You are on page 1of 2

Phong tro Cn Vng chng Php (1885-1896)

1. S bng n ca phong tro. i vi thc dn Php, vic k Hip c Patnt ngy 6-6-1884 chm dt giai on xm lc ngt 30 nm. Nhng cuc khng chin ca nhn dn ta vn cn m trong hon cnh mi. V li, thc dn Php mi ch xc lp c quyn lc trung ng, cn phn ln cc a phng x Bc v Trung K chng cha th nm c. V th, thc dn Php cn phi tri qua giai on 12 nm m chng gi l giai on bnh nh, n p cc phong tro v trang cui cng. Trong triu, phe ch chin d kh khn, vn khng nn ch. Vn trc mt h l phi tm ra mt nhn vt m phi ch chin c th khng ch c a ln ngi. Vua Hm Nghi (hy l ng Lch), c a ln ngi thng 8-1884, sm t ra c kh phch ngay trc mt tn Tr s Ry na (Rheinart) v cc s quan Php c mt trong bui l ng quang ca mnh ti kinh thnh Hu. i biu cho phe ch chin trong triu l Phan nh Phng, ng ch Khim, Trn Xun Son... ng u l Tn Tht Thuyt (1835 - 1913). Mc d c nhng im bt ng trong chuyn ph lp, nhng phi ch chin v a s hong tc nhanh chng thng qua k hoch to bo nh p qun Php n Mang C v ton b khu vc Kinh thnh ca Tn Tht Thuyt. Lc lng qun Php Hu c ti 2300 tn do tng Cuc xy (De Courcy) ch huy nhm tiu dit lc lng ch chin ca Tn Tht Thuyt. Nhng phe ch chin nhanh tay hn. m 4 rng 5-7-1885, Tn Tht Thuyt v Trn Xun Son n sng nh p n Mang C. Qun Php mt 4 s quan v trn 60 lnh. Nhng do s chun b cha y nn khi qun Php phn cng, qun ta b ng, thit hi rt ln. Tn Tht Thuyt phi a xa gi vua Hm Nghi ri kinh thnh, i ra Qung Tr m t lu ng cho chun b c s. Khi ti Tn S (Qung Tr), qun s ch cn 500 ngi. Ngy 13-7-1885, Hm Nghi xung chiu Cn Vng ln th nht, nu li s kin "s bin Kinh thnh", h ho dn chng ph Vua cu nc. Ngy 19-9-1885, khi Php vi v a ng Khnh ln lm Vua b nhn Hu, Hm Nghi xung chiu ln th hai, bc trn m mu ca Php, cnh co th lc u hng ca ng Khnh v nu cao tnh chnh thng, chnh ngha ca mnh. Qun Php nh chim Qung Bnh thng 7-1885, Ngh An thng 8-1885, Qung Nam thng 12-1885 bao vy cht lc lng ch chin. Mt khc, chng ra sc khng b, mua chuc nhng ngi c lin quan n s kin cn Kinh thnh, tng cng lc lng ngy binh, t v cho triu nh ng Khnh va dng ln mt cch vi v. Nhng tt c hnh ng ca chng khng ngn c mt phong tro dn tc v trang m sc si, ch i dp n bng. 2. Hai giai on pht trin ca phong tro Cn Vng * Giai on th nht ( 1885 - 1888) Lc u, "Triu nh Hm Nghi" vi s ph t ca 2 ngi con Tn Tht Thuyt l Tn Tht m v Tn Tht Thip, c L Trc, Tri ph Nguyn Phm Tun di chuyn v chin u vng rng ni Qung Bnh; sau phi vt Trng Sn, qua t H Lo v vng sn phng u Sn (H Tnh). y l trang s v vang him c ca mt ng vua yu nc khi dng h mnh ni chung hng gic. chin u lu di, Tn Tht Thuyt v Trn Xun Son quyt nh vt vng vy i xy dng lc lng khng chin Thanh Ho, ri qua Trung Quc. Thng 12-1886, theo lnh Ton quyn Pn Be (P. Bert), ng Khnh xung 1 d ku hng, nhng khng mt ai trong "Triu nh Hm Nghi" chu bung sng. Ngc li, cha bao gi c nc ta li c nhiu cuc khi ngha n nh th di ngn c Cn Vng. Trong giai on u ny, phong tro Cn Vng tri rng t a bn trung tm ra Bc v Nam K. Trung K, trc ht l Qung Bnh vi L Trc, Nguyn Phm Tun ; Qung Nam l Trn Quang D, Nguyn Hm, Nguyn Duy Hiu ; Qung Ngi l L Trung nh ; Bnh nh l Mai Xun Thng . . . Bc K cng c nhiu cuc khi ngha quan trng nh c Tt ng Triu, Cai Kinh Bc Giang, Nguyn Quang Bch Ty Bc...c bit, x Bc K cng ang hnh thnh nhng cuc khi ngha ln, c sc chin u mnh m, c ting vang nh T Hin Thi Bnh, Nam nh; Nguyn Thin Thut Hng Yn, Hi Dng; Phm Bnh,

inh Cng Trng Thanh Ha; L Ninh, Phan nh Phng c Th, Hng Kh (H Tnh)... * Giai on th hai ( 1888- 1896) m 1-11-1888, vua Hm Nghi b gic bt do s phn bi ca Trng Quang Ngc ti vng ni Tuyn Ha (Qung Bnh). ng b y i Angiri. Trong iu kin ngy cng kh khn, s lng cc cuc khi ngha c gim bt, nhng li tp trung thnh nhng trung tm khng chin ln. Ti Thanh Ha, c im Ba nh b san phng sau cuc tin cng di ngy u thng 1-1887 ca 3000 qun Php. Phm Bnh, inh Cng Trng m ng mu v cn c M Cao (Yn nh) theo k hoch nh. H chin u M Cao nhiu thng tri, thng nhiu trn ng k v ch rt lui khi M Cao b v vo ma thu 1887. (5) Nhng di s lnh o ca Tng Duy Tn Vnh Lc v s tr gip ca cc th lnh ngi Thi l Cm B Thc, ngi Mng l H Vn Mao, ngn la Ba nh li c thi ln, gi l khi ngha Hng Lnh, ko di ti nm 1892. Cuc khi ngha Bi Sy ca Nguyn Thin Thut n ra t nm 1885, vi li nh du kch, bin ha phn tn, da vo thin nhin ca ngha qun Bi Sy, tuy khng c nhng trn nh ln nh Ba nh nhng cng gy cho qun Php nhiu tn tht. Cuc khi ngha ln nht, ko di sut thi Cn Vng l khi ngha Hng Kh. K tha cuc khi ngha u tin ca L Ninh c Th, H Tnh, Tin s Phan nh Phng vi s tr gip ca Cao Thng, Ng Qung, Cao t, H Vn M, Nguyn Chanh, Nguyn Trch... a cuc khi ngha ny ln tm vc ln nht, c o nht thi Cn Vng. Phan nh Phng chia a bn 4 tnh: Thanh, Ngh, Tnh, Bnh thnh 15 qun th, xy dng nhng chin tuyn c nh, mnh (Cn Cha, Thng Bng - H Bng, Trng Kh - Tr Kh, V Quang) kt hp li nh du kch vi li nh ln chin tuyn c nh, cuc khi ngha Hng Kh gy cho qun Php nhiu tn tht. Ph tng Cao Thng, hy sinh lc mi 30 tui l ngi c ti ch sng theo kiu nm 1874 ca Php. Thc dn Php phi huy ng mt lc lng qun s ln, khng k c 3000 ngy qun ca Nguyn Thn, vt xa c qun s, v kh khi chng tn cng thnh Ba nh. Nhng chin thng ca Phan nh Phng nh trn nh p thnh H Tnh, bt sng Tri ph inh Nho Quang 1892, trn Vn Sn thng 3-1893, trn tp kch H Tnh ln th hai nm 1894 v trn V Quang thng 10-1894 c coi l mt thnh tu ca ngh thut qun s Vit Nam lc . Phan nh Phng t th ni Qut (H Tnh) ngy 28-12-1895 li bi th Tuyt mnh vo loi xut sc trong vn hc cn i. 23 b tng ca ng cng b gic Php bt v x t ti Hu. u nm 1896, nhng ting sng cui cng ca phong tro Cn Vng chm dt. Phong tro Cn Vng cui th k XIX l phong tro dn tc, phong tro yu nc chng ch ngha thc dn xm lc kt hp vi chng triu nh phong kin u hng din ra si ni, rng khp. Phong tro tuy tht bi nhng t thm thm truyn thng anh hng, bt khut ca dn tc Vit Nam. ------------------------------------(1) T 1802, khi bt u vng triu Nguyn n khi sp hon ton nm 1945, ch ny tri qua 13 triu vua: Gia Long (1802-1819), Minh Mng (1820-1840), Thiu Tr 1841-1847), T c (1848-1883), Dc c (1883, trong 3 ngy), Hip Ha (1883, trong 4 thng), Kin Phc (1883-1884), Hm Nghi (1884-1885), ng Khnh (1885-1888), Thnh Thi (1889-1907), Duy Tn (1907-1916), Khi nh (1916-1925), Bo i (19251945). Trong cc triu vua , ch c 4 i vua u tin l ch phong kin c lp. (2). C. Gosselin, L'empire d' Annam, Paris, 1904. (3). Xem G. Taboulet, La geste Franaise en Indochine, T. II, Paris, 1955, t. 405. (4). ghi nh" cng lao ca binh lnh Ty Ban Nha, mt trong nhng ng ph chnh ca thnh ph Si Gn c xy dng t nm 1865 mang tn "Espagne" (ph L Thnh Tng hin nay). (5). Xem A. Mason, Souvenir de 1' Annam t du Tonkin, Paris, 1892.

(Ngun:Nguyn Quang Ngc 2006, Tin trnh Lch s Vit Nam, H Ni,Gio Dc)