You are on page 1of 2

Php m mu thn tnh Vit Nam t lu Sau cc cuc pht kin a l ln th k XV v XVI, ch ngha T bn v cc nc phng Ty c xc lp v y mnh cc cuc xm lng

g thuc a. Vic cp ot chu M v phng ng trong th k XVI lm cho Ty Ban Nha, B o Nha tr thnh cc quc gia giu mnh nht Sang th k XVII, H Lan mnh ln, cng n Hi An (1636) v Ph Hin lp thng im. gy thanh th v nh hng Vit nam, H lan can thip vo cuc chin tranh Trnh - Nguyn, gip Trnh nh Nguyn (1642-1643) nhng vic khng thnh. u th k XVIII ngi Anh c mt Ph Hin, Thng Long. n u th k XIX (1802) Anh cho qun chim o Cn ln, phi binh lnh ngi M Lai (Ma-lai-xi-a) n ng gi. Nm 1803, binh lnh M Lai phi hp vi vin quan trn th ngi Vit Nam ni dy tiu dit qun Anh, ly li o. Trong cuc chy ua sang phng ng, t bn Php ngy cng ch ti Vit nam thng qua cc ti liu ca Hi truyn gio hi ngoi Php cng nh ca nhng gio s Php m ngi tiu biu l A-lch-xng--Rt (Alexndre de Rhodes). -Rt n Vit nam t 1624, Vit Nam khong 17 nm, tch cc truyn b o thin cha c trong Nam ln ngoi Bc: Sau thi k phc v vua B o Nha, nm 1645 A-lch-xng--Rt m cuc vn ng lp cc ta gim mc Php Vin ng v h thng cng gio bn x. Nm 1664 Hi truyn gio hi ngoi Php c thnh lp Paris. Trong cc nm tip theo, cc gio hi tch cc hot ng, va truyn o, va bun bn, va tch cc chun b lp mt d n xm lng Vit Nam. Sau chin tranh 7 nm gia Anh v Php (1756-1763), nc Php thua trn, phi nhng s chim ot n cho Anh, Php ch cn c lm ch mt s th trn ven bin. T t bn Php cng mun c cc thuc a Vin ng, nht l ti Vit nam, ni m cc gio s ca Hi truyn gio hi ngoi Php v cc thng gia ca cng ty ng n Php tng quen bit t th k XVII. Cho d Cng ty ng n ca Php sau b gii th, cc tu bun Php khng qua li bun bn na, song cc gio s Php vn ln lt vo Vit Nam hot ng. Ti ng Ngoi mt s gio s i lt thng gia li Ph Hin tip tc truyn gio ng Trong, mt s gio s di s ch o ca B a lc (Pignau de Bhaine), ngi tng ph trch mt chng vin Hn t (Kin giang), vn ln li min Ty t Gia nh. Nh vy sau khi cha Nguyn b phong tro nng dn Ty Sn nh , gim mc B a Lc ny ra gip Nguyn Phc nh vi hy vng i trc cc nc chu u khc, chim ly Vit Nam nhm khuch trng th lc cng gio. V phn mnh,sau khi cu cu phong kin Xim, cho qun Xim tn ph t Vit Nam t H Tin, Rch Gi n Vnh Long ri qun Xim b Nguyn Hu tiu dit Rch Gm - Xoi Mt (nh Tng), nm 1785 Nguyn nh quay sang cu xin bn thc dn Ty u gip .Ti thi im , chng nhng Php m cn c Anh, H Lan, B o Nha, Ty Ban Nha u c phi nhn vin n lin lc vi Nguyn nh, ngh c vin tr. Bn thn Nguyn nh cng c nh sang Batavia (In--n-xi-a) cu vin H Lan hoc sang Goa (n ) cu vin B o Nha, nhng cui cng do c mi quan h t trc, ng ta quyt nh nh v ngi Php. Cui nm 1784, c s y nhim ca Nguyn nh, Pi nh B hen (B a lc) em theo n tn v ngi con trai ca nh l Nguyn Phc Cnh (hong T Cnh) lc mi 6 tui i cu vin Php. Trong mt ti liu ni v cuc gp g cui cng gia B a Lc v Nguyn nh, c trch trong mt bc th do B a Lc vit vo thng 12/1784 c mt on nh sau: Sau khi sa cha xong thuyn... chng ti giong bum v o Pulo Punjan (Ph Quc) t vt qua vnh Xim-la. y mt ln na chng ti gp nh vua ng trong; ng k li cho nghe l do v sao ng sang Xim. H mn c gip ng tr li ngi vua v li dng danh ngha ng cp bc dn chng. Chnh vo thi im ny, nh vua giao cho ti chm sc ngi con trai mi ln 6 tui m ti hin em theo y... sau chng ti vt vnh Xim La n Malaque ngy 19 thng 12 Ngy 28/11/1787 gia Pi-nh--B-hen i din cho Nguyn nh v B tc Mng-m-ranh, i din cho Hong Php Lu-i XVI k kt mt bn hip c mang tn Hip c tng tr tn cng v phng th ti Vc-Xy, trong ngi Php cam kt gi binh lnh, lng thc, tu b, sng n sang gip Nguyn nh khi phc li quyn bnh. i li, Php c s hu Nng, o Cn Ln v c c quyn bun bn ti Vit nam. Hip c 1787 khng c thc hin bi l ngay sau , vo nm 1789 cch mng Php bng n,ngi Php b l c hi can thip ngay vo Vit nam. Tuy nhin chng vn khng t b m mu ca mnh v m mu c coi l quc sch ri ht chnh ph ny n chnh ph khc Php thay nhau theo ui.

Tuy chnh ph Php b l c hi thm nhp voVit nam sau khi k hip c 1787 nhng bn t bn Php n Dng vn ra sc ng h k hoch ca Pi-nh--B-hen, bi k hoch ny nu c thc hin s em li nhiu quyn li cho gii t bn ti phit. Chng gi tu chin, s quan, k s, binh lnh, v kh n dc sang gip Nguyn nh ly li t Gia nh. Bn thn Pi-nh--B-hen cng tham gia chinh chin trong i qun ca Nguyn nh chng Ty Sn t Gia nh bn Bnh nh cho n cht nh mt vin tham mu trng. Sau khi nh thng Ty Sn, nm 1802 Nguyn nh ti lp vng triu Nguyn. Tuy vy, nguy c b Php nhm ng vn cha ht. Sau cch mng Php v chin tranh chu u ko di t 1792 n 1814 tnh hnh nc Php tr li yn tnh. Giai cp t sn Php ln mnh, chng tip tc tm cch xm nhp Vit Nam. Nm 1812 Na-p-l-ng B-na-pac sau khi xem cc gic th ca bn thc dn hot ng ti Vin ng ra lnh nghin cu li hip c Vc-xy (1787). Song ngay nm sau, Hong Na-p-l-ng nht b - m mu xm lng Vit nam ca Php v th cha thc hin c. ( Su tm )