Panata ni Pilar – Amado V. Hernandez Makasining na pag-aantala at malinis na paglalarawan iyan ang pagbubuklod sa kathang ito.

Mainam na halimbawa ng isang taal na maikling kathang tagalog ay halos lahat kailangan ng sining. Ang isang taon ay parang walang anuman. Noong huli akong dumalaw sa tahanan ni tiya Pilar sa lalawigan ay ganito rin ang ayos ng bakuran nila. Sariwa at malago ang mga halamanan, naghuhunihan ang mga ibon sa sanga ng punong kahoy at nalalanghap ang halimuyak ng mga bulaklak. Ang kanilang malaking bahay sa loob ng bakod ng mga alambreng may tinikay halos wala paring pinagbago. Naroon din ang mga hawlang kanaryong nagsabit sa bintana. Naroon din ang mga puno nakahayhay sa may papanhik ng halaganan. Kay tulin ng mga araw isang taon na ang nakalipas at parang hindi ko napansin. Tuwing sasapit ang tag-init iniiwan ko ang Maynila at sa piling ng aking Ate nagpaparaan ng bakasyon polo’y nalimot ko na ang ating aklat, ang higpit ng aking mga guro, ang pag-aaral ng leksyon hanggang hatinggabi at paggising ng maaga kinabukasan. Masaya akong pumasok sa bakuran ni Tia Pilar. Tila iilang araw lang ang nakalipas. Naroroon din ang punong santol na pinamitasan ko ng matamis na bunga, ang punong mangga at makopang hindi ko pinagsawaang akyatin. Yaon din ang hanging malinis at sariwa na nagbubuhat pa sa talukot ng malayong kabundukan. At yaon din ang langit na kulay ginto kung umaga na waring tunay na pilak kung gabi. Sa pagpanhik ko sa balkon ay isang matandang lalake ang sumalubong sa akin. Nakangiti at kahit hindi man nagsasalita ay nagpapahalata sa kanyang mga kilos na labis niyang ikinagagalak ang aking pagdating. Siya’y si Entong, ang pipid na tanod sa bakurang yaon ni Tiya Pilar. Hindi niya ako nakakalimutan. Kilala niya ako simula’t sapul mula pagkabata. Ganun din ang kanyang ayos, isang matandang tinatakasan ng kaisipan, ngunit masipag at masunurin, mabait at mapagkakatiwalaan. Ang pagkilala ko kay Entong ay kasintagal ng pagkakakilala ko sa aking Ate. Siya’y doon ko nakilala. Wala siyang ginagawa roon kung di maglinis sa loob ng bakuran, magtaboy ng mga hayop na sumisira sa iba’t ibang pananim, minsan-minsang nagsisibak ng kahoy, manaka-nakang umigib ng tubig. Kalian man ay hindi inutusan ni Tiya Pilar, bagkus marunong magkusa sa mga gawaing ito. “Kumusta ka Entong?” ang magiliw kong bati sa kanya, at siya’y aking kinamayan. Ang matandang katiwala ng aking Ate ay tuwang-tuwa at ako’y sinamahan hanggang itaas ng bahay. Kahit ganoon si Entong ay napamal na siya sa akin, sapagkat tuwing ako ay magliliwaliw sa lalawigan ay siya ang aking kasa-kasama ko sa paglilibot sa mga bukid, sa pamamangka sa ilog, sa pamamaril ng ibon, at pamimingwit sa palaisdaan. Siya’y totoong mabuti sa akin at madali niyang naidudulog ang mga kailangan ko. Humalik ako sa aking Pilar. Hindi siya nagbago. Ganoon din ang ayos noong isang taon. Ganoon din siya noong ilang taong nakaraan. Matango sa bahagyang pilak sa naragdag sa kanyang buhok sa ilang guhit sa kanyang pisngi. Hindi nahahalatang nangungulila siya sa gayong pag-iisa sa loob ng mahabang panahon. Ang Tiya Pilar ay lumalakad na sa 40 taong gulang subalit sa kanyang mukha nababakas parin ang isang kagandahang hindi karaniwan at sa kanyang

katulad ng malimit mangyari sa maraming bulaklak sa lipunan. Noong kanyang kabataan. Ako’y tinitingnan muna niya ng matagal. pinapaypayan ko at binabasahan ng anumang sukat niya ikaaliw. ngunit hindi ko kayang pagpaliwanagan. Hindi ko lubos maisip kung papaanong isang kapares niyang hinangaan sa kanyang mga katangian at kalinisan ay pabayaang mausyami lamang at mawalan ng bango sa sulok ng isang lalawigang malungkot at malayo sa Maynila. Ang Tiya Pilar kaya’y hindi natutong umibig? Wala kayang pag-irog na nagpatibok sa kanyang puso? Siya kaya’y walang tiwala sa mga lalaki? Mamamatay kaya siya sa pagkadalaga? Ang mga katanungang iyan ay minsan kong itinatanong sa sarili ko. Marahil hindi pa pinanganak ang kapalaran ko.” Ano ang lagay ng pag-aaral mo? Ang kanyang tanong. Tia Pilar” ang sabi ko ay maraming mag-aalaga sa inyo ngayon”.” At napansin kong sa kanyang mga labi ay nagtanan ang isang buntonghininga. Ang Tiya Pilar ay nagkasakit. “Hindi po tiyang. kaya lagi siyang natatangi sa mga pagtitipon at pagdiriwang sa kanyang dinadaluhan. Kung nag-aasawa kayo. ngunit isang pag-ibig na sawing palad. Kung siya’y nagaasawa ay hindi siya tila ulilang lubos ngayon kai pala’y may tatlo o apat na siyang anak na magpapala sa ka nya sa lahat ng sandal. Ako’y naglakas loob at ibinulas ang aking iniisip. Noong ako’y dalawampung taong gulang pa lamang na kalalabas sa medisina. Ang Tiya Pilar ko ay wala pang asawa. ako’y makakatapos na sa susunod. Kay hirap ng lagay niya kung nagkasakit. Nagkakilala kami sa isang pagdiriwang. may kapilas ng pusong madaraingan ng kanyang mga dinaramdam. Ang pangyayaring ito’y naging bugtong sa aking gunita. Inakala kong may isang bagay na sumagi sa kanyang gunita. Naratay siya sa isang matinding lagnat. Sa tahanang yaon ay wala siyang kasamakundi si Entong at isang batang utusan. Ako’y umibig din. Dinaramdam ko ang kalagayan ng Tia Pilar.” Ang magiliw na sabi sa akin ng Tiya Pilar. Pinalagay kong siya’y nalinlang ng isang lalaking mapagsamantala. Siya’y hindi na mag-aasawa kailanman.anyo’y namamalas ang mga huling sinag ng isang kanabataan at kasirawaang hindi malalanta ng gayon-gayon lamang. ayon na rin sa salaysay niya sa akin. Dalaga pa. nagbuntong hininga at saka marahang nangusap. ay lubhang kilala siya sa syudad. Siya’y isang binatang marangal at may mabuting hinaharap. Ako lamang noon ang hindi lumalayo sa kanilang piling. palibhasa’y isa siya sa pinakamaganda sa kanilang kolehiyo. Subalit siya ay nagpatuloy. Pinapa-inom ko siya ng gamut. Ito’y lagging nagpapataka sa akin. totoo ba? At siya’y napatawa. ang pag-aasawa ay wala pa sa aking loob.” Ang balita ko’y mag-aaral ka na raw. matalino at nakariwasa ay hindi nakatagpo ng karapat-dapat na lalaki. Hindi man siya kakapusin sa pangangailangan ay wala namang makapag-alaga. Ipinagtapat kong gayon din ang sinabi sa aking sulat na ipinadala ko sa kanya ngunit ako ay nabalam bg kaunti dahil sa ilang mga gawaing kinakailangang tapusin ko muna bago lumakad. “Mabuti po naman. Gayon na lamang ang habag ko sa kanya. kahit talastas na yao’y hindi magiging makabuti sa Ale kong nakaratay. “Kumakailan pa kita hinihintay. . Hindi ko nga mawari kung bakit. Mahusay siya tumugtog ng Piano at laong mahusay siyang umawit. Palibhasa’y labis kong ipinagtatakhan kung paano ang babaeng tulad niya na maganda.

Halos hindi ako makahinga at makakita dahil sa makapal na usok. Ang nakita ko’y talagang apoy. tinawag ang aking alila. ay hindi ko pinakinggan ang kanilang panghilak. Maganda ang kanyang tindig. Kami’y magkakatulong na sa pagtayo ng isang katangi-tanging kabuhayan. Kaya pala umibig na rin ako sa ganang akin ay dakila sa lahat ng lalaki si Ruparto. Subalit bigla na lamang akong nagising sa matinding init na dumadarang sa aking katawan. Ngunit ako’y hindi nangangarap. Narinig ko buhat sa lupa ang maingay na sigawang. Nang idilat ko ang aking mata ay nag-aalab ang apoy sa kabila-kabila. Sinasabing walang nagtikim ng ligayang hindi umiinom ng luha pagkatapos. Nong mga araw na yaon ay totoong maligaya ako. Gabi-gabi halos ay nasa amin siya at nagdaraan sa aming dalawa ang mahabang oras na lipas ng lambingan at kaligayahan. Batang-bati rin siya noon at lumakad lamang sa dalawampu’t pitong taon. ngunit walang nakarinig. Hindi ko nalaman kung ilang oras ako nakatulog. “Ang luwalhato n gaming pag-ibig ay isa lamang kisapmata. gayong may dalawampung taon nang singkad ang nakaraan. Pinakinggan ko lahat ng kanyang mga pangako at isa-isang itinatala sa aking dibdib. Yao’y hindi ko malimot. Bagamat sa akin ay marami pang nagsisiligaw na mayayaman at may mga titulo na ang iba. Si ama’y walang kapintasang Makita kay Ruperto. at ang kawikaang iyan ay pinatitigan kong may katotohanan nga. kinurot ko pa ang aking mga bisig. sa araw ng magbibigkis an gaming mga puso sa harap ng dambana. Ang ibang nangingibig sa akin ay para-para kong nilunok ng mapait na dita ng pagkabigo at ipinagtapat ko sa kanilang may lalong mapalad nang nagmamay-ari na aking pag-ibig. Tumili ako ng malakas. Nagpahinga munang sandal at saka nagpatuloy. Kahit wala siyang salapi ay may kaya naman ang ama ko at ako’y bugtong na anak. Si Ruperto ay magtatapos na rin ng pahgaaral at kami’y maaari nang mag-iisang palad kung siya’y makasulit. halos binawi na ang pangyayari. sa malaking pagod marahil. Kulay rosas ang lahat ng tanawin. Noong isang gabi ng sabado. Sunog! Sunog! Nagbalikwas akong dali-dali ngunit hindi malaman kung saan patungo. Ngunit ang ligaya nga pala ay may wakas. matalino at malakas Inaasahan ko maging maligaya kaming gayon na rin sa panahong harapin. Ilang butyl ng luha ang napansin kong nangingilid sa kanyang mga mata. kaliga-ligaya ang bawat sandal. Nabihag siya agad ng mga kilos at ugali ng isang taong naniniwala sa kawastuan ng malayang pag-irog ng isang anak. Sa aking palagay ay nasasabugan ng mga bulaklak ang lupang niyayapakan ko at pati na hangin ay nagbubulong sakin ng matamis na pag-ibig. Isang masaklap na himutok ang tumakas sa pagsisikip ng dibdib ni Tiya Pilar. Ilang sandal pa ang . Tinawag ko ang aking ama. upang hingin ng buong katuparan sa kanya kung kami’y magsasama sa isang mapayapang pugad ng pag-irog. bahagya may hindi niya hinahadlangan ang mga tibok ang aking puso. Pagkapanggaling sa isang sayawan sa club Filipino ay mahimbing ako agad.Siya’y pumanhik at humingi ng pahintulot sa aking ama. nagugunita ko pa hanggang ngayon. Ang akala ko nang una’y nananaginip ako. Naging mabuti sila kay Ruperto at an gating kasi pinagpapayuhan pa sa kanyang pag-aaral at pakikisama sa mga kapwa binata. Kinusot ko pa ang aking mga mata. Palaki ng palaki ang apoy at pumapasok na sa aking silid. subalit ako man di’y naiwan nang nag-iisa upang makibaka sa gayong kasakunaan.

ay tiningnan ng Tia Pilar ng isang titig na lipos ng paglingap at pagkaawa. Isang oras na sa ospital ay hindi pa rin binabalikan ng malay tao. alang-alang sa lalaking nagligtas sa kanyang buhay. kaya ay pinakalilihim niya at ngayon na lamang nabuksan sa akin. Saan napo siya naroon ngayon Tia Pilar? Patay na po ba siya? Ang aking Ale ay hindi nakasagot. nanglalabo na ang aking paningin. Si Entong pala. Kaawa-awang Ruperto. salamat sa kadalubhasa ng mga manggagamot na tumingin sa kanya. Si ama ang may kasalanan ng kanyang pagkagayon. Datapwat nang kasalukuyang nagaagaw ang dilim at liwanag sa aking katauhan ay biglang may yumapos sa akin na dalawang matipunong bisig. Gayon na lamang ang aking paghihinagpis at si ama ang sinisi kong mabuti. Talagang napakalungkot sa kanyang alalahanin ang mga nagdaang araw sa kanyang sawinpalad na pag-ibig. hindi ako makabayad sa kanya ang aking mga utang. “Eh nabuhay pa po ba siya?. ang tanong ko ng tumigil na sandal si Tia Pilar. si Ruperto. Sukat ang himatong na iyon upang kara-karang magbalik si Ruperto sa itaas at suungin ang tiyak na kamatayan sa hangad na agawin sa apoy ang kayamanan naming mag-ama. Iginalang ko ang kanyang mga kalungkutan at noo’y lalong naging dakila sa paninginko ang mahal kong Ale. Ngunit lalong masakit sa paggaling. Pinapawian ako ng lakas. . Akala naming ay tuluyan na siyang namatay. naliliyo na ang kanyang pag-iisip. Isang taong nakatihaya sa lupa. “Bakit po?” “Sapagkat hindi na siya binalikan ng dating isip at nang kausapin ko’y iiling-iling lamang na ang mga luha’y dumadaloy sa kanyang mga mata. hindi humihinga at ni di makilala halos sa mga paltos sa mukha at katawan. siya na katiwala sa kanyang bakuran. Siya’y si Ruperto. Saka ako lalong nahihintakutan at nasindak hanggang sa kanyang mga bisig ay lubusang nawalan ng malay. Napasigaw ako ng mapasigno ang lalaking yaon. Makita kong ang Tia Pilar ay umiiyak na nang totohanan.lumipas na para sa akin ay katimbang ng isang siglo. sapagkat noo’y sa papasok si entong. Si Ruperto’y nabuhay rin. palibhasay nakilala kong gumaganap siya ng isang mabigat na panata. ang mabait na piping kinakagaanan ko ng dugo na ang akala ko’y isang matandang katiwala lamang ng aking mayamang Ale. Patay siya ng damputin ng mga bumbero. ang aking tagapagligtas. Aanhin ko ang hiyas na naligtas kung ako’y mawawalan ng isang masawi ang lalaking pinakamamahal ko. Ngunit ako’y hindi nakatiis at sa kanyang minsan pang nagtanong. binuhat ang aking nanglalatang katawan at narinig kong tinawag ang pangalan ko “Pilar” kapagdakay nakilala ko ang bayaning yaon. ang aking katipan. Nag ako’y maipanaog na niya sa bahay naming nasusunog ay tinanong ni ama kung hindi nakuha ang kahon n gaming hiyas at salapi sa aparador. lalong kalus-lunos na pagkabuhay. “Nang ako’y nahimasmasan at balikan ang diwa ay may isang taong pinagkakaguluhan ng marami. Noon ko lamang nakilala kung sino si Rupertong kanyang tinutukoy. ang matandang may dalang tsaang mainit. Ditto napahamak si Ruperto at siya’y nagbagsakan ng isang malaking kahoy na nagbabaga.

Uri ng kwento: Kwento ng Tauhan Tagpuan: Sa bakuran ng bahay ni Tiya Pilar Tunggalian: Tao laban sa Sarili .Sa aking sarili’y nasabi kong may katwiran ngang sa habang paanahon ay mamalagi na sa pagkadalaga ng Tia Pilar.

Hernandez Ipinasa ni: MARK Y. 2012 Panata ni Pilar Ni: Amado V. GARCIA Ipinasa kay: PROF. CARMELA ONG .FILIPINO 103 MTh 7:30-9:00 August 16.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful