You are on page 1of 13

I.S hnh thnh v pht trin: 1.Khi nim. Ozone l g?

Ozone (O3) l mt dng th hnh ca xy, trong phn t ca n cha ba nguyn t xy thay v hai nh thng thng.

2.S hnh thnh v pht trin. a. Cc phn ng hnh thnh v phn hy ozone
* tng bnh lu. Ozon chim 1 thnh phn quan trng, lp ozon ny c tc dng nh 1 mng bo v tia cc tm i vi cc sinh vt trn tri t. Ozon c to thnh bi phn ng quang ha theo cc bc sau: O2 O + O O + O2 O 3 O + O2 + M O + M Cht M hp th nng lng d tha c gii phng t cc phn ng trn lm cho phn t O3 bn hn.

+ Phn ng phn hy ozon Vi < 334nm th s phn ly quang ha ca ozon l 1 qu trnh phc tp dn ti vic to nn oxy trng thi kch hot theo phn ng: O3 (313 < < 360nm) O + O2 C ch ca phn ng phn hy oxy cha c gii thch cn k nhng ngi ta cho rng phn ng c th do: O3 + O O2 + O2 Phn ng ny tng nhanh khi c mt cht xc tc K no K + O3 KO + O2 KO + O = K + O2 O + O3 = 2O2 + K c th l nhng gc c hot tnh khc nhau nh oxyt nito, gc hydro, nguyn t clo Vi oxit nito O3 + NO = NO2 + O2 NO2 + O = NO + O2 Vi gc hydro O3 + HO* = O2 + HOO* HOO* + O = OH* + O2 Vi Clo: (do cc kh lnh b phn ly, CFC, CFM) Cl2 + O = Cl* + ClO*

* tng i lu

Ozone c nng rt thp, ch yu l khuch tn t tng bnh lu ca mt s thnh phn kh trong khng kh: NO2 + hv (202-422nm) = NO + O O + O 2 + M = O3 + M Phn ng phn hy ozone Do NOx: O3 + NO = NO2 + O2 =>Phn ng ny s gii thch l do ti cc im giao thng th hm lng ozone gim i ( v trong khi nhin liu c mt phn ng k kh NOx). - Do HO2: 2O2 + HO = HO2 + O3

b. Qu trnh hnh thnh v pht trin:


Qu trnh hnh thnh tn ozone xy ra vo thi k tin kh quyn, cch y khong 3 t nm. Kh quyn s khai ch gm N2 v H2 khng c hi nc v O2. Qu trnh to thnh oxy trong kh quyn cng nh hnh thnh tng ozon l 1 giai on c bit ca lch s Tri t.

Vo thi k tin kh quyn cc cht hu c u tin xut hin di y i dng, la do cc lp nc c tc dng lc cc tai t ngoi v hu nh i dng cha cc nguyn sinh d bo k kh to nn cc cht hu c nh qu trnh ln men. Sau , cc cht hu c c tng hp nh ngun nng lng bn ngoi thong qua qu trnh tng hp quang hc v gii phng kh oxy. Trong qu trnh ny cht dip lc c vai tr quyt nh quan trng. Nhng cht hu c t nhng cht c th nng kh tng i thp rt nhy cm vi s oxy ha ca oxy. S khng cn bng ha a trn tri t l ng lc ca qu trnh to oxy( oxy l cht oxy ha, Fe2+ v S2- l cht kh). Vi s pht trin ca nhng cht ny, oxy c tch ra nh phn ng vi Fe2+ ha tan trong nc, qu trnh dn ti vic tch cc oxit Fe3+ nm trong v silicat trong cc lp trm tch. Do hm lng oxy trong kh quyn trong giai on ny tng nhng rt chm. Khi phn t abumin u tin c tng hp, l nhng cht c th trao i oxy sinh ra t cc v tr nm trong cu to ca chng th chu k th 3 ca s tin trin trn tri t bt u. Cc cht hu c pht trin rt nhanh, trc ht l trong cc i dng. Oxit Fe2+ c oxy hoa vi khi lng ln. Hm lng oxy trong kh quyn tng lin tc v t 1% hm lng oxy trong kh quyn nh ngy nay. giai on ny phn ln oxy c s dng lin kt vi cc cht c tnh kh trong kh quyn v trong v ngoi cng ca tri t. Cng vi qu trnh ny c s to thnh oxy nguyn t v ozone l do phn ng quang ha ca phn t oxy: O2 (h ( = 242 nm)) O + O O + O2 + M(N2, O2) O3 + M Trong M l 1 phn t nhn nng lng gii phng ngn cn qu trnh phn hy ca phn t ozone. Phn t ozone sau khi c to thnh khuch tn vo tng bnh lu, tp trung tch ly thnh tng ozone. Ngy nay khng th tm thy gn b mt Tri t mt dng to thnh ozone nh m t trn v mt phn ng k cc tia nng lng mt tri( = 340nm) b hp th bi lng ozone ca tng bnh lu) theo c ch sau: O3 (h ( = 340 nm)) O2 + O Nh vy, khi tng ozone hnh thnh cc tia t ngoi b hp th v tc sinh ra oxy tng ln do vic to thnh cc cht hu c quang hc trn tri t v trong i dng tng ln dn v t gi tr nh ngy nay. Khi , s tin trin ca kh quyn cng nh qu trnh hnh thnh tng ozone kt thc.

II. c im v vai tr. 1.c im tnh cht:


-

Cng thc ha hc: O3

Phn t ozone gm 3 nguyn t oxi lin kt bng lin kt cng ha tr vi gc O-O = 116,8A0 v di lin kt l 1,278 A0, km bn vng hn O2

Khi lng phn t: 47,988g.mol-1 Tn ti dng kh c mu hi xanh. 00C tn ti dng kh vi mt khong 2,144g.L-1 Kh nng ha tan trong nc ( 00C): 0,105g.100ml-1 Nhit nng chy: -192,50C Nhit si: -111,90C L thnh phn ch yu cu to nn tng ozone. Trong tng bnh lu ca kh quyn cao khong 18-40 km, cc kh ozone tp trung li vi mt cao to nn mt lp giu kh ozone gi l tng ozone. L ngun cung cp kh O2 t nhin cho kh quyn bi mt s qu trnh nh: s phn ly quang ha, tc dng vi oxy nguyn t c dng kh trng: qun o ca bnh nhn bnh vin sau khi git xong, cc x nghip sn xut thc n, nc cha Cl Kh mi ca khng kh ( v d: khng kh sau cc v chy.) - Dit vi khun trong thc n hoc ti cc b mt tip xc v nm trong tri cy v rau ti. - Kh cc cht gy nhim trong nc - c dung trong vic tng hp cc cht ha hc khc. - Tuy nhin i vi con ngi, khi tip xc vi kh ozon hm lng thp gy cay, au nhi mt, au u, mt mi. hm lng cao gy xut huyt, ph n, kh c hng, gi ha mng phi. - i vi thc vt : ph hoi t bo l, hn ch qu trnh trao i cht, gim tc sinh trng.
-

2.Vai tr:
Tng ozone c 2 chc nng c bn:

Tng ozone hp th cc tia UV B

Tia t ngoi ca mt tri gm cc tia: UV A: = 320-400nm: ti c mt t UV B: = 290-320nm: khng ti c mt t do tng ozone hp th. Ozone c kh nng hp th cao nht i vi bc sng 600nm tia nhn thy v bc sng 254nm. UV C: 290nm : tng mesosphere hp th Theo nghin cu ca cc nh khoa hc th tia UV B l tc nhn gy ra cc t bin gen ca cc t bo da, cc bnh ngoi da -> tng ozone ch dy 23mm nhng c tc dng nh mt mng bo v bc x cc tm i vi cc loi sinh vt trn tri t -> Tng ozone c xem l ci bo v loi ngi v th gii ng vt trnh khi tai ha do bc x tia t ngoi ca mt tri gy ra. Ngoi ra, ozone l thnh phn c bn cn thit ca kh quyn v n c kh nng hp th mt phn tia t ngoi v vi vy nng lng s c tch tr tng cao ca kh quyn. iu ny s c tc dng quan trng i vi thi tit v sinh thi ca tri t.

III.S suy gim tng ozone v tc hi. 1.Nguyn nhn ca s suy gim: c 3 nguyn nhn
Nguyn nhn th nht l do s dng cht fron, dn xut ca halogen vi meetan,eetan. V d: ClFCH2, Cl2F2C Fron c dng nhiu trong k thut v i sng (t lnh, dung mi m phm, sn, ty ra), chng l kh tr i vi cc phn ng ha hc, l hc thng thng. Khi thi vo tng i lu, chng khuch tn chm chp sang tng bnh lu. Di tc dng ca cc tia t ngoi, chng phn ly v to ra cc nguyn t clo t do, mi nguyn t clo li phn ng dy chuyn vi hng trm ngn phn t ozone v bin ozone thnh oxy:

CF2Cl2 + O2 + hv = ClO + CF2ClO ClO + O3 = ClOO + O2 ClOO + O = ClO + O2

Nguyn nhn th hai c th l do Cl2 hoc HCl sinh ra t cc qu trnh t nhin( ni la ) v nguyn nhn to trc tip i vo tng bnh lu. Cl2 tc dng trc tip vi tia t ngoi v HCl phn ng vi OH to ra clo nguyn t. ClO tc dng vi ozone lm phn hy ozone: Cl2 + O2 + hv = ClO + ClO ClO + O3 = ClOO + O2 ClO + hv = Cl* + O ClOO + O = ClO + O2 Hoc : HCl + OHO = H2O + ClO ClO + O3 = ClOO + O2 ClOO + O = ClO + O2

Nu trong kh quyn c tn ti khi CH4 v No2 th s xy ra cc phn ng sau gia Cl* v ClO* vi chng: ClO + CH4 HCl + CH3O ( to ma axit) ClOO + NO2 Cl-O-N-(O gia) Clorinitrat Clorinitrat l hp cht tng i bn, n rt c ngha i vi vic lm gim chu trnh phan hy ozone do gim vic tao thnh ClO qua phn ng vi NO2.

Nguyn nhn th 3 l do cc kh sinh ra bi cc hot ng nhn to nh: CO, CH4, NOx v cc hot cht hu c(khi quang ha). Cc cht ny tham gia phn ng vi cc gc tn ti tng bnh lu tr thnh cht hot ha v tham gia qu trnh phn hy ozone. V d: N xut hin do qu trnh oxy ha N2 v O2 di nh hng ca vic phng in trong kh quyn. N2O b mt tri t sinh ra do kt qu ca cc hot ng vi sinh( qu trnh phn hy cc cht hu c bng vi khun, qu trnh kh nitrat bng sinh hc). tng i lu, N2O c kh nng phn ng rt yu. Khi N2O pht tn ln tng bnh lu v hp th cc tia t ngoi song ngn hoc b phn ly bi nguyn t oxy hot ha th ta c chui phn ng: N2O + h NO + N N2O + O 2NO N2O + O N2 + O2 NO sinh ra trong kh quyn s tham gia vo vng phn hy ozone O3 + NO NO2 + O2 NO2 + O3 NO + O2 Hay CO + OHO +CO2 CO2 + HOCO HOCO + O3 HOO + O2 Nh vy, s gim 40%nng ozone cc cc Tri t m cc nh khoa hc ghi nhn c c th l do con ngi s dng qu nhiu cht ti lnh Freon, cc cht sinh ra t hot ng ca con ngi nh: CO, CH4, NOx, Cl2, HCl, . Cc hot ng ca con ngi ng vai tr quan trng trong vic to ra NOx trong tng bnh lu. Nh tr lc thp nn cc my bay phn lc siu m bay trong tng bnh lu t c tc siu m nhng n li thi ra mt lng ln NOx, lng NOx ny s tham gia vo cc phn ng quang ha v gp phn thc y qu trnh phn hy ozone v lm thng tng zn. 2. Qu trnh suy gim tng zn. Sau khi pht hin ra l thng tng ozone cch y hn 20 nm. T n nay qua cc nm cc nh khoa hc theo di v o s ln ln cng nh nh li ca l thng tn ozone Nam Cc v c c kt qu nh sau. Nm 1979: Cc nh khoa hc ca NASA bt u o l thng tng ozone bng v tinh u tin. Nm 1998: L thng ln che ph hn 10,5 triu dm vung (27,19 triu km2) vo thng 9 nm 1998. l kch thc ln k lc ca l thng tng ozone trc nm 2000.

Nm 2000: L thng tng ozone khng l t ti 11,4 triu dm vung (29,53 triu km2) vo thng 9 nm 2000. l l thng ln nht tng o c. Din tch ca n xp x ba ln din tch nc M. S d vy l do trong nm 2000 thi tit ca tri t c gi lng v lnh tht thng.

Nm 2001. Vo thng 9 nm 2001, l thng tng ozone bo ph khong 10 triu dm vung (25,9 triu km2) nh hn nm 2000, nhng n vn ln hn tng din tch ca Nc M, Canada, v Mexico. Nm 2002. L thng tng ozone c thu hp li v thng 9 nm 2002 l l thng nh nht t nm 1998. Khng nhng nh hn nm 2000 v 2001, m cn tch ra thnh 2 l ring bit. iu ny c gii thch l c th do iu kin nng m khng bnh thng v s phn tch c th do cc khu vc thi tiets ca tng bnh lu khc thng trong nm 2002.

Nm 2003, L thng tng ozone che ph 11,1 triu dm vung( 28 triu km2), v l thng k lc ng th hai sau l thng nm 2000. Nm 2004. Thng 9 nm 2004, l thng l 9,4 triu dm vung(24.35 triu km2). L thng ny nh hn nm 2003 do c th thi tit cc nam tng i m hn nhng nm khc. Nm 2005. L thng tng ozone pha trn cc nam xut hin ln hn nm 2004 nhng vn nh hn nm 2003 v theo s liu v thi tit ca t chc kh tng th gii(WMO) cho thy ma ng nm 2005 m hn nm 2003, nhng lnh hn nm

2004. L thng nm 2005 che ph khong 10 triu dm vung( 25,9 triu km2). Kch thc l thng nm 2005 gn mc trung bnh nm 1995-2004 v din tch ny tng ng ton b din tch Chu u.

Nm 2006: Vo thng 10 th din tch l thng o c l 17.6 triu km2. Nh vy, tnh ti nm 2005 th l thng tng ozone ln nht o c l vo nm 2000 vi 29.53 triu km2.

3. Hin tng thng tng ozone. Ngy nay, din bin ln ln hay thu nh li tng ozone rt thp thng n c nh vo u thng 9 nm nay theo mt thng co u tin ca t chc kh tng th gii(OMM), l thng tng ozone pha trn Nam cc xut hin sm hn thng l. Cng theo d bo th l thng ny t mc ti a vo thng 8 vi din tch l gn 27 triu km2 v sau bt u co li theo thng l. Khng ch ring Nam Cc, Bc Cc xut hin l thng t nhiu nm trc y v cng ang ln dn trong nhng nm gn y tuy nhin do thi tit khng qu lnh bng Nam Cc nn l thng tng ozone khng nghim trng bng Nam Cc. n c nh sau nm 1980 th cc nh khoa hc cn khng tm thy ozone trong cc mu kh ly l hng tng ozone Nam Cc. Trong khi , hin tng mt ozone Bc

Cc xy ra khng thng xuyn v ngay c khi thi im mt ozone cao nht cng cha t mc bo ng Bc bn cu. - Tuy vy, tnh hnh l thng tn ozone ang c nhng du hiu ng mng khi m cc nh khoa hc da vo nhng nghin cu mi nht cho rng l thng tng ozone ang ngy cng c thu hp. Mc d vy din tch c thu hp vn l khng ln v theo d bo th vo nm 2015 l thng tng ozone Nm Cc s ch gim i khong mt triu km2 trn 25 triu km2 v do vy tng ozone Nam Cc ch phc hi hon ton nhanh nht l vo nm 2050 hay chm hn. - Cng theo cc nghin cu th ti nm 2030-2040, cc nh khoa hc d on mc ozone s tng thm 10% do cc tc ng ca kh hu ng thi kh nh knh CO2 gia tng ko theo s gia tng nhit phn di ca tng kh quyn v s lnh i phn trn ca tng bnh lu. Nhit thp hn phn ny s lm chm li phn ng ha hc gy suy gim tng ozone. Do , ozone s tng dn. - Nh vy, hin trng ca l thng tng ozone ang c nhng du hiu tch cc nhng nu nh con ngi khng c nhng ng thi ng nhm lm gim nhng kh lm hi tng ozone nh CFC, SACO v cc kh nh knh th tng ozone ca tri t s khng cn hy vng t c tnh trng tng ozone nh thi i tin cng nghip trc nm 2050, thm ch l phi n nm 2080 vi iu kin con ngi dng hon ton thi b kh c cha Clo v Brom. 4. Hu qu ca gim st ozone - V tng ozone hp th tia cc tm t mt tri nn s gim st tng ozone d on s ph thuc vo cng ca tia cc tm b mt tri t, c th dn n nhiu thit hi bao gm c gia tng bnh ung th da. Th d: Theo mt nghin cu khi tng 10% cc tia cc tm c nng lng cao c lin kt vi nhau, tng 19% cc khi u c tnh n ng v 16% ph n. - Cho n nay l thng tng ozone cc a im tiu biu ch vo khong vi phn trm. Nu s thm thng mc cao c quan st thy l thng ozone thnh chung cho ton cu, cc tc ng thc cht c th tng nhiu hn na. Th d nh mt nghin cu mi y cho thy vic tiu hy mt lng ln cc phiu vi sinh vt 2 triu nm trc trng khp vi mt sao bng n gn. Cc nh nghin cu cho rng s hy dit c gy bi v lp ozone suy yu i trong thi gian ny khi cc bc x t sao bng to thnh cc oxit ca nito lm cht xc tc ph hy ozone( cc phiu vi sinh vt c bit rt nhy i vi tc ng ca tia cc tm v rt quan trng trong dy chuyn thc n di bin. -Mc khc, tng cng bc x tia cc tm c th nh hng n ma mng. Sn lng nhiu loi cy trng c tm quan trng v kinh t nh la ph thuc vo qu trnh c nh nito ca vi khun lam cng sinh r cy. M vi khun lam rt nhy cm vi nh sng cc tm v c th b cht khi hm lng tia cc tm gia tng.

Bn cnh cc nh hng trc tip ca bc x cc tm i vi sinh vt, gia tng tia cc tm trn b mt s lm gia tng lng ozone tng i lu. mt t ozone thng thng c cng nhn l mt yu t gy nguy him n sc khe v ozone c c tnh cao do tnh oxy ha mnh. Vo thi im ny ozone trn mt t c to thnh ch yu qua tc dng ca bc x cc tm i vi cc kh thi t xe c. Ngoi ra, gim bt ozone tng bnh lu s to xu hng gia tng cc qu trnh quang ha sn xut ozone tng thp hn (tng i lu) lm pht sinh cc cht nhim th cp.

IV.Bo v tng zn nh th no?


1.Cc bin php phc hi v bo v: - Nm 1985, cc quc gia trn th gii son tho v k v cc vn bn php l quan trng bo v mi trng tri t, trong c Cng c Vin v bo v tng ozone v Ngh nh th Montreal v cc cht lm suy gim tng ozone. - Cng c Vin c k kt nm 1985 gm 21 iu khon c mc ch c bn l xy dng s hp tc v hnh ng quc t nhm nghin cu tng ozone, bo v tng sc khe con ngi trc s thay i ca tng ozone. Trong cc quc gia c nhim v: + Hp tc trong quan trc, nghin cu, trao i thng tin hiu r v nh gi tt hn nh hng ca cc hot ng con ngi ti tng ozone v nhng nh hng n sc khe con ngi v mi trng do bin i tng ozone. + Chp nhn cc bin php v hp tc trong vic phi hp cc chnh sch kim sot, hn ch, gim bt hoc ngn chn cc hot ng c nh hng c hi do s bin i hoc gy nn s bin i tng ozone. + Hp tc trong vic h thng ha cc bin php v tiu chun nht tr thc hin cng c v cc vn bn km theo. + Hp tc vi cc c quan quc t c thm quyn thi hnh c hiu qu cng c v cc vn bn lin quan. - Cng c lit k nhng cht c ngun gc t nhin v nhn to c kim sot i vi tng loi cht gy ra s suy thoi tng ozone, t ra cc c ch ti chnh, h tr k thut, trao i thng tin v chuyn giao cng ngh gia cc nc tham gia k kt vi nhau v gia cc quc gia vi cc t chc quc t c thm quyn. Vit Nam cng tham gia k cng c ngy 26/1/1994, cng nhiu quc gia khc ang c nhng c gng chuyn i cc cng ngh s dng cng ngh CFC sang cc cng ngh t gy suy thoi tng ozone. Ngy 3/9 va qua nhn k nim 20 nm ca ngh nh Montreal v ngy quc t bo v tng ozone 16/9, i din v hp tc quc t ca Vit Nam cho bit n nm 2010 s cm nhp khu cc cht chnh gy suy thoi tng ozone.

ng Lng c Khoa, iu phi vin vn phng bo v tng ozone v bin i cho bit: trong vng hai nm na Vit Nam v quc t s hon tt vic loi tr hon ton tiu th CFC v halon, kt thc mt giai on quan trng trong vic thc hin ngh nh th Montreal. Hin nay, c 191 nc v cng ng Chu u ph chun Ngh nh th Montreal. Cc nc ny loi tr c 97% lng sn xut v s dng cc cht chnh lm suy gim tng ozone, t 1,5 t tn vo nm 1989 xung cn 52 triu tn, cc cht ny s c loi tr hon ton vo nm 2009. 2. Tng lai ca s gim st ozone Chp nhn v cng c Ngh nh th Montreal lm gim lm gim thi cc kh CFC, nng phn ln cc hp cht quan trng trong kh quyn ang gim i. Cc cht ny ang c gim dn trong kh quyn. Vo nm 2015 l thng ozone Nam Cc s ch gim i khong mt triu km2 trn 25 triu km2; tng ozone Nam Cc phc hi hon ton nhanh nht l vo nm 2050 hay chm hn. Mc d vy vn cn mt cnh bo nh. S m ln ton cu t CO2 c d on s lm lnh tng bnh lu. Hu qu ca vic ny l mt gia tng tng i ca thm thng tng ozone v chu k ca cc l thng. L thng ozone c to thnh l do cc m my tng bnh lu trn a cc; to thnh cc m my ny li c mt nhit gii hn m trn nhit cc m my s khng c to thnh. Tng bnh lu Bc Cc lnh i c th s mang li cc iu kin tng t nh cc iu kin gy ra l thng tng ozon Nam cc. Th nhng hin nay iu ny vn cn cha r rng.