You are on page 1of 4

Bn tnh Nam k ri vo tay gic . Thc dn Php tip tc m rng chim ng ba tnh min Ty . 1.

Hip c 5-6-1862 - Cuc khng chin tip tc ca nhn dn Vit nam Sau khi kt thc chin s Trung quc, ngy 7/2/1861 i qun Php ko v Vit Nam di quyn ch huy ca tng gi Sc-ne. Vin tng ny ny c chnh ph Na-p-l-ng III trao cho nhng quyn hnh rt ln: thng lnh ton b lc lng v trang Php vin ng, c quyn tuyn chin hoc k ha c vi Vit Nam. Php hi qun ti Bn Ngh, c thy c khong 4.000 tn (trong c c lc lng c, mi v dn phu b bt Qung Chu cng 250 lnh Ty Ban Nha...) Sng sm ngy 24/2/1861 i bc ch bt u tn ph i n. Qun ta chng c mnh lit y lui nhiu t tn cng ca gic. Ngy hm sau thnh v, Nguyn Tri Phng phi ra lnh lui binh b li 150 i bc, 2.000 khu sng tay. Tha thng qun Php nh lan v pha Bin ha, chim c Thun Kiu, Trng Bng, Ty Ninh... Nghe tin i n tht th, triu nh vi iu thm vin binh ng cu li c Tn tht Cp v Nguyn B Nghi vo Nam b. Song v vic hnh qun qu chm, n ri li khng ch ng tin cng, nn qun gic tha th lnh lan ra nhiu ni. u thng 4 nm1861 chng chim nh Tng (gm c M Tho, Tn An, G Cng) - mt tnh giu c v ng dn nht Nam b lc , c sng Tin giang dn ti bin gii Cm-pu-chia. Qun triu nh c gng da vo cc cn trn sng tiu dit v ngn chn bc tin ca ch. Mc du b tn tht nng, ngy 12/4/1861 qun Php vn ti c M Tho. Quan trn th l Nguyn Hu Thnh cho thiu hy kho tng, dinh th chy v Ci B. Qun Php ung dung vo thnh vi v s chin li phm qi gi. Sau khi chim c nh Tng, qun Php lin thc hin chnh sch dng ngi Vit tr ngi Vit, tng cng xy dng lc lng ngy binh chun b tin nh Bin Ha. Thng 12/1861 qun ch di s ch huy ca B-Na (thay Sc-ne) m cuc tin cng Bin Ha bng c hai ng thy b. Qun Nguyn chng c yu t. Mt s quan li (in hnh nh Nguyn B Nghi - quan trn th Bin Ho) mi nghe tin qun Php ti hn nht b chy. Tha thng, ch nh chim lun thnh Vnh Long thuc min Ty Nam K (ngy 23 thng 3/1862). Nh vy, sau 3 nm tin hnh chin tranh xm lc Vit Nam, thc dn Php mi ch chim c 4 tnh thnh m quan qun triu nh b ng. Tuy chim c t nhng qun Php cha th t chc c vic cai tr 4 tnh bi v chng vp phi cuc khng chin ht sc quyt lit ca nhn dn ta. Pht huy truyn thng yu nc bt khut ca dn tc, cng ging nh nhn dn Qung Nam - nng nm 1858, t nm 1859 nhn dn Gia nh t ng ng ln chng gic mnh hn c qun triu nh. i qun 5.800 ngi ca L Huy v Trn Thin Chnh lm cho ch tht in bt o. Phong tro bt hp tc lm cho thc dn Php gp rt nhiu kh khn trong vic t chc b my ngy quyn. B bao vy, nh ph khp ni, thng 3/1859 thc dn Php buc phi ph thnh Gia nh rt xung tu. Cui nm 1860 trong lc Nguyn Tri Phng v quan qun triu nh ngi nh gic, ch ra sc o ho p ly th cc i qun ngha dng mu tr dng cm phc kch git cht tn quan ba Bc-b gn Trng Thi. m m h tm cch lt qua phng tuyn ca ch, t chy kho tng, doanh tri ca chng, vo tn sng bn tu Primghe v phc kch tiu hao sinh lc ca Php. Tri ngc vi t tng ch ha do d ca nhng vin quan li trong triu nh Hu tiu biu nh Nguyn B Nghi, hay khc vi s chm tr tip cu ca triu nh, mt ht thi gi trong cc l nghi phin phc v v b nh vic ban kim, ban nhung y... m lch xem gi tt khi m, giao cho Khm thin gim xem bn mnh tt xu ca i tng... nhn dn Nam b ngay lp tc ni ln nh gic bng mi th v kh c trong tay. H t lc chin u t trong thnh Gia nh n ngoi thn x, h khng nh cy vo triu nh m t tin mnh. H bin xm p thnh pho i chng Php ch khng cn lui vo rng su theo ch d ca nh vua. Cc i ngha binh ca Trng Cng nh (6000 ngi) ca Nguyn Thnh (2000 ngi) ca Phan Trung (2000 ngi) v cc i ngha binh di s ch huy ca Trn Xun Ho, Phan Vn t, L Cao Dng, Trnh Thoi, cai tng L, Nguyn Trung Trc... c mt khp ni, thot n, thot hin trong nhng trung tm khng chin c chia nh ra v tn, ngy m tiu tr qun Php. n u nm 1862 phong tro khng chin ca nhn dn Nam B buc thc dn Php phi rt khi mt lot c im G Cng, Ch Go, Ci B... ngha qun chim li c nhiu vng t ai rng ln. Nhng cuc nh ph, gy ri ca qun ta khin cho thc dn Php ang tnh n chuyn phi chinh phc li nhng vng chinh phc, nhng triu nh Hu khng bit n iu . Xut pht t nhng toan tnh nh nhen, ngy 5-6-1862 triu Nguyn k bn hip c nhng t u tin, nhng cho Php 3 tnh min ng Nam K (Gia nh, nh Tng, Bin Ho) Hip c 5/6/18629 (Hip c Nhm Tut) c mang danh l Hip c ha bnh v hu ngh. Ni dung gm 12 khon, trong qui nh: Triu nh Hu phi nhng hn cho Php 3 tnh min ng Nam k (Gia nh, nh Tng, Bin Ha) v o Cn ln. Bi thng chin ph cho Php 4.000.000 -la (tng ng 2.880.000 lng bc); M cc ca bin nng,

Ba lt, Qung yn cho Php v Ty Ban Nha t do bun bn; Php s tr thnh Vnh Long cho triu nh chng no Hu ngng hn phong tro chng Php 3 tnh min ng. Ngay sau khi ho c c k kt,thc dn Php cho tu i cc ni loan tin, cn triu nh Hu th vi vng phi Phan Thanh Gin vo Nam ra lnh cho ngha qun cc ni h v kh, np sng n cho Php hi vng nhn dn s ngoan ngon thi hnh. Tuy nhin, hip c 5/6/1886 nh la thm du, cng gy nn s bt bnh trong dn chng c nc. Ti Gia nh, nh Tng, Bin Ho, cc ton ngha qun khng chu cng nhn chnh quyn ca gic, h cng khng chu di sang ba tnh min Ty, kin quyt bm t bm dn chng gic ngay trong lng ch. Cc vn thn s phu ba tnh min ng rm r t chc phong tro t a (di ri gia nh, v con, m m t tin, thm ch phn m thy hc...) ra Bnh Thun, khng khi bt hp tc vi Php. cc ni khc, phong tro phn i ho c Nhm tut cng ht sc rm r. Nguyn Vn Vin (ngi tnh Bnh nh) cng Hng Tp v mt s ngi trong dng h Tn Tht ch trng khi s kinh thnh Hu, mu git tn Khm s Php v nhng k cm u phi ch ha nh Phan Thanh Gin, Trn Tin Thnh, nhng cuc bo ng ngy 3-8-1864 ca h b tht bi. Cc s t trong k thi hng kha thng 11/1864 ba trng H ni, Nam nh, Tha thin Hu ng thanh phn i ha c vi Php - H vit truyn n, h reo v ty chay i hon cuc thi. Ti Nam k lc tnh mt lot s phu yu nc ng dy. H nh gic bng th, bng bt, bng tr tu, ti nng v nhiu ngi hin dng c tnh mng ca mnh cho cuc u tranh v quyn sng v t do. l qun c Trng Cng nh - ngi bt tun lnh triu nh (bi binh) m li cng nhn dn pht cao l c Bnh ty i nguyn soi, khng chin chng Php. l tri huyn Lu Tn Thin v th li L Quang Quyn lnh o ngha binh chin u vng G cng, l Trnh Thoi hot ng vng gia sng ng Nai v sng Vm c. Th khoa Nguyn Hu Hun hot ng vng M Qu, Ch Go, Rch gm, Nguyn Trung Trc, Qun L vng Tn An. Phan Trung, Tr Qy Bnh vng Tn Thch, Tn An (Long An). Hng thn L Cao Dng v H Hun Nghip vng Bnh Dng thuc nh Tng. V Duy Dng, c binh Kiu ng Thp Mi. Tri huyn u Dng Ln, c nhn Phan Vn Tr, nh th Nguyn nh Chiu, tun ph Quang Gia nh... Trong s nhng lnh t ni ting ca cuc khng chin Nam b lc , phi k n Trng Cng nh. ng ngi qu Bnh Sn, tnh Qung Ngi, l con ca lnh binh Trng Cm, theo cha vo Nam gia thi Thiu Tr. Khi Trng Cm lm lnh binh, Trng nh m nhiu dn ngho vng Gia nh khai hoang, lp n p, c phong chc qun c nn cn gi l Qun nh. Khi i n tht th, Trng nh em qun v Tn Ha, G cng. ng ra sc chiu tp ngha binh, t chc nhng trn phc kch tiu dit qun Php. Khi ngha Trng nh mau chng pht trin ra cc vng xung quanh, lin h vi hu ht cc s phu yu nc 3 tnh min ng Nam k. a bn hot ng ca ngha qun m rng ra cc vng M tho, Tn An, Ch ln, sang cc vng ven sng Vm c, t bin ng n bin gii Vit nam - Cm Pu Chia. Trc khi k hip c 1862, triu nh phong cho Trng nh lm chc ph lnh binh tnh Gia nh. Di quyn ng c 6.000 qun. i qun ny sau tng ln gp bi v buc ch phi rt chy khi G cng, Tn An, ch Go. Sau iu c 1862, th theo yu cu ca Php, triu nh buc Trng nh bi binh, gii tn ngha qun v b nhim ng lm lnh binh tnh An Giang (thuc min Ty lc tnh). ng khng khi bt tun lnh ch, li cng nhn dn 3 tnh min ng khng chin. Hch Qun nh c truyn i khp ni, h ho nhn dn,ngha s chng gic n cng. T i bn doanh Tn Ha, G cng ngha qun ta i khp ni, hot ng d di, lm ch c mt vng nng thn rng ln, c nhn dn cc ni ht lng ng h. Mt chnh quyn khng chin s khai ra i, thot li khi s rng buc ca triu nh Hu. Vo trung tun thng 12/1862 Trng nh pht ng mt chin dch ln tin cng cc v tr ca ch Bin Ha, Gia nh, M Tho,ginh thng li rn r trong trn Rch Tre, git c tn n trng ngi Php v thu nhiu v kh n dc. Ti Bin Ha hng vn ngi gm c ngi kinh, ngi Thng nht t ni dy lm ch con ng Si gn - Bin ha. Ti B Ra, qun ni dy ginh li t tay ch nhiu x, huyn. M Tho, trn gy c ting vang ln nht l trn nh n Thuc Nhiu.

Trc tnh hnh nguy khn trn y, ng thi tha bit, mun bnh nh Nam b khng th khng tiu dit cn c Tn Ho, trung tm ca khi ngha Trng nh, bn thc dn Si Gn cp bo v Php, xin thm vin binh v yu cu hm i t Trung Quc v ngay chin trng Vit Nam. Chng cn iu thm 800 qun Ty-BanNha t Phi-lp-pin sang tip cu. Nh c vin binh, ngy 25/2/1863 thc dn Php, di s ch huy ca tng B-Na m cuc tn cng qui m vo cn c G Cng. Cuc chin u din ra c lit trong sut ba ngy.Nhng ti 28/2/1863 cn c Tn Ha b ri vo tay gic. Ngha qun phi rt dn ra vng bin v vng m l ti tri. T thng 3/1863 ngha qun tip tc hot ng 3 tnh min ng, t chc cc trn phc kch qun Php M Tho, Cn Giuc... Thc dn Php li khn n. Chng khng th ngi yn chng no cha dp yn ngha qun. Ngy 25-9-1863 chng m t tn cng mi Ngha qun va chng tr quyt lit, va lui dn t cn c L Nhn v Tn Phc, mt cn c him yu vng sng Soi rp. Lc ny Trng nh c gn 1 vn ngha binh, ng ang chun b nh p gic ly li Tn Ho nhng da vo Hunh Cng Tn (tn ny trc y theo ngha qun, sau v hng ch) gic Php d c ni ca Trng nh. Ngy 20/8/1864 chng em qun vy nh bt ng. Trng nh b thng nng, rt gm t st, lc ng mi 44 tui. Sau khi Trng nh mt, ng i ca ng tip tc duy tr cuc chin u thm mt thi gian: vng Gia Thun c Nguyn Ngc Thng, vng Giao Loan (Ty Ninh) c L Quang Quyn (mt b tng gn gi ca Trng nh). Cng Ty Ninh, Phan Chnh cm u mt tp on ngha qun, ng t xng l Bnh Ty Ph Nguyn soi, cn Trng Quyn (con trai ca Trng nh) th lin kt vi Pu-Cm-P, nh yu nc Cm-Pu-Chia nh Php t 1864 n 1867. V Duy Dng ly ng Thp Mi lm cn c. Hot ng ca ngha qun V Duy Dng gy cho ch nhng thit hi nng trong khong thi gian t thng 7/1865 n thng 4/1866. Sau Thin h Dng (V Duy Dng), c bnh Kiu li ly ng Thp Mi lm cn c. Vng t ny t v sau tr thnh ni t hp ca nhiu nh yu nc. 2. Mt ba tnh min Ty (1867) cuc khng chin chng Php lan khp 6 tnh Nam Sau hip c 5-6-1862 tnh hnh Vit nam ngy cng tr nn ti t: dn cc tnh Gia nh, nh Tng, Bin Ho b bin thnh thn dn ca Na-p-l-ng III. Triu nh th phi lo np chin ph hng nm cho gic. T Bnh Thun ra Bc, nhn dn cng i kh hn v thin tai ch ho v v ch p bc ngy cng nng thm t pha triu nh. Chnh sch thin cn ca nh nc phong kin Nguyn lm cho mu thun x hi ngy cng gay gt. Cc cuc khi ngha nng dn v binh lnh li lin tip n ra, trong khi thc dn Php ang mu m m rng cuc xm lng. Ti Bc k, nm 1862 T Vn Phng, mt ngi theo o Thin cha, nu danh ngha ph L, ni ln vng Qung Yn, bao vy v nh nh chim tnh thnh Hi Dng, triu nh phi phi i qun, phi hp vi qun Thanh nh dp. Sau cuc ni dy ca T Vn Phng, n ra cuc khi ngha ca cai tng Vng (tc Nguyn Vn Thnh) Bc Ninh vo thng 4-1862. Cai Vng cng nu danh ngha ph L, t phong lm nguyn soi, tn mt ngi t xng l dng di nh L lm minh ch, tp hp nhn dn trong vng ng dy. Ngha qun nh chim cc huyn Lng Giang, Yn Dng ri tip tc bao vy tnh thnh Bc Ninh. Mi n cui nm 1862 ton qun khi ngha ca Cai Vng mi b nh tan. Mt cuc s kin khc cng rt ng ch l cuc ni dy ca nhn cng v binh lnh trn cng trng xy dng Khim lng ca T c do anh em on Trng, on Hu i, on T Trc cm u, n ra vo thng 9 nm 1866. Cuc ni dy ny va mang tnh cht mt cuc khi ngha, va mang tnh cht mt cuc o chnh cung nh, phn nh s phn ho su sc trong ni b tp on phong kin, nhng ng thi cng phn nh mu thun gia cc tng lp nhn dn vi giai cp thng tr. N chng t s suy yu t bn trong ca giai cp phong kin v s chn ght n cao ca qun chng nhn dn i vi triu nh. Cuc khi ngha b dm trong bin mu nhng d m ca n li rt dai dng v bay rt xa v n n ra ngay ti kinh thnh Hu. Trong lc ni tnh ang ri ren nh vy th v i ngoi, triu nh Nguyn ch bit kh kh m ly quyn li ca giai cp v ca dng h, i ht t sai lm ny n sai lm khc trong i sch vi thc dn Php.Trc ht l trong v chuc t thng 6-1863. Cui nm 1862 khi triu nh Hu bi thng chin ph t 1 cho Php th ng thi T c cng c mt phi on do Phan Thanh Gin lm chnh s, Phm Ph Th lm ph s, Ngy Khc n lm bi s sang Php xin chuc li ba tnh min ng. Do b sa ly trn c hai chin trng: M-hi-c v Vit nam, trong cuc tip kin s b Phan Thanh Gin, Na-p-l-ng III c mun cho triu Hu c chuc t, ha s c -ba-r sang Hu sa li iu c nm 1862. Ri t 16-6-1864 n 15-7-1864, ti Hu, gia -ba-r v Phan Thanh Gin c mt cuc iu nh trn c s bn n m -ba-r trnh Na-p-l-ng III. Mt tha c v vn ny vi 21 iu khon c tho ra, trong Php ng tr li triu nh 3 tnh min ng Nam k v o Cn ln, nhng li lm ch Si Gn v mt s a im quan trng khc c v kinh t, chnh tr, qun s. Ring khon 4

th ghi r triu nh T c tha nhn s bo h ca Php trn c 6 tnh Nam k. Nh vy theo tho thun ny thc dn Php gn nh gi nguyn hip c 1862, chng li cn ginh thm mt khon tin chuc kh ln b vo ngn sch ang thiu ht. Cn v pha triu nh, r rng phi chu nhng iu khon nng n hn nhng li tho mn c tm l chuc li c t qu ngoi T c, trnh c ting xu l bt hiu vi vua cha t tin.Tuy nhin, mun c nhn trn y ca T c khng thc hin c. Ngay sau khi -ba-r ri khi Vit Nam, cnh thc dn hiu chin Php, nht l cnh thc dn Nam K kin quyt phn i n ca ng ta. Chng hiu qu r s bc nhc ca triu nh phong kin Vit nam. Rt cuc, hip c mi gia -ba-r v Phan Thanh Gin ngy 26 thng 1 nm 1864 khng c chnh ph Php ph chun. Ngc li, ngay sau khi cho qun chim Cm-Pu-Chia vo nm 1863, chng bt u m rng cuc chin tranh thanh ton nt ba tnh min Ty Nam k ca Vit nam. Lc u, ly l do ba tnh Vnh Long, An Giang, H Tin vo a th treo l lng, khng tin cho nc Nam vy xin cho Php cai tr tt c.. Nhng sau v lo t ca triu nh Hu c th gy ra b cho m mu n cp ca Php, bn v quan thc dn bn quyt nh m cuc tn cng bng v lc chim 3 tnh Vnh Long, An Giang, H Tin t ngy 18 n 24/6/1867. Ngy 18-6-1867 qun Php gm 1200 tn cng 400 ngy binh tp hp M Tho. Ngy 19-6 La-g-rng-i-e cng a thm 16 tu chin n ni. Sng 20-6, chng dn trn trc thnh Vnh Long ri a th cho khm sai i thn ca triu nh Hu l Phan Thanh Gin i np thnh khng iu kin. Tip qun Php li buc Phan vit th khuyn quan qun triu nh hai tnh cn li l An giang v H tin h kh gii. Nh th l ch trong vng my ngy, thc dn Php chim ng c c ba tnh min Ty Nam k khng tn mt vin n. Ngy 5/7/1867, sau khi np thnh v vit th khuyn hng, Phan Thanh Gin ung thuc c t t. Cn La-grng-i-e, c Pa-ri c lm tng ch huy qun i Php ba tnh min Ty (ngy 24/6/1867) Mc d phi chin u trong mt tnh th kh khn gp bi, nhn dn 6 tnh nam k vn kin cng chng Php, lm tht bi bnh nh cp tc ca chng. Ti nhng vng dc theo sng Cu long, hng chc ngn ngi gia nhp ngha qun. Nhiu nh nho yu nc cc tnh Vnh, An H nht quyt khng chu hp tc vi gic, t a ra Bnh Thun, lp ra t chc ng chu x nng ta ln nhau v lp cn c Tnh linh mu tip tc chng gic. S ng s phu khc li tham gia phong tro khng chin ca nhn dn. Nm 1867, Phan Tn, Phan Lim (cn gi l Phan Tam, Phan Ng), hai ngi con ca Phan Thanh Gin, hot ng khng Php vng Tr Vinh, Bn Tre, Vnh long. Ti min cc ty lc tnh, pht huy truyn thng Nht To nm xa, Nguyn Trung Trc tip tc ni dy. Thng 9/1868 ng b gic bt Ph Quc ri b em v x t ti Rch Gi. Trc khi cht, nh yu nc dng dc ni vi k th: Bao gi Ty nh ht c nc Nam th mi ht ngi Nam nh Ty Sau khi Nguyn Trung Trc b git hi, nhng ngha qun ng h ng tip tc cng anh em Tha Long, Tha T lp cn c khng Php vng rng U Minh. Ti An Giang c khi ngha ca Trn Vn Thnh. Vng Ba Tri (Bn tre) c khi ngha ca Phan Tn... Ngoi ra trong nhng nm t 1869 n 1875 cn c nhiu cuc khi ngha khc. Mn - Bnh Thy (Cn Th) c khi ngha ca L Cng Thnh, Vnh long, Long xuyn c khi ngha ca Phan Vn ng.... Nm 1875, Nguyn Hu Hun mt ln na li ng dy Tn An, M Tho. Thng 5/1875 ng b Php bt v x t hnh ti x M Tnh An, huyn Ch Go tnh Tin Giang. ( Su tm )