleme tekniinde ise, cam fleme tekniinin kefinden sonra kil, ahap ya da metal kalplarn iine fleme yaplarak kalbn eklini almasyla elde ediliyordu. Bylece ayn formda objeler yapmak mmkn olmutur. Gnmzde de farkl ilemler uygulayarak farkl zellik ve grnmde camlar retmek mmkndr. Rodaj ileme, cam kenarlarnn ve kelerinin 900 ve 450 eimlerle perdahlanmasdr. Bizote, cam kenarnn 900, cam n kesinin ise istenilen ada perdahlanmasdr. Kumlama ise, renksiz camn n tarafna kum denilen mikron boyuttaki malzemelerin uygulanarak matlatrlmas isteidir. Cam film uygulamas ile, 1)Gne Inlarn %89 orannda geri yanstmas, 2) Enerji maliyetini drmesi, 3) Rahat alma ortamn salanmas, 4) Zararl UV nlarn %99 orannda filtre edip, solmay nlemesi salanabilmektedir. Is yaltml camlar ise, iki veya daha ok sayda cam plakann, aralarnda ortam basncna uygun kuru hava veya gazlar barndracak ekilde fabrika artlarnda birletirilmesi ile oluturulan yaltm cam nitesidir. Farkl olarak yaplan ilemlerde cama deiik d etkenlere kar ilave g vermek amal olabilir. Bu konuda verilebilecek en nemli uygulamalardan birisi, temperleme ilemidir, ilemsiz cama gre yaklak 5 kat daha dayankl olup; krld zaman

NAAT SEKTRNDE CAM VE CAM KKENL MALZEME KULLANIMI CONSTRUCTION MATERIALS SECTOR USE OF GLASS AND GLASS-BASED

127

zar byklnde paralara ayrlarak yaralanma riskini azalttndan gvenlik cam olarak kullanma uygundur. 3. Yapda Cam 3.1. Yap htiyac Gelien teknoloji ile birlikte gnmzde tp, otomotiv, makine ve inaat gibi pek ok sektrde yeni araylar, yeni denemeler, yeni uygulamalar ve aratrmalara balanmtr. naat sektr hem dnyada hem de lkemizde srekli gelimekte ve yenilenmekte, hi durmadan hizmet vermektedir. Yap ve bina ihtiyac hibir zaman bitmez ve bitmeyecektir. Gemiten gnmze ncelikle barnma ve korunma ihtiyac ile balamtr, araylar. Darda yamur, kar, gne, frtna gibi iklim koullar, vahi hayvanlara kar aa kovuklar, maaralar, sonra dolmen ve menhirlerle balayan yaplama almalar ile gnmze kadar gelmitir, bina yapm.Yap tanmnda, bayndrlk ve iskn amac ile olan ibare de bu durum gayet net ve aktr. Yaanlan ortam daha iyiletirmek, gzel ve yaanlr halde olmasn salamak, ayn zamanda deien d etkenlere kar korunmak amac ile yap ve binalar ina edilmeye devam edilmektedir. Bunun lkemiz ve dnya lkeleri iin pek ok nedeni bulunmaktadr. Ksaca zetlemek gerekirse; Binalarn yapsal olarak eskimesi Binalarn fonksiyonel olarak eskimesi Yeni ihtiyalar Deprem, sel gibi afetler sonucu binalarn hasar grmesi ya da yklmas Deien imar koullar Yeni uygulanan imar planlar Yatrm Yaplan binalarda farkl ihtiyalara gre gerek sorunun zmne, gerek estetik kayglara cevap verebilecek farkl malzemeler de yzyllardr kullanlmaya devam etmektedir. Snrl teknolojiden artk daha rahat uygulamalara imkn veren geni bir yelpaze de ok fazla seenee varan malzemeler

hizmetimizdedir. Bir binada yapm sreci farkl aamalardan oluur. Bu katmanlar, Kaba yap nce yap Yaltm olarak karmza kar. Bu katmanlarn tmnde cam kkenli malzemelerin kullanm gnmz iin sz konusudur. 3.2. Kaba Yapda Cam Kullanm Kaba yapda ana elemanlarda camn karmza kt ve kullanlabilir olduu yerler ok fakllk gsterir ama en nemli katmanlar drt ana balkta toplanabilir; Duvarda Demede atda Kpr, vb. gei platformlar eklindedir. 3.2.1.Duvarda Cam Duvarda kullanlacak cam malzeme, i duvarda ve d duvarda olmak zere iki genel eide ayrlr. ve d duvar arasnda, karlalacak sorunlar asndan farkllklar olacandan, ihtiyalar da deiiklik gsterecektir. zellikle, darda, iklim koullarna kar (scak, souk, yamur, kar, buz, frtna, gne nlar gibi) zm oluturmas beklenir. Ayn zamanda, ses yaltm, gvenlik gibi sorunlara kar da zm bulunmaldr. Estetik zm, proporsiyonla birlikte boyutsal gerekler de tasarm etkileyecektir. Dardan gelecek sorunlarn pek ou eer mekn fonksiyonunu da bir zelleme sz konusu deilse, ierde olmayacaktr. meknlar aras da yaltm vb. sorunlara zm ihtiyac olabilir, ama darnn sorunlar daha fazladr. rnein, kurungeirmez ya da krlmaz camlar gibi. 3.2.1.1.Cam Duvarlar Doal cam malzeme eritilerek eitli prosesler sonucu cam iplii haline getirilir. Daha sonra bu iplikler dokuma makinelerinde farkl tasarmlarda

dokunur ve stabilite salamak amacyla yzeyi emprenye maddesiyle ileme sokulur. retimi tamamlanan rn, kullanm iin gerekli boyutlarda kesilerek ambalajlanr. % 100 doal malzemeden imal edilen rn rulolar halindedir.

3.2.1.2. Cam Tula 19x19x8 cm boyutlarnda retilen ii boluklu cam tula serisi, net grnty engelleyerek gizlilik salarken k geiine de izin veren duvarlarn yapmnda kullanlr. Cam Tula ile oluturulan duvarlar s ve ses yaltm ile hrszlk ve yangna kar koruma salarlar. Farkl renk ve dokuya sahip rnler tasarm esneklii salamaktadr.

Dalga

izgi

Mozaik

D Cephe

128
Yaplarn d cepheleri, merdiven evleri, i blmeler, du kabinleri gibi deiik fonksiyonlar iin kullanlabilir. 3.2.1.3. Giydirme Cephe ok katl bir yapda, demelerin nnden geerek devam eden, bunlara ya da kolonlara aslan, tayc olmayan, ou caml d duvarlardr. Ik geirmesi gereken ve pencere ilevi yklenen ksmlar sadece camdan oluur. D duvar ilevini yerine getirecek olan opak ksmlar ise cam, metal, doal ve yapay ta vb. d kaplama yzeyini oluturacak malzemeler, deiik yaltm katmanlar ve i yzey kaplama malzemesinden meydana gelebilir. Yaplarn d cepheleri, mimari deiim sreci, yeni uygulamalar, yeni mimari akmlar, trendlerden, insan geliimi ve teknolojik yeniliklerden en ok etkilenen blmleridir ve yapnn imaj ksm, kentsel dokuya katks ve etkisi d cephe ile olmaktadr, bu nedenle, yaplarn kiilikleri ve kimliklerini yanstt da sylenebilir. kopmas ve yzeyden ayrlmasn engelleyen lamine sistemi cam perdelerin gvenliini arttrmaktadr. 3.2.2.Demeler Deme camlar denildiinde, camn kendi yk dndaki ykleri tayabilecek nitelik, kalnlk ve llere sahip cam plakalar akla gelir. Demede kullanlacak cam plakalarnn kalnlklar zel hesaplamalarla bulunur. Bu hesaplamalarn bal bulunduu kriterler; - levlerine - Alacaklar yklere - Boyutlarna gre, ya da - Ham cam - Lamine cam, - Temperli lamine cam gibi Daha farkl cam kombinasyonlarnda olmasna gre saptanr. Deme camlar yap iinde kullanma uygundur. Cam deme tasarmnda dikkat edilecek zellikler u ekilde zetlenebilir; - Camn yzeyinde kaymay nleyici nlemler alnmas - Demenin alttan aydnlatlmasnda cama fazla scaklk vermeyecek aydnlatma aygtlarnn seilmesi ve bu boluun havalandrlabilecek ekilde tasarmlanmas - Camlarn btn kenarlarnn tayc konstrksiyona oturacak ekilde zel contalarla uygulanmas eklindedir. 3.2.4. Cam Kpr ve Geiler 3.2.2.2.Cam Parke Ik geiine izin verirken, net grnty engelleyerek gizlilik salayan demelerin yapmnda kullanlan bir yap elemandr. Yaya trafiine uygundur, ara trafiinde dayankl deildir. 3.2.3. Cam at Sabit veya hareketli at rt sistemleri cam malzemeden retilebilmektedir. Hareketli ve alr tavanl k bahesi ile cafe, restaurant, teras gibi mekanlara yl boyunca kullanm imkan salamaktadr. kullanc tarafndan tercih edilebilir. Kullanlacak yerin fonksiyonu, malzemeninsalamas gereken zelliklerine ait bilgiler deerlendirilerek en doru cam eidi seilebilir.

3.2.1.4. Cam Perde Geni kullanm alanlarnda, effafl kaybetmeden, ayrlmas gereken blmler iin kullanlan cam perde sistemleri; dikmeler arasnda tutucular veya eitli aparatlar kullanlarak yerletirilen camlar ile salanmaktadr. Ayrca estetik grnmleri n plana karan dekoratif caml uygulamalar da tercih edilebilmektedir. Blmler arasnda effaflk istenmeyen mekanlarda, renkli lamine cam, desenli cam, ilemeli cam, kumlu cam veya vitray boyal camlar kullanlarak estetii kaybetmeden cam perde tasarmlar uygulanabilmektedir. Cam perde sistemlerinde gvenlik asndan temperli veya lamine camlar kullanlmaktadr. Krlma annda, tamamen ufak paralar halinde dalarak keskinlii en aza indiren temperli camlar ile krk yzeyin

3.2.2.1. Cam Deme Ferah mekanlar salamak, mekan her yn ile alglama zelliini elde edebilmek iin tasarmc ve Bina tasarmlarnda, cam malzeme de kullanlarak bir takm balant ve geilerin yaplabilmesi

NAAT SEKTRNDE CAM VE CAM KKENL MALZEME KULLANIMI CONSTRUCTION MATERIALS SECTOR USE OF GLASS AND GLASS-BASED

129

teknoloji asndan mmkndr. Ik geirgenliinin salanabilmesi gibi avantajlarndan dolay, hem estetik adan hem imaj asndan, hem de hijyenik ynden bu uygulamalar tercih edilebilmektedir.elik konstrksiyon kullanlarak hazrlanan zemin zerine, tasarma uygun cam denerek oluturulan yry yollar ve paslanmaz kprler, gnmzde birok projede yer almaktadr. Paslanmaz cam kprler katlar aras geiler, binalar aras geiler, alveri merkezleri ve havaalanlarnda kullanlmaktadr. 3.3. nce Yapda Cam Kullanm Bir yapnn kaba yap ksm, %40 ise, ince yap ksm %60n kapsar. Bu nedenle, hem gze gelen, grnen ksmlar, hem d koullarla temas halinde olan ksmlardrlar. Camn kullanld blmler ise, pencere & kap doramalar, cam lifli ya da cam duvar kaplamalar, tehir panolar gibi ksmlardr. Dorama - Pencere - Kap Korkuluk & kpete basamak 3.3.1. Doramalar 3.3.1.1. Pencere & Kap Ahap, plastik, alminyum gibi farkl malzemelerden yaplan dorama sistemleri zerinde saydaml, k geirgenliini, renkli bir efekt ya da dokuyu, yaltm salamak iin cam taklmaktadr veya bir dorama blm olmakszn, zel detaylandrmalarla sadece camdan oluan yap elemanlar yapmak mmkndr.

salanabilir. yerleri,maazalar,ofis v.b birok yerde vitrin uygulamasnda kullanlabilir. Grlt dzeyi yksek ortamlarda etkili ses yaltm salamak amacyla zel olarak gelitirilmi akustik laminasyonlu camlarda farkl zellie sahip olan camlara rnek olarak verilebilir; ki cam plakann ses emici ve balayc zellikli (PVB) tabakayla s ve basn altnda birletirilmesiyle retilir. Dier bir gelimi rnek, gr kontrolu salayan camlardr. Elektrik anahtar dmesi veya sensr ile alan camlar PA-LCD, zel likit kristal teknolojisi ile retilmi filmlerin iki cam arasnda lamine edilmesi teknii ile retilmektedir. Cam kap uygulamalarnda da pencere de kullanlan tm cam eitleri kullanlabilmektedir .Film ve kumlama uygulamas da bunlardan bazlardr. 3.3.1.2. Korkuluk & Kpete Estetik ve snr belirleyici gvenlik nlemi amal olarak kullanlan cam korkuluk sistemleri, balkonlara-teraslara ayr bir grsellik kazandrr. Korkuluklar, estetik, effaf gibi zelliklere sahip olmas beklentisinin yansra mutlaka emniyetli ve salam olmaldr.

olduu halde yeterli emniyete sahiptir, yine, dar alanlarda kk merdiven zmleri de son derece estetik ve uygun olmaktadr. 3.4.Yaltm Malzemelerinde Cam Yaltm; bir taraftan dier tarafa ynelen enerji akmna kar sadece diren oluturan pasif bir kavramdr. Cam yeni zelliklerini ve becerilerini 1960l yllarda gelitirilen float teknii ve onun zerine eklenen katma deerlere borludur. Float prosesi sayesinde cam btn kusurlarndan arnm przsz, dmesiz ve iki yzeyi birbirine tam paralel bir rn haline dnm; zerine eklenen ok eitli ilemlerlede kn bina scakln ite; yaz gnei scakl, ar parlaklk, zararl UV nlar ve grlty dta tutarak ok nemli yaltm ilevleri kazanmtr. En bilineni, cam yndr. Ergitilmi camdan elde edilen s ve ses izolasyonunda kullanlan, bklebilir, atee dayankl cam lifleridir, dkme ilte, levha gibi farkl formlarda piyasa da bulunmaktadr.

Cam Yn ilte 3.3.1.3. Basamak

Duvar Levhas

Pencere

Kap

Pencere

Kaya Ramada Otel

Renkli ve renksiz dzcam, Buzlu cam, kaplamal cam, temperli ve lamine cam, ift cam kullanlarak, s ve gne kontrol, kazalara ve hrszla kar emniyet, grlt kontrol ve dekoratif grnm

Cam basamaklar kullanlarak, taycs tasarmcsnn belirleyecei merdivenler yapmak mmkndr.rnein, cam basamakl paslanmaz elik merdivenler, yksek tavanl ve youn insan trafii olan mekanlarda kullanlabilir ve geni enli

130
4. Sonu Cam binlerce yldr kullanm olan, sevildii, beenildii, ihtiyalara cevap verebildii iin kullanm ve gelitirme almalarndan asla vazgeilmemi bir malzeme olarak karmza kmaktadr. Kullanm alanlarnn geni bir yelpazede olmas, takdan tokaya, bardaktan tencereye, merdivenden duvara, sanayi malzemelerine kadar pek ok farkl alanda kullanlan cam malzemenin inaat sektrnde de yaygn bir kullanma sahip olduu ve yaplmaya devam edilen ar-ge almalar ile sektrde dada da salam ve fazla yer edindii hususuna deinilmee ve dikkat ekilmee allmtr. Bu yldz hi snmeyen malzemenin yaplacak yeni almalar ile daha hangi grev ve ekillerde insanln hizmetine kabilecei de ayrca bir merak konusudur.
KAYNAKA www.bircam.com.tr www.camdizayn.com www.camtulalar.com www.cemyapi.com.tr www.cephekaplamarehberi.com www.corafyam.net elik, . , Trkiyede yeni naat Teknolojileri le Gelien Cam Mimarisi, http://catider.org.tr www.e-ktphane.imo.org.tr www.emlakblog.com www.evdse.com www.korkmazhavalandirma.com www.serki .com www.laracam. Com.tr www.paslanmazfirmalari.net www. pimascambalkon.com www.remak.com.tr www.semak.com Serfieli, Y.S.Malzeme Bilgisi , MEB, stanbul, 2000 timeyapi.tripod.com www.ustaekip.com www.vitrum.com.tr www.yalitim.com www.yapi.com.tr www.yapkatalogu.com

131

MMARLIK VE MMARLIKTA TASARIM ELEMANI OLARAK CAM GLASS AS A DESIGN ELEMENT OF ARCHTECTURE AND INTERIOR ARCHITECTURE
Yrd. Do. Dr. Hicran ZALP hicranozalp@gmail.com T.C.Maltepe University Faculty of Architecture Department of Interior Architecture

ZET

Camn ilk endstriyel kullanm Venedik Murano adasnda talyada balad. Ortaadan itibaren Cam zellikle dini yaplarla birlikte i mekna vitray ve ssleme sanat olarak girdi. O yllarda cam ve cam sanats ok zel bir deere sahipti, camn srr saklanyordu. Daha sonra ki yllarda camn srr zlerek mimarlk ve i mimarlkta farkl yap trlerinde de kullanlmaya balad. Gelien zaman ve teknoloji ile Cama katlan katk malzemelerinin bulunmas, kurun katlarak kristal cam yaplmas bu konuya verilecek ilk rneklerdendir. Bylelikle i meknda yerini bulan cam eitli form ve ilevlerle kendini mimarlk ve i mimarlk alanlarnda vazgeilmez bir tasarm eleman olarak kabul ettirmitir. Cam tulalar, dz cam, renkli cam, reflekte cam, buzlu cam, gvenlik camlar, vitray ve ssleme camlar ile farkl ve ilevlerde cam kullanmaktayz. Masa yzeyinden pencere camna, oturma elemanndan yer demesine veya duvar kaplamasna ok eitli cam trlerini grmekte ve kullanmaktayz. Tarih boyunca camn mimarlk ve i mimarlkta kullanm yntemlerini incelediimizde, Avrupada ortaada kullanld haliyle Osmanlda benzer biimlerde kullanldn, daha sonra ki yllarda Osmanlnn cam farkl

biimlerde ileyerek Osmanl Cam sanatn gelitirdiini gryoruz, em-i Blbl vb. Anahtar Kelimeler: Murano, cam, mekn, sanat, teknoloji

ABSTRACT

Glass had been first industrial used in Venice Italy. Beginning from the middle ages glass has been used especially in the religius buildings interiors as decorative art and stained glass. In those years glass and glass artist has special value and the secret of glass was hidden. Further years later glass secret was solved and glass used different types of buildings in architecture and interior design. Additive elements of glass found as improvements of industry and time, first example can be given as lead to prepare crystal glass. In the developments of glass, designers can use glass in diffent forms and functions. As a result, glass accepted as a indispensable design element of interior architecture and architecture. Nowadays we use glass brick, float glass, colored glass, reflected glass, translucid glass, security glass, stained glass and decorative glasses in different forms and functions. We can see glass types can be used on the top of the table or window glass or sitting element or the floor and wall finishings. Through the ages if we analized glass

usage in the field of interior design and architecture we can see some similarities in Europe and Ottoman Empire periods. Especially in the Ottoman Empire we see that glass artists develop and learn different techniques and develop an Ottaman glass art, as an example em-i Blbl etc. Keywords: Murano, glass, nterior architecture, art, technology

132
Camn ilk endstriyel kullanm Venedik Murano adasnda talyada balad. Ortaadan itibaren Cam zellikle dini yaplarla birlikte i mekana vitray ve ssleme sanat olarak girdi. O yllarda cam ve cam sanats ok zel bir deere sahipti, camn srr saklanyordu. Bir yapnn i mekanndaki k ihtiyac ve camn saydam, k geirgen yaps camn mimari nemini arttrmtr. Ortaadan itibaren dini yaplarda vitray ve cam ssleme sanatnn gelitiini gzlemleyebiliriz. O dnemlerde yaplarn pencere aklklarnda cam kullanlmakta idi. Pencereden k geirirken, d etkenlere kar koruyan Cam, mimarn ve zanaatkarn estetik katks ile vitray sanat gelimitir.
Resim 2. Paris ehrinde Sainte Chapelle i meknda cam kullanm.

Osmanl Sanat ve Cam deyince em-i Blblden bahsetmemek olmaz. amzn gelimi teknolojilerinin eriemeyecei bir ustalktr em-i Blbl. 18.Yzyln sonunda Sultan III. Selim sanata nem veren karakteri sebebiyle Mevlevi dervii Mehmet Dedeyi talya Venedike cam tekniklerini renmesi sebebiyle gnderir. Mehmet Dede Venedikte Opal cam tekniini renir ve dnte stanbul Beykozda bir atlye aar. Mehmet Dedenin de rendii teknii gelitirmesi sonucunda ortaya kan bir cam ileme sanatdr em-i Blbl (Blbln Gzyalar). Bu ileme sanatnn balca zellii ince ve renkli cam ubuklarn yksek sda eriyip, sv haldeki camn iine yerletirilmesidir. Dnerek burulan izgiler, ustann hnerini yanstr. Vazo, kse, tabak ve srahi gibi i meknda ssleme amal kullanlmtr.

Resim 1. Notre Dame Katedrali, Paris, Fransa.

Avrupa mimarlk tarihinde nemli yaplarndan saylan Fransa Paris Notre Dame Katedralinde kullanlan Gl Pencere (Rose Window) kiliselerde ve zellikle gotik katedrallerde grlen zel pencere tipidir. Genellikle n cephede, yuvarlak pencerelerdir. Renkli camlar, desenler ve resimlerle ssl pencerelerde, oymalar ve desenlerle sslenmi ereveler kullanlr. Notre Damen iki kanadnda bulunan bu pencereler ge gotik dnem bir tarza sahip olup 1250-1260 yllarn aras yaplmtr. Pencereler de sann zaferi hikye edilir.

Daha sonra ki yllarda camn srr zlerek mimarlk ve i mimarlkta farkl yap trlerinde de kullanlmaya balad. Gelien zaman ve teknoloji ile Cama katlan katk malzemelerinin bulunmas, kurun katlarak kristal cam yaplmas bu konuya verilecek ilk rneklerdendir. Bu tekniin uygulanmaya baland ilk yllarda cam pahal bir malzeme olmas ve henz endstriyel retime geilmedii iin sadece dini ve devletin yaplarnda cam ve kristal sanatnn zel rneklerini grebiliyorduk. 19. Yzyln ilk yarsnda yapm biten Osmanl mparatorluunun nemli saraylarndan Dolmabahe Saray kristal merdivenleri i mimari adan nemli bir rnektir.

Resim 4. Paabahe em-i Blbl rnleri.

Mimarlkta Tasarm Eleman Olarak Cam Mimarlk tarihini incelediimizde yakn gemie kadar tasarm eleman olarak cam gremiyoruz. Avrupa 13. yzyldan itibaren byk dini yaplarn i meknlarna k salamak amal pencerelerinde cam ve vitray sanat rneklerini grmeye balyoruz. O dnemde cam teknolojisi gelimemiti ve cam pahal bir malzeme olmas sebebiyle zel yaplarda kullanlyordu. Camn endstri olarak geliimi 18 yzyl sonlar ve 19. Yzyl balarna dayanr. Endstri ve aratrmalarn nda farkl cam

Resim 3. Dolmabahe Saray Kristal Merdiveni.

MMARLIK VE MMARLIKTA TASARIM ELEMANI OLARAK CAM GLASS AS A DESIGN ELEMENT OF ARCHTECTURE AND INTERIOR ARCHITECTURE

133

eitleri retilebilmitir. Gnmzde mimaride uygulama yerlerine gre kullanlan cam eitleri unlardr: a) Renkli camlar b) Buzlu camlar c) Pencere camlar d) Emniyet camlar e) Cam Elyaf (Fiberglass) f) Telli cam g) Optik cam h) Silis camlar Cam ve elik amz mimarlnn en nemli tasarm elemanlardr. Mimaride cam, bir anlamda tasarmcy zgr klmaktadr cam. Tasarmclar istedikleri organik izgileri yuvarlak ve eliptik formlar cam ve elik konstrksiyonlarla yakalayabilmektedir. Yksek katl yaplarda da cam endstri ile gelitirilmi giydirme cam cepheler artk mimari tasarmn vazgeilmez bir tasarm elemandr.

sergi salonuna sanki havada asl kalm izlenimi verilmitir.

Mimaride D Cephe Kaplama Malzemesi Olarak Cam: A. Levha Camlar Levha halinde retilen camlardr. Yaplarn pencerelerinde ve d cephe kaplamalarnda kullanldn grrz. 1.Standart Pencere Cam: Bu tr camlar, deiik kalnlklarda ve ekme yntemi ile retilirler. Kalnlklar 2-7mm arasndadr. Camn kalnl, boyutlarna bal olarak artmaktadr.

Resim 6. Royal Ontario Mzesi.

Royal Ontario Mzesinin Michael Lee-Chin Crystal eklentisi, orijinal tarihi tula binann eklentisi olarak cam ve metal birleimi tasarlanmtr ve byk beeni toplamtr. amzda mimarinin ehrin bir simgesi olarak dnldnde metal, elik, titanyum, doal ve yapay talarla birlikte kullanlan cam mimari tasarmclara imkn tanrken, yaplarda da adeta vazgeilmez varl ortaya koymaktadr. Grdnz gibi yzylmzda cam ve mimarlk kuvvetlerini birletirerek bize farkl bir evre sunmaktadr. Mimarlk ve mimarlkta cam farkl ama ve ekillerde ok geni bir yelpaze de kullanldn grebiliriz. . Genel hatlar ile yaplarda kullanlan cam malzemeleri unlardr: Levha camlar, Cam tula, Cam deme bloklar, Cam at rtleri, U Profilli Camlar, Cam Mozaikler ve Cam lifler.

2.Hava Tabakal Camlar: iki ya da daha fazla saydaki camn bir arada kullanlmasyla elde edilmektedir. ki cam bir araya getirilirken dikkat edilmesi gereken nokta zellikle yksek yaplarda d plak rzgr basncna kar n gerilmeli, i plak ise normal dz cam olabilir, genellikle renkli veya renksiz, temperli ve laminasyonlu emniyet camlarndan seilmelidir. 3.Gne Kontrol Camlar: Yksek katl ada yaplarda yapnn d cephesinin btnnn cam ile kaplandnda yapy kullananlarda gne nlarnn ar parlakl ve radyasyon s denetimi salayabilmek amal retilmitir. enkalsezere bu camlar yle tanmlamaktadr; Gne kontrol camlarnda, dtaki camn i yznde metal buhar ile k yanstc bir yzey oluturulmaktadr. Bundan dolay da bu tr camlara gndz dardan bakldnda cam ayna etkisi yapmakta ve i meknlar grlememektedir. Ancak gece aydnlatma artlar deitiinde bu grnt yn deitirmektedir. Bir baka deyile yksek gne kontrol performans, yksek yanstma ile ayn anlama gelmektedir. 4.klim Kontrol Camlar: Bu cam trnn seiminde ana etken gne nn yanstlarak, scak blgelerde bulunan yaplarda gnein etkisini azaltmaktr. enkalsezer e gre Bina yzeyinde k geirgenliindeki azalmann sebebi; gne ssnn yaklak yarsnn grnr, dier yarsnn ise grnmez dalga uzunluklarnda dnyaya ulamasdr ki; iklim kontrol camlar; yap iindeki uzun dalga radyasyon enerjisinin byk bir blmnn pencere alanlarndan kan engellemektedir.

Resim 5. Akron Sanat Mzesi. Akron Sanat Mzesi eski yapsna ek olarak ina edilen ada yapda cam ve elik havada asl duran d cephesi ile ilgi ekicidir. Yap 2007 ylnda Viyanada tasarlanmtr. Sanat Mzesi olan yapda
Resim 7. Cam Kaplama D Cephe.

134
klim kontrol camlar, gne kontrol camlarnn tam tersine, gne nlarn da yanstarak, pasif solar kazanlar azaltmaktadrlar. Birlikte kullanldklarnda, gne kontrol kaplamalarnn etkinliine art deer katmaktadrlar. Mimari Tasarm Eleman olarak Cam Meknda duvar, tavan ve deme kaplamalarnda, pencere ve kap aklarnda, mobilya ve aksesuarlarda, ak ofis sistemleri cam blme duvar sistemlerinde vb. camn farkl trlerinin kullanmn grmekteyiz. amz i mimarlk tasarm anlay sadelik ve yalnlk izgisinde bir yol izlerken cam przsz sade izgisi ile k geirgen zellii ile tasarma eleman olarak ok deerlidir. mekn blc duvarlarnda cam tula ve cam duvar niteleri; metal, elik, titanyum veya ahapla birleimleri ile mat, yar mat, geirgen camlarla ve tasarmclarn farkl tasarsm alternatifleri ile i mekna zenginlik katmaktadr. Daha ok gn kullanm ile yapda elektrik tasarruf salayan bir sistemdir.
Resim 11. Cam mozaik.

Cam Mozaikleri mutfak ve banyo duvar kaplamalarnda, deme kaplarnda parlak, mat, farkl renk ve renk dokularda kullanclara ve tasarmclara fayda ve estetii birlikte sunmaktadr. Genel olarak duvar ve deme kaplamas olarak kullanlmaktadr. Cam mozaikler 13 mmden balayarak 20-40, 30-60 mm ebatlarnda retim yaplmaktadr.

Resim 8. Cam d cephe kaplamas.

5. Mat Camlar: Camn yzeyi bir ileme tabi tutularak matlatrlr ve k geirgenlii azaltlr. 6.Kristal Camlar: Kurun Oksit ieren camlardr. zel parlatma makineleri ile andrclarla levha haline getirilir. 7.Flot Camlar: Camn erimi kalay zerinde yzdrlerek geirilmesi ile camn iki yznn birbirine paralel ve dalgasz olmas salanr.
Resim 9. mekn blc duvar olarak cam.

B. Empire Camlar Dkme-silindirleme yntemi ile ekillendirilen camlardr. Dzlem bir dkm masas zerine dklen erimi cam hamuru zerinden, stnde girinti-knt eklinde desen bulunan metal bir silindir geirilmesi ile elde edilir. Grnmesi istenmeyen yerlerde dekoratif amal kullanlr. C. Gvenlik Camlar Yaplarda gvenliin nemli olduu balkon cephelerinde ok zor krlan ya da krldnda iindeki eklenen malzemelerde kesici para oluturup dalmayan camlardr. Balkon cephe kaplamalarnda, merdiven ve korkuluklarnda younlukla tercih edilir.

Dey sirklasyon elemanlarnn tasarmnda da i mekanda cam tercih edilmektedir. Cam merdiven ve korkuluklar, cam asansr sistemleri artk gnmzde yaygn kullanlan cam teknolojileridir.

Cam tekstil kaplamalar adndan da anlalabilecei gibi, camn yksek slarda iplik haline getirildikten sonra son derecede kaliteli ve modern tezghlarda dokunmas ile elde edilen bir i mekn kaplamasdr. meknda grsel adan farkl dokular ile duvarlarda tekstilin yumuak dokusunu hissettirir. Buna ek olarak cam tekstil duvar kaplamalar i meknn akustik konforunun salar; o sebeple zellikle hastane, okul ve kltr merkezlerinde yaygn kullanlmaktadr.

Resim 10. meknda cam merdiven ve korkuluk.

Resim 12. Cam tekstili boyanabilir duvar kd.

MMARLIK VE MMARLIKTA TASARIM ELEMANI OLARAK CAM GLASS AS A DESIGN ELEMENT OF ARCHTECTURE AND INTERIOR ARCHITECTURE

135

Son olarak grlr ki, cam teknolojisi ve endstrisi gelimeden veya geliimine nem vermeden tasarmn gelimesine katkda bulunmak mmkn deildir. Cam ve modern a tasarm anlay birbirine bal halkalardr ve halkalardan birindeki gerileme, dierini de geriye ekecektir. O sebeple akademik ve sektrel alanda cam konusuna nem verilmeli, bilimsel ve teknolojik adan gelimesinin salanmas ok nemlidir.

KAYNAKA 1. elik Glersoy , Dolmabahe, stanbul.1984 2. Mze Mimarisinin ve tesi http://www.mimdap. org/w/?p=22670 3. Cam eitleri http://www.teknoalem.org/cam-cesitlerive-kullanim-alanlari.html 4. Dr. Filiz ENKALSEZER, Uluda niversitesi Yksek Yaplarda Kullanlan Cam Trleri ve zellikleri http:// www.hatek.com.tr/teknik_cam.htm 5. Mobilya ve Akseuarda cam http://www.mobilyadekorasyon.org/dekorasyon/cam-evler-ve-aksesuarlar. html

Resim 12. Cam radyatr.

137

CAMIN GZEMLE BULUTUU YER: MURANO ADASI MURANO ISLAND WHERE THE GLASS MEETS THE MYSTERY
r. Grv. Ece KANIKAN ekaniska@anadolu.edu.tr Anadolu niversitesi, Endstriyel Sanatlar Yksekokulu, Moda Tasarm Blm

ZET

Murano, dnyann en nl cam atlyelerinin doduu yer. Cam atlyelerinin Venedik kenti iin yangn tehlikesi yaratmasndan tr, 1291 ylnda kent meclisi tarafndan Venedik deltasndaki bu ssz adaya srlen cam reticileri, kuma yaklak 800 yldr can flyorlar... Bu almada, geleneksel Murano cam sanatnn gncel sanat anlay ierisinde ada bir kimlik kazanmas eitli rneklerle ele alnarak aklanacaktr. Anahtar Kelimeler: Venedik, murano, cam, camn tarihi, tasarm.

ABSTRACT

Murano is the place where the most famous glass workshops of the world were born. The glassmakers who were exiled to this deserted island in Venice delta in 1291 by the Venetian city council since their workshops were threatening the city with danger of fire have been breathing life into the sand for 800 yearsIn this study, development of the modern conception of the traditional Murano glass art from the perspective of contemporary art will be elaborated with several examples. Keywords: Venice, murano, history of glass, design.

138
Venedik, cam sanatnn en nl merkezlerinden birisidir. Bu nl camclk gelenei yzlerce yldan beri Venedikte ve yaknlarndaki kk bir ada olan Muranoda yaatlmaktadr. Venedik camclnn tarihi, Venedikin tarihi ile paralel olarak deerlendirilmelidir. nk Venedik devletinin tarih iindeki politik ve ekonomik gelimeleri, ya da karanlk gnleri, burada yaayan cam ustalarn yakndan etkilemitir. Akdeniz camclnn 3000 yllk tarihi kimlii ile balantl Murano adas, Akdenizin Anadolulu, Msrl, Suriyeli camc kardeleri arasnda, tarih iinde daima zel bir camclk okulu olarak, baarsyla n salm nemli bir merkezdir. Murano adas bugn hala bir cam sanat merkezi olarak byk bir etkinlik iindedir. Adada bir yandan Venedikin su kltr yaatlrken, dier yandan kanallarn evreleyen eski cam atlyelerinde, dnyann en uzun sreli cam sanat yaatlmaktadr. Venedikli usta camclar bu iin temeli olan hassas kimya bilgisi ve camclk teknii ile 8. yzylda dnya camclna kendi kimlikleri ile adlarn yazdrmlardr. Ayn sklkla Murano`lu camclar da o gne kadar btn bilgilerini byk bir titizlikle koruyarak kendilerine sakladklar halde, 19. yzyl balarnda Muranoda yaanan ekonomik ve siyasal krizler nedeniyle btn Avrupaya daldlar. Bylece yzyllar boyunca her ynyle bir kapal kutu olan ve her trl bilgisini gizleyen Venedik camcl birdenbire btn Avrupaya yaylarak daha geni kitlelere hitap etmeye balamtr. 727 ylnda Bizansn etkisi dna kp bamsz bir devlet olan Venedik, Akdeniz iindeki ilgin konumundan tr, bir yandan deniz yoluyla, dier yandan da kara yoluyla Dou ve Bat arasnda ok nemli bir noktada bulunmaktayd. Venedik, o tarihlerin en etkili iki ana ulam sisteminin tam kesime noktas durumundayd. Venedik, 1000li yllarda ise ok etkin bir imparatorluk durumuna dnmt. Ticaretin yannda srdrm olduu politik ve kltrel ilikileri, Bizanstan miras alm olduu camclk sanatnn beslenmesine ve gelimesine, Venedik camcl olarak bir kimlik kazanmasna katk salamtr (Gezgin, 2008, s. 61). 1200lerde Hallarn stanbula gelmeleri sonucu stanbulda bulunan cam ustalarnn yeni fikir ve tekniklerle birlikte Venedike g etmeleri Venedik cam sanat iin olumlu olmutur. G etmenin sonucu olarak Venedik 13. yzyln sonu itibaryla Avrupann en nemli ve kalabalk cam merkezi olmutur artk (Barr, 1998, s. 12). 1450li yllar; Murano camclnn nemli gelimelere sahne olduu bir dnemdir. O tarihlerdeki cam ustas Angelo Barovier, cam ustalnn yansra birok teknolojik gelimeye n ayak olmutur. 1457 ylndaki bir belgede, ilk kez kristal cam terimi kullanld grlmektedir. Muranolu cam ustalar kaya kristaline benzeyen cam objeler meydana getirme abasnda younlaarak cristallo cam bu dnemde gelitirdiler. Cristallo gri ya da kahverengi tonda yksek akcla sahip ve ok grifit formlara izin veren bir cam olarak cam sanatnda byk bir r aacaktr (Page, 2006, s.76). Bu sebeple 15.yzyl, Murano camclnn altn yllar olarak kabul edilmektedir. Teknik gelimeler ve cam ustal birbirini etkilemekte ve ortaya kan olaanst camlar Avrupal zenginlerin hayatn renklendirmekteydi. Renksiz cam yapmann srr Avrupal cam ustalarna kadar ulaamadan unutulup gitmiti. 13. yzyla doru bu teknii yeniden kefeden Venedikte bulunan cam ustalar oldu. Renksiz camlar btn Avrupada ylesine deer kazandlar ki, talyanlar hem bu teknii gizli tutmak hem de yangn tehlikesine karn cam yapm evlerini Murano Adasna tadlar. O yllarda cam ustalarna, soylulara tannan tm ayrcalklar tannmasnn yan sra Venedikten ayrlmalar kesinlikle yasaklanmt. Venedik cam renksiz olduu kadar duru, saydam ve son derece pahalyd. Camdan retilen eyalarn st de genellikle renkli boyalardan desenlerle bezeniyordu.

Dekoratif vazo, 15. yy., h:30.6cm. mouth:18.4cm. (Ricke, 2002, s.79)

Venedik ve Murano adalarndaki camcln en eski rnleri, ounlukla ie, kse, bardak, lambalardan olumaktayd. Ancak bu rnlerin ortaya kmasndaki en nemli yn, retimde birbirinin ayn olan rnleri elde etmek anlamna gelen kalp kullanm yerine, kalp kullanlmakszn, zellikle gelitirilmi ve yaygnlatrlm olan el iiliine dayanmasdr. Dier yandan, Muranolu cam ustalar, camla ilgili btn sanat alanlarnda retim yapmlardr. Bu yndeki byk ticaret ise, Dou Akdenizden balayp Almanya, Fransa, Hollanda ve ngiltereyi iine alan geni bir alanda etkiliydi.

Kk srahiler, 17. yy., h:7.2cm. R:6.6cm., h:10.2cm. R:7.4cm. (Ricke, 2002, s.86)

Salviatti Dott, Antonio Murano, 1885, h:27cm. (Mentasti, 2003, s.119)

CAMIN GZEMLE BULUTUU YER: MURANO ADASI MURANO ISLAND WHERE THE GLASS MEETS THE MYSTERY

139

Muranoda bulunan cam ustalar ayrca renkli cam yapmay da biliyorlard. Erguvan rengi ya da zmrt yeili camlar yine mine ii ile sslyorlard. Bu camn en byk sihiri belki de ok abuk sertlemesine karn kolay bir biimde ekillendirilmesiydi. 15. ve 16. yzyllar arasnda Muranoda bulunan cam ustalar Venedik camnn bu zelliini kullanarak ince ve zarif kseler, kadehler, srahiler ve amdanlar rettiler. O kadar ustalatlar ki saydam camn ierisine bazen mat, beyaz bazen renkli olan incecik cam ubuklar gmerek dantel gibi desenler yapmay baardlar. Cam sanatnda yakalanan bu nemli gelimelerin yan sra, Venedik yneticileri, ulalan bu teknoloji ve sanat dzeyini ok ynl tedbirlerle korumak zorunda kalyorlard. rnein; 1600l yllarda sadece Muranolu Ustalar Topluluuna dhil kiilerin oluturduu ve Libro doro (Altn Kitap) ta ismi olanlarn ve onlarn yakn akrabalarnn cam sanat yapmas ve atlye amasnn mmkn olabildii belirtilmektedir. Venedikli cam ustalarnn darya bilgi kartmas kesinlikle yasaklanyordu. Ancak buna karlk yabanc cam ustalar ok ykl bir para deme karlnda, cam atlyelerinde alabiliyorlard. Kristal camn bulunuundan sonra, bu uygulama deitirilerek sadece Muranolu cam ustalarnn atlyelerde almasna izin verildii bilinmektedir. Ama Murano adasnda bulunan cam ustalar cezalandrlma tehlikesini gze alarak zamanla Avrupann her yanna daldlar. Bylece 17. yzyldan balayarak zellikle Normandiya, spanya, Bohemya, An-vers ve Liege evresinde Venedik cam retimine geildi. Bunu sonucu olarak Venedik ve zellikle Murano Adas camclk merkezi olarak eski nemini yitirmeye balamtr. Ayrca btn Avrupada geni bir cam pazar olumaktayd. Venedik camclk gelenei deiik lkelerden gelen taleplere gre biim deitirmeye balamt. 17. yzylda grlen en nemli yeniliklerden birisi elmas kullanarak cam kesme tekniinin yaygnlamasyd. 1626 ylna ait bulunan bir belgede, retim ok kark olduu iin macera Ventura kelimesinden gelen Aventurin olarak adlandrlan cam eserlerin Murano Adasnda bulunan cam ustalarnn bir srr olduu bilinmektedir. Byk bir titizlikle saklanan bu srlarn kimya

konusunda uzman bir din adam olan Antonino Neri tarafndan 17. yzylda LArte Vetraria (Cam Sanat) isimli bir kitapta yaynlamas ilgintir. Bu kitap o dnemde bile birok dile evrilerek yaynlanmtr. 18. yzylda Sanayi Devrimi ile ok byk bir sorunla kar karya kalan Venedik camcl Avrupann birok yerinde gelien cam atlyeleri ile rekabet ortam ierisine girmilerdir. Gelien Pazar sonucu Murano Adasnda bir krizin balad, hatta Venedikte bulunan asillerin bile modaya uyarak, kaln ve parlak olan ngiliz ve Bohemya camlarna ilgi gstermesi sonucunu dourmutur. 18. yzylda yaanan ekonomik kriz sonunda Venedik Devleti 1797 ylnda Franszlarn eline gemiti. Murano camcl 19.yzylda, sanayi devriminin ortaya kard yeni retim sistemine ve kurallarna gre kendisini gelitirmeye ve yeniden canlanmaya balamtr. 1854 ylnda Muranolu Toso kardeler cam atlyelerini aarlar. Eski Murano cam kolleksiyonerleri konuyu canlandrmaya balarlar. Bu sayede Murano camcl yeniden canlandrlr. 1861 ylnda, Venedik ve talya Krall arasnda ilikilerin gelimesi ve Murano Adas belediye bakannn giriimleri ile adada bir cam mzesi alr. 19. yzylda grlen gelimelerle birlikte Venedik camcl yeniden rakipsiz hale gelmitir. Ancak yeniden canlanrken eski rneklerden kopmayarak retim yapmas sonucu yeniliklere kapal kalmasna yol amtr.

Bu dnemde Venedik camcl; Venedik Art Nouveasu denebilecek ekilde, yine kendi geleneinden bir nceki yzyln cam eserlerinden etkilenerek kadehlerin saplarnda, kselerin kenarlarnda bazlar oryantal tarzda ejderhalar, grifonlar, kuular, yunuslar gibi hayvan figrleri kullanarak kendine zg bir yolla retimlerde bulunmutur.

The Venice and Murano Glass Company Limited, Salviati Dott, 1872-80 The Metropolitan Museum of Art, New York (Barr, 1998, s:80)

The Venice and Murano Glass Company Limited,18721877, Murano Glass Museum, (Barr, 1998, s:10)

Salviati Dott, Barovier or Fratelli Toso, 1877-1914, Collection Alessandro Zoppi, Antichita Cesana, Venice (Barr, 1998, s:105)

Bu almalar I.Dnya sava sonuna kadar devam etmitir. Sava sonras tm Avrupay ele geiren slup Art Deco olmutur. Art Deco akmnda grlen slup sadeliine karn Venedik cam ustalar yine kendi allagelmi sluplarn kullanmlardr. Ancak bunlarda sadelie giderek kendilerine gre bir slup yaratmlardr. 1930larn banda hayvan figrl tasarmlar tamamen braktklar grlmtr.

140
Venedik Bienalinin 1895 ylnda ilk olarak dzenlenmesi ile Venedik camcl da modern retime doru yol almaya balamtr. Bu bienal sayesinde Murano Adasnda bulunan camclar Avrupadaki modern sanat ile yzleme frsat bularak bundan etkilenmilerdir. Modern aa ayak uydurma abas ierisinde olan Vittorio Zecchin, Hans Stoltenberg, Lere-he ve Teodoro Wolf-Ferrari gibi sanatlar modern retimler yapmlardr. sanat olmutur. Ercola Barovier teknik imkanlarn eitliliinden yaralanarak eserler vermitir. 70lerde balayan bir akmla Venedike byk bir sanat akn olmutur. Dale Chihulynin 1971 ylnda kurmu olduu Pichuck Okulunda ders vermeye 1979 ylnda balayan talyan cam sanats Lino Tagliatpietra bu okuldaki derslerini yirmi yl boyunca srdrmtr.

Fratelli Toso, 1900-1914, h:14 cm., Collection Gardner & Barr, New York, (Barr, 1998, s:114)

II. Dnya Sava sonras Venedik camcl bir kez daha geleneksel tekniklere dner ancak geleneksellik sadece teknikle snrl kalarak modern tasarmlara elik eder. Fulvio Bianconi incecik kadns formlarnn ilham kayna Commedia dell Arte olmutur.
Cam Ant, Murano Adas.

The Venice and Murano Glass Company Limited, Vincenzo Moretti, 1878, h:5.5cm., r:5cm., (Barr, 1998, s:65)

Sava sonras yllarda cam sanatlar ile cam fabrikalarnn ortak almalar sonucu istenilen modernizm yakalanmtr. 1921 ylnda antikac Giacomo Capellin ve Avukat Paolo Venniniortaklnda kurulan bir cam fabrikas da bu geliime yardmc olmutur. Aslnda ressam olan Vittorio Zecchin bu fabrika ile ortak almalar yapar. Tasarmlarn Titan ve Verenosse gibi ressamlarn tablolarnda grlen cam eyalardan esinlenerek yapmtr Vittorio Zecchin. Napoleone Martunizzi modern cam sanatnn tasarm dilinin olumasnda byk rol oynar. Onun etkili forma ve renge sahip olan tasarmlar zellikle binlerce kabarckla opaklaan pulegoso eserleri ile modern aa imzasn atmtr. Carlo Scarpa da kendine zg teknikler kullanarak modern zamanda adndan sz ettirmitir. Scarpann almalarn Modern klasikler olarak da adlandrabilinir.

Bunun sonucu olarak Venedik cam sanat birok sanat tarafndan renilerek dnyann drt bir yanna dalmtr. Hala bu gizemli yolculuk sregelmektedir.
KAYNAKA Barr, S, 1998. Venetian Glass Confections in Glass, 18551914, Harry N. Abrams Inc., New York. Bayramolu, F, 1976. Turkish Glass Art and Beykoz-ware, Publications of the RCD Cultural Institute, stanbul. Kkerman, ,. 1978. Cam ve ada Tasarm indeki Yeri, Paabahe ie Cam A.. Yaynlar, stanbul. Page,J, A,.2006, The Art Of Glass Toledo Museum of Art, Toledo. Rosa, Barovier Mentasti,. Glass Throught Time, Skira Editore S.p.A., 2002 Tail, H.,1991. Five Thousand Years of Glass, British Museum Press, London. Toso, G,.2002. Murano A History of Glass, Arselane Editrice, Verona. Ricke, H, 2002, Glass Art Reflecting the Centuries, Prestal Verlag, Duesseldorf.

The Venice and Murano Glass Company Limited, Vincenzo Moretti, 18811910, h:6.1/8 cm., Collection Gardner & Barr, New York, (Barr, 1998, s:71)

Bianconi baz almalarnda kara mizah ele alarak pop art tadnda eserler vermitir. Dino Martens 19461960 yllar arasnda yapt soyut almalarla Venedik cam sanatna byk katklar salamtr. Archimede Segusoda gelenei teknik anlamda kullanarak modern eserler veren bir baka

141

SOLI POMPEIOPOLIS ANTK KENT (MERSN - MEZTL) CAM BULUNTULARI THE GLASS FINDS OF SOLI-POMPEIOPOLIS ANCIENT CITY (MERSN-MEZTL)
Dr. idem Genler GRAY cgencler@baskent.edu.tr Bakent niversitesi, Gzel Sanatlar Tasarm ve Mimarlk Fakltesi

ZET

Soli-Pompeiopolis kentinin de iinde bulunduu Kilikia Blgesinde gerekletirilen kaz ve aratrmalarla, blgede Roma ve Bizans dnemlerinde kullanlan ve retilen cam formlar tespit edilebilmektedir. Soli-Pompeiopolis camlar, M.. 4. yzyldan M.S. 7. yzyla kadar giden geni bir tarihsel sre sunmaktadr ve buluntularn iinde cam cruflarnn da bulunmas, Soli-Pompeiopoliste de cam retiminin olduunu kantlamaktadr. Ancak, varsaylan retimin hangi dneme ve hangi formlara ait olduunu eldeki malzemelere dayanarak belirlemek u an iin ok zordur. Kentte ele geen cam buluntular; Stunlu Cadde, Hyk ve Nekropolde gerekletirilen kazlar sonucunda ortaya karlmtr. Grubun en erken cam buluntular, hyk kazlarnda ele gemi olan i kalplama tekniinde yaplm kaplara ait ok kk paralardr. Stunlu Cadde kazlar srasnda bulunmu olan Ge Helenistik Erken Roma Dnemi kalba dkm tekniinde yaplm kase paralar ve Roma mparatorluk Dnemine ait eitli formlardaki paralar, Nekropol kazlar srasnda ele gemi olan ounluu unguentariumlardan oluan buluntular, Pompeiopolis Roma Dnemi cam buluntu tipolojisini tanmamz asndan byk bir

nem tekil etmektedir. Yerleimin en ge tarihli cam grubunu, Erken Bizans Dnemine ait buluntular oluturmaktadr. Dnemin yaygn formlar olan kandiller ve kadehlerin, blgede belirtilen dnemde kullanlan formlarla byk benzerlik gsterdii yaplan almalarla tespit edilebilmitir. Anahtar Kelimeler: Roma Dnemi Cam, Erken Bizans Cam, Cam Kandil, Unguentarium, Cam retimi.

ABSTRACT

It is possible to determine the produced and used glass forms during Roman and Byzantine periods as a result of the research studies based on the excavations performed in the Cilicia Region where the city of Soli-Pompeiopolis is placed. The glass findings of Soli-Pompeiopolis indicate a wide time span starting from the 4th century B.C. and reaching the 7th century A.C. and the glass cinders detected within the findings proves the possibility of a glass production activity in the city. But, it seems difficult to determine the time and the form content of this activity based on the current findings. The glass findings of the city come from the excavations performed in the Ancient Street with Columns, the Ancient Mound and the Necropolis. The earliest group in the findings constitutes of very tiny pieces belonging to the

pots found during the excavation in the Ancient Mound which are produced by inner molding technique. The pieces of bowl found through the excavations of the Ancient Road with columns produced by slip casting during the Late Hellenistic-Early Roman period besides of the other various pieces from the Roman period and the findings acquired through the excavations in the Necropolis with a great majority of ungentariums construct a strong base for the researchers to identify the typology of glass findings of the Roman Period in Pompeiopolis. The findings of Early Byzantine period are the latest group of findings achieved from the settlement. It can be detected that the glass forms used in the region during the Early Byzantine time closely resembles the most widespread forms of the period namely the lamps and the goblets. Keywords: Roman Period glass, Early Byzantine Period glass, glass lamps, ungentarium, glass production

142
Kilikya Blgesinin nemli liman kentlerinden biri olan Pompeiopolis antik kenti, bugn Mersin ili Mezitli ile snrlar iinde yer almakta ve kaz almalar, Dokuz Eyll niversitesi retim yelerinden Prof.Dr. Remzi Yac bakanlnda srdrlmektedir. almann konusunu oluturan Pompeiopolis cam buluntular, kaz almalar srasnda ele gemi toplam 180 paradan olumaktadr. Buluntular, M.. 4. yzyldan M.S. 7. yzyla kadar giden geni bir tarihsel sre sunmaktadr. Deerlendirilen paralara bakldnda, grubun byk ounluunu Ge Roma - Erken Bizans Dnemi rnekleri oluturmakta, dier paralar ise Ge Helenistik-Erken Roma, Orta mparatorluk Dnemleri arasnda dalmaktadr. Bu almada buluntular, dnemlere gre ayrlarak deerlendirilmitir. Ge Helenistik Erken Roma Dnemi Cam endstrisinde tam bir gei dnemi olarak tanmlanabilecek Ge Helenistik-Erken Roma Dnemi iinde gemi gelenee ait i kalplama ve kalba dkm gibi yapm tekniklerinin yannda, yeni keif olarak tanmlanabilecek fleme tekniinin de ilk rnekleri ile karlalmaktadr. Pompeiopoliste ok kk bir parayla temsil edilen Kalplama Tekniinde retilmi kaplar (Resim 1.1), M.. 6. yzyl ile M.S. 1. yzyln ilk onluklarna kadar, daha ok koku ve kozmetik kullanmna ynelik eitli formlarda retilmilerdir1. Helenistik Dnemde Kalba Dkm Tekniinin uygulanmasyla beraber2, gnlk kullanma ynelik masa kaplar retilmeye balanmtr (Resim 1.210). Kalba dkm tekniinde yaplm olan kseler, dnemin karakteristik formunu oluturmaktadr. Pompeiopolis, kalba dkm tekniinde yaplm toplam 13 adet kase parasna bakldnda sadece bir rnein Ge Helenistik Dneme (Resim 1.2), geri kalan paralarn ise Erken Roma Dnemine ait olduunu syleyebiliriz (Resim 1.3-9) Ge Helenistik Dnem paras, konik gvdeli dz kasenin az ksmna aittir. Geri kalan Erken Roma Dnemi rneklerinin byk bir blmn kaburgal kse paralar oluturmaktadr. Kent kazlarnda ele geen Erken Roma Dnemine ait bir baka para ise fleme tekniinde yaplm kaburgal kse parasdr (Resim 1.10)3. Terminolojide daha ok Zarte Rippenschalen olarak tanmlanan bu kselerin yapmna M.S. erken 1.yzylda balanp, yzyln ortasna kadar kullanm devam etmitir3. bezemeli rneklerinde byk olaslkla av sahnesi tasviri bulunmaktadr. E.M. Stern bu tr bezemeye sahip kase rneklerinin byk bir ksmnn M.S. 3. yzyln ikinci yarsna tarihli kontekslerden geldiini, ancak az da olsa M.S. 2. yzyln ikinci yarsna tarihlenen rneklerin de bulunduunu belirtmektedir7. Geometrik bezemeli rnekler ise sadece kaselerde deil ie srahi gibi servis kaplarnda da grlmektedir. Bu tr bezemeye sahip kaseler daha ok S profilli, ilenmemi aza ve kresel gvdeye sahiptirler. Belirtilen profilli kaselerin kesme bezemesiz, dz olarak da uzun sre kullanld arkeolojik bulgularla grlmektedir (Resim 2.5). Geometrik bezemeli rneklerde, yatay izgilerle birbirlerinden ayrlm bantlar iinde yuvarlak ya da pirin tanesi biiminde kesilmi bezemeler renksiz cam zerinde gzel bir etki brakmaktadr. mparatorluun her yerinde grlen bu tr kaplarn8, bugne kadar tespit edilen ya da tahmin edilen belli bal retim yerleri bulunmaktadr. Batda Cologne ve Pannonia Blgesi, douda Suriye zellikle Dura Europos, kuzeyde Pontusta ise Tanais retim merkezleri olarak belirtilmektedir9. Tanais antik kentinde yaplan kazlarda ortaya karlan ve zerlerinde bu geometrik motiflerin olduu kalplarla, bu tr kaplarn kesme aamasndan nce kalba flenerek motiflerin kaba geirildii ve daha sonra keserek rotlerin yapld, bu ekilde cam ustalarnn ya da cam kesicilerinin10 iini kolaylatrdklar anlalmaktadr11. Pompeiopolisin Orta mparatorluk dnemi cam buluntularnn bir dier grubunu, bask bezemeli bardaklar oluturmaktadr (Resim 2.9). Roma Dneminde, Kilikya Blgesinin en yaygn cam formu olarak tanmlanan bu tr bardaklar12, daha ok M.S. 1. - 2. yzyllara tarihlendirilmektedirler. ou yerleimde13 karmza kan bu formla, Kbrs14, Tunus ve zellikle Kilikya Blgesinde daha ok rastlanmakta15 ve E.M. Stern bu bardaklarn Kilikyada retimlerinin yapldn ileri srmektedir16.

Orta mparatorluk Dnemi M.S. 1. yzyldan itibaren cam retiminin byk bir renklilik kazand, farkl bezeme tekniklerinde ok eitli formlarn yaplmaya baland gzlenmektedir. Pompeiopolis Orta mparatorluk Dnemi cam buluntular iinde, dnemin yaygn formlarnn rnekleriyle karlalmaktadr. Bu formlarn iinde yer alan yalanc kulplu kaseler (Resim 2.1), M.S. 1. yzyln ikinci yarsndan itibaren zellikle imparatorluun dou blgelerinde ska grlmekte ve benzer rneklere dayanarak, M.S. 3. yzyla kadar kullanmnn devam ettii anlalmaktadr5. Bu dnemde grlen bir baka kase tr de renksiz cam zerine kazma teknii ile bezenmi rneklerdir. Yaplan bezemeler iki grupta deerlendirilebilir: Figratif (Resim 2.2-4) ve geometrik bezemeli (Resim 2.6-8) rnekler. Pompeiopoliste her iki rnee ait paralar ele gemitir. Figratif bezemeli rneklerde mitolojik konularn yannda, av, gre tasvirleri ya da gladyatr figrlerinin yapld rnekler de bulunmaktadr6. Pompeiopolis figratif

SOLI POMPEIOPOLIS ANTK KENT (MERSN - MEZTL) CAM BULUNTULARI THE GLASS FINDS OF SOLI-POMPEIOPOLIS ANCIENT CITY (MERSN-MEZTL)

143

yerlerinden birini iaret etmektedir20. Kandillerin Msr rnekleri ise Jalame retimine gre daha ince cidarldr ve koyu yeil cam zerine kobalt mavi cam damlacklarla bezenmitir. Avrupada, olaslkla birka merkezde retildikleri iin, konik kandil rnekleriyle ok karlalmaktadr. Burada karlalan rneklerde, kandil zerindeki damlacklar mavinin dnda farkl renklerle de yaplmaktadr21. Pompeiopolisin komusu olan Elaiussa Sebastede (Aya Mersin) ele geen benzer rneklerin 5. yzyln ortas ve 6. yzyln ilk lne ait katmanlardan gelmesi, Pompeiopolis rneklerinin de ayn tarihlere ait olabileceini dndrmektedir22. Ge Roma Erken Bizans Dnemi Ge Roma Dneminde kullanlmaya balanan baz formlarn Erken Bizans Dnemi boyunca da kullanlmasndan dolay bu iki dnem buluntular birlikte deerlendirilmitir. Bu dnemlere ait Pompeiopolis cam buluntular iinde, dnemin bir formu olan huni azl ie ve srahi paralar dikkati ekmektedir (Resim 3.1). Huni biimi azl ie ve srahilerin en erken rnekleri M.S. 3. yzyla kadar gitmektedir17 ve bu tarihten Erken Bizans Dnemi boyunca, genel formunda deiimler geirerek, kullanmna devam edilmitir18. Bu tr ielerin en yaygn kullanld yerin, younluklarndan dolay, Dou Akdeniz olduunu syleyebiliriz19. Ancak Dou Akdenizin dnda, batda da youn bir ekilde rnekleriyle karlalmaktadr. lk rneklerini Ge Roma Dneminde grdmz bir baka Pompeiopolis rnei ise konik gvdeli kandillerdir (Resim 3.2-4). 4. yzyln ikinci yarsndan 6. yzyla kadar kullanlan konik gvdeli kandillerin tipik zellii, zerlerinde koyu mavi renkte damlacklarla eitli sslemelerin olmasdr. Bugne kadar yaplan almalarda, konik gvdeli kandillerin antik dnyada belli bal yerlerde retildii ve retim yerleri arasnda tipolojik farkllklarn olduu tespit edilmitir. Jalamede (srail), Ge Roma Dnemine ait bir cam atlyesinde ok sayda bu forma ait para ve formun retim artklarnn ele gemesi, retim Yuvarlatlm az kenarna ya kabn ayn renginde ya da kobalt mavisi camdan kaln bir bantn sarlp ekillendirilmesiyle elde edilen az profiline sahip tabak ve kase rnekleri, Erken Bizans Dneminin tipik formunu oluturmaktadr (Resim 3.5-7). Elaiussa Sebastede ele geen rnekler ge 5. erken 6.yzyla tarihlendirilmektedir. Pompeiopolis rnekleri de ayn tarihlere ait olmaldr. Birok antik kentte olduu gibi Pompeiopoliste de ok sayda kadeh aya ele gemitir (Resim 3.8-9). Kadehlerin, M.S. 5. yzylda kullanlmaya baland, 6. - 7. yzyllarda da en youn kullanmnn gerekletirildii bilinmektedir23. Batda 8. yzylda da kullanldn gsteren kantlar bulunmaktadr24. Erken Bizans Dneminde camdan su barda olarak bir formun olmamas nedeniyle bu formlarn bardak olarak kullanlm olabilecei25, ancak, kimi rneklerin az kenarnda kk tama kulplarnn bulunmas ya da kadehlerin yannda metal fitil tayclarn yer almasna dayanarak, kandil olarak kullanldklar belirtilmektedir26. Bu nedenle form, baz yaynlarda kandil, baz yaynlarda da bardak snflandrmas iinde yer almtr. Olaslkla her iki amac da karlayan kadehler, Erken Bizans Dneminde grlen ok amal formlardan biri olmaldr. Pompeiopolis grubu iinde, Erken Bizans Dnemine ait ie rnei sadece bir parayla temsil edilmektedir (Resim 3.10). Bu para, dnemin yaygn formu olan renksiz camdan boru biimi az

ve boyun ksmna sahip ve zeri daha ok kobalt mavisi cam iplii ile sarlarak bezenmi rneklerdir. Benzer rneklerinin ok sayda bulunduu27 bu profile sahip rnekler Elaiussa Sebastede 7. yzyla tarihlendirilmileridir. Erken Bizans Dneminin yaygn kandil formlarndan birini oluturan Nokta Dipli Kandillerin (Resim 3.11) benzer rnekleri Elaiussa Sebastede 5.yzyln birinci yars ile ikinci yarsnn balanglarna tarihlendirilirmektedir. Ayn dneme ait Pompeiopoliste karlalan bir dier kandil formu ise i Bo Sapl Kandil lerdir (Resim 3.12-13). Paralel rnekleri youn olarak 5. - 7. yzyllar arasna tarihlendirilmi28, ancak ayn form slami Dnem ve Bat Ortaanda da yaygn olarak kullanlmtr. Elaiussa Sebaste rnekleri 7. yzyla tarihlendirilmektedir29.

144
Dipnotlar 1 Yapm Teknii ve formlarla ilgili: Fossing 1940; McClellan, 1984; Harden, 1981 ve Grose, 1989; Stern, Schlick-Nolte, Hatje, 1994; Atik 1990, 16-29 ve 105-106. 2 Kalba Dkm Teknii, konik ya da yarm kre eklindeki kalp zerine, daire eklinde plaka haline getirilmi yumuak camn konup, kendi arlyla kalbn eklini almasyla elde edilmektedir. Sadece Dou Akdenizde deil batda da sevilerek kullanlan tekniin, .S. 1. yzyln ilk yarsna kadar kullanm devam etmitir. Yapm teknikleri zerine baknz: Schuler 1959, 47-52; Grose 1984, 25-34; Grose 1989, 185-197 ve 241-262; Stern, Schlick-Nolte 1994, 68-71. 3 Kaselerin ya kalba flenerek ya da serbest flemeyle ekillendirildikten sonra gvde ksmnda bir aletle imdikleme yoluyla kaburgalarn oluturulduu belirtilmektedir. Ancak, kaselerin zerinde kalp izlerinin olmamas ve formlarn ok dzgn olmamasna dayanarak ikinci tekniin daha kabul edilebilir olduu belirtilmektedir (E.M.Stern 2001, s. 47). 4 A.g.e 5 Vessberg 1952, 114 ve 116, lev. I.16 ve II.6 (Kbrs); Crowfoot 1957, 414-415, no. 5, fig. 95.5 (Samaria Sebaste); Lancel 1967, 9 ve 84, Lev. X.4 (Tipasa, .S. 3. yzyl); Roffia 1977, s. 280, no. 38, fig. 155.9 (Luni talya); Meyer 1988, 185, fig. 5. G-H (Jerash-rdn, Roma Dnemi); WeinbergS.M.Goldstein 1988, 54-55, nos. 118-121, fig. 4.16 (Jalame-Filistin); Czurda-Ruth 1989, 133, no. 42, fig. 4 (Ephesos); Sternini 1991, s. 159, no. 648, lev. 58. 334 (.S. 1.-2.yzyl); Giannotta 1993, s. 224, fig. 8.1, no. 6 (Otranto talya, .S. 1.-2.yzyl); Tartari 1996, s. 114, fig. XIX. 275, no. 264, form 46 (Arnavutluk); Dussart 1998, 59, no. BI. 1322a. 31-32; Ivachenko 1995, ss. 321, 326, fig. 8 (Panticapee Ukrayna, M.S. 3.-4.yzyl); Winter 2006, 77-79 (Filistin Ein Ez-Zeituna). 6 Weinberg - Stern 2009, s. 97. 7 A.g.e. 8 Harden 1936, 120, no. 316, lev. XIV (Msr-Karanis); Davidson 1952, 94-95, no. 592 (Corinth, 2.yzyla ait bir mezardan); Clairmont 1963, 76, lev. VII.288 (Dura Europos Orta mparatorluk ); Moriconi 1968, 77, fig. 244 a, b (Ostia, .S. 2.-3. yzyl)); von Saldern 1974, 185, no. 512 (.S. 3.-4.yzyl, olaslkla Dou Akdeniz); von Saldern 1980, 18, no. 68, lev. 20; Arveiller-Dulong, Arveiller 1985, 106-107, no. 205-206 (Strasburg Mzesi, .S. 3.-4. yzyl); Lightfoot 1993, 94, fig. 1.11 (Tigris); Cool Price 1995, 76-78, no. 413-416, fig. 5.8 (ngiltere- Colchester, ca. 75-150 tarihli konteks malzeme ile); Czurda-Ruth 1989, 133, fig. 3.31-32 (Efes, 2.-3. yzyl); Whitehouse 1997, 258, no. 440 (.S. 3.-4. yzyl); Meyer 1988, s. 187-188, fig. 5.P (rdn - Jerash, Roma Dnemi); von Saldern 1980, 16-17, no. 64, lev. 3.20 (Sardes, Ge 2. 3. yzyl ); Sternini 1999, 84, no. 6-8, fig.2 (Lbnan - Beyrut); Tek 2008, 158 (Arykanda, .S. 220-240) Stern 2001, 137 Anlald kadaryla, cam fleyen (vetrarii) ile cam daha scakken keserek bezeyenler (diatretarii) farkl ustalardr (Stern 2001, 130). A.g.e., s. 137 iinde (Sorokina 1977, 111-122). E.M. Stern 1989b, s. 124 Harden 1936, 147, lev. IV ve XV, no. 391; Davidson 1952, 103-102, no. 648 (.S. 2.yzyl); Lancel 1967, 18 ve 78, no. 148, lev. VIII.12 ( Cezayir-Tipasa, .S. 2.yzyln ortasna tarihli bir mezardan); N.P. Bucovala 1968, ss. 47-48, no. 48 (.S. 1.-2. yzyl); Calvi 1968, 53-54, 56-57, lev. 6-7; B-3 ( Aquileia, .S. 1.-2.yzyl ); Moriconi 1968, 73-74, fig. 192a-b, 194a-b, lev. IX ( Ostia ); Petru 1972, 162, lev. LXIII, mezar 882.11 ( Slovenya - Emona ); Hayes 1975, 65, no. 187-171 (olaslkla .S. 2.yzyl); Matheson 1980, 92-93, no. 250 (.S. 3.-4.yzyl); Akat 1984, 37, no. 143 (.S. 2.-3. yzyl); Sternini 1988, s. 63, V16; Stern 1989a, s. 599, fig. 4 (Adana Mzesi, .S. 1.-3. yzyl); Erten Yac 1990, 33, fig.33d (Hatay Mzesi, .S. 3.yzyl); Biaggio Simona 1991, 102-103, lev. 10, fig. 46 (Ticino Blgesi); Sternini 1990, 140, lev. 53.294 ( Fransa Nimes, .S. 1.-4.yzyl); Giannotta 1993, 224, no. 4, fig. 8.1 ( Italya - Otranto, .S. 1.-4.yzyl); DAngelo et all. 1994, 142-143, no. 439, lev.111 (Sardenya Cagliari, .S. 1.yzyln ikinci yars 3.yzyl); Sternini 1997, s. 256 [ 26 ], no. 162, lev. LII.23 ( Girit - Gortina, .S. ikinci yzyln sonu); Belivanova 1999, 36, fig. 33-34 ( Bulgaristan, .S. 1. yzyl ve 2.yzyln ilk yarsna tarihli mezardan); Erten 2001a, 99, no. 5, fig. 5 (Mersin Mzesi, .S. 2.yzyl) 14 Vessberg 1952, 122, lev. III, 25 30; Oliver 1983, 255, no. 54, fig. 4 (Kbrs-Episkopi ) 15 Stern 1989a, 600, res.4. 16 Stern 1984, 132 - 139; Stern 1989a, 599 - 600, res. 4; Stern 1989b, 124 - 125; Erten Yac 1999, 180, fig. 12. 17 Crowfoot 1957, 410, fig. 94.9, no.9 (Samaria Sebastesrail, 3.yy. mezarndan); Harden 1958, 53-54, fig. 22.b (Vasa-G.Kbrs, Ge Roma Dnemi mezarlar); Barag 1978, s.26-27, no. 53, fig. 13 (Hanita-srail, 3.yy. erken 4.yy.); 18 Harden 1949, 155-156, fig. 2.2, lev. XLIX.4 (Filistin); von Saldern 1980, 72-73, no. 502, lev. 26 (SardesSalihli, 5.-6.yy.); Sternini 1988, 18-19, fig. 36 (Gortina Girit) 19 Stern 2001, 148, no.103-105; Dussart 1995, 347, fig.8.6-10 (rdn ve Gney Suriye, en erken 4.yy., en ge 8.yy.rnekleri bulunmaktadr); Rowe 2004, 277278, fig. 139.8-14 (Paphos-Kbrs, Ge Roma); Dussart 2007, 214, fig.9.3 (Khirbet Edh-Dharih rdn, 6.-8.yy.) 20 Davidson Weinberg 1988, 87-94. 21 A.g.e., 89. 22 Elaiussa Sebaste kenti cam buluntular, yazar tarafndan doktora tez konusu olarak allmtr. Kentin Erken Bizans Dnemi cam buluntular yayn aamasndadr. 23 Sternini bu formun, 8.yy.da da kullanmnn devam ettiini belirtmektedir (Sternini 2001, 27, Palatin Tepesi Roma). Baur, 1938 ylnda Gerasa camlar zerine yazd makalede, bu formlarn gnmzde de kullanldn ve rneklerini Atina Evangelismos Hastanesinde ve Baride Aziz Nikolaos Kilisesinde grdn belirtmektedir (Baur, 1938, 517). 24 Stiaffini bu formun 5. yzyldan itibaren youn olarak 6.-8. yzyllarda talyada kullanmda olduunu belirtmitir (Stiaffini 1999, 101). 25 M. Sternin yazd metinde, 6. ve erken 7. yzyl Filistininde yaygn bir bardak olmamasndan dolay, bu tr kadehlerin bardak olarak kullanlm olabilecei belirtilmitir (Stern 2001, 263 ve 270-271). 26 Stern 2001, 271; Antonaras 2007, 52, fig. 5-2a (Philippi Yunanistan, Erken Bizans Dnemi); Baur 1938, 517. 28 Meyer 1988, 203, fig. 10.H (rdn, ca. 630-670);

9 10

11 12 13

SOLI POMPEIOPOLIS ANTK KENT (MERSN - MEZTL) CAM BULUNTULARI THE GLASS FINDS OF SOLI-POMPEIOPOLIS ANCIENT CITY (MERSN-MEZTL)

145

Hayes 1992, 403, n. 25, fig. 150 ( Sarahane Istanbul, 7.yy. deposundan ); Dussart 1998, 139, n. BX.121.26 ( Tell de Jerash rdn, 7.yy.sonu, 8.yy.ortas ); Katsnelson 2004, 105-106, fig. 2.9/11 (Ashqelon srail); Gorin-Rosen, Katsnelson 2007, 139-140, fig. 34-4 (Khirbat El-NiAna srail) 28 Baur 1938, 523-524, Tip E, no. 1-14, fig. 17-18 (Gerasa, 4.-5.yy.sec.); Vessberg 1952, 151-152, lev. X.12-14 (Kbrs); Crowfoot 1957, 415, fig. 96.6 (Samaria-Sebaste); Bagatti 1958, 148, fig. 35.14 (Kuds Dominus Flevit); Harden 1962, 84, lev. XX.51 ( Filistin Nessana, 7.-8.yy.); Chavane 1975, 66, fig. 19 ve 63, 174-180 ( Kbrs Salamis, 7.yy.n ikinci yars); Lapp 1983, 62, fig. 24-32 (rdn Amman, Araq El-Emir, 4.-5. yy.); Sternini 1988, 18-19, fig. 2930 (Girit Gortyne); Weinberg 1988, 85-86, fig. 398 ( Filistin Jalame); Hayes 1992, 402-403, fig. 150-14 ve fig. 151-37-38 (stanbul Sarahane, 6.-7.yy.); Peleg Reich 1992, 155, fig. 20 (Caesarea Maritima), Dussart 1995, 346-347, fig. 7.6-8 (rdn-Suriye, 4.-6. yy.); Hadad 1998, 71-72, fig. 4, 46-56 ( srail Bet Shean); Olcay 1998, 170-171, fig. 1, b and c (Tarsus, 5.-7.yy.); Foy 2000, 245-250, fig. 4. no.11-13, fig. 6 no. 19-25, fig.8 (Beyrut); Foy 2003, 80-81, fig. 85-88 (Tunus); Erten 2001b, s. 148-149, fig.12, a-d (Kilikya Olba). 29 Kandil ve kullanm ile ilgili bilgi iin: Genler Gray 2007, 157-160. KAYNAKA: Akat 1984 Akat Y.,1984, Hseyin Kocaba Koleksiyonu Cam Eserler Katalou, stanbul 1984. DAngelo 1994 DAngelo, C., et.al., 1994, I Vetri Roman del Museo Archeologico Nazionale di Cagliari, Oristano. Antonaras 2007 Antonaras, A., 2007, Early Christian Glass Finds from the Museum Basilica, Philippi, Journal of Glass Studies, 49, 47-56. Arveiller-Dulong 1985 Arveiller-Dulong, V., et.al., 1985, Le Verre depoque Romaine au Muse Archologique de Strabourg, Paris. Atik 1990 . Atik, Kalplama Teknii ile Yaplm Anadolu Kaynakl Cam Kaplar, I. Uluslararas Anadolu Cam Sanat Sempozyumu 26-27 Nisan 1988, 16-29 ve 105-106, stanbul 1990.

Bagatti 1958 Bagatti, P.B. et.al., 1958, Gli Scavi del Dominus Flevit (Monte Oliveto Gerusalemme), Parte I La Necropoli del Periodo Romano, Kuds. Barag 1978 Barag, D., 1978, Hanita Tomb XV, A Tomb of the IIIrd and early IVth century CE, ATIQOT, 13, 10-34. Baur 1938 Baur, P.V.C., 1938, Gerasa City of DecapoliGlass Ware, New Haven. Belivanova 1999 Belivanova, A., 1999, Early Roman Glass from Bulgaria ( Ist the first half of the Iind century ), Archaeologia Bulgarica, III, 35-49. Biaggio Simona 1991Biaggio Simona, S.,1991, I Vetri Romani - Provenienti Dalle Terre Dellattuale Cantone Ticino, Locarno. Bucovala 1968 Bucovala, M., 1968, Vase Antike de Sticla La Tomis, Constanta. Calvi 1968 Calvi, M.C., 1968, I Vetri Romani del Museo di Aquileia, Padova. Chavane 1975 Chavane, M.J., 1975, Salamine de Chypre VI les Petits Objets, Paris. Clairmont 1963 Clairmont, C.W., 1963, The Excavations at Dura Europos. Final Report4, 5. The Glass Vessels, New Haven. McClellan 1984 M. C. McClellan, Core-Formed Glass From Dated Contexts, Doktora tezi, University of Pennsylvania, 1984. Cool Price 1995 Cool, H.E.M., Price J., 1995, Roman Vessel Glass from Excavations in Colchester, 19711985, Colchester Archaeological Report 8. Crowfoot 1957 Crowfoot, G.M., 1957, Glass, s. 403-422, Crowfoot J.W., et. al., Samaria-Sebaste. Vol. 3: The Objects from Samaria, Londra. Czurda-Ruth 1989 Czurda-Ruth von B., Zu den Romisce Glaser Aus Den Hanghausern von Ephesus, KlnJbVFrgesch 22 band, 1989, 129-140. Davidson 1952 Davidson, C.R., 1952, Corinth XII The Minor Objects, Princeton. Davidson Weinberg 1988 Davidson Weinberg, G., 1988, The Glass Factory and Manufacturing Processes, iinde G. Davidson Weinberg, Excavatins at Jalame Site of Glass Factory in Late Roman Palestine, Columbig. Dussart 1995 Dussart, O., 1995, Les Verres de Jordanie e e et de Syrie du Sud du IV au VII Siecle nouvelles donnes chronologiques, La Verre De LAntique Tardive et du Haut Moyen Age, Association Franaise

pou lArchologie du Verre 18 - 19 Novembre 1993, Guiry-en-Vexin, 343-359. Dussart 1998 Dussart, O., 1998, Le Verre en Jordanie et en Syrie du Sud, Institut Franais DArcheologie du Proche-Orient Beyrouth Damas Amman Bibliotheque Archeologique et Historique, CLII, Beyrouth. Dussart 2007 Dussart, O., 2007, Fouilles De Khirbet EdhDharih, III Les Verres, Syria,84, 205-248. Erten 2001a Erten, E.,2001a, el Mzesi Koleksiyonundan Cam Bardaklar, in Gnnda Anadolu Cevdet Bayburtluolu iin Yazlar / Anatolia in Daylight Essays in Honour of Cevdet Bayburtluolu, stanbul 2001, 96-103. Erten 2001b Erten, E.,2001b, Glass Finds From Olba Survey 2001, OLBA, VII, 145-154, lev. 20-26. Erten Yac 1990 Erten Yac, E., Hatay Mzesindeki bir Grup Cam Eser, I. Uluslararas Anadolu Cam Sanat Sempozyumu 26-27 Nisan 1988 / Ist International Anatolia Glass Symposium April, 26th 27th 1988, stanbul 1990, 30 36. Erten Yac 1999 Erten Yac, E. 1999, Kilikyada Cam, OLBA 2, 169- 183, lev. 35-37. Fossing 1940 P. Fossing Glass Vessels Before Glassblowing, Copenhagen, 1940 Foy 2000 Foy, D., 2000, Un Atelier de Verrier Beyrouth au Dbut de la Conqute Islamique, Syria, 77, 239-290. Foy 2003 Foy, D., 2003, Le Verre en Tunusie: LApport de Fouilles RcentesTuniso-Franaises, Journal of Glass Studies, 45, 59-89. Genler Gray 2007 Genler Gray, ., 2007, Elaiussa Sebastede Bir Cam kandil ve Kullanm zerine, Patronus Cokun zgnele 65. Ya Armaan, Homer Kitabevi 2007, 157-160. Giannotta 1993 Giannotta, M.T., 1993, Vetri Romani e Medioevali, iinde F. DAndria - D. Whitehouse, Excavations at Otranto Volume II: The Finds, Otranto, 221 - 240. Gorin-Rosen 2007 Gorin-Rosen, Y., 2007, Local Glass Production in the Late Roman Early Byzantine Periods in Light of the Glass Finds from Khirbat El-NiAna, Atiqot, 57, 73-154. Grose 1984 Grose, D.F., 1984, Glass Forming Methods in Classical Antiquity: Some Considerations, Journal of

146
Glass Studies, 26, 25-34. Grose 1989 Grose, D.F., 1989, Early Ancient Glass The Toledo Museum of Art, New York. Hadad 1998 Hadad, S., 1998, Glass Lamps from the Byzantine through Mamluk Periods at Bet Shean, Israel, Journal of Glass Studies, 40, 63-76. Harden 1936 Harden, D.B., 1936, Roman Glass fron Karanis Found by University of Michigan Archaeological Expedition in Egypt, 1924-1929, Michigan. Harden 1949 Harden, D.B., 1949, Tomb-Groups of Glass of Roman Date from Syria and Palestine, IRAQ, XI, 153 - 159, lev. XLIX - L. Harden 1958 Harden, D.B., 1958, Roman Tomb at Vasa: The Glass (Appendix I), RDAC, 46-60. Harden 1962 Harden, D.B., 1962, Glass, ss. 76-91, iinde H.D. Colt, Excavations at Nessana, British School of Archaeology in Jerusalem, London. Harden 1981 Harden, D.B., 1981, Catalogue of Greek and Roman Glass in British Museum Volume I, Londra, ngiltere. Hayes 1975 Hayes, J.W., 1975, Roman and Pre-Roman Glass in the Royal Ontario Museum, Toronto. Hayes 1992 Hayes, J.W., 1992, Excavation at Sarahane in stanbul, Princeton. Ivachenko 1995 Ivachenko, Y., 1995, Le Verre ProtoByzantin recherches en Russie ( 1980 - 1990 ), La Verre De LAntique Tardive et du Haut Moyen Age, Association Franaise pou lArchologie du Verre 18 - 19 Novembre 1993, 319 - 330. Katsnelson 2004 Katsnelson, N., et. al., 2004, The Glass Vessels from Ashqelon, Semadar Hotel, Atiqot, 48, 99-109. Lancel 1967 Lancel, S., 1967, Verrerie Antique de Tipasa, Paris. Lapp 1983 Lapp, N.L., 1983, Ancient Glass, ss. 43-58, iinde J.A. Callaway (Ed.), The Excavations At Araq El-Emir, Vol.1, The Annual of the American Schools of Oriental Research, Vol. 47. Lightfoot 1993 Lightfoot, C.S., 1993b, Recent Finds of Roman Glass from the Tigris in South-East Turkey, Annales du 12e Congrs de lAssocation Internationale pour lHistoire du Verre, Vienne Wien 26-31 aout 1991, Amsterdam, 89 98. Matheson 1980 Matheson, S.B., 1980, Ancient Glass in the Yale University Art Gallery, New Haven. Meyer 1988 Meyer, C., 1988, Byzantine and Ummayyad Glass from Jerash: Battleship Curves, ADAJ, XXIII, 235-245. Moriconi 1968 Moriconi, M.P., Vetri, in AA.VV. Studi Miscellanei Ostia I, Roma 1968, 68-80. Olcay 1998 Olcay, B.Y., 1998, Tarsus Cumhuriyet Alani Kazisi Cam Buluntular, ADALYA III, 169-177. Oliver 1983 Oliver, A., 1983, Tomb 12 at Episkopi, Report of the Department of Antiquities Cyprus (RDAC), 245-256. Peleg - Reich 1992 Peleg, M.- Reich, R., 1992, Excavations of a Segment of the Byzantine City Wall of Caesarea Maritima, Atiqot, 21, 155-170. Petru 1972 Petru, S., 1972, Emonske Nekropole (odkrite med Leti 1935-1960), Ljubljana. Roffia 1977 Roffia, E., 1977, Vetri, A. Frova e AA.VV., Scavi di Luni Relazione delle Campagne di Scavo 1972-1973-1974, Roma, 270-290, lev. 154-158. Rowe 2004 Rowe, A.H., 2004, Reconsidering Late Roma Cyprus: Using New material from Nea Paphos to Review Current Artefact Typologies, Doktora Tezi, department of Classical Archeology, University of Sydney. von Saldern 1980 von Saldern, A., 1980, Ancient and Byzantine Glass From Sardis, Cambridge, Mass. (Sardis Monograf 6). Schuler 1959 Schuler, F., 1959, Ancient Glass Making Techniques The Molding Process, Archaeology, 12-1, 47-52. Stern 1984 Stern, E.M. 1984: Antikes Glas in der Sdtrkei, Glastechnische Berichte 57 Jarhgang 1984, n. 5, 132-139. Stern 1989a Stern, E.M., 1989a, Adana Blge Mzesinde Sergilenmekte Olan Cam Eserler The Glass Vessels Exhibited in the Blge Museum-Adana, Belleten 53/207-208, 583-605 Stern 1989b Stern, E.M., 1989b, The Production of Glass Vessels of the Roman Cilicia, KlnJbFrhGesch, XXII, s. 121-128. Stern 2001 Stern, E.M., 2001, Roman, Byzantine and Early Medieval Glass, 10BCE-700CE, Ernesto Wolf Collection, Hatje Cantz Publishers. Stern Schlick Nolte 1994 Stern, E.M., Schlick - Nolte B., 1994, Frhes Glas der alten Welt. 1600 v. Chr. 50 n. Chr. Sammlung Ernesto Wolf, Stutgart- hatje. Sternini 1988 Sternini, M., 1988, Verrerie Byzantine de Gortyne, ss. 18-28, Association Franaise Pour LArcheologie du Verre IIIemes Journes DEtude Lattes-Octobre. Sternini 1990 Sternini, M., 1990, La Verrerie Romaine Du Musee Archeologique de Nimes, 1ere Partie, Nimes. Sternini 1997 Sternini, M., 1997, Vetri, iinde A di Vita, A. Martin, Gortina II Pretorio Il Materiale Degli Scavi Colini 1970-77, Padova. Sternini 1999 Sternini, M., 1999, I vetri Provenienti dagli Scavi delle Missione Italiana a Cartagine (1973-1977), Journal of Glass Studies, 41, 83-103. Stiaffini 1999 Stiaffini, D., 1999, Il Vetro nel Medioevo Tecniche, Strutture, Manufatti, Roma. Tartari 1996 Tartari, F. , 1996, En Qelqi T Shekujve I-IV T E. Sonnga Shqpria, Iliria, 1-2, 77-139. Tek 2008 Tek, A.T., 2008, Arykandada Bulunan Antik Cam Eserlere Genel Bir Bak, Seres07, 153- 168. Vessberg 1952 Vessberg, O., 1952, Roman Glass in Cyprus, Opus.Ath., 7, 109-161. Weinberg 1988 Weinberg, G.D., 1988, The Glass Factory and Manufacturing Processes, iinde G.D. Weinberg S.M. Goldstein, Excavations at Jalame. Site of a Glass Factory in Late Roman Palestine, Columbia. Weinberg - Stern 2009 G.D. Weinberg, E.M.Stern., 2009, The Athenian Agora, Volume XXXIV, Vessel Glass, Princeton, New Jersey. Whitehouse 1997 Whitehouse, D., 1997, Roman Glass in the Corning Museum of Glass Volume One, Corning. Winter 2006 Winter, T., 2006, The Glass Vessels form Ein Ez-Zeituna, Atiqot, 51, 77-84.

147

CAMIN TARH SERVEN HISTORICAL PROCESS (ADVENTURE) OF GLASS


Fevziye EKER (GNE) zehragunes@gmail.com Atatrk niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Arkeoloji Blm, Erzurum

ZET

Gnmzde arkeoloji bilimi sayesinde, deiik lkelerde yaplan kazlarla, insan rn maddi kalntlarn gemiteki k noktalar, kullanm ekilleri ve yaylm alanlar bilinebilmektedir. Camlar da gemite olduu gibi gnmzde de gnlk yaamn vazgeilmez arac olarak sevilerek kullanlan bir malzeme olma zelliini korumaktadr. Camn gelecei belirlenirken gemii konusunda da bilgi sahibi olunmas ve ada retim sreci boyunca bu bilgilerden faydalanlmas gerekmektedir. Gemiten gnmze gelen camlar da bize cam yapm teknikleri, cam sanatnn geliimi ve kullanm alanlar konusunda bilgi vermektedir. Bu dorultuda gemie baktmzda camn kullanm ve kkeni konusu tam olarak aydnlatlm olmasa da Byk patlamadan bu yana 4,5 milyar yldr camn doada var olduu bilinmektedir. Kuvars minerali magmatik yolla ekillenerek volkanik bir kaya olan ve camn doadaki ilk halini oluturan obsidyenleri / volkan cam meydana getirmektedir. Yine kuvarsn metaformik yolla olumu hali olan da / kaya kristali de doal camlardandr. Hititler da kristalini ilemilerdir. Buna en gzel rnek Tarsus-Gzl Kule civarnda bulunan da kristalinden tanr heykelciidir.

Camn tarihi serveninde formlarndaki deiiklikleri ve kullanm amalarnn yan sra yapl tekniklerinde de teknolojinin ilerlemesine bal olarak deime ve gelimeler olmutur. Camn yapmnda kullanlan ilk teknik kalba dkm tekniidir. Bunun yannda Antik ada mozaik cam (i kalp teknii) ve Roma dnemi ile birlikte fleme teknikleri kullanlmtr. Anahtar Kelimeler: Cam, Ahap

ABSTRACT

The starting point, intended use and ranges of human-made material ruins in the past can be known in order to the science of archeology and excavations made in different countries. Also glasses ,just as in the past, have kept the property of being a material used enjoyably as indispensable medium of daily life.It is required that information about the past of the glass must be gained when determining the future of it and these information should be utilized during the process of contemporary production.The glasses, which have come from past to present, provide us with the information about techniques of glassmaking, development of glass art and areas of usage. Accordingly, when we look back, altough the use and origin of the glass have not been enligthen completely,t is known that the glass has

existed in the nature for 4.5 billion years since Big Bang. The mineral of quartz ,by taking shape in magmatic way, makes up the obsidians/the volcanic glass which is a volcanic graywacke and the first form of the glass. Again, the mountain/rock crystal which is formed metamorphically , is also among the natural glasses. Hittites had manipulated the mountain crystal. The best examples of this is the god statue,made of mountain crystal, which has been found around Secret Tower in Tarsus. During the historical process of the glass, beside variations in its forms and inteded use variation and developments in the techniques of glassmaking have occured because of technological processes. The first technique used in glassmaking is moulding. Beside this mosaic glass and core-forming techniques in antiquity and with Roman Period ,blowing technique have been used. Keywords: Archaeology, Antiquity, Glass, Tech.

148
Hayatmzda nemli bir yeri olan cam, gnlk hayatta oka kullandmz fakat tarihini ve ne aamalardan geip de kullanma sunulduunu fazla irdelemediimiz bir nesnedir. Hem gnlk yaantmzda ska kullanlan bir kap, modern yaamn vazgeilmez bir ss eyas, hem de sanayide kullanm her geen gn artan cam gemiten gnmze vazgeilmez bir eya olma zelliini korumutur. Renkli, saydam, krlgan ve bir o kadar da yapmnda zen ve beceri isteyen camn gerek malzeme gerekse kullanlan teknikler olarak antik adan bu yana fazla bir deiiklie uramadan gnmze kadar gelmi olmas ilgintir. Bu anlamda arkeolojik verilerin gnmz tasarmclarna da aktarlmas asndan byle almalarn ortaya konmas antik a ve modern camclk asndan nemlidir. Cam, % 70 silis (silisyumdioksit), % 15 soda (sodyumkarbonat), potas (potasyumkarbonat), %10 kire (kalsiyum karbonat) ve % 5 dier katk maddeleri ile renklendiricilerin karmnn yksek scaklkta (1500 C) eritilmesiyle olumaktadr1. Camn bulunuu Romal antik yazar Pliniusun kaleme ald efsanede yle gemektedir; Zengin Fenike tccarlarndan birisi gemisine soda ykleyerek, Akdenizde sefere kp dier limanlara maln gtrmek ister. Gemi tam Fenike sahillerinden
Tahsin zg, Kltepe- Kani,2004 eniz Atik, Doktora Tezi, 2004

ayrlaca srada kan frtna nedeniyle, Belus rma (srail)2 azndaki limana snmak zorunda kalr. Orada bir sre kalacak olan gemiciler sahile karlar ve yemek piirmek isterler. Kumsal arazide ocak yapmak iin ta bulamayan gemiciler, gemiden sert soda paracklarn kararak bunlarla ocak kurarlar ve yemek piirmek iin ate yakarlar. Yemek pitikten sonra grrler ki ocakta effaf, gzel bir ktle olumutur. Bu da cam dr3 (Resim 1). Bu olay geree yakn olsa da bir ocaktan elde edilen snn cam oluturup oluturamayaca ve cam oluturan asl maddelerin yeterli olup olmad sorusu akla gelmektedir ve biz biliyoruz ki cam, yksek scaklkta erimektedir ve cam oluturan maddelerin belli miktarlarda kartrlmasyla olumaktadr. Bundan dolay Pliniusun bu grnn doruluu tartmaldr.

tabletler camn kullanld konusunda nemli bilgiler vermektedir. Bu tabletlerde Mezopotamyada olduka iyi bilinen lapis-lazuli7 iin yapay ve gerek iki ayr kelime kullanlmtr. Bunlardan yapay lapis-lazuli cam anlamnda kullanlm olmaldr8. lk dnemlerde cam ubuk, silindir mhr ve kk objeler halinde kullanlrken M.. 3. bin yldan itibaren kil kalplarda ekillendirilmeye balanmtr. Cam kap yapmnda kullanlan en erken teknik olan i kalp tekniinde yaplan ilk rnek ise Trkiye- Suriye yaknlarndaki Amik Ovasnda bulunan Tell Atchana (Alalakh)daki yar saydam mavi renk cam zerine beyaz cam iplii bezemeli bir ienin boynuna ait olan paradr ve M.. 16.yya tarihlendirilmektedir9 (Resim 3).

Camn kullanm ve kkeni tam olarak akla kavuturulamam olsa da arkeolojik veriler camn ilk kez Mezopotamyada M.. 3. bin ylda bir eya olarak insanolu tarafndan kullanldn gstermektedir4. lk 1000 yl boyunca deerli talarn taklidi olan cam objeler sklkla kullanlrken M.. 1500lerde cam vazolar ve dier objeler hzla yaylmaya balamtr. lenmi olarak ele geen en erken cam obje Eshnunna (Tell Asmar) M.. 2350 civarna tarihlenen ak mavi renkteki silindir cam ubuktur5. Anadoluda da kullanldgn KltepeKanite de ele gecen kaya kristalinden aslan heykelciinden anlyoruz6 (Resim 2). M.. 2. ve 1. bin yla ait olan, Mezopotamya kil

M.. 1200lerde Hitit devletinin yklmasyla balayan Erken Demir alarla birlikte cam retiminde gerilemeler grlmektedir. Anadoluda M.. 1200 den sonra M.. 9. Yya kadar olan srede cam eserlere rastlanmamtr. Fakat M.. 8. ve 7. yy.larda cam kaplar tekrar yaplmaya ve yaygnlamaya balamtr. kalp tekniinden sonra M.. 7. yy balarnda camclar metal n tiplerine dayanan dkm tekniinde kaplar yapmlardr. Bu teknikte yaplan ilk rnek in situ olarak Gordionda bulunan ve M.. 8.yy.a tarihlenen bir omphaloslu ksedir10 (Resim 4). M.. 6.yy.da Dou Akdenizde i kalplama yntemiyle cam yapm devam etmi, M.. 3-2. yy.larda zengin grnml

CAMIN TARH SERVEN HISTORICAL PROCESS (ADVENTURE) OF GLASS

149

olan monokrom ve polykrom dkm cam kaplarn retimi balamtr. Bu dnemin en nemli cam eser grubu Canosa Grubu olarak adlandrlan ve ilk sofra kaplar olarak kullanlmasyla gsteren kaplardr11. Helenistik dnemle birlikte cam yapm artm ve yeni teknikler ortaya kmtr. Bu tekniklerden altn sandwich teknii ve elegant mozaik teknik te yaplan kseler nemli bir gelimedir. Bu teknikte yaplan kaplar kolay krldklar iin kullanl olmadklar ve pahallklar nedeniyle fazla retilmemitir12. Bundan dolay da az rnek elimize gemesiyle deerlidirler. Bu dnemde daha kullanl olan ve megara kselerine benzeyen balmumu aktma tekniinde yaplan kaplar retilmitir ve bunlarn yapmna Roma dneminde de devam edilmitir.

Emel Erten Yac, Doktora Tezi, 1993

Yunan dneminde M.. 6-1.yylar arasnda grlen i kalplama teknii kullanlmaya devam ederken bunun yannda dkm teknii kullanlarak ta pek ok kap yaplmtr. Kseler genellikle izgi ve yiv bezemeliyken daha sonraki dnemlerde ksa kaburgal kseler yaplmtr. M.. 1. yy sonlarna doru cam yapmnda nemli bir gelime olarak fleme teknii ortaya kmtr. M.S. 4. yy. da Romada figr sahneli kesme camlar, yaldzl camlar ve kafes kaplar retilmeye balanmtr. Bu dnemde cam retim merkezleri talya, Belika ve Rhinelanddr. M.S. 9.yy.a kadar bu blgelerde cam yapmna devam edilmitir13. M.S.5.yy.da Bat Roma mparatorluunun yklmasyla birlikte Romada camclk geriler ve Bizansta devam eder. Bizans ehirlerindeki cam atlyelerinde sofra kaplar, ss

eyalar ve mimari yap elemanlar olarak kullanlm malzemeler retilmitir14. Seluklular dneminde camlar, eitli kaplar eklinde yaplmasnn yannda cami, medrese gibi nemli yaplarn pencere cam olarak ta retilmitir. slam sanatnda zellikle Memluklar dneminde cam kandiller youn olarak yaplmtr. Osmanllarda ise zellikle stanbul, fetihten sonra, camcln merkezi olmutur. Cam retimi Osmanllar dneminde nemli bir sanayi ve sanat dal haline gelmitir. zellikle Topkap Sarayndaki cam iilii dikkati ekmektedir15. Bu dnemlerde de dz cam retimi dkme ve fleme tekniiyle yaplmaktayd. 16.yy.da retimin her gn biraz daha gelitii grlmektedir. zellikle pencere ustalarnn fleme tekniinde yaptklar ince ve yeni cam renkleri dikkati ekmekteydi16. Sanayi devrimi ile birlikte 18.yy.da camclkta baz deiiklikler olmutur. zellikle cam frnlarnda yakacak olarak odun yerine kmrn kullanlmaya balamasyla yksek slara daha az maliyetle ulalm, bununla birlikte cam, malzeme olarak ucuzlamtr. ngilterede de Sanayi devrimi dneminde cam sanayinde grlen en nemli deiikliklerden biri, byk boyutlu dz camlarn retilmesi olmutur. Bir dier deiiklik ise cam eyalarn hzl bir ekilde gnlk hayatta kullanlmasdr. Makineli retime gei gnlk kullanm kaplarnn seri bir ekilde retilmesini salam ve bylece bu kaplardaki fiyat dmesinden dolay kullanm alan genilemitir17. 20.yy.da Trkiye ie ve Cam Fabrikalarnn kurulmasyla birlikte otomatik retime geilmitir. Camn Yapm Teknikleri Camn gnmze kadar geliinde farkl aamalardan getiini ve farkl teknikler kullanldn grmekteyiz. Gemiten gnmze doru gelindiinde cam yapm tekniklerinde ok fazla bir deiim olmamtr. Kalp Cam Yapm Teknii Yukarda da sz edildii gibi cam yapm tekniklerinin en erken teknii i kalp cam yapm tekniidir. Bu teknikte ilk adm olarak yaplmak istenen

kabn formunda hazrlanan bitki atklarndan veya kilden yaplm kalp metal bir ubuun zerine tutturulur. Daha sonra erimi haldeki cam bu kalp zerine dklr, sonrasnda dz bir yzey zerinde yuvarlanarak formun ekli verilir ve dzgnl salanr. Ssleme ilemi iin yine renkli eriyik cam iplikler vazo zerine uygulanr ve dz bir yzeyde yuvarlatlarak ipliklerin iyice vazo zerine oturtulmas salanr. Daha sonra az ve kaide oluturulur ve taklacaksa ayrca yaplan kulp eklenerek vazo tamamlanr. Son aamada vazo yavaa soutularak iindeki kalp kartlr. nceleri yalnz boncuk yapmnda kullanlan bu teknik ilerleyen dnemlerde kap yapmnda da kullanlmtr18 (izim 1).

Kalba Basma Teknii Dier bir cam yapm tekniidir; eitli formlardaki kalplara potada eritilen camn dklmesi ile yaplr. ki ustann almasyla yaplabilen bu teknikte ustalardan biri eriyen cam kalba dkerken dieri bir piston yardmyla sv camn, kil kalba dklmesini salar. Souduktan sonra kalptan karlan cam zerindeki apaklar trplenerek fazlalklar temizlenir (izim 2).

150
2a. Kayp-mum Teknii (Lost-wax) Antik dnemde nceki tekniklerde cam hammaddesinin tamamen erimesi iin yeterli scaklk elde edilemediinden dolay kaburgal kaplar iin kayp-mum teknii (lost-wax) uygulanrd. Bu teknikte ii balmumu ile kaburgalanm iki para halindeki kalp stlarak iindeki balmumu erir ve kaburgalar boalr. Boalan scak kalba cam paralar atlarak camn erimesi salanr ve bylece cam kalbn eklini alr (izim 3). renkli ubuk karmlar oluturur. ekerek uzatt bu camlar kk paralar halinde keser, bunlar bir kalp iine yerletirir. Cam paralarnn dklmemesi iin zerine bir kalp daha yerletirilir ve frnlanr. Az ksmna cam ubuk yerletirilerek az ksm oluturulur. Sonrasnda ya ark yardmyla ya da atee tutularak parlamas salanr. (izim 5). tavlanr. Genellikle bu cam kaplarn diplerinde cam kr eklinde oluan noble izi bulunmaktadr. Gnmz cam yapmnda da yaygn kullanlan bir tekniktir (izim 6). 4 b. Tp-fleme Bu teknikte pipo yerine nceden hazrlanm cam borular kullanlr. Cam borunun bir ucu stlr ve sktrlp kapatlarak tp oluturulur. Bu tpn dier ucundan pipo yardmyla flenerek iirilir ve istenilen ekil verildikten sonra tpn geri kalan ksm krlr ve az dzletirilir (izim 7).

fleme Teknii Cam retimine getirdii kolaylk ve hz ile fleme teknii cam yapmnda nemli bir yere sahiptir. Bu tekniin bulunuundan gnmze cam yapmlarnda nemli gelimeler olsa da bu teknikten daha elverilisi bulunamamtr. fleme tekniinde, fleme yerine ahap geirilen ve pipo denilen 1,5-2 m. uzunluunda ince metal bir borunun ucuna alnan cam topann srekli dndrlerek ve borudan fleyerek ekillendirilmesidir. Bu teknik farkl ekilde uygulanmaktadr. 4 a. Serbest fleme Piponun ucu kzarncaya kadar stldktan sonra suda biraz soutularak potann iinde erimi olan cam alnr ve srekli dndrlerek ileme masasna gtrlr. Bir ucu aza alnan pipoya flenerek dier ucundaki cam istenilen ekli aldnda, noble olarak adlandrlan dier bir metal ubuun ucunda bulunan bir para erimi cam piponun ucundaki kabn dibine yaptrlarak kabn pipodan kolayca ayrlmas salanr. Pipodan ayrlan ksmda oluan delik az haline getirilir ve cam nobleden ayrlarak

2b. ndirme-kertme Teknii Bu sistemde yaplmak istenen kabn llerinde dairesel bir kalp hazrlandktan sonra bu kalbn stnde cam sarkmaya braklr. Bu teknik Hellenistik dnem kselerin yapmnda yaygn olarak kullanlmtr19 (izim 4).

4 c. Kalba fleme ncelikle tahta, ta veya pimi topraktan, istenilen kalplar yaplr. Istlm piponun ucuna alnan cam topa kalp iine indirilir ve kalb dolduruncaya kadar, dier ucundan flenerek, iirilir ve istenilen form elde edilmi olur. Kalplar sslemeli olarak da yaplabildiinden kalplara camn flenmesiyle ssleme ii de ayn anda yaplabilmektedir. Bu teknikle retim daha da hzlanmtr (izim 8).

Mozaik Cam Teknii M.. 2. binden slami dnemlere kadar kullanlan bu teknikteki ilk rnekler, tek renkli ubuk camlarn deiik motifler karacak ekilde yaplmasyla oluturulmutur20. Fakat daha sonralar ok renkli birleik ubuklar kullanlmaya balanmtr. Cam ustas farkl renklerdeki camlar birletirip str ve

CAMIN TARH SERVEN HISTORICAL PROCESS (ADVENTURE) OF GLASS

151

Tarihi servenine baktmzda insanolunun sslenme hevesiyle balayan ve hayatn her alanna yaylan camn kullanm alan olduka genitir. Roma Dnemine kadar sadece gndelik eyalarn ve ss eyasnn yapmnda kullanlan cam, bundan sonraki dnemlerde bunlarn yan sra mozaik, pano, ayna ve mimari yap eleman olarak ta kullanlmtr21. Artk her alanda karmza kan camn, hem kullanm alanlar, hem yapm teknikleri gelien teknolojiye ayak uydurarak modern tarzda yaplmaya balanmtr. Cam yapmnda ilk kullanlan teknik i kalp teknii son teknik ise fleme tekniidir. fleme tekniinden sonra cam yapm teknii olarak ok byk yenilikler olmamakla beraber, bezemelerin teknikleri konusunda yenilikler grlmektedir. Ayrca gnmze yaklarken cam yapmnda kullanlan hammaddelerin daha kolay hazrlanmas ve daha ucuza mal edilmesi iin yeni teknikler ve aletler ortaya kmtr. Daha nceki dnemlerde kk frnlardaki kk potalarda eritilen cam imdi daha byk frnlarda yaplmaya balanmtr. Bu da retimi kolaylatrm ve hzlandrmtr. Cam yapmnda kullanlan aletlerde ok fazla bir deiime uramamakla beraber demirden fleme ubuklar, maalar ve noble hala kullanlrken cam kaplara ekil vermek iin Ortaada kullanlan kil kalplarn yerini gnmzde de kullanlmaya devam eden demir ve bakr kalplar almtr. Teknolojinin gelimesiyle cam yapm daha seri hale gelmi ve cam yapm fabrikalar oalmtr. Cam yapm teknikleri olarak gnmzde ne kadar seri retime geilse de zmirKemalpaadaki bir cam atlyesinde olduu gibi lkemizin baz yrelerinde hala eski tekniklerde alan atlyeler mevcuttur.

Dipnotlar 1 Harden, 1972: 311; Grler, 2000: 5; zgm, 2000: 3. 2 M.S.1.yyda Roma imparatorluunun cam kle retim merkezi. 3 Plinius, 1669: 190-199; Barag 1985:60 4 Grler, 2000: 1; zgm, 2000: 1. 5 Erten-Yac, 1993: 32; Kkpazarl, 2006: 6. 6 zg, 2004: 213 7 Lacivertta da denir. Antik alardan beri mcevher olarak kullanlan bir ta tr. Koyu mavi renkte, yar effaf-opaktr. 8 Erten-Yac, 1993: 33. 9 Canav, 1985 :19; Atik, 2004: s.92; Kkpazarl, 2006: 6; Dal, 2007 :13. 10 Saldern, 1975, JGS XVII s. 22, fig.1. 11 Saldern, 1959: 47; Atik, 2004: 54. 12 Dvlm altn tabaka zerine motifler izilerek iki cam arasna yerletirilir. Sonra bu camlarn etraf cam iplii ile kapatlarak dk sda frnlanr. Bylece iki cam arasna yabanc maddeler girmesi ve camlarn arasnda kalan altn tabakann zarar grmemesi salanr. 13 Harden, 1956: 132-167; Atila, Grler, 2009: 10. 14 zgm, 2000: 13. 15 Kkerman, 1998: 37- 47. 16 Kkerman, 1998: 66. 17 Kkerman, 1998: 137. 18 Atila Grler, 2009, s.12. 19 Atik, .; 2004 s.68. 20 zgm, ; 2000,s.5. 21 Atik, ; 2004 s.55.

Kaynaka ATK .; M.. I.Binde Anadoluda Cam retimi ve Tasarm Mimar Sinan niversitesi Fen Bilimleri Enstits Endstri rnleri Tasarm Ana Bilim Dal Tasarm Doktora Tezi, stanbul, (2004). ATLA C.-GRLER B.; Bergama Mzesi Cam Eserleri (2009) BARAG D.; Catalogue of Western Asiatic Glass in the British Museum Vol I, London (1985). CANAV ., TCFA Cam Eserler Koleksiyonu (1985). ERTEN-YACI E.; Balangcndan Ge Antik Dnem Sonuna Kadar Anadoluda Cam Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Arkeoloji ve Sanat Tarihi Blm Sanat Tarihi Anabilim Dal Doktora Tezi, Ankara (1993). GRLER B., Tire Mzesi Cam Eserleri (2000). ISINGS C., Roman Glass (1957). KKERMAN ., Trk Cam Sanayiive iecam (1998). HAYES J.W., Roman and Pre-Roman Glass in the Royal Ontario Museum (1975). LGHTFOOT C.- ARSLAN M., Anadolu Antik Camlar: Yksel Erimtan Koleksiyonu (1992). GRLER B.; Tire Mzesi Cam Eserleri, Ankara: T.C.Kltr Bakanl (2000). HARDEN D.B.; Glass Vessels in Britain A.D. 400-1000, Dark Age Britain, 132-167, (1956). HARDEN D.B.; Glass and Glazes, A History of Technology Vol.II (1972). KKPAZARLI N.; Konya Arkeoloji Mzesinde Bulunan Roma a Cam Eserleri Seluk niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Arkeoloji Ana Bilim Dal Klasik Arkeoloji Bilim Dal Yksek Lisans Tezi, Konya (2006). ZG T; Kltepe- Kani, YKP Yaynclk (2004). ZGM ; Anadolu Camcl stanbul: Pera Yaynclk ve Kitaplk A.. (2000). PLNUS., Naturalis Historia XXXVI (1669). SALDERN A.; Glass Find at Gordion Journal of Glass Studies I , 23-50 (1959).

153

MEKNDA CAM KULLANIMI VE TASARIMA ETKLER THE USAGE OF GLASS IN INTERIOR DESIGN AND THE DESIGN EFFECTS
Ar. Gr. Hande Zeynep ALTINOK handealtinok@gmail.com Mimar Sinan Gzel Sanatlar niversitesi, Mimarlk Fakltesi, Mimarlk Blm Ar. Gr. Emel BAARIK emelbasarik@gmail.com Mimar Sinan Gzel Sanatlar niversitesi, Mimarlk Fakltesi, Mimarlk Blm

ZET

Deiebilir effaflk etkisi, renklenebilme ve ince kesit verebilme gibi yapsal eitlilii ile i mekn tasarmlarnda geni kullanm alanna sahip olan cam, yardmc elemanlarla olan uyumu ile tasarm sreci iinde mimari meknda belirleyici bir unsur haline gelmektedir. Bu katksyla ou zaman meknn kimliini belirleyen ve mekna ruh veren cam malzemenin; mekn ierisinde doal aydnlatmada, blc ve hizmet servis eleman olarak, kaplama ve mekn taks olarak kullanm grsellerle desteklenerek anlatlacaktr. meknda kullanc ve donat elemanlar arasnda kurulan ilikilerin doru zmlenmesi ve optimum dzeyde tutulmas meknsal konfora olumlu ynde katkda bulunmaktadr. Kullanclarn istek ve gereksinimlerine gre tasarlanan her eleman kendi kategorisinde ve meknla boyutsal, plastik ve estetik alardan etkileim iindedir. Tasarmn alglanma aamasnda olduka nemli bir rol stlenen malzeme; objeyi ya da yzeyi daha byk/kk, dikkat ekici/pasif ya da estetik klabilmektedir. Dolaysyla i mekn tasarmnda alnacak her karar ve buna bal olarak tasarm ekillendiren her malzeme ulalmak istenen sonucu olduka etkilemektedir. Bu adan bakldnda camn, farkl alanlardaki kullanmyla mekn nasl estetik bir

grnme kavuturduu ve meknda ne eit vurgu alanlar oluturduu ifade edilecektir. Yeni ifade ortamlar, retim teknolojileri ile karmza srekli yenilenerek ve gelitirilerek kan cam malzemenin, i mekn tasarmna estetik adan etkileri ve gnmz tasarmlarnn vazgeilmez bir paras haline gelme nedenleri zerinde durulacaktr. Anahtar Kelimeler: Cam, Mekn, Tasarm, Kullanm Alan, Estetik

ABSTRACT

The glass has a wide range of usage in interior design by its changing transparency effect, gives an opportunity to colour and also be cut in thin cut-outs. The glass becomes a determinative aspect because of its adaptation with auxilary elements in whole design process. By this effect, the glass material determines the identity of spaces and gives a tone. The glasss usage as anatural illumination in the space, as a seperative service element will be explained by supporting images. The correct solutions and to hold in optimum level is contributed the relationship between the user and the fittings in interior space. Every element; that is designed according to demands and requirements of users, in its own category effect by aesthetic, plastic and size with

space. The material that is had a very important role in perception level of the design; is create the object or face, small or big, spectacular or passive, or more aesthetic. So all conclusion that is decided in interior space design and every material that is shaped the design, effects the result that is thought too reach. In this point of view, how glass is developed the interior to an aesthetic aspect by its usage in different environments and how its composed the accent spaces will be stated. New express spaces, the glass material which is introduced to us is renewed by new production technologies, how they affect the interior design as aesthetics and how they became the undisclaimfull designs of today will be mentioned. Keywords: Glass, Interior Space, Design, Usage, Aesthetic

154
Malzeme, i mimari dzenlemelerde uyguland biimle ve kaplad alanla olduu kadar, yklendii anlamla da vardr. mimarlk - malzeme arasnda kurulan ba ve meknda yaratlan dinamizm ile tm mekn organizasyonlarnda gz ard edilemez bir kltrn hayata geiriliidir. Malzemenin yeni teknolojilerle kazand yetenekleri, bu varolu grsellii ve eylemiyle ortaya koyarak da vurmas, i mimarla zengin dinamikler kazandrmaktadr. [1]. Bu ynden bakldnda mekn genellikle, mimari ierisinde kesin tanmlanabilen bir alan olarak anlalmaktadr. Fakat i mekn, geometrik bir mekndan te bir kavramdr. Bireysel bir atmosfere sahiptir. nsann sosyo-kltrel doas yannda duygusal doasnn da izlerini tamaktadr. mekn, insann kendisini d mekna kar barndrd yer olmasnn yannda, akl ve ruhunu da barndrd, bylece kendi benlii ile yakn iliki kurduu yerdir [2]. mekn tasarmnda sonu rne ulamak iin kullanlan Malzeme; fiziksel, kimyasal ve grsel niteliklerden olumakta ve biime etki etmektedir. Gelien teknoloji, malzemenin kullanmnda yeni yntemler gelitirilmesi ve yapay malzeme elde edilmesi ile doru orantl olarak tanmlanan i mekn tasarmlarna etki etmektedir [3]. Bu anlayla dnemler boyunca yeni birok zellii kefedilen cam; d ve i mekn, k ve grnt unsurlaryla birletirmeye alan tasarmc ve mimarlarn elinde olduka nemli bir anlatm unsuru olarak grlmektedir. Mimaride yap kabuuna tespitinde kullanlan zel detaylar, yansma ve parlaklk performansndaki deiimleri, ince film teknolojisi ile gerekletirilen yzey kaplamalar ve kimyasal yapsndaki deiimleri ile cam, uygulama alanlarna farkl boyutlar kazandrmaktadr. Camn cephedeki kullanmyla doay i mekna farkl ekillerde dhil etmesi, effaflk etkisiyle n i mekndaki dolamn salamas, uygulanan detaylarla verdii hafiflik hissi, yaanlan mekn ince kesitlerle zarif ve estetik bir grnme kavuturmaktadr. 1. Tarihe Cam malzemenin ilk defa ne zaman yapld kesin olarak bilinememekle birlikte, bu konu hakknda pek ok efsane duymak mmkndr. Bunlardan en bilineni, Fenikeli tacirlerin Belus Nehri kysnda kamp ateinin zerine koyduklar ntron bloklarla yemek kaplarnn, ertesi gn erimi hale gelerek o ana kadar grmedikleri bir malzemeyi, cam oluturduunu grmeleridir. Yaplan aratrmalar sonunda, camn tarihinin yaklak 4000 yl ncesine kadar uzand belirtilmitir. nceleri kk talar zerine kaplanarak kullanlan camn daha sonralar Msrllar tarafndan renkli boncuklar halinde i mekn esi olarak kullanld ifade edilmitir. Tarihsel geliimi iinde cam eyalara youn olarak M.. 3000 yllarnda seramik yapmnn yaygn olduu blgelerde rastlanmtr [4]. Camn i meknda ilk kullanm duvarlarda mozaik panolar iinde olmutur. Cam, ancak kk paralar halinde kullanlabildii bu dnemde parlakl ve berrakl ile kutsalln ve deerli simgelerin ifadesi olarak tapnaklarn, saraylarn duvarlarnda ve demelerinde kullanlmtr. Romada imparatorlarn ve st dzey grevlilerinin yollar mermer ve cam paralarnn kullanld Tesserae ad verilen mozaiklerden oluturulmutur. Cam mozaikler Bizans Dneminde katakomb1 larla beraber Hristiyanln sembol haline gelmitir. Cam malzeme, Ortaa katedrallerinde ve Gotik mimaride ise; vitraylar eklinde karmza kmaktadr. Sonralar erimi camn iirilmesi ile elde edilen silindirlerin alarak dzeltilmesi ile dzgn fakat yeterince byk olmayan camlarn retilmesi salanmtr. 1550lere gelindiinde camn elmasla kesilmesi yntemi kefedilmi ve tasarmlarda dzgn biimli aynalar kullanlmaya balanmtr. lk cam vazolar bu yllarda dnemin varlkl ailelerinin yaam alanlarnda prestij objesi olarak yerini almtr. Cam biimlendirmede dnm noktas ise; Msrllarn fleyerek cam eyalar oluturma ynteminden sonra gelimi ve yaylmtr. nce bir borunun ucuna alnan cam hamurunun flenerek iirilmesi sonucu biimlendirilmesi ile istee bal simetrik, ii bo ve dzgn biimler elde edilebilmitir. zerinde tarihi yazl en eski cam M. 15511527 yllarnda yaayan Firavun Amen Hatepe ait bir boncuktur. 16. yy.da renksiz cam zerine opak beyaz cam eritlerle bezeme yntemi uygulanm, 17. yy sonlarnda ise pencere cam sanayisinde nemli gelimeler olmutur. Gelien yapm teknikleri, metal bir masa zerine dkm ile malzemenin kalnlnn ayarlanabilir hale gelmesini ve yzeyinin kee ile parlatlmasn salamtr. Camn endstriyel retimi, 18. yy.da maaza ve dkknlarda demir ile birlikte kullanmyla gereklemitir. Bu dnemde limonluk, k bahesi, tren istasyonlar, geitler vb. yap trleri ortaya kmtr. Modern cam retimi ise; 19. yy.n ortalarnda balam, gelimi ve kitlesellemitir. Pariste Kahire Pasaj, Paxtonun Kristal Saray Mies Van der Roche ve Philip Jhonsonun Cam Evi verilebilecek rnek projeler arasnda yer almtr. 1930larda II. Dnya Sava sonrasnda tralama teknii ile kristal cam ortaya kmtr. 1933de Le Corbusier Paris Citede Refugede ilk cam bloklar kullanmtr. bkey, d bkey zeminlerin uygulanabilmesi iin Vitroflex denilen sistem gelitirilmitir. Bu sisteme gre kesintisiz kuman zerine kk dikdrtgenler halinde opak cam ya da ayna paralar yaptrlarak yzeyin dnmesi salanmtr [5]. Trkiyede ise camclk ilk kez gzboncuu retimi olarak zmir-Grece kyndeki ustalar tarafndan gerekletirilmitir. zellikle Seluklulardan balayarak retim gelimi ve stanbulun fethi ile stanbul ve evresinde pek ok cam imalathanesi kurulmutur. 19. yy.n banda Trkiyede stanbulubuklu evresinde Beykozii, emiblbller yaplm, 1934de ise ilk modern cam fabrikas olan Paabahe kurulmutur. Mimari adan bakldnda nemli bir yere sahip olan pencere cam retimi, 20. yy.n ilk eyreinde ortaya kan endstriyel retim yntemlerine paralel olarak tm dnyada yaygn hale gelmitir. Trkiyede ilk defa 1961 ylnda ayrova Cam Fabrikalarnda pencere cam retimine balanmtr. 20. yzyla genel olarak bakldnda ise; teknoloji alanndaki olumlu gelimeler sayesinde artk istenilen boyutta, nitelikte camn retilebildii ve tasarmlara yn verdii grlmektedir.

MEKNDA CAM KULLANIMI VE TASARIMA ETKLER THE USAGE OF GLASS IN INTERIOR DESIGN AND THE DESIGN EFFECTS

155

2. Tercih Edilme Sebebi Cam tayc ereve sistemi gerekmeksizin geni aklklarn geilmesiyle i mekndaki grsel alann kesintisiz alglanmasn salamaktadr. Mekna derinlik hissi veren ve ekstra kl alanlar sunan cam; effaf bir malzeme olduu iin insanda incelik, krlganlk hissi dourmakta ve i meknda kullanm srasnda kullanc alglarna bal deikenlik gstererek baz durumlarda gvensizlik, ekingenlik tepkilerinin olumasna neden olabilmektedir. Bu sebeple tasarmda malzemenin insanlara ne anmsatt gz nnde bulundurularak psikolojik etkileri zerinde dnlmelidir. Camn yapsndaki deiimler gz nne alnarak mimaride ve i meknda bir prestij malzemesi olarak yaygn kullanm, insanlarn bu malzemeye olan gvensizlik duygularn yenmesinde nemli bir rol almaktadr. Mimari perspektiften bakldnda cam, btnyle bir sanatsal e konumundan syrlp oluturulan yapy yeniden tanmlamaktadr. Bu zellii ile gnein geli iddetini, asn, i meknda kullanlan renklerin etkisini ve mekndaki aydnlk seviyesini deitirerek algy etkilemektedir. Gn n alternatifli renk ve biim etkileri ile yanstma olana salayan camn, farkl atmosfer etkileri oluturmak iin yzeyine deerli metallerden veya metal oksitlerden yaplm ince bir tabaka eklenerek mekna verdii etki de deitirilebilmektedir. Mekn eleri bu dokusal deiim ile farkl tasarmlar olumasna imkn vermektedir. Camn masum ve bir o kadar da iddial olan yardmc elerle bark gizemli yaps, sre iinde kap ve pencere sistemlerindeki ortakln ve mimari meknn snrlarn belirleyici bir unsur olmasn da salamaktadr. Mimaride mekn zel hale getirmek, tasarmcnn kimliini ve imzasn projede alglanr klmak onun zgn fikirleri ve belirleyici detaylar ile mmkn olmaktadr. Camn verdii tasarm serbestlii, onun farkl kullanmlar iinde tasarmcnn kendine has fra darbeleri gibi meknda belirleyici eler yaratmasn salamaktadr. Gnmzde cam artk bilinen saydam bir nesne olmaktan karak tasarmcnn veya kullancnn kiiliini yanstan belirleyici bir e haline gelmitir.

3. Kullanm ekli Mimarinin gnmzde sanatsal bir len olarak algland bu dnemde, birok malzemede olduu gibi cam malzeme de hzla byyen bir sektr haline gelmektedir. Camn kendi iindeki eitlilii, tasarmlara snrsz kimlik ve tanmlamalar kazandrmaya balamtr. lkemizde son yllarda ska kullanlan hareketli kayar duvar sistemlerde, blclerde, du kabinlerinde, kap aklklarnda ve daha birok mimari lekli detayda zellikli cam kullanmak projelere ayr bir kimlik kazandrmaktadr.
ekil 1. SANAA Mimarlk Kazuyo Sejima ve Ryue Nishizawa Tasarm, Zollverein letme ve Tasarm Okulunda Cam Kullanm

20. yzyl mimarisinde bir ekol olan Mies Van der Rohe ile gkdelenlere trman gereklemi ve cam artk yaanlan meknlar tanmlayan bir doku olma zellii kazanmtr. Kazuyo Sejima ve Ryue Nishizawann ortak tasarm olan Zollverein letme ve Tasarm Okulunda, cephede gelii gzel oluturulmu aklklarn i mekn atmosferine ne denli etki ettii grlmektedir. levin sadece binann yaratlmasnda etken olmas yerine, binann ilev yaratmasnn gerektiini savunan Sejima ve Nizhiama; ilevden kabilecek zgrlk olanaklarn vurgulamaktadr. Sanaa Mimarlk altnda alan ekip, meknda cam ve duvarlarn geirgenlik aray ile binann ilevini deneyimsel merkezli olarak belirlemeyi, Uzak-Dou ina geleneini de elden brakmayarak srdrmektedir. Binann deiik boyutlarda 150 penceresi bulunmakta; i mekn ile d mekn arasnda oklu ilikili perspektif katmanlar bireyin etkinlikleri ile oalmaktadr. ok sayda pencere ve cam malzemenin kullanm, duvarlarn inceltilmesi ile grntsel geirgenlii arttrmaktadr. zellikle, bireylerin i mekndan pencere ve cam aracl ile kurduklar saydam iliki; ilevsel arasallatrmadan uzaklamakta, dardaki tm peyzaj ve endstriyel yaplar ile zihinsel ve etkinlik dzeyde farkl meknsal ilikiler oluturma potansiyelini salamaktadr [6].

Mekn kullanmnda, dikey / yatay yzeyler ve blc elemanlarn yannda oturma, yemek yeme, yatma ya da alma gibi eylemleri gerekletirirken farkl boyutlarda ve eitli malzemede elemanlara ihtiya duyulmaktadr. Mobilya ad verilen bu grup, meknda birbirini tamamlayc konumlarda yerletirilerek kullanlmaktadr. Cam, i meknda szn ettiimiz grup iinde tek bana ya da dier malzeme ile birlikte pek ok ekilde karmza kmaktadr. Camn effaflk etkisini bir mekn ierisinde geni dikey yzeylerde oluturulmu farkl biimlerdeki aklklarda, katlar birbirinden ayran demelerde, katlar arasnda balanty salayan merdiven kaplamalarnda ya da n hkim olmas istenen alanlarda blc panel olarak grmek mmkndr. Camn bu alanlardaki kullanm; meknda eitli kl alanlar oluturmak, uan katlar izlenimi vermek, ykseklik korkusunu gven hissiyle pekitirmek ya da mahremiyet ilkesine sadk kalp ayn zamanda kll salamak zere gereklemektedir. 3.1. Doal Aydnlatmada Cam Cam malzeme, gn n i mekna alarak aydnlatma fonksiyonuna getirilen zmn bir paras olmasnn yannda, mekn ierisinde grsel konforun salanmas ve istenilen atmosferin oluturulmasnda da nemli bir yere sahiptir. Mekn kabuunda yaratlan aklklarn cam rtyle kaplanmas, i meknda doal aydnlatmay ve d evrenin ieriye dhil edilmesini salamaktadr. Bylece gn nn konfor ve manzara etkisi

156
kontroll bir ekilde i meknda hissedilmektedir. Kullanlacak k kaynann cinsi ve dolaysyla uygun aydnlatma kararnn sonular; yapnn ynlenmesi, tesisat, pencereler, katlarn ykseklii, meknlarn derinlii ile ilgili sonradan verilecek tercihleri etkilemektedir. Gn ile gerekleen doal aydnlatmann ve buna kar yapay aydnlatmann sahip olduu farkllklar birbirlerinin yerini alamayacak psikolojik etkiler meydana getirebilmektedir. Gn ile aydnlatmann en nemli sorunu; k iddetinin gn boyu deiik dzeylerde olmas ve mevsim deiimlerinde nemli farkllklarn domasdr. Bu sebeple zellikli cam kullanm ile rahatsz edici etkilerin pek oundan kurtulmak mmkndr. rnein; Low-e yzey kaplamal camlarla gelen n iddeti kontrol altna alnarak i mekna iletilmektedir. 3.2. Blc Eleman Olarak Cam Kullanc ihtiyalarna ve konfor artlarna bal olarak tasarlanacak meknlarn evreyle olan ilikileri, ykseklikleri ve yap iinde belirlenen fonksiyonlara gre alan paylam gzetilerek blc elemanlar tasarlanmaktadr. Snrlarn belirlenmesinde blc elemann sahip olduu sistem zellikleri, mekn kurgusundaki farkllamalarn zaman iindeki etkinlik periyotlar, sreklilik veya deikenlik gsteren yapsal kuruluu nem kazanmaktadr [4]. olduu yeni zellikleri ile de i mekn tasarmna olumlu anlamda deer katmaktadr. Meknda sar duvarlarn kaldrlmasna imkn vererek ak alan kullanmn arttrmaya ynlendirmekte, yzeyine her trl ilemin yaplabilmesi ile estetik ve grsel farkllklar kazandrlabilmektedir. 3.3. Servis-Hizmet Eleman Olarak Cam Varln, effaf olma zellii ve izgisel etkisiyle belli eden cam, mekn ierisinde farkl yzeylerde ve elemanlarda eitli fonksiyonlarda grlmektedir. Bazen bir oturma eleman yannda, bazen ise bir alma nitesiyle birlikte hareketli ya da sabit bir yzeyin ihtiya duyulduu zamanlar olabilmektedir. Servis-hizmet alanlarnda kullanlan bu elemanlarda cam malzeme ile hacimlerde hafiflik hissinin salanabilecei ve estetik zmlerin gerekletirilebilecei grlmektedir. Sonuta geleneksel bir malzeme olarak masif ahapla tasarlanan bir elemanla cam kullanlarak sonulandrlan bir rn arasnda olduka fark vardr. Alglarla doru orantl olan bu durum arlk/ hafiflik anlamnda etkili olmaktadr. Tasarm alannda camn ince kesit verebilme zelliinin ska kullanlmas ve syla kolayca ekillendirilebilmesi, iinde bulunduu mekn daha farkl bir grnme kavuturmaktadr.

ekil 2. Doal Aydnlatmada Camn Meknda Kullanm ekil 3. Blc Olarak Camn Meknda Kullanm

Gn , aydnlatmadan farkl olarak gnn zamann, evreye bak ve hava koullarnn anlalmasn salamaktadr. Bu konu i mekn tasarmnda kullanc ihtiyac ve konfor faktr asndan olduka nemlidir. Yukarda tm cam cephelerden oluan konut tasarm rneklerine bakldnda; i meknlarnda yapay aydnlatmaya gerek duyulmadan yeterli aydnlk seviyesine ulald grlmektedir. Doa iinde konutun plak duruunun ifadesi gibi grnen bu tasarmlarda, doal aydnlatmann yannda tasarmn doa ile btnlemesi de salanmtr.

Ofis i mekn rneklerinde grld gibi; effaflk n planda tutularak kullanm tercih edilen cam blcler ile ses mahremiyeti oluturulurken, grsel anlamda meknn tm kesintisiz alglanabilmektedir. Yaayan mimari tasarmlarda, zamana kar esneklik kazanan mekn kurgularnda blc elemanlarn etkileri net bir biimde grlmektedir. Belirli ihtiyalara hizmet etmesi iin gerekli olan hacimleri snrlandrmakta kullanlan bu elemanlarda cam malzeme, meknn btnnn alglanmasn salamaktadr. Sadece effaflk, netlik, parlaklk, boluk etkisiyle deil; sahip

ekil 4. Servis-Hizmet Eleman Olarak Camn Meknda Kullanm

MEKNDA CAM KULLANIMI VE TASARIMA ETKLER THE USAGE OF GLASS IN INTERIOR DESIGN AND THE DESIGN EFFECTS

157

rneklerde grld gibi cam servis elemanlarnda malzemenin krlganlk zellii ve kesintisiz yorumlanmas aamasnda tasarm etkileyen baz hususlar olmaktadr. Byk lekli tasarmlarda (r: yemek masas vs.) fonksiyonla gelen ihtiyacn karlanmas iin yzey mukavemetinin daha yksek olmas gerekirken, kk lekteki tasarmlarda ise (r: sehpa, gazetelik vs.) fonksiyonun yzeye olan yknn azalmasyla tasarmda serbestlik sz konusu olabilmektedir. Yzey ilemleri, renklenebilme, effaf / opak olabilme vb. zellikleri ile de cam tasarmlara yeni anlaylar getirmektedir. 3.4. Kaplama Olarak Cam Oluturulmak istenilen effaflk etkisini destekleyen camn; mukavemetini arttrmak iin yapsnda gerekletirilen deiimler sayesinde tayc sistemlerde gvenli ekilde kullanlmaktadr. Tavan kaplamalar iin yaplan uygulamalar, aydnlatma teknolojilerindeki yeniliklere bal olarak tasarmda dikkat ekici biimde kullancnn beenisine sunulabilmektedir. rneklerde grlen farkl detay zmlemeleriyle oluturulmu cam tavan kaplamalar ile kllk ve katlar aras iletiim salanrken, grsel balantlar devam ettirmede kullanlan cam duvarlar meknlarn btnnn alglanmasn salamaktadr. Uan ara kat fikriyle ortaya kan cam yer demeleri ve cam merdivenler ise; mekn iinde yeniliki zmler sunarken, akcl devam ettirmektedir. Karlamas beklenen fonksiyonu doru zmlemeyle sonulandran bir tasarm da estetik adan tatmin edici olabilmektedir.

4. Estetik Anlamda Mekna Katt Deerler Kayna alg olan estetik kavram; Th. Vischere gre gzelin bilimi ve gzelde idenin grne kmas ve duyular tarafndan alglanr hale gelmesi olarak tanmlanmaktadr. Estetik, bamsz bir bilim dal deildir. Dolaysyla baarl bir i mekn tasarmnda biim ve ilev birbirini glendirirken ayn zamanda kullanlan malzeme de bu uyumu destekler zellikte seilmelidir [7].

tm zelliklerini destekler niteliktedir. Youn olarak kullanlan cam yzeyler bir btn iinde ahengi salayan balayc grevi stlenmitir. Malzeme teknolojisindeki yenilikler ister eitim dneminde ister pratikte olsun, tasarmcy daha yaratc dnmeye ynlendirmektedir. Bylece her proje, malzeme ve malzemenin salad imknlar anlamnda bir nceki projeden daha farkl yenilikler barndrabilmektedir [8]. nsann, fiziksel evresini yaratrken onu gzelletirme isteinin olduu, bu durumun son derece basit ve derin merkezli oluu ve en ilkel uygulamalarda dahi var olduu ne srlmektedir. Bylece, insann evresini gzelletirme arzusu ve gzellik ile ilgili her eyi kapsamna alan estetik olgusu, mimari meknn hem biimlendirilmesinde hem de deerlendirilmesinde ok nemli bir etkiye sahip olmaktadr [9]. Estetik, mimari mekn rnnn deerlendirilmesinde; insanlar tatmin eden temel lt olarak kabul edilmektedir. 5. Sonu Geleneksel yap malzemelerinin zellikleri olarak bilinen; tan ar, seramiin krlgan, camn geirgen olduu yarglar gnmzde byk bir deiime uramtr. Malzemelerin deien zellikleri, yapdaki kullanm alanlarnn yeniden ele alnmasn gndeme getirmitir. rnein cam; gemite yalnz k ve hava gereksinimini karlamak iin kullanlan bir malzemeyken, gnmzde bir yapnn cephesini oluturabilecek donanma sahiptir. Ayn zamanda bnyesine yaplan eklemeler ile ekoloji kavramnn n planda olduu bu dnemde, enerji tasarrufuna da katkda bulunur hale gelmitir. Tasarmclarn farkllaan bak alar ve ihtiyalara ynelik sunduklar neriler de estetik boyutta belirginleen deiim srecinin hzn arttrm ve kullanc tercihlerine yn vermitir. Gnmz teknolojisinin geldii noktada malzeme eitliliinin artmas ve gelimi retim yntemlerinin tasarmda sonsuz alternatifleri beraberinde getirmesi, her yeni malzemenin grsel deerini de farkl bir boyuta

ekil 6. Nicos Kalogirou ve Evangelos Kotsioris Tasarm Sophia Kitap Maazas ve Yayn Evi, Yunanistan.

ekil 5. Kaplama Olarak Camn Meknda Kullanm

Tercih edilen malzemeyle, kullanlan detaylarla oluturulan meknlarda genel olarak yaanlan dneme ve corafyaya ballk sz konusu olurken, zaman iinde deien beeniler tasarmlarn da estetik ynden ele alnmalarnda farkllklar ortaya kmasna neden olmaktadr. rnekte grlen maazann i meknnda blc, kaplama, vitrin ve sergileme nitelerinde kullanlan cam; teknolojinin sunduu teknik olanaklar sayesinde baskn bir biimde varln ortaya koymaktadr. Camn effaflk etkisi, yansma zellii, incelii ve kesit rengi kullanlarak, maaza iinde pek ok katmann bir arada alglanmas salanmtr. Meknn zmlemesi gibi ifade edilebilen bu tasarmda, kullanlan dier malzeme ve renkler camn kullanlan

158
tamtr [10]. Camn mimaride kullanm alannn yaygnlamas, yapsal zelliklerinin iyiletirilmesini gerektirmitir. Bu nedenle camn bileimine baz kimyasallar eklenerek ve retiminde gelimi teknikler kullanlarak glendirilmi, s geirgenlik direnci arttrlm, anti sis, anti donma, su ve kir tutmama gibi zelliklere sahip trleri retilmitir. Bunun yannda d etkenlere uyum salayan veya bu uyarlara cevap verebilen akll camlar da retilmitir. Dolaysyla i mekn tasarmnda artk farkl anlaylardan bahsetmek mmkndr. rnein; gnein youn nlarndan rahatsz olmamak iin perde vb. aksesuarlar kullanm mecburiyeti yerine cephede akll cam ya da gne krc paneller kullanlmaya balamtr. Blclerde de cam ile btnlk hissi devam ettirilirken, gerekli durumlarda istenilen iitsel/grsel mahremiyete ulalabilmitir. Kaplamalarda kullanm ile ar/ kaln kesitler/kopukluk hissi, istenilen ortamlarda; hafif/ince kesitli/balantl i mekn tasarmlarna dnebilmektedir. Renklendirilme zellii ile de; duraan bir mekn hareketlenebilmekte, aydnlk seviyesinin ayarlanmasyla meknda ulalmak istenen atmosfer etkisi oluturulabilmektedir. Parlakl/przszl/boluu artrmas ile estetik zmlere imkn verebilmektedir. Tarih boyunca dnemlere ve bulunulan corafyaya bal olarak deikenlik gsteren yaam biimlerinde, estetik araylar her zaman gz nnde bulundurulmutur. Cam malzeme bu deiim rzgrnn etkisiyle doru orantl olarak teknik bakmdan olduu kadar estetik bakmdan da geliimini srdrmektedir. Dipnot 1. lk Hristiyanlarn llerini gmmek amacyla yeraltna oyduklar mezarlara verilen isim.
Kaynaklar 1. Gezer H. , (2008) Malzeme le Mimaride Yaratlan Dinamikler, 1. Ulusal Mimarlk Sempozyumu Bildiri Kitab, ss. 112, stanbul. 2. Doanca, M. , (2002) Mekan Tasarmnda Grsel Etkileimler , Yksek Lisans Tezi, M.S.. Fen Bilimleri Enstits, stanbul. 3. St A. , (2008) Oturma Eleman Tasarmnda Biim, Malzeme Ve Teknoloji Etkileri, 1. Ulusal Mimarlk Sempozyumu Bildiri Kitab, ss. 355358, stanbul. 4. Yanarate D. , (1998) Cam Malzemenin Meknda Blc Eleman Olarak Kullanm ekillerinin Aratrlmas, Yksek Lisans Tezi, ukurova niversitesi Fen Bilimleri Enstits, Adana. 5. http://tanpelin.blogspot.com/2008/01/sanaazollverein-binas.html, (eriim tarihi:23.08.10) 6. R.Mc Grath, AC Frost, HE Beckett, (1937) Glass in Architecture & Decoration, s.159. 7. Altnok, H. , (2010) Mekn Tasarmnda Malzemeye Bal Biim/lev/Estetik, Mimarlkta Malzeme, 16, ss.67. 8. Aydntan E. , (2008) Deiimin Tetikleyicisi Olarak Teknoloji Kavram Ve mimarlk likisi, 1. Ulusal Mimarlk Sempozyumu Bildiri Kitab, ss. 144164, stanbul. 9. Begen Genosmanolu A. Ve Gner Gemi E., (2008) Gemi, imdi Ve Gelecek: Mekn Tasarmna Bir Estetik Yolculuk, 1. Ulusal Mimarlk Sempozyumu Bildiri Kitab, ss. 2559, stanbul. 10. Uzunarslan, . , (2006) Tasarmda Grsel levi Glendiren Etkenler ve Malzemenin Rol , 3.Ulusal Yap Malzemesi Kongresi Bildiri Kitab, ss.194205. 11. Kkerman . ,(1985) Cam Sanat Ve Geleneksel Trk Camclndan rnekler, ss.55. 12. Ba Yanarate D. , (2002) Blc Elemanlarda Malzeme Ve Detay Tasarm ile lgili Sistem zelliklerinin Tasarm Srecinde Mekn Kurgusuna Etkileri, I. Ulusal Yap Malzemesi Kongresi Bildirisi. 13. Ertemli M. , ( 2006 ) Meknda Yap Malzemelerinin Grsel Etkileri, 3. Ulusal Yap Malzemesi Kongresi Bildirileri Kitab, ss. 207215, stanbul. 14. Wurm, J. , (2007) Glass Structures Design And Construction Of Self-Supporting Skins, Birkhauser, ISBN: 9783764376086. 15. Kagan. M., (1993) Estetik ve Sanat Dersleri. , mge Kitabevi. 16. Suba Direk Y. , Cam Teknolojisindeki Deiimlerin Gelecekteki Yansmas Ve Gn Inn Bina lerine Ynlendirilmesi, Dicle niversitesi, www.emo.org.tr. 17. Grsel, T., (2002 / 1) Cam Kaplama Teknolojisindeki Yenilikler, Cephe Dergisi. nternet Kaynaklar www.dexigner.com www.schott.com www.stainedglassdesigns.com www.glassproductdesign.com www.designawards.com

159

ENDSTR, CAM VE TASARIM LKS INDUSTRY, GLASS and DESIGN RELATION


r. Gr. Havva EKER havvaeker@hotmail.com Karatekin niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Seramik Blm, ankr Ar. Gr. Aye Gl ETN ayegletin@gmail.com Gazi niversitesi, Mesleki Eitim Fakltesi, Uygulamal Sanatlar Eitimi Blm, Seramik Eitimi Anabilim Dal, Ankara

ZET

Birok ztlklar iinde barndran cam; scaklkta eriyebilen ve kolaylkla ekil verilebilen, souduka da sert ve krlgan bir yapya dnebilen bir malzemedir. I hem yutan hem de yanstabilen, saydam, hafif ve kolay temizlenebilen bir zellie sahiptir. Gnmz dnyasnda cam, teknik ve estetik olarak grnmnn yaratt ekicilik ile hayatn her alanna girmitir. amzda hzla deien yaam biimleri sonucu farkllaan gereksinimler seri ve ucuz retim olanaklar ile karlanmaya allmaktadr. Gelien ve deien teknoloji ile birlikte cam, endstriyel alanda yaygn hale getirilmi ve yaantmzn vazgeilmezi haline gelmitir. Teknolojinin getirmi olduu olanaklar bugn endstriyel cam tasarmnda malzeme, teknik ve yntem asndan ileri dzeye ulam ve tasarmlarn farkllamas salanmtr. Endstriyel tasarm ile retilen cam rnlerin ok eitli olmas, kullancnn seim yapmasn zorlatrmaktadr. Endstriyel cam rnlerde beendirilme kaygs n planda olduu iin estetik ve ilevsellik nem kazanmaktadr. Tasarmlar gerek ilevinin yannda kullancnn isteyebilecei baka gereksinimleri birden zmleyebilen rnler olmaldr. Kullancnn beenisini

artrmak, etkilemek ve zendirmek iin tasarmlar srekli deitirmek ve yenilemek gerekmektedir. Dikkat ekici ama yaln rnler, cam tasarmnda etkin bir grnt salayabilmek ve kullancnn estetik duygularna hitap etmek iin arttr. Camn effaflk, derinlik ve yansma etkilerini; yalnlk, hafiflik ve grsel anlatmla endstriyel cam tasarmnda n plana kartlacak elerdir. Bu alma endstriyel cam rnlerin kullanm alanlarn ve rn kullanc ilikisini incelemek iin yaplmtr. Anahtar Kelimeler: Cam, endstri, tasarm, teknoloji, rn-kullanc ilikisi

glass, a high level of development has been reached in material, techniques and method and design have been differentiated. Due to the varieties of designs with glass, it is difficult for users to make a choice appropriate to their needs. In the industrial glassware, aesthetic and functional concerns take priority since they are supposed to appeal to the customers taste. Designs should be in a manner that will not only perform their intended function but also other needs that might be asked by the customers. In order to attract, and appeal to the taste of the users, the designs should be in a continuous process of change to keep up with the market. The transparency, depth and reflection characteristics of the glass are the elements to come to the fore with plain, light and visual exposition in the design of glassware. This study was conducted to examine the fields of glassware use and product-user relation. Keywords: Glass, industry, design, technology, product-user relation

ABSTRACT

Glass, encompassing contrast in itself, is a material that can be molten in suitable heat conditions and be easily shaped with rigid and breakable from. It has the characteristics of reflecting the light with translucent and transparent capacity, which can be easily wiped. To present day, designs with glass have taken place nearly in every aspect of our lives, with its attractiveness brought by technical and autarchic property. With he developing technology, glass have come to be used in industrial fields more commonly and have become an indispensible part of our lives. Thanks to the opportunities brought by the technology, in the design of industrial

160
1.GR nsanlk tarihinin bizlere sunmu olduu cam, 5000 yl akn bir sredir kullanlan yapay malzemelerin en eskilerinden biridir. Bu uzun srete sra d ekiciliinden dn vermemeyi baarm olan bu malzeme, krlgan olduu kadar dayankl, ar olduu kadar hafif ve byleyicidir. Ayrca zarafet, gzellik ve ilevsellii bir arada sunabilen salamlyla etkileyici grsel keyif veren karakteristie sahiptir (Benli:2008). Bilinen en eski el sanatlarndan olan camn yapmna ne zaman baland bilinmemektedir. Baz aratrmaclar seramikteki srlama tekniinin ilk aamas olduunu vurgulamaktadr. Cam; rlyefe, kazmaya, iirmeye, bkmeye ve farkl malzemeler ile birlikte her trl ilenmeye elverili bir malzemedir. Cam stlnca akkan olan souyunca sertleen, saydam bir malzemedir. Gelien cam teknolojisi ile yaammzn her alanna girmi ve yaygn bir kullanm alan bulmutur. Yzyllar boyunca tm gizemi ve ekicilii ile hem gnlk yaantda, hem de sanatsal alanda vazgeilemez bir malzeme olmutur. Yapsal farkllklarna gre ampulden aynaya, yeniden dou inancnda kl kaplarna, gzya ielerine kadar geni bir alanda gnlk yaamda yerini almtr. Camn bulunuundan gnmze kadarki geen sre iinde, teknolojik gelimeler ve retim yntemlerindeki deiikliklerle artk hayal edilip tasarlanan her rn yapabilecek boyuta gelmitir. lk zamanlar cam yeteri kadar retemeyen ve ekillendirmede zorluk eken insanlar, eitli cam eyalar retmekte ve bunlar sadece zengin insanlar alabilmekteydi, daha sonralar fleme teknii ile trl kullanm rnleri retmi ve her kesime uygun rnler yapmaya balamtr. Gnmz endstrisi ve teknolojik retim yntemlerindeki yenilikler nedeniyle artk hem kolayca temin edilebilen hem de eitleri ile alternatifler sunabilen bir malzeme haline gelmitir. Gnlk yaam iin yaplan ilk cam rnler, o tarihlerden kalmtr. Ama bununla birlikte fleme tekniinin yalnz ucuz, basit cam gelitirdii dnlmemelidir. Hatta tam tersine, cam sanatna tamamen yeni bir dorultu getirmi ve yepyeni yaratclklar iin uygun bir zemin oluturmutur. Kseler, vazolar iirmeyle kolayca elde edilivermitir. Hatta ilk dz cam levha bile, iirilip silindir bir biim verilen bir balonun kesilip dzeltilmesiyle elde edilmitir (Kkerman:1985). 2. KAVRAMSAL EREVE Gl grnmesine karn camn narin ve krlgan bir yaps vardr. Cam saydam ve yar saydam zellii ile geirgendir. eitli hammaddeler ile kimyasnda birok deiiklikler yapld zaman da opaklar (geirgensiz) gizemini korur, istenildiinde transparan olur iini gsterir, parlar. Camn, grnrl sayesinde gizemli ve ilgi ekici bir etkisi vardr. Gnmz endstrisinde nemli bir tasarm arac olmakla beraber yeni olanaklar sayesinde farkl alanlarda kendini her zaman gsterebilen bir malzemedir. Cam, hammadde olarak seri retime girip endstriyel bir malzeme olmasyla birlikte gndelik yaama ynelik rnler vermitir. Herkesin estetik beenisine ynelik ve endstrilemenin sonucu olan cam, ucuz rnlerin retilmesi ile hayatmzda nemli bir yere sahip olmutur. zellikle, yaps gerei kolay temizlenmesi, hijyenik olmas, koku barndrmamas, kullanm kolay olmas; iine konulan gstermesi, hafif olmas, ince yapsna kar sya direnli olmas, camn endstri rn olarak gnlk yaantmz iinde youn bir kullanm alan bulunmasn salamtr. 20. yzyl yap malzemeleri incelendiinde de en ok geliim gsteren malzemelerden birisinin de cam olduu grlmektedir. Hem i mekanda hem de d mekanda cam kullanlmakta ve kullanmna her gn yenisi eklenmektedir. Camn genel anlamda endstrilemesi ise Roma dnemine rastlar. retim art ve camn insan yaamnda yaygnlamasnn en nemli unsuru, fleme tekniinin icaddr. M.. I. yzyla ait toprak kandil zerinde yer alan ve fleme teknii ile cam yapmn gsteren sahne, bu tekniin Roma dneminde ortaya ktn belgeler. Byk olaslkla Suriye ve Filistinde geliii sanlan fleme teknii, deiik formlarda ve daha seri olarak cam yaplmasn salam, bylelikle bu dnemde ucuz cam retimi balamtr. Tarih yazan Strabon, nceleri sadece zenginlerin sahip olabildikleri cam kaplarn kendi dneminde birka bronza alnabileceini belirtir. M..30da imparator Augustus dneminde, cam deerli bir eya olma zelliini tamasnn yan sra gndelik kullanm girmitir. Bu nedenle cam kaplarn belli lde seramik kaplarn yerini ald sylenebilir. (Olcay Ukan:2008) retim girdilerinin tamamna yaknn yurt iinden salayan cam sektr, sermaye ve enerji youn ve ayn zamanda yksek kapasite ile alma zorunluluu olan bir sektrdr. Trkiyede cam hammaddeleri yeterince bulunmakla birlikte, bu hammaddelerin kalite ve safszlk asndan dnyann en iyileri arasnda olduunu sylemek gtr (Seramik ve Cam Hammaddeleri K, 1989). Bu hammaddelerin kalitesi ve safl kadar, teminindeki devamllk da nemlidir. Trk cam endstrisi uzun yllarda elde ettii birikim ve deneyimle hammadde ileme konusunda oldukca iyi bir dzeye gelmitir (Kirman:1995). Camn sanatsal bir malzeme olarak kullanmnn ya da plastik sanatlar iinde yer almaya balamasnn ok uzun bir gemii bulunmamaktadr. 1950lerde Pilkington gibi endstriyel cam fabrikalarnn cam retim teknikleri ve teknolojilerine getirdii yenilikler, 1900lerin sonlarna doru camn plastik bir ifade arac olarak sanatlar tarafndan tannma ve aratrlmasna zemin hazrlamtr. Bu teknolojik gelimelerin nda cam plastik sanatlar iinde yer bulmaya balam, zellikle Amerika, ngiltere, Almanya, ekoslovakya, Japonya gibi lkeler bu konuda nemli sanatlar ve eserler ortaya karmlardr (Aatekin:2008). 20.yzyl teknolojinin gelimesi ile birlikte camn endstriyel bir rn olarak hayatmzn her aamasna dhil olduuna tanklk eder. Bu kadar geni alanda kullanlan bir ara olmasnn yan sra camn ada tasarm ve sanatsal retim amalaryla da tercih edilen bir malzeme olduu izlenir. Makinede seri retilen camlarda ise hem hayatmz kolaylatrmaya ynelik hem de dekoratif

ENDSTR, CAM VE TASARIM LKS INDUSTRY, GLASS and DESIGN RELATION

161

olarak deerlendirebileceimiz objelerin daha ucuza satlyor olmas tketiciyi bu tarafa kaydrmtr (Ukan:2008). Gerekte makineyle cam biimlendirme, elle yaplan ilemlerin uygun biimde blmlere ayrlarak makine zelliklerine uyarlanmasdr. Ancak bylelikle hem birbirinin kesinlikle ei olan, hem de ok byk retim hz iinde gerekletirilen camclk kavram hzla gelimektedir (Kkerman:1985). Cam eritme frnlarnn yksek scaklkta ve hi snmeden almas, kesintisiz retim yapmay zorunlu klmaktadr. Srekli devam eden retim ile enerji youn ve kesintisiz retim yaplmakta bundan dolay retici enerjiye baml kalmaktadr. Cam sanayiinde irili ufakl 150yi akn firma faaliyet gstermektedir. Cam fabrikalar genel olarak Marmara Blgesinde toplanmtr. stanbul, Kocaeli, Krklareli, Denizli, Mersin cam tesislerinin en fazla olduu illerdir (Kirman:1995). Makine retimi ile birlikte yeni yntemler gelimekte, gnlk yaamda ise cam daha ok kullanlmaktadr. Endstri, biimin ok sayda en ucuz ve en seri ekilde retilebilmesidir. Artk gnmzde teknolojik gelimeler nda yar otomatik ve tam otomatik cam reten makineler gelitirilmi ve retim yntemleri kullanlmtr. Bu gelimeler retim boyutunda arta neden olmu ve bu paralelde kullanc says ve isteklerinde deiiklikler olmutur. Bu durum tasarm kavramnn deimesine neden olmutur. retimde nemli olan ok sayda ve eitte retim yapmak ve bunlar her kesim insana sunmaktr. Endstrileme ile birlikte retilen cam rnlerin tasarmnda kullancya ynelik bir tasarm kavram ortaya kmtr. Kullancnn talep ve istekleri dorultusunda yaplan tasarm artk daha ilevsel ve ergonomik yaplmaya balanlarak tasarmda deiiklikler yaplmtr. Son dnemde yaplan endstri ve cam gelimelere ak bir duruma gelmitir. Her yaplan tasarm farkl bir ama iin yaplmaktadr. Tasarmlar an gereklilii, tketici ihtiyac ve rekabet nedeniyle deimektedir. Ama unutmamak gerekmektedir ki her tasarm eskimekte ve ilevini

yitirmektedir. Mevcut ilevini daha iyi yapan tasarmla yenilenmekte ya da en batan yenisi retilmektedir. Bu dorultuda tasarmc her zaman yenilikleri takip etmek durumundadr. Gnmzde pazarlama, kullancy etkilemek, zendirmek ve zellikle kullanmakta olduu tasarmlar deitirmek ve yenilemek durumundadr (Kkerman:1978). Yaplan yeni tasarmlara yeni ilevler yklenmektedir ve bu durum alcnn ilgisini ve beenisini kazanmaktadr. Her ne kadar alc ilev ile ilgilense de aslnda houna gideni semektedir. Buda yaplan rnlerde kullanm ilevinin yannda estetik ilevin nemli bir etken olduunu gstermektedir. Endstri kouluyla retilen, ama kullancda bir sanat yapt etkisini salayacak ve tasarmn gerek ilevinin de tesinde, daha baka olumlu ilikiler kuracak cam biimler ortaya koymak gereklidir (Kkerman:1978). Kullancnn kendine gre seim yapmas, houna gideni semesi, tasarm eitlendirmekte ve bylece de tasarmcsnn alternatif cam rnler oluturmasn salamaktadr. Genellikle gnlk ihtiyalarda kullanlan cam tasarmlarda hem ergonomik hem ilevsel olana ynelen kullanc aslnda estetik olan, houna gideni semektedir. Beendirme kaygs n planda olan endstri rnleri, hem ilevini yerine getirmek hem de retim koullarnda sorunsuz ve hzl bir ekilde biimlendirilmelidir. Endstriyel cam tasarmnda bu sebeplerden dolay simetrik ve yaln tasarmlar nemli olmaktadr.

162
SONU Endstri, cam ve tasarm ilikisi incelendiinde birbirinin iinde eriyen vazgeilmeyen bir l olduu grlmektedir. Cam teknolojisinin bugn geldii noktaya bakldnda son yzylda nemli bir ivme kazand grlmektedir. Gnlk hayatn her alannda cam kullanlmaktadr. Camn Dnyadaki ve Trkiyedeki mevcut durumuna bakldnda sektrde srekli bir yenilenme olduu grlmektedir. Cam frnlar hi snmeyen atei ile retim devam etmektedir ve srekli devam edeceini gstermektedir. eitli renklerde saydam, yar saydam bir malzeme olan s ile biim alan camn yaratt ekicilii yzyllardr insan hayatnda olmasna ve deerli bir nesne olarak alglanmasna yol amtr. Sertlik, geirgenlik (saydamlk), przszlk, krlganlk ve younluk (arlk) zelliklerine karn, camn insan yaamnda ok youn bir kullanm alan bulunmaktadr (Atalayer:2008). Camn gnlk kullanm alanlarnda ve meknsal tasarmlarda kullanlmas insan hayatn kolaylatrmaktadr. Malzeme olarak incelendiinde ise tasarmcya geni bir fikir ve uygulama alan yaratmaktadr. Gzel, ekici ve pratik kullanma sahip cam tasarmlar, birok alanda kullanlmakta ilevselliinin yan sra estetik olmas ile ilgi ekmektedir. Cam tasarmcs hi bitmeyen retme istei ile an koullarna uygun tasarmlar yapmakta ve an bir adm ilerisine gitmek iin almaktadr.
KAYNAKA 1- AATEKN, Mustafa. (2008). Cam Sanatnda Ik Etkileri ve Stanislav Libenskynin almalar, Anadolu Sanat Dergisi, Say 19, s.7 2- ATALAYER, Faruk. (2008). Cam Gizeminin Kavramsal Deerleri, Anadolu Sanat, Say 19, s.22 3- BENL, Tolga. (2008). mekan ve Donanmlarnn adalama Srecinde, Cam Malzemenin Yeri, Anadolu Sanat, Say 19, s.43 4- KRMAN Hasan, (1995). Uzmanlk Tezi, Cam Sanayinin Trk Ekonomisindeki Yeri, Babakanlk Devlet Planlama Tekilat Mstearl, Ankara, s.38, 57 5- KKERMAN, nder. (1978). Cam ve ada Tasarm indeki Yeri, Paabahe Yaynevi, s.30 6- KKERMAN, nder. (1985). Cam Sanat ve Geleneksel Trk Canclndan rnekler, Bankas Kltr Yaynlar, Ankara, s.62 7- OLCAY UKAN, B. Yelda. (2008). Cam Tarihine Genel Bir Bak, Anadolu Sanat, Say 19, s. 97, 109 8- Seramik ve Cam Hammaddeleri K, 1989

163

SANAT YAPITINDA MALZEME OLARAK CAM -Byk Camdan GnmzeGLASS, AS A MATERIAL IN AN ART WORK -From Big Glass To TodayYrd. Do. Naln DANBA nalandanabas@gmail.com Marmara niversitesi Gzel Sanatlar Fakltesi

ZET

Sanat tarihine baktmzda, sanat yaptlarnda malzeme kullanmnn nemli bir yer tuttuunu ve malzemenin dnce ile varlk kazandn grmekteyiz. Malzeme, biimsel zelliklerle deil, yaptn aktard anlam ve kavramla ilikilidir. Sanatta dncenin nemli olduunu savunan birok sanat, sanat yaptlarn retirken dncelerinin gstergesi olan malzemeyi kullanmtr. Cam malzeme de bunlardan biridir. Artk sanat yaptlar izleyicinin de iinde yer ald bir duruma dnmtr. Gerekletirilen bu durumda sanatn izlenmesi deil; sanat, izleyici, mekan, nesne ve zaman kurgusu birliktelii sz konusudur. Hazr-nesne kullanmnn kkleri Marcel Duchamp ve Kurt Schwitters e kadar dayanmaktadr. 21. yzyla baktmzda, 18. ve 19. yzyllardan, bu gne kadar olan zaman diliminde mekan, nesne, sanat eseri, izleyici ve zaman tanmlamalar, sanatlarn bunlar bir arada kulland yerletirme almalarnn tam merkezine oturtmutur. Sanat yaptlar altmz kalplarn dna taarak, kullanlan malzeme sanatn ifade edilmesine ara olmutur. Bu balamda, Marcel Duchamp n sanatla buluturduu malzeme, biimsellikten ierie doru ynlenmi, sanatn malzemesi deierek, gnlk

hayatmzda bulunan birok malzeme, sanata konu olmutur. Gnmzde, cam modern dnyann nemli bir parasdr. Bu nemli para, basit bir su barda ya da karmak ve gelimi bir teknik malzeme olarak da karmza kabilmektedir. Ancak, bu almada, cam n mimaride dekorasyon malzemesi ve gnlk kullanm malzemesi ilevlerinin dnda, sanat yaptlarnda dncenin gstergesi ve bir malzeme olarak ele alnn, yani sanatnn malzeme ile olan ilikisini vurgulayarak, yerletirme/dzenleme yaptlardan grselleri ile birlikte rnekler verilecektir. Bu rneklerde, zellikle sanatnn yaptn olutururken cam malzeme ile neden ilikiye getii ve yaptn kurarken takip ettii dnsel yol haritas izlenerek aktarlacaktr. Anahtar Kelimeler: Malzeme, Marcel Duchamp, Byk Cam, Sanat Yapt, Biim-erik.

ABSTRACT

When we look at art history, we see that material usage plays an important role and material gains its existence with thought. Material is not related to formal features, but the conception and meaning conveyed by the work. Many artists, who claim that thought is important in art, used material, which is an indicator of ideas, while

producing their works. Glass material is one of them. The art works transformed into a situation where in the audience is also included. When we look at 21st century, definitions of place, object, art work, audience and time have placed just on the center of works by artists wherein they used these together, within the time period from 18th and 19th centuries until today. Art works extended over traditional sets and materials became tools to explain the art. In the present day, glass is an important part of the modern world. This important part may present itself to us as a simple water glass or a sophisticated and advanced technical material. However, apart from glass functions as a decoration material in architecture and in daily usage, its handling as an indicator of ideas and as a material in art works, that is, the relationship between the artist and material will be emphasized and examples will be provided from placing/regulating works with their visuals. Keywords: Material, Marcel Duchamp, Big Glass, Art Work, Form-Content.

164
Sanat tarihine baktmzda, sanat yaptlarnda malzeme kullanmnn nemli bir yer tuttuunu ve malzemenin dnce ile varlk kazandn grmekteyiz. Malzeme, biimsel zelliklerle deil, yaptn aktard anlam ve kavramla ilikilidir. Dncenin ynlendirdii hazr-nesne, fotoraf, harita, ema ve yazl belge gibi eitli malzemeler, sanat yaptlarnda kullanlmaktadr. Sanatta dncenin nemli olduunu savunan sanatlar, sanat yaptlarn retirken dncelerinin gstergesi olan malzemeyi kullanmtr. Cam malzeme de bunlardan biridir. Nicholas De Oliveirann dncesine gre endstrilemeyle birlikte hazr nesne kavram ve bunun sanat yaptnda kullanm hayatmzn bir paras olmutur. Gnmzde sanat yaptlar izleyicinin de iinde yer ald bir duruma dnerek, izleyenin gznden ve duygularndan daha fazla zihni hedef alnmtr. Gerekleen bu durumda, sanatn izlenmesi deil; sanat, izleyici, mekn, nesne ve zaman kurgusu birliktelii sz konusudur. Seyredilen sanat, meknla bulumu ve evresiyle btnlemi olup, iine girilip klan, gezilen, oturulan, algsal durumlara ak olan yani deneyimlenen sanata dnmtr. Zaman ve mekn kavramlar, sanat yaptn olutururken nemli bir yer tutmaktadr. Heideggerin 1951 ylnda nsan ve Mekan konulu verdii derste; bir rman iki kara parasn birletiren kpr rnei bize mekann nasl yer olaca hakknda bilgi verir. Kpr yapldktan sonra onun tasarmn yapanlardan ve ina edenlerden bamsz bir hale dnerek gkyzn, yeryzn, lmlleri ve kutsal olanlar evresine toplayarak drt unsuru bir araya getirir. Bu dersin anlam, kpr var olan bir yere gelmemi, aksine o yeri yaratmtr. Bylelikle mekn, kprnn yer tutmasyla olumu ve varl, yerlerin varlyla mmkn olmutur. Dnce kendi kurulumuyla meknlarken, girdii yere yaylarak orada bir yaam kazanr. Bylelikle oras zamanda alglanan yeni bir mekndr. Bu balamda kprnn yerletii yer kurulumuyla birlikte meknlar. Dnce tarihine bakldnda, zaman ve mekn kavramlarnn felsefe tartmalarnda nemli bir yer tuttuu grlmektedir. Zaman, mekn ve alg kavramlarn birlikte ele aldmzda, izleyenin meknla kurduu algsal diyalogun, zamana bal olarak zihinde bir imaj a dntn grebiliriz. maj, alglanan evre, alglayan izleyici ve alg srecinin birliktelii ile oluan bir sonutur. maj, kiiden kiiye deiebilecei gibi ayn kiide dahi deiime aktr. Bu balamda bir meknn ayn kii tarafndan eitli ekillerde ve artlarda farkl algland bir gerektir. Meknn zaman ile birliktelii, yaama dair bir gereklik ortaya koyarak yeni anlamlar oluturmaktadr. Bugn mekn salt bir boluk olarak deil, alglanan, izlenen, beden tarafndan yaanlan, retilen ve kavranan bir olgu olarak karmza kmaktadr. 21. yzyla baktmzda, 18. ve 19. yzyllardan, bu gne kadar olan zaman diliminde mekn, nesne, sanat eseri, izleyici ve zaman tanmlamalar, sanatlarn bunlar bir arada kulland, yerletirme almalarnn tam merkezine oturtmaktadr. Yerletirme sanatnda, sanat yapt ve mekn kavram byk deiimler gstermi ve sanat yaptnda nesne kullanm tartmalara neden olmu, sanat nesnesi ve mekn eski dnemlere gre daha farkl dnlmeye ve uygulanmaya balanmtr. Sanat yapt duyulara hitap ederken yava yava akla hitap etmeye balam ve mekn dzenleyen, mekna yaylan hatta meknn kendisini oluturan bir olgu olarak geliimini srdrmtr. Ancak karmak olan durum udur ki, nesnelerin meknda ne ekilde ve ne sebeple yerletirildikleridir. Sanatn her disiplininin bir ifade arac olarak kullanlmas ve malzemenin snrszl, sanatya ve izleyene geni bir perspektif sunmutur. Sanat, nesneye sanat nesnesi niteliini kazandrmak iin iin iine mekn, zaman ve dncesini katmtr. Bylelikle sanatnn kendini ifade edi biimi nesne ve nesnenin sergilenme biimi ile doru orantldr. Ayrca gnmzde izleyici, sanat yaptna sadece bakmakla kalmayp, gnlk hayatta nasl yayorsa sanat eserinin iinde de yle yaamas ve hatta onun bir paras olmas durumunu beraberinde getirmitir. Sanat yaptlar altmz kalplarn dna taarak, kullanlan malzeme sanatn ifade edilmesine ara olmutur. Dncenin biim kazanabilmesi uygun malzemenin kullanlmasyla ilikilidir. Bir malzeme, asla ama olmamakla birlikte, biim oluurken malzeme ierik kazanmaktadr. Yzyllar boyunca varln z olarak alglanan biim (form), nesnenin kendi varln ortaya karan yapsal bir zelliktir. rnek verecek olursak; Platon, biimin nesnelerden ayr ve bamsz olduu savn ortaya atmtr. Ona gre idealar gerek biimler ve grdklerimiz de biimlerin taklitleridir. Buradan yola karsak, Platona gre bir eyi bilmek iin, o eyin biimini anlamakla doru orantldr. Ancak Aristotales in dncesine gre biim (form) zdr. Dier bir dnr olan Kanta gre biim, gelecein kavranabilmesi iin bireyde var olan kavram, yani dnyay alglayabilmesini salayan eydir. Antikadan gnmze her dnemde tartlm ve irdelenmi olan biim ile ierii incelediimizde, birbirlerinden ayrlmayan ve biri olmaz ise dieri de olmaz niteliini iinde barndran bir durumdur. erik, var olan durumu meydana getiren srelerin ve elerin btn olarak tanmlanrken, biim bu srelerin ve elerin dsal kabuudur. Dier bir sylem ile ierik, varln var olu sebebini, zn sunarken, biim bu durumun yani zn dzenlenmesini salayan durum olarak karmza kmaktadr. Bu durumdan yola karak takip edersek, biim zn dsallam halidir. Dolaysyla dncenin uygun malzeme ile bulutuunda anlam kazanabilmesi kanlmazdr. Bu balamda, Marcel Duchampn sanatla buluturduu malzeme, biimsellikten ierie doru ynlenmi, sanatn malzemesi deierek gnlk hayatmza ilikin birok malzeme, sanata konu olmutur. Hazr-nesne kullanmnn kkleri Marcel Duchamp ve Kurt Schwitterse kadar dayanmaktadr. Duchampn 1912 tarihli Bekrlar Tarafndan rlplak Soyulan Gelin, Eit, The Large Glass, isimli yapt, camn sanatn malzemesi olarak kullanlmasna ilikin verilebilecek ilk rneklerden biridir. Hatta sanatnn bu yapt daha sonralar kolay bir isim olmas nedeniyle Byk Cam olarak anlmaya balanmtr. ki cam tabakann arasna renklerin yerletirildii bu yaptta, cam tabakann st

SANAT YAPITINDA MALZEME OLARAK CAM -Byk Camdan Gnmze- GLASS, AS A MATERIAL IN AN ART WORK -From Big Glass To Today-

165

tarafndaki gelin, Duchampn kz kardeini, kralieleri ve gelinleri temsil eder. Cam tabakann alt tarafnda da biraz hayal, biraz da rnee bakarak izilmi makineler bulunmaktadr. Sanatnn bu yapt cinsellik iermekle birlikte hem hznl hem de anlam gizli bir yapttr. Bu balamda cam n sanat yaptnda bir malzeme olarak yolculuu balam ve gnmze kadar etkilerini gstermitir (Resim 1). Cam, neredeyse uygarln geliimine yani 5000 yl ncesine kadar Msr ve Mezopotamya uygarlklarna dayanmaktadr. Paralara ayrlsa, eritilip yeniden retilse bile doada yok olmayan ve doay kirletmeyen bir malzemedir. Gnmzde, cam modern dnyann nemli bir parasdr. Bu nemli para, basit bir su barda ya da karmak ve gelimi teknik bir malzeme olarak da karmza kabilmektedir. Ancak, camn mimaride dekorasyon malzemesi ve gnlk kullanm malzemesi olmasnn dnda, sanat yaptlarnda dncenin gstergesi ve malzeme olarak ele alnn rnekler ile oaltabiliriz.

1960 ylnda zmir de doan ve sanat yaptlarnda dncenin gstergesi olan malzemeyi kullanan bir dier sanat Hale Tengerdir. 1993 ylnda Kadn Eserleri Ktphanesinde, meknn belleinden de yararlanarak, laboratuvar benzeri bir snak/ oda kurgulayan sanat, bu yerletirmesinde Bosnadaki sava konu almtr. Nezih lm Gardiyanlar: Bosna-Hersek, Decent Deathwatch: Bosnia-Herzegovina isimli sanat yaptn, binann mahzeni anmsatan sergi salonuna yerletirmitir. Bu dzenlemede, metal raflarn zerini 864 cam kavanozla dolduran Tenger, su dolu cam kavanozlarn ilerine Bosna-Hersek sava ile ilgili gazete yazlarnn fotokopilerini yerletirmitir. Kavanozlarn ilerindeki grntler, laboratuvarlarda bulunan l rneklerini anmsatmaktadr. Ayrca meknn drt tarafndan gelen ses, izleyiciyi son derece etkilemektedir. Ses esini, ilk defa bu sanat yaptnda kullanan sanat, sava gazete yazlarndan okumakla, dinlemek ve duymak arasndaki fark sergi meknna baarl bir ekilde tamtr. Cam kavanozlarn ounda birbirinden farkl haberler grlrken, bir haber birok kavanozda tekrar etmektedir. Bu haber, talyan bir bilim adamnn genetik aratrmalarn kapsayan bir yazdr. Tenger, yapt bu tekrar ile yaanan rkla ve dzenli olarak yaplan etnik temizlie gndermede bulunmutur (Resim 2-3).

Resim 3 - Hale Tenger , Nezih lm Gardiyanlar: Bosna-Hersek, Decent Deathwatch: Bosnia-Herzegovina ayrnt, Antmen, YKY., stanbul, 2007, s.43

1931 ylnda Amerikada doan Robert Morrisin Drt Kp adl sanat yapt, her yz ayna olan drt adet kpten olumaktadr. Zeminde yer alan bu dzenleme, ayna olmas nedeniyle tavan yanstmakta ve tavan kplerin ierisine uzanrmasna bir duygu yaratmaktadr. Bu balamda kplerin keskin snrlar evredeki grntlerle kaynap ortadan kaybolurken, mekn ve nesnenin geiken ilikileri sorgulanmaktadr. Nesne, yer ald meknla btnlemitir. Bu projede Morrisin vurgulamak istedii durum, mekn iindeki nesnenin, mekn ile kurduu iliki ve ayna ile gerekleen grsel yanlsamann izleyici zerindeki etkisidir (Resim 4).

Resim 1 - Duchamp Bekarlar Tarafndan rlplak Soyulan Gelin, Eit, The Large Glass, http://www.turkish-media.com/forum/topic/184028-marcelduchamp-1887-1968, 12.5.2010.

Resim 2 - Hale Tenger Nezih lm Gardiyanlar: Bosna-Hersek ,Decent Deathwatch: Bosnia-Herzegovina (1993), Antmen, YKY., stanbul, 2007, s.44,45

Resim 4 - Robert Morris, Drt Kp, Four Cubes, http://www.tate.org.uk/collection/T..., 20.6.2010

166
Modern yaam, doa ve insan ilikileini sorgulayan, Arte Poverann (Yoksul Sanat) en nemli temsilcilerinden biri olan Mario Merz, dncesini mekna aktarrken yaptlarnda cam, aa dallar, kuma, kil, deri kullanarak, iglolarn en ideal doal formlar olduunu savunmutur. Sanat, iglolar dnya ve ev gibi dnmektedir. Dnya ve evin karlkl olarak btnlemelerinden bir enerji meydana gelirken, bu enerji yaptn iinde bulunan mekndan g almaktadr. Yaamda her eyin elikili olduunu savunan Merz yaptlarnda, neon ve tuval, cam ve mum, elektrik ve kil gibi malzemeler ile alm ve yaptlarnda tm simgelerin doaya eit nitelikte olduunu vurgulamaya zen gstermitir (Resim 5). her zamanki gibi dil ile ilikiye girmi ve kplerin zerinde yazy kullanarak yaptn gerekletirmitir (Resim 6).

Resim 8 - Yolanda Gutierrez, Bakire Damlalar, Virgin Drops, 1995 ayrn, 5. Uluslararas stanbul Bienali Katalou, 1997, s. 104

Resim 6 - Joseph Kosuth Kutu, Kp, Bo, Temiz, Cam, Box, Cube, Empty, Clear, Glass a Description 1965, www.flickr. com/photos/photoalternative/321530683, 15.6.2010

Resim 5 - Mario Merz, glo,gloo , metal, cam, ta, kelepe, neon; 1994 http://www.gladstonegallery.com/mario_merz. asp?id=1230 , 20.6.2010

1945 ylnda Amerika da doan, cam malzemeyi ou yaptnda kullanan, kavramsal sanatn nclerinden olan dier bir sanat Joseph Kosuth, 1960 ylnda rettii dile ynelik yaptlaryla, sanat ve dil arasndaki ilikiyi irdeleyerek, daima sanatta anlamn nedenini ve retimini sorgulamtr. Sanata ideolojik olarak yaklaan Kosutha gre sanat ilerlemeli ve ilerleyebilirdi. lerlemeli dedii sylem topyay, ilerleyebilir dedii sylem ise topyann gerekletirilmesi anlamna gelmekteydi. Sanatnn otuz ylda yapt almalar, bu topyann yerine getirildiinin kantdr. Sanat Kutu, Kp, Bo, Temiz, Cam,Box, Cube, Empty, Clear, Glass adl almasnda 5 adet cam kp kullanarak

Yolanda Gutierrez, yaam fikriyle hesaplaan ve daima projelerinde bu temann etrafnda dnen Mexico lu bir sanatdr. Sanat, hayatmz ve evremizi kuatan her eyin bize sunulmu olduunu sanmann ne kadar korkun bir durum olduunu dnerek, yaptlarnda insanla doa ve yaamla lm arasndaki ilikiyi dngnn paras olarak ele alarak her sanat yaptnda seyirci ile doa arasndaki balanty vurgulamaya almaktadr. Bakire Damlalar , Virgin Drops adl yaptnda da, yaam simgeleyen ve yaamla ilikiye giren cam kreler kullanarak dngsel sisteme gndermede bulunmutur. Uygulamalarnda organik malzemeler ile alan Yolanda Gutierrez hem sebebi, hem de kurban olduumuz doa koullarnn ktlemesine daha yakndan bakmamz salamaktadr (Resim 7-8).

Projesinde dncenin gstergesi olan cam malzemeyi kullanan Derya Kaygusuz Deney Tpleri adl yaptnda malzeme ile girdii ilikiyi u ekilde bize aktarr: Lacanc yaklamla arzu nesnesini olduundan kk gsterme abas ile balayan bu servenin bakahraman tabusal alanda arzudur. Tarih boyunca eitli kltrler, kendi kendilerini kstlayarak atma alanlar yaratmtr. Tm toplumsal ve bireysel obsesyonlar kanser gibi abuk yaylr ve srekli alan deitirerek kendi kendilerini meru klmaya alrlar. Tabu, bireylerin bilinaltlarndaki drtlerin bastrlmasyla oluurlar. Drt aa kmad noktada bir zorlama yaratarak bir takntya bir simgeye, yasaa dnr. Tabular, kltrlerin yasaklarn merulatrmalarna da yol aarlar. Drt tabu tarafndan basklandka benlikteki atma byr. Toplumun tabu olarak grd ey bireyin deneyimleyemedii ve basklanarak ekilsizletirilen eydir. En temel drt aslnda eklen hamdr ve henz eylememitir. Arzu, belirli bir kiiye yneltilmemitir yani belirli bir nesnesi yoktur. Cam tplerdeki kilden yaplm plak erkek figrleri birbirinin ham kopyalar olarak ilkel drtleri vurgular. plakl rtl bir tehircilikle sergilerken drty de bir adan bilinaltndan kartm oluyorum. Figrlerin ok zayf olarak temsil edilmeleri ruhsal al simgeleme amaldr. Bir yandan kendi kiiliimin basklanm ynlerini tehir ederken, bir yandan da tabunun zgrlk alann daraltyorum. Bylelikle hem kiisel boyutta kendime, hem de sosyolojik boyutta topluma bir eletiri getirmi oluyorum (Sergi Manifestosu Sanat zniyle), (Resim 9).

Resim 7 - Yolanda Gutierrez, Bakire Damlalar , Virgin Drops, cam, demir boru, su, 1995, 5. Uluslararas stanbul Bienali Katalou, 1997, s. 105

SANAT YAPITINDA MALZEME OLARAK CAM -Byk Camdan Gnmze- GLASS, AS A MATERIAL IN AN ART WORK -From Big Glass To Today-

167

Kaynaka:
Antmen, Ahu, Hale Tenger-erdeki Yabanc, YKY., stanbul, 2007 Ayzcan Atalar, Burcu, (2006), Mekann DeneyimlenmesiYerletirme almalar, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi, Gazi niversitesi Fen Bilimleri Enstits. De Oliveira N., Petry M., Oxley N., Installation Art , Thames and Hudson Ltd, London,1994 Ertun, Murat, Camekon Dekoratif Cam Firmas, Y. ehir Plancs, Kentsel TasarmcCamn Tarihi, Haberler, Yap.com.tr Forum Vadisi>Kltr, Sanat ve Eitim>Tarih Camdan Yansyan Uygarlk Grsel, Gizem, (2006), Seramik Heykelde Biim Ve erik likisi, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi, Marmara niversitesi Gzel Sanatlar Enstits http://www.felsefeekibi.com/sanat/isimler/isimler_ alfabetik_kosuth.html http://www.felsefeekibi.com/ Kaygusuz, Derya Sergi Manifestosu, 2007 Lynton, Norbert , Modern Sanatn yks, Phaidon Press Limited,1982 ndin, Nilfer, Biim Sorunu-Varlkta-Bilgede ve Sanatta, nsancl yay., stanbul, 2003 entrer,A.,Ural, ., Berber, ., Uz Snmez, F., ZamanMekan, Yem yay., stanbul, 2008 5.uluslararas stanbul Bienali Katalou, 1997 www.resimkalemi.com Sanat ve Sanat Kavramsal Sanat Yerce, Nail Egemen,(2007), Enstalasyon ve Mekan, Yaynlanmam Yksek Lisans Tezi, stanbul Teknik niversitesi Fen Bilimleri Enstits.

Resim 9 - Derya Kaygusuz, Deney Tpleri, Test Tubes, cam deney tpleri, kil, ahap, 2007,Sanat zniyle, 2010

Sonu olarak; sanatnn kendisini ifade etme arac olan malzeme, mekn, zaman ve izleyici birlikteliiyle sanat yaptnn btnn oluturmaktadr. Bu nedenle, malzeme seimi ve kullanm nedeni, beraberinde sanaty sorgulamaya yneltmektedir. Malzeme, hibir zaman ama olmamakla beraber, bir malzemeden ama olmas da beklenilmemelidir. Biimi olutururken, malzeme bir ieriktir. erik olan malzeme; anlatmn kelimeleri ve cmleleridir. Bu balamda, bir cmlede doru anlatma ulaabilmek iin kelimeler ne kadar nemli ise, biime ulaabilmek iin de doru malzemeyi semek o kadar nemlidir.

CAMGERAN 2010 Uluslararas Katlml Uygulamal Cam Sempozyumuna vermi olduunuz destek ve katklardan dolay teekkr ederiz.