You are on page 1of 11

ESENBOA HAVALMANI SS ETD

Glten AMALAN1, Serpil YAAN2, Nezihe AKGN3


1 2 3

gcamalan@dmi.gov.tr, DM Genel Mdrl, Aratrma ube Mdrl, 06120, Ankara syagan@dmi.gov.tr , DM Genel Mdrl, Aratrma ube Mdrl, 06120, Ankara nakgun@dmi.gov.tr , DM Genel Mdrl, Aratrma ube Mdrl, 06120, Ankara

zet Sis; yatay gr mesafesini dren lokal bir hadise olup, ulam olumsuz ynde etkileyen nemli bir meteorolojik olaydr. Sis oluumunun hava tamacl zerinde nemli bir etkisi vardr ve havaclk gvenliinde nemli bir rol oynar. Kara, deniz ve hava tamaclnda sis nedeniyle meydana gelen gecikmelerde pek ok maddi kayplar meydana gelmektedir. zellikle byk hava limanlarndaki ertelenmi kalk ve iniler zaman ve para kayplarna sebep olmaktadr. Gnde ortalama olarak 1000 den fazla uan kalkt ve indii ilek hava limanlarnda youn sis olumas lokal olarak ve lke apnda hava trafiini durdurabilir yada birka saat geciktirebilir. Bu durum ticari hava yollarna, zaman, yakt ve ilave uak bakmlarnda byk parasal kayplara sebep olmaktadr. Bu almada, sis asndan Trkiyenin byk havalimanlarndan biri olan Esenboa Havaliman ve evresinin genel zellikleri ve etd yaplarak, ulam ynnden nasl etkilendii incelenecektir . Anahtar Kelimeler: Sis,Gr Mesafesi, Esenboa Havaliman Abstract ESENBOA AIRPORT FOG STUDY The occurrence of fog which reduced visibility to a local and short-period meteorological events and adversely affecting transport is an important meteorological event. Fog formation has a significant impact on air transport and plays an important role in aviation safety. Land, sea and air transportation also, many delays can occur due to fog, property and financial losses have occurred. Occurrence of dense fog, a day on average more than a thousand aircraft landing and take off in the busy airport, locally and nationwide air traffic may stop or a few hours can delay. This case to the commercial airlines, time, fuel and aircraft maintenance in addition to large monetary losses causes. In this study, which is one of Turkey's largest airport Esenboga airport belongs to the analysis made of fog and transport were investigated in terms of how to be affected. Keywords: Fog, Visibility, Esenboa Airport. 1. Giri Sis, yatay gr 1000 m.nin altna dren yere yakn hava tabakasnda yaylm kk su damlacklar veya kristallerden oluan meteorolojik bir olaydr. Genel olarak sis, belirli bir yerin zerini kaplayan strats (st) bulutu veya yere inmi strats bulutu olarak da tanmlanmaktadr. Sis, zellikle havaclkta uaklarn ini ve kalklarn olumsuz ynde etkileyen nemli meteorolojik olaylardan biridir. Bir uan emniyetli olarak bir yerden bir yere gidebilmesi

iin pilotun rotas zerindeki hava olaylarn bilmesi gerekir. Ayrca ini ve kalklardaki hava durumu da ok nemlidir. zellikle gr mesafesi ve bulut taban, bir havaalannn hava trafik akn byk oranda etkiler. Sis, ya, pus, toz frtnas, kum frtnas, kar frtnas ve hava kirlilii gibi nedenler gr mesafesinin daralmasna neden olur. Byk havaalanlarnda, hava artlar nedeniyle olabilecek aksamalarda dikkate alnan snr deerler aldnda, byk problemler ve karklklar ortaya kar. Bu durumda tm uularn yeniden dzenlenmesi, gndeme gelir. Pistlerdeki sis oluumlarna bal olarak hava yolu irketleri her yl milyonlarca dolar kaybetmekle kar karya kalmaktadr. Hava alanlarnda pist gr mesafesini suni yollarla artrmak iin dnyann birok yerinde ok sayda giriimlerde bulunulmaktadr. Fakat hava modifikasyonu uygulamalarnda yaplan bu ilemler olduka pahal ve zahmetlidir. Son yllarda akaryakt fiyatlarnda grlen ar art ve havayolu irketleri arasnda yaanan rekabet yznden uu planlamalar son derece nem kazanmtr. Birok havayolu irketi bu planlamay eldeki mevcut iletmeyle ilgili dier bilgilerle birlikte, en son meteorolojik bilgileri de kullanmak suretiyle zmektedirler. Dier yandan meteorolojik bilgi ve verilerden yararlanarak uu planna son eklinin verilmesi emniyetli ve konforlu bir yolculuk iin gerekli bir ilemdir. zellikle meydanlardaki rzgar iddeti ve yn, gr mesafesi, pist gr mesafesi, yan ekli ve iddeti, bulut taban ykseklii, altimetrik basn deeri, trblans ve rzgar kaymas gibi meteorolojik bilgiler uaklarn emniyetli ini ve kalk yapmalarnda dikkat edilmesi gereken en nemli parametrelerdendir. Youn sisin havaclk zerine etkileri konusunda Study Of Dense Fog At The Salt Lake Cty Internatonal Arport And Its Impacts To Avaton almas iyi bir rnektir.

2.Esenboa Havaliman ve Genel zellikleri:


Esenboa Havaliman i ve d hat olarak toplam 10.000.000 Yolcu/Yl kapasiteli bir havalimandr. Esenboa Hava Limann da 3750 metre uzunluunda iki adet (03R/21L ve 03L/21R ) pist bulunmaktadr. Bu pistler arasndaki mesafenin 290 metre olmas sebebi ile iki pist ayn anda kullanlamamaktadr. II. Pist I. Pistin alternatifi olarak kullanlmaktadr. Esenboa Havaliman aletli ini sistemi (ILS) kategorisinde halihazrda CAT II grubundadr. 3. Sis Etd Bu almada gr mesafesinin daralmasna sebep olan sis olay RAOB, SPSS ve Excel paket programlar yardmyla analiz edilerek tablo ve grafikler elde edilmi ve etd almas tamamlanmtr. almada Devlet Meteoroloji leri Genel Mdrl gzlem a ierisinde yer alan Esenboa Havaliman Meydan Meteoroloji gzlem istasyonunun 2000 ile 2009 yllarn kapsayan 10 yllk periyotta yarm saatte bir yapt Metar rasatlar ve son iki yllk (2008-2009) SPECI rasatlarndaki sis olaylar deerlendirilmitir. Etd yaplrken, ilk olarak Esenboa Hava Liman sisli gnlerin dalm yaplm, ardndan oluan bu sislerin scaklk aralklarna (souk sis scak sis), oluum ekillerine ve son olarak da sisi etkileyen meteorolojik parametrelere gre dalmlar incelenmitir.

18 Gn (% 8)

25 Gn (% 11)
2000

35 Gn (% 16)

16 Gn (% 7)

2001 2002 2003

28 Gn (% 13) 17 Gn (% 8) 11 Gn(% 5) 38 Gn (% 17) 17 Gn (% 8) 16 Gn (% 7)

2004 2005 2006 2007 2008 2009

ekil-1 Esenboa Havaliman 2000-2009 aras yllara gre toplam sisli gn says dalm. 10 yllk periyotta toplam sisli gn says 221 gn olarak tespit edilmitir. 2006 yl sis asndan daha youn bir yl olarak karmza kmaktadr (Bkz ekil:1).

80 70 60 SSL GN SAYISI

30 20 %4 %2 10 0 Ocak ubat Mart Nisan Mays Haziran Temmuz Austos AYLAR Eyll Ekim Kasm Aralk %3 %5

%14

40

%1

ekil-2 Esenboa Havaliman 2000-2009 yllar aylara gre sisli gn says dalm. Esenboa Havaliman meydana gelen sislerin byk bir blm (%89) Ekim,Kasm, Aralk, Ocak ve ubat aylarn kapsayan 5 aylk periyotta meydana gelmektedir. Bu periyodu Esenboa Havalimannn sisli sezonu olarak kabul edebiliriz. Bundan sonra kullanacamz sis sezonu tabirinden bu 5 aylk periyodu kastedeceiz. Bu sis sezonunda en fazla sisin meydana geldii ay olarak da Ocak ay belirgin olarak n plana kmaktadr (Bkz ekil:2).

%1

%17

%19

50

%34

50 Gn (%23)

souk sis (0C -30C) scak sis ( > 0C)

171 Gn (%77)

ekil-3 Esenboa Havaliman 2000-2009 aras sisli gnlerin scaklk aralklarna gre dalm. 10 yllk periyotta scakla gre sis eitleri ( souk sis scak sis ) belirlenmitir. Bu grafik incelendiinde meydana gelen sislerin %77 si souk sis (donan sis) , %23 de scak sis olarak grlmektedir (Bkz ekil: 3).

SSL GN SAYISI

20

%84

25

%93

%71

30

%81

%76

%29

15 10

%81

%88

%80

%20

%50

%50

souk sis (0C -30C) scak sis ( > 0C)

%55

%16

%45

%19

%24

0 2000 2001 2002 2003 2004 YILLAR 2005 2006 2007 2008 2009

ekil-4 Esenboa Havaliman 2000-2009 yllar eitlerine gre sisli gnlerin yllara gre dalm. ekil:4 de Esenboa Havalimannda eitlerine gre sisli gn saysnn yllara gre dalm grlmektedir. Grafikte stunlar zerinde yer alan yzdelik dilimler yl iindeki sisli gn saysnn sis eidine gre yzdesini gstermektedir. almamzn imdiye kadar olan ksmnda, ncelikle Esenboa Havalimannda 20002009 yllarn kapsayan periyotta sisli gnlerin dalm ve bu sislerin scakla gre eitleri tespit edilmitir. Bundan sonra alma periyodu olan on yllk srete, kaydedilen saatlik sis gzlemlerinin detayl etd yaplmtr.

%7

%12

%19

800 700 600


RASAT SAYISI

%34

%17

500 400 300 200

%2

0 Mays Haziran ubat Temmuz Austos Nisan Kasm Aralk Mart Ocak Eyll Ekim

%1

%2

100

AYLAR

ekil-5 Esenboa Havaliman 2000-2009 aras saatlik sis gzlemlerinin aylara gre dalm. 2000-2009 yllar arasndaki saatlik sis gzlemlerinin periyot ierisindeki aylk dalm grlmektedir (Bkz ekil:5). Yl ierisindeki saatlik sis gzlemlerinin %50si Aralk ve Ocak aylarnda kaydedilmitir.

% 10

250

% 11

% 11

200 RASAT SAYISI

%8

% 10

%6

150

%7

%7

%3

%16

%2

%1

%1

0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 SAAT (UTC)

ekil-6 Esenboa Havaliman 2000-2009 yllar saatlik sis gzlemlerinin saatlere gre dalm. 2000-2009 yllar arasnda meydana gelen sislerin byk blmnn 22 UTC ile 09 UTC arasnda olduu grlmektedir (Bkz ekil:6). Sislerin 3 ila 8 UTC arasnda ounlukta grlmesi radyasyon kaybyla souma sonucu oluan Radyasyon sislerinin bir gstergesidir. Not : Grafikte stunlar zerinde yer alan yzdelik dilimler o stuna ait rasat saysnn toplam rasat says ierisindeki yzdesini gstermektedir.

%1

%1

%1

%1

50

%2

%2

%2

%3

%4

100

%5

%5

%16

400 350
%31

%52

RASAT SAYISI

250 200

%63

300

CAT2 RVR 550< - 350 CAT3 RVR< 350

%47

100 50 0 Ocak

%24 %13

%33 %33 %33

%86

Haziran %14

Temmuz

Mays

%83 %17

%43 %48 %8

%47 %21 %32

%34 %27 %39

Kasm

%22 %31

150

AYLAR

ekil-7 Esenboa Havaliman 2000-2009 yllar aylara gre saatlik sis gzlemleri ierisindeki Pist Gr Mesafesinin (RVR) ILS kategorilerine gre dalm. Sisin olumasn salayacak meteorolojik artlar meydana geldiinde oluan sislerin byk bir blm, pist gr mesafesi (RVR) bakmndan incelendiinde 350 metrenin altna drecek ekilde bir younlukta olumaktadr. Buda ILS kategorisi CAT II grubunda olan Ankara Esenboa Hava Limannda inilerin yaplamadn ve havalimannn inilere kapal olduunu gstermektedir (Bkz ekil :7).

350 RASAT SAYISI

200 150

%6

%6

250

%10

%12

300

%15

%16

400

%19

450

Austos

ubat

%3

%1

%3

100

%4

%1

0 10051006 10071008 10091010 10111012 10131014 10151016 10171018 10191020 10211022 10231024 10251026 10271028 10291030 10311032

%1

50

QNH DENZE NDRLM BASINC DEGER (m b)

ekil-8 Esenboa Havaliman 2000-2009 yllar Deniz Dzeyine ndirgenmi Basn (QNH) deerine gre saatlik sis gzlemlerinin dalm. Esenboa Havaliman 2000-2009 yllar arasnda meydana gelen sislerin %83 nn yksek basn artlarnda olduu (1017-1032 mb.) grlmektedir. Buda bize oluan sislerin byk blmnn Radyasyon sisi olduunu aklamaktadr (Bkz ekil:8).

%1

Aralk

Mart

Nisan

Ekim

Eyll

%23 %24

%17

%53

CAT1 RVR 550

1200

%48
1000 800

RASAT SAYISI

600 400

%24

%22

200 0 0 1 2

%3
3

%3
4

%1
5 6 7 8 9

SPREED (C)

ekil-9 Esenboa Havaliman 2000-2009 yllar saatlik sis gzlemlerinin Spreede* gre dalm Meydana gelen sislerin % 72 si spreedin 0-1 C arasnda olduu durumlarda grlmektedir. Spreed in 0-1 C arasnda olmas nemin % 90 nn zerinde olduunu gstermektedir (Bkz ekil:9).

* Kuru termometre scakl ile iba scakl arasndaki fark.


%43

1000 900 800 700 RASAT SAYISI

%23

600 500 400 300 200 100 0 c

%20

%9

%4

4 RZGAR HIZI (KNOT)

%1
5

ekil-10 Esenboa Havaliman 2000-2009 yllar rzgar gzlemlerinin dalm.

iddetlerine gre saatlik sis

1000 900 800 700 RASAT SAYISI 600 500 400 300 200

%43 %36 %1 %1 %2 %1 %1

%1

0 VRB 010 020 030 040 050 060 c

070 080

090

100 110

120

%1 %1

130 140

150

160 170

180 190

200

210 220

230

240 250

260

270 280

290

300 310

320

330 340

350

RZGAR YN

ekil-11 Esenboa Havaliman 2000-2009 yllar rzgar ynlerine gre saatlik sis gzlemlerinin dalm. Meydana gelen sislerin %79 u rzgar sakin iken veya deiik ynlerden hafif olarak estiinde meydana gelmitir. Bu durum bize yksek basn artlar altnda oluan Radyasyon sisleri ile balantsn gstermektedir. Rzgar hz 5 Knot n zerine kt durumlarda sis dalmaktadr (Bkz ekil:10-11).

600 %23

500

400
RASAT SAYISI

%26

300 %10 %9

200 %6

%13

%3

100 %1

%3

%4

0 -21-(-19) -18-(-16) -15-(-13) -12-(-10) -9-(-7) -6-(-4) -3-(-1) 0-2 3-5 6-8 9-11 12-14
SICAKLIK (C)

ekil-12 Esenboa Havaliman 2000-2009 yllar saatlik sis gzlemlerinin scaklk aralklarna gre dalm.

%2

360

%1 %1 %1 %1 %1 %1 %1 %1 %1

100

Oluan sislerin byk bir blm, scakln -1 / -6 C aralnda olduu durumlarda grlmektedir (Bkz ekil:12) .Bu da sisli gnlerin scakla gre sis tasnifinde de (Bkz ekil:3) grld zere oluan sislerin byk bir blmnn souk sis (donan sis) olarak grlmesi ile alakaldr (Bkz ekil:12).

60 50
TEKERRR SAYIS

57

40
32

30 20 10 0

28 23 16 18 10 7 10 5 3 4 6 2 1 2 1 1 1 1 1 1

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34
SAAT

ekil-13 Esenboa Havaliman 2000-2009 aras saatlik sis gzlemlerinin ardk olarak devam sreleri dalm. 10 yllk periyotta ardk olarak birbirini takip eden saatlerde sis gzlemlerinin devam sreleri dalmnda grld zere (ekil:13) 14 saat ve zeri grlen sisler (14 ve 16 saat sren sisler hari) 10 ylda birer defa tekrarlanmtr. Esenboa Havalimannda 4 saat ve altnda olan ksa sreli sisler ounluktadr.

60
53

50
42 TEKERRR SAYISI

40 30 20 10 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
SAAT 19 18 11 7 4 7 2 5 1 2 1 2 1

ekil-14 Esenboa Havaliman 2000-2009 Pist Gr Mesafesinin (RVR) 350 metre ve altnda olduu saatlik sis gzlemlerinin ardk olarak devam sreleri dalm. Pist Gr mesafesinin 350 m. ve altnda olan rasatlar sis gzlemlerinin %53 lk ksmn kapsamaktadr. 25 Kasm 2007 tarihinde meydana gelen ve 34 saat sren sisin kesintisiz olarak 20 saatlik ksmnda Pist Gr mesafesi 350 m. ve altndadr .

Not :Uuculukta CAT II ye gre RVR in 350 m. ve zerinde olduu durumlarda ini yaplabilmekte ise de uu gvenlii asndan ou irket gruplar, pilotlar ve uaklarn teknolojik donanmlarnn yetersizlikleri gz nnde bulundurulduunda CAT II ye gre RVR in 350 m. ve altndaki durumlarda ini riskli kabul edilebilmektedir. Bu nedenle CAT IIye gre uaklarn inii iin riskli olduu Pist Gr Mesafesi RVR=< 350 metre baz alnmtr. On yllk periyotta meydana gelen sisli gnlere ait Temp Diyagramlar (00Z - 12Z ) tek tek incelenmi olup, meydana gelen sislerin olu ekillerine gre snflandrlmas yaplmtr. Esenboa Hava Limann da oluan sislerin %75 i Radyasyon sisi , %25 de Adveksiyon sisi dir (Bkz ekil:15).

% 25 Adveksiyon sisi

Adveksiyon % 75 Radyasyon Sisi Radyasyon

ekil-15 Esenboa Havaliman 2000-2009 yllar sisli gnlerin oluum ekillerine gre dalm. 4- Sonu: Aletli ini sistemi CAT III le donatlm bir hava alannda pist gr mesafesi (RVR) 200 m.den daha az olsa dahi uak iniine izin verilmektedir. Sisli artlar bazen uaklarn dier bir hava alanna inmesine sebep olabilir. Hemen hemen tm uluslararas hava alanlar otomatik ini iin teknik artlara sahiptir. Teoride aletli ini sistemleri varlnda sfr gr mesafesinde inmek mmkn olsa dahi son karar yine pilotundur. Havaclkta sisin etkileri aletli ini sistemi kategori tipine, uan alet donanmna, pilotun tecrbesine ve eitimine baldr. Modern uaklar iin artk sis genellikle bir problem oluturmaz. Daha kk zel ve ticari uaklar daha az standart teknik donanmldr. Bu yzden bu uaklar sis artlarna daha hassastr. Esenboa Hava Limannn aletli ini sistemi (ILS) CAT II ye gre dzenlenmi olmasndan dolay kalklarda RVR>150 m., inilerde RVR=> 350 m. de ini yaplabilmekte ise de uu gvenlii asndan baz irket gruplar ve pilotlar ini iin kstas olarak gvenlik ve konfor nedeniyle RVR>350 m. olarak ini yapmaktadrlar. Esenboa Hava Limannn CAT II grubunda olmas RVR<350 metre altnda ini yaplamad anlamna gelmemekte, Pilotlar isterse RVR<350 m. altnda ini yapabilmekte fakat bu durum DHM tarafndan Sivil Havaclk Tekilatna bildirilmektedir. Yaplan analizlerde Esenboa Havalimannda meydana gelen sislerin ounun youn sis olarak olutuu ve gr mesafesinin 350 metrenin altna dt grlmtr. Bu da Esenboa Havalimannn CAT III gemesinin bir zorunluluk olduunu gstermektedir..CAT III sistemine geildikten sonra sisin ulam zerindeki kstlayc etkileri ortadan kalkacaktr.

Meteorolojik adan sis tahmini en zor srelerden biridir. Mevcut MM5, ECMWF, WRF gibi saysal modellerin dorudan sis tahmini yoktur. Sis oluumunda bal nem (%), rzgar, basn, scaklk, bulut cinsi, bulutluluk durumu ve enverziyon durumu etkili olmaktadr. Gelien teknoloji ile birlikte, hayat olumsuz ynde etkileyen sis hadisesinin tahmini iin gelitirilen modellere arlk verilmesi gerekmektedir. Bu sayede karayolu, havayolu ve deniz ulamndaki aksaklklar azaltlarak, zamansal ve maddi kazanmlarn salanmas mmkn olabilir. Kaynaklar 1- ICAO Annex 3, Meteorological Service for International Air Navigation. 2- DM, Havaclk Meteorolojisi, DM yayn no 2000/6 3- Method and Appraratus for Modificaiton of Supercooled Fog 4- Western Region Technical Attachment No:04-01 March 3, 2004 (Study Of Dense Fog At The Salt Lake Cty Internatonal Arport And Its Impacts To Avaton )