Baş Redaktor / Editor-in-Chief

Əbdül Qurbanov
ARPA İdarə Heyyətinin Sədrinin Müşaviri
abdul.qurbanov@arpa.az
jurnalın RedaktORLAR Şurası
Editorial Board

Dəyərlİ oxucular!

Emin Hüseynov
Baş Direktor, Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı

Maliyyə - iqtisadi həyatımızın müxtəlif risklərlə dolu olduğu bir vaxtda, mövcud risklərin əsas hissəsinin
idarə edilməsi – onların bir qisminin əvvəlcədən sığortalanması, bir hissəsinin öncədən görülərək aradan
qaldırılması üzrə əvvəlcədən lazımi tədbirlərin görülməsi, risklərin baş yaranması ilə ortaya çıxa biləcək
itkilərə qarşı hedc əməliyyatlarının aparılması və mümkün risklərə və itkilərə görə müvafiq effektiv və
rəqabətqabiliyyətliliyi təmin edən ehtiyat kapitalının yaradılması zərurəti ilə qarşı-qarşıyayıq.

Mehman Abbas
Aparatın Rəhbəri, Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsi

Müxtəlif təcrübə xarakterli nümunəvi hadisələrlə ətraflı tanışlıq, onların yaranması səbəbləri, bu qəbildən
olan təhlükə ocaqlarının ortaya çıxması ehtimallarının müəyyən edilməsi, bu hadisələrin motivləri üzrə
defolt hallarının yaranmasından sığortalanma, milli iqtisadiyyamızın bütün mərhələlərində və iqtisadi
fəaliyyətlər üzrə əsas risklərin mütləq kompleks idarə edilməsi tələbi üzləşməkdəyik.
Bu məqsədlə, Azərbaycan Risk Peşəkarları Assosiasiyası nəzdində yaradılmış öz fəaliyyətini, risklərin
mükəmməl idarə edilməsi işinin beynəlxalq təcrübəsinə əsaslanmaqla və bu təcrübədən daimi və fasiləsiz
qaydada istifadə etməklə qurmuş, ARPA Tədqiqat & Analitika Mərkəzinin, profilli beynəlmiləl analitik
informativ jurnalımızın - “Risk” jurnalının redaksiyası Sizin xidmətinizə irəli sürülür.
Qlobal Risk Peşəkarları Assosiasiyası (GARP) və təşkilatın Tədqiqat Mərkəzi (Research Centre) ilə
sıx əməkdaşlıq edən, assosiasiyamız və vahid Tədqiqat & Analitika Mərkəzimiz, öz xidmətləri ilə, artıq
respublikamızın bütün iqtisadi fəaliyyət sektorları ilə, qarşılıqlı yüksək səviyyəli əməkdaşlığa tam hazır və
risklərin idarə edilməsinin beynəlxalq standartlarını tətbiq etmək imkanlarına yiyələnmişdir.
Jurnalımız, risklərin idarə edilməsi prosesində köməkçi məsləhətçi vasitə olmaqla, bu və ya digər
fəaliyyət növünə xas problemlərin, çatışmazlıqların, xarakterik risklərin üzə çıxarılması, bu risklərin idarə
edilməsi işinin regional və qlobal səviyyələrdə təşkili, risklərdən irəli gələn itkilərin, onların fəsadlarının
hesablanması, həmin fəsadların aradan qaldırılması qabiliyyəti və mədəniyyətinin formalaşdırılması, bu
sahədə müxtəlif məsləhətlərin verilməsi, dünyada və Azərbaycanda gedən proseslərlə yaxından tanışlıq
və bu sahədə informasiyaya sahiblənmə, həmin prioritet və başlıca fəaliyyət sahəsinin – risklərin idarə
edilməsinin, əhəmiyyətli vəsaiti hesab oluna bilər.

Əbdül Qurbanov
Baş Redaktor
www.arpa.az

Əliyar Məmmədyarov
Kredit təşkilatlarının fəaliyyətinə nəzarət departamenti
direktorunun müavini, Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı 
Azər Əliyev
Layihə meneceri, Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyası
Eldar Adilzadə
Layihə meneceri, Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyası
Elnur Musayev
Risklərin İdarə olunması departamentinin Direktoru, AG Bank
Fərid Baxşıyev
İqtisadçı, Dünya Bankı
Fərid Talışlı
İqtisadçı, Beynəlxalq Valyuta Fondu
Azər Məmmədov
Sektor Müdiri, Maliyyə Nazirliyi
Töhfə verənlər / Contributors
Cavid Mirzəyev
Kredit təşkilatlarının fəaliyyətinə nəzarət departamenti,
Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı
Sənan Mahmudov
Tədqiqatlar və İnkişaf departamenti,
Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı

MÜNDƏR
SALAMLAMA
5 Elman Rüstəmov
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının Sədri
6 Richard Apostol,
Resident & CEO
9



Rəşad Orucov
Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankının
Kredit təşkilatlarının fəaliyyətinə nəzarət
departamentinin direktoru
ARPA Himayəcilər Şurasının Sədri

12 Rüfət Mahmud
ARPA-nın Direktorlar Şurasının Sədri

SUAL –CAVAB
DİALOQ
18 функция риск-менеджмента однa из
самых ключевых Джалал Касымов

ANALİTİKA

22 ARPA-nın əldə etdiyi nəticələr
məni qane edir Aqşın Əmirov

14 Bank sisteminin təhlili

RƏY

16 Краткий обзор банковского
законадательства по корпаративному
управлению Эльдар Адильзаде

24 Aparici mütəxəsislərin rəyi
Cavanşir Abdullayev, Andrew Pospielovsky,
Garth Bedford, Ernst- Eberhard Kopf

32 Bank Risklərin Əsaslı və Rsklərin
İdarə olunması üzrə Qabaqcıl Tədris
Proqramı Nəbi Əliyev, Elcin Əlimərdanov,
Nigar Məmmədova, Nərgiz Zeynalova
TƏHLİL
36 Banklarda informasiya sistemlərinin
auditinin həyata keçirlməsi təcrübələri
İlqar Əliyev
40 Корпоративное управление:
антология, эволюция и перспективы.
Пюсте Бабаева
www.arpa.az

2 ■ Risk 1’2011

İ C AT

Dİrektorlar Şurası / Board of DireCtors
Rüfət Mahmud, Sədr
rufat.mahmud@arpa.az
Tural Baxşəliyev
Risklərin İdarə olunması üzrə Direktor
tural.bakhshaliyev@arpa.az
Sənan Tapdıqov
Korporativ İdarəetmə üzrə Direktor
sanan.tapdigov@arpa.az
Vüsal Eynullayev
Daxili Audit üzrə Direktor
vusal.eynullayev@arpa.az
Hİmayəçİlər Şurası / Board of Trustees
Rəşad Orucov, Sədr
Kredit təşkilatlarının fəaliyyətinə nəzarət Departamentinin direktoru 
Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı
Namiq Xəlilov
Sığorta Nəzarəti şöbəsinin rəisi, Maliyyə Nazirliyi
Emin Muradov
Tədqiqatlar və bazarın inkişafı şöbəsinin müdiri,
Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsi
Aliyə Əzimova
Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyanın Azərbaycandakı nümayəndəsi
Tamerlan Tağıyev
İslam İnkişaf Bankının Azərbaycandakı nümayəndəsi
Hamlet İsaxanli
Rektor, Xəzər Universiteti
Cəlal Qasımov
İdarə Heyətinin Sədri, Bank of Baku
Aqşın Əmirov
İdarə Heyəti Sədrinin Müavini, Bank Respublika
Nailə Səfərova
Proqram Meneceri, SECO
Emil Məmmədov
İdarə Heyətinin Sədri, Amrahbank
Emil Mustafayev
İdarə Heyəti Sədrinin Müavini, Azərbaycan Beynəlxalq Bankı
Vüqar Əliyev
Partner, PriceWaterHouseCoopers
Rafael Abbasov
İnvestisiya Departamentinin rəisi, Azərenerji
Hüseyn Kazımov
Risklərin İdarə edilməsi Şöbəsinin müdiri, ARDNŞ
Azər Mövsümov
İdarə Heyətinin Sədri, AG Bank
___________________________

Tədqİqat

Vugar Gumayev, Maliyyə Meneceri
vugar.gumayev@arpa.az

50 Faiz riski…. Hesablayag? Tural Baxşaliev

Teymur Sultanov, Biznes İnkişafı üzrə Menecer
teymur.s@arpa.az

54 Huquqi Risklər: necə tənzimləməliyik?
Fərid Nəbili

Püstə Babayeva, ARPA Consulting Direktoru
puste.b@arpa.az

60 Risk Management and Mitigation
Techniques in Engineering and Design
Linda L Miller
64 Профессия трейдер, что это такое?
Фарид Саттаров

Svetlana Kirpa, Üzvlərlə Əməkdaşlıq
svetlana.kirpa@arpa.az
___________________________

İNNOVASİYALAR
70 Əlavə dəyərləndirmə modeli Sənan
Mahmudov
74 ©“Hibrid” İnnovativ Kreditləşdirmə
Texnologiyasi Zaur A. İbişov
78 Üki̇ - həll yolu kimi Alok Sinha və Puşpam
Çatterci

Arzu Məmmədova, Mühasib
arzu.m@arpa.az

Nömrənin hazırlanması
Nigar Cəmşidi, Laihə Meneceri
Rasim Sadıxzadə, dizayn
Gülnara Rzayeva, korrektor
Sevinc Aslanova, foto
Toğrul Qədirov, Nicat İsayev.
RİSK jurnalı ildə iki dəfə Azərbaycan Risk Peşəkarları Assosiasiyası tərəfindən
nəşr olunur (Ədliyyə Nazirliyinin reyestr nömrəsi 3404; 29.04.2011) və ARPAnın korporativ və indivudual üzvlərinə pulsuz çatdırılır. Üzv olmayanlar üçün
illik abunə haqqı 50 AZN təşkil edir. Jurnala yazılmaq və ya nəşr olunmuş
materialları yenidən çap etmək üçün + 994 12 465 00 47 əlaqə nömrəsilə
ARPA-nın ofisinə müraciət edə bilərsiniz.

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 3

Salamlama

www.arpa.az
4 ■ Risk 1’2011

Hörmətli oxucular,
Milli iqtisadiyyatımız dinamik inkişaf, islahatlar və aktiv inteqrasiya simvoluna çevrilmişdir. İqtisadiyyatımız güclənir, maliyyə sektoru dərinləşir, qlobal iqtisadiyyata və maliyyə bazarlarına inteqrasiya genişlənir.
Qlobal maliyyə böhranının neqativ təsirlərinə baxmayaraq, uğurlu sosial-iqtisadi inkişaf strategiyası və
kompleks islahatlar ölkə iqtisadiyyatının stabilliyinin təminatı olmuşdur.
Bu gün iqtisadiyyatımızda, xüsusilə də, maliyyə sektorunda ən müasir biznes alətlərindən istifadə olunmağa başlanılır, yeni inkişaf strategiyası məhz bu innovativ prinsiplər üzərində qurulmuşdur.
Təbii ki, yeni alət və texnologiyaların idxalı biznesin korporativ idarəetmə mühitini və dəyərlərini,
yüksək risk menecment mədəniyyətini və ən önəmlisi peşəkar idarəediciləri tələb edir. Mərkəzi Bank
bank sektorunda inkişafı bu dəyər və prinsiplər üzərində qurur və hesab edirik ki, bu sektorun məhz unikal
vasitəçilik funksiyası hesabına sözügedən dəyərlər digər sektorlara da ötürüləcəkdir.
Qlobal maliyyə böhranı korporativ idarəetmə və mükəmməl risk menecment sistemlərinin nə qədər
önəmli olduğunu bir daha təsdiqlədi. Azərbaycanda bu istiqamətdə görüləcək işlər az deyil. Məhz buna
görə də, son dövrlər Mərkəzi Bankın islahatlar arsenalında ən mühüm yeri bank sektorunda risk menecment mədəniyyətinin və təcrübəsinin artırılması, ən müasir innovasiyaların idxalıdır.
Bu islahatlar çərçivəsində risk menecerlərinin peşəkarlıq səviyyəsinin artırılması məqsədilə Azərbaycan
Risk Peşəkarları Assosiasiyasının yaradılması və fəaliyyətinin genişləndirilməsi çox faydalı olmuşdur. Assosiasiyanın ölkədə risk menecment mədəniyyətinin artırılmasına hədəflənmiş layihələri daha stabil və daha
sağlam maliyyə sektoru və iqtisadiyyata nail olmağa xidmət edir.
Hesab edirik ki, ARPA-nın növbəti məhsulu — “Risk” jurnalı qeyd etdiyim hədəflərə xidmət edəcəkdir.
Jurnal risk menecmentlə bağlı həm peşəkar, həm də daha geniş auditoriyaya istiqamətlənməklə risk menecment məsələlərinin populyarizasiyasına, aktiv informasiya mübadiləsinə və dialoqa şərait yaradacaqdır.
Jurnalın redaksiyasına və ARPA-ya fəaliyyətində uğurlar və geniş oxucu auditoriyası arzulayıram.

Elman Rüstəmov
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının Sədri

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 5

Salamlama

October 22, 2010
Mr. Rufat Mahmud
Chairman of the Board of Directors
Azerbaijan Risk Professionals Association
1107 Ataturk Avenue Teknika Plaza, 4th Floor
Dear Mr. Mahmud:
I would like to take this opportunity to express my appreciation to the Azerbaijan Central Bank and the
Azerbaijan Risk Professionals Association (ARPA) for allowing GARP to work with Azerbaijan’s banks
and bankers in supplementing your efforts to develop a risk management expertise and culture within the
country’s banking system. The effort both ARPA and the Central Bank have placed into the development
and implementation of the risk-based educational programs that have been offered should serve as a
model not only for future similar undertakings but also for the region’s banking industry.
The last few years has forced the world’s financial system to rethink how it conducts business. The
recognition that the banking industry is global and that no country or bank can completely isolate itself
from the indirect consequences of bank failures requires that financial institutions enhance their riskrelated functions and understanding of risk-related issues and approaches. Not just banks but all financial
and non-financial institutions must ensure that they are properly focused on how risk is recognized,
measured and managed throughout the organization, from the most junior to the most senior level.
In the future for a financial institution to successfully navigate what has become a very complex and
dynamic global financial environment, it must educate and regularly train its staff. The training activities
undertaken by the Central Bank in coordination with ARPA have demonstrated unique and exemplary
foresight. You have displayed a recognition that increased knowledge and understanding gained through
practice-orientated training will result in positive results to a banking institution, its customers, investors
and ultimately the country.
GARP looks forward to continuing its cooperation with ARPA in the future. We are confident that the
affirmative action you have taken will bring very positive results not only in the near term, but will also
lay the foundation for a very solid and progressive banking industry well into the future.
Sincerely,

Richard Apostolik
President & CEO

Global Association of Risk Professionals 111 Town Square Place, Suite 1215 Jersey City, NJ 07310, USA
www.garp.org

+1 201.719.7210

www.arpa.az
6 ■ Risk 1’2011

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 7

Salamlama

Bu gün banklarda
rİsk menecment
təcrübəsİnİn
təkmİlləşdİrİlməsİ
Mərkəzİ Bankın
ən mühüm
hədəflərindən
bİrİdİr

Rəşad Orucov
Azərbaycan Mərkəzi Bankının
Kredit təşkilatlarının fəaliyyətinə nəzarət
departamentinin direktoru
ARPA Himayəçilər Şurasının Sədri
www.arpa.az

8 ■ Risk 1’2011

Risklərin idarə edilməsi
mədəniyyətinin formalaşması
— sabitliyin təminatçısı
Bank-malİyyə sektoru
ölkə İqtİsadİyyatıNIn
əsas arterİyası olduğu
üçün rİsklərİn idarə
olunmasının vacİblİyİ
İlk olaraq elə bu sahədə
qaynamağa başlamışdır.
Şübhəsİz burada Mərkəzİ
Bankın apardığı sİyasətİn
rolu əvəzolunmazdır.
2004-cü İldə Mərkəzİ Bank
tərəfİndən “Banklarda
korporatİv İdarəetmə
standartlarının tətbİqİ”
qaydaları təsdİqlənmİş və
onun əsasında banklarda
Rİsklərİn İdarəedİlməsİ
Departamentlərİ
yaranmağa başlamışdır.
Yaradılmış hüquqİ çərçİvə
banklarda daha mükəmməl
sistemlərin yaradılmasına
təkan vermİşdİr. Mərkəzİ
Bank beynəlxalq malİyyə
İnstİtutlarının, o
cümlәdәn, Bank Nәzarәtİ
üzrә Bazel Komİtәsİnİn
tövsİyәlәrİnə əsaslanaraq
daİmİ olaraq qabaqcıl
İslahatlar həyata
keçİrməkdədİr. Bu
İslahatların əsas məqsədİ
bank sİstemİnİn sağlam
və sürətlİ İnkİşafının
dəstəklənməsİdİr.
Azərbaycan Respublİkasİ
Mərkəzİ Bankının Bank
Nəzarətİ departamentİnİn
dİrektoru cənab Rəşad
Orucov düşüncələrİnİ RİSK
jurnalı İlə bölüşüb.

• Rəşad müəllim, ilk növbədə, ARPA-

nın Himayəçilər Şurasının sədri kimi
Assosiasiyanın ilk jurnalının buraxılışı ilə
əlaqədar düşüncələrinizi öyrənmək istərdik.

ARPA-nın əsas hədəfi Azərbaycanda yüksək
risk mədəniyyətinin formalaşdırılmasıdır. ARPA
Azərbaycanda bütün risk menecerləri və digər
maraqlı şəxsləri birləşdirən mühüm və yeganə
bir məkandır. Və bu məkanda ən mühüm dəyər
informasiyadır.
ARPA yaradılarkən bir institut kimi
əsas fəaliyyət istiqamətlərindən biri risk
menecmentlə bağlı aktiv informasiya
mübadiləsini təmin etmək və risk menecmentin
populyarizasiyasına nail olmaq idi. Bu fəaliyyət
zəruridir və Himayəçilər Şurası tərəfindən tam
dəstəklənir.
ARPA həyata keçirdiyi müxtəlif tədbirlərin
mətbuat vasitəsilə işıqlandırılmasını təmin
edir, bundan əlavə rəsmi veb-saytı fəaliyyətə
başlamışdır. Jurnal isə bu istiqamətdə növbəti
mühüm alətdir. Hesab edirəm ki, Azərbaycanda
risk menecment, yeniliklərinin və uğurlarının
müzakirəsi və bütün maraqlı şəxslər arasında
mübadiləsi üçün haqqında danışdığımız bu
jurnalın əhəmiyyəti böyük olacaqdır.
Mən Himayəçilər Şurasının adından
ARPA-nın kollektivinə bu fəaliyyətdə də
uğurlar arzu edirəm. Jurnalın böyük populyarlıq
qazanacağına, qarşıya qoyulan hədəflərə uğurla
xidmət edəcəyinə və aktuallığını qoruyacağına
ümid edirəm.

• Azərbaycanda risk menecment mədəniyyəti
hansı səviyyədədir, hansı boşluqları və
çatışmazlıqları görürsünüz?

Sirr deyil ki, Azərbaycan son illərin ən dinamik
inkişaf edən ölkələrindən biridir. Hətta son
qlobal maliyyə böhranı şəraitində Azərbaycan öz

stabilliyini və dayanıqlığını nümayiş etdirə bildi.
Bütün bunlar düşünülmüş, düzgün və vaxtında
verilmiş qərarların nəticəsidir. Lakin bu o demək
deyil ki, biznes subyektləri bütün risklərdən
sığortalanıb və potensial problemlər istisnadır.
Biznesin istənilən mərhələsində və
səviyyəsində risklər mövcuddur və təbii ki,
bu risklər hal-hazırda da müəyyən formada
idarə olunur. Lakin ölkə iqtisadiyyatı daha da
inkişaf etdikcə, maliyyə sektoru dərinləşdikcə
və maliyyə alətləri mürəkkəbləşdikcə, biznes
subyektlərindən daha mükəmməl, daha dərin və
modern idarəetmə prosesinin formalaşdırılması
tələb olunur.
Risk menecment korporativ idaretmə
mədəniyyətinin tərkib hissəsidir. Biznes
subyektləri idarəetmə qərarlarının qəbulu
zamanı gəlir və risk arasında adekvat balansı
təmin etməli, risklərə daha düşünülmüş və əsaslı
yanaşmalıdırlar. Əslində risk menecmentini bu
gün rentabelliyin əsas mənbəyi kimi də ifadə
etmək olar.
Mərkəzi Bank olaraq biz bank sektorunda
risk menecmentin inkişaf statusunu
müvafiq qiymətləndirmələr aparmaqla tam
dəqiqləşdirmişik. Boşluqlar, çatışmazlıqlar
və maneələr mövcuddur və onlar üzərində
çalışırıq. Təbii ki, müasir risk menecment
mexanizmlərinin tam tətbiqi kifayət qədər
mühüm zaman alacaqdır.
Birincisi ona görə ki, infrastruktur və maliyyə
bazarlarının bu cür tez inkişafi və dərinləşməsi
müasir risk menecment alətlərinin sistemli
tətbiqinin əsas şərtlərindəndir. İkincisi, risklərin
idarəedilməsi prosesinin tam təşkili üçün
zəruri və operativ informasiya bazası olmalıdır.
Üçüncüsü, bəzi bankların institusional və
texnoloji inkişafının tam yekunlaşmaması, risk
menecment bölməsinin bankın digər bölmələri
ilə effektiv inteqrasiya olunmaması və bölmənin
avtoritetinin aşağı olmasıdır. Və nəhayət, ən

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 9

Salamlama

ARPA İcra etdİyİ İKİ uğurlu
beynəlxalq səvİyyəlİ
sertİfİkasİya proqramı İlə
öz nüfuzunu qazandı və
artıq strateji planında
nəzərdə tutduğu daha
genİş sahəlİ layihələrə
başlamaq üzrədİr. bu
layİhələrİn hər bİrİ ölkədə
yüksək rİsk menecmentİ
mədənİyyətİnİn
və təcrübəsİnİn
formalaşdırılmasına
xİdmət edİr.
mühüm çatışmazlıq risk menecment kimi
spesifik sahədə adekvat bilikli kadrların
azlığıdır.
Bu gün Azərbaycanın bütün banklarında risk
menecment adlı struktur bölmə fəaliyyət
göstərir və həmin bankların idarəetmə
orqanları risklərin idarəedilməsini ümumi
idarəetmənin ən mühüm elementi kimi
qəbul edirlər. Bunun özü artıq mühüm bir
irəliləyişdir.
Digər sektorlar isə bu istiqamətdə
çalışmağa başlayırlar, təbii ki, miqyas və
xüsusiyyətlər fərqlidir. Qlobal maliyyə böhranı
həm qlobal səviyyədə, həm də Azərbaycan
səviyyəsində bu sahədəki boşluqları
aktuallaşdırdı.
• Bəs bu boşluqların aradan qaldırılması
məqsədilə hansı institusional islahatlar
aparılır? Ümumiyyətlə, biz bu islahatlara və
yeniliklərə nə qədər hazırıq?

Aşkar etdiyimiz boşluqlar üzrə bank sektoru
ilə birlikdə çalışırıq. Qeyd etdiyim kimi,
risk menecment korporativ idarəetmə
standartlarının tərkib hissəsidir və 2004cü ildən başlayaraq banklar Mərkəzi Bank
tərəfindən təsdiq olunmuş bu standartların
tətbiqinə aktiv şəkildə başlamışlar.
Tələblər çox yüksəkdir və banklardan
kifayət qədər böyük həcmdə institusional,
texnoloji, insan və maliyyə resursları tələb
edir. Lakin yolun əhəmiyyətli hissəsi artıq
keçilmişdir və proqres çox böyükdür. Ən

önəmlisi, bir az əvvəl də qeyd etdiyim kimi,
bankların yüksək rəhbərlərinin bu zərurəti
qəbul etməsi və işə ciddi yanaşmasıdır. Bizim
hər bir bankla iş planımız var və görülmüş
işlərin nəticəsi dövrü olaraq tərəfimizdən
qiymətləndirilir. Bundan əlavə, qeyd
edə bilərəm ki, biz banklarda korporativ
idarəetmə səviyyəsini hər bir sahə üzrə xüsusi
metodologiya vasitəsilə kəmiyyət indeksi ilə
detallı qiymətləndirir və proqresi izləyirik.
Risk menecment sahəsi isə xüsusi diqqət
tələb edir və son 2 il ərzində biz bu sahədə
əhəmiyyətli layihələr icra etmişik. Son qlobal
maliyyə böhranı bu layihələrin əhəmiyyətini
daha da aktuallaşdırdı.
Ölkədə risk menecmentin hansı model və
fəlsəfə üzərində qurulması çox fundamental
və mühüm məsələdir. İnkişaf etmiş ölkələrin
təkamül etdiyi əsasən nəzəri risk menecment
modelinin post-sovet məkanında surətinin
çıxarılması mümkün deyil və bu səhv yoldur.
Bu gün biz daha çox inteqrasiya olunmuş,
yerli reallıqlar və kəskin dəyişlikliləri əhatə edə
bilən modelin qurulmasından danışmalıyıq.
Bu sahədə görüləcək çox işlər var, təcrübə
və innovasiyalar milliləşdirilərək idxal
olunmalıdır, bunun özü də bir növ riskdir. Biz
islahatlarımızı və banklarla fəaliyyətimizi bu
prinsiplər üzərində qururuq.
Adekvat və işlək prosedurlar risk
menecmentin əsasıdır. Məhz ona görə
də layihələr risklərin idarəolunması üzrə
bankdaxili reqlament və prosedurlara
tələblərin tam dəqiq müəyyən edilməsi,
xüsusilə kredit və likvidlik riskləri üzrə
prosedur tələblərin yenilənməsi, stress
testləşdirmə üzrə tövsiyələrin hazırlanması
və s. üzrə olmuşdur. Bankların hesabatlılıq
və İT sistemlərinə tələblər ciddiləşdirildi,
bu gün əksər banklar yeni və ən müasir
tələblərə, xüsusilə də, müasir risk menecment
alətlərinin tələblərinə cavab verən əməliyyat
sistemlərinə keçməkdədirlər. Bir çox banklar
bu tələblərə cavab olaraq beynəlxalq səviyyəli
məsləhətçilərin dəstəyi ilə müasir risk
menecment sistemləri qurur və bu proses
Mərkəzi Bank tərəfindən tam dəstəklənir.
Təbii ki, mükəmməl risk menecment
mühiti bilikli və təcrübəli kadrlar tələb edir,
qurulmuş sistem bilikli insanların xidmətində
olmalıdır. Biz yerli kadrların keyfiyyətini testlər
vasitəsilə qiymətləndirdik və zəruri treninq

proqramı hazırlayaraq tətbiq etdik. Hesab
edirəm ki, bu layihə çox uğurlu oldu və dövrü
olaraq davam etdiriləcəkdir.
Bu gün banklarda risk menecment
təcrübəsinin təkmilləşdirilməsi Mərkəzi
Bankın ən mühüm hədəflərindən biridir və bu
istiqamətdə banklarla sıx işləyirik.

• Bəs bu proseslərdə ARPA-nın rolu
nədir? Risk menecerlərin sertifikasiyası
proqramının icrası Sizi qane etdimi?
Biz bu islahatlara başlayanda ARPA fəaliyyət
göstərmirdi, ARPA özü bu layihələrin tərkib
hissəsidir. ARPA-nın yaradılması ideyası
peşəkar risk menecerlərinin formlaşdırılması,
onların bilik və təcrübəsinin artırılması və
daima inkişaf etməsi məqsədlərindən irəli
gəlir.
Risk menecerlərin sertifikasiyası
proqramı ARPA-nın yaradılması ilə paralel
baş verdi və bu layihə ARPA tərəfindən
icra olundu. Bu gün ARPA icra etdiyi iki
uğurlu beynəlxalq səviyyəli sertifikasiya
proqramı ilə öz nüfuzunu qazandı və artıq
strateji planında nəzərdə tutduğu daha
geniş sahəli layihələrə başlamaq üzrədir.
Bu layihələrin hər biri ölkədə yüksək risk
menecmenti mədəniyyətinin və təcrübəsinin
formalaşdırılmasına xidmət edir.
Bu layihələr sırasında ARPA-nın
sertifikasiya mərkəzinin tam istismara
verilməsi, tədqiqat mərkəzinin qurulması,
məsləhət xidmətinin fəaliyyətə başlaması və
s. mühüm layihələrdir. Bütün bu layihələr
Himayəçilər Şurası və Mərkəzi Bank
tərəfindən dəstəklənir. Belə ki, bu layihələr risk
menecerlərin informasiya və texniki dəstəyə
olan ehtiyacınin qarşılanmasına imkan
verəcəkdir. Bundan əlavə, ARPA-nın maliyyə
sektorunun digər sahələrinə, həmçinin digər
qeyri-maliyyə sektoruna da inteqrasiyası
nəzərdə tutulur.

• Məlumdur ki, Mərkəzi Bankın, əsasən
də, Sizin departamentin əməkdaşları da
sözügedən sertifikasiya proqramında
iştriak edib. Nəticələrdən razısınızmı?
Qeyd etdiyim kimi, sertifikasiya prorqamı
ümumilikdə uğurla yekunlaşmışdır,
qarşıya qoyulan hədəflərə nail olunması
www.arpa.az

10 ■ Risk 1’2011

istiqamətində mühüm addım idi.
Mərkəzi Bankın konkret olaraq
Kredit təşkilatlarının fəaliyyətinə nəzarət
departamentinin əməkdaşlarının proqramda
iştirakına gəldikdə isə bu zəruri addım idi.
Belə ki, departamentin əməkdaşları daima
yerli və xarici treninq proqramlarında
aktiv iştirak etsələr də, bu növ beynəlxalq
səviyyəli treninqlərdən kənar qala bilməzdik.
Həmçinin, bu həm də nəzarətçilər və risk
menecerləri üçün çox faydalı bir bilik
mübadiləsi imkanına çevrildi.
Həmçinin, vurğulamaq istərdim
ki, treninqlərin yekununda keçirilmiş
imtahanların nəticələrinə əsasən ən yaxşı
nəticə göstərmiş ilk 3 şəxsdən 2-si Mərkəzi
Bankın əməkdaşlarıdır. Ümumilikdə,
treninqlərin kifayət qədər faydalı olduğu
qənaətindəyəm.
Növbəti addım olaraq, risk menecment
sahəsində beynəlxalq səviyyədə ən yüksək
dərəcə saylıan – “FRM” sertifikasiyasının
Azərbaycan risk menecerlərinə təklifidir.

• Qeyd etdiyiniz kimi, əsas islahatlar
və yeniliklər təbii olaraq maliyyə
sektorundan başladı. Bəs digər sektorları
da oxşar perspektivlər gözləyirmi?

Təbii ki. Məndə olan məlumatlara görə ARPA
neft və enerji sektorunda fəaliyyət göstərən
şirkətlərlə təmasdadır, əməkdaşlıq imkanları
qiymətləndirilir. Bu əməkdaşlıq hər iki sektor
üçün faydalı olardı.
Qeyd etmək istərdim ki, ARPA-nın
Himayəçilər Şurasında bu sektorlar yüksək
vəzifəli nümayəndələrlə təmsil olunmuşlar.
• ARPA-nın bir əhəmiyyətli institut kimi
özünün inkişafında hansı islahatlara
ehtiyac duyursunuz?
Çox vacib sualdır. ARPA yarandığı ilk gündən
dinamik inkişafdadır, ölkədə korporativ
idarəetmə və risk menecmentin lobbiçiliyini
icra edən bir təşkilat üçün başqa cür ola da
bilməzdi.
ARPA fəaliyyətində yüksək korporativ
dəyərlərinə və daim institusional inkişaf
hədəflərinə üstünlük verir. Lakin hesab
edirəm ki, görüləcək işlər hələ çoxdur,
təşkilatın miqyası artdıqca bu islahatlar daha

da dərinləşməlidir.
Bundan əlavə, ARPA-nın istiqamət
götürdüyü yeni fəaliyyət sahələrində güclü
peşəkar kadrlarla komplektasiyası zəruridir.
Həmçinin, ARPA-nın beynəlxalq səviyyədə
təmsilçiliyinin artırılmasına ehtiyac var.
• Bəs bütün bu islahatları təşviq edən və
tam dəstəkləyən Mərkəzi Bankda risk
menecment sistemləri hansı səviyyədə
qurulub?

Qeyd edim ki, Mərkəzi Bankda risk
menecment sistemləri digər kommersiya
banklarındakı formatdan nisbətən fərqlidir,
lakin məzmun, təbii ki, eynidir.
Yüksək risk menecment mədəniyyəti
və təcrübəsi Mərkəzi Bankın fəaliyyətində

tam tətbiq olunur və daim təkmilləşdirilir.
Hal-hazırda Mərkəzi Bankda risk menecment
sistemlərinin tam təkmilləşdirilməsi üzrə
irimiqyaslı layihə icra olunur, layihəyə
beynəlxalq məsləhətcilər xidməti də cəlb
olunmuşdur.

• Sonda bir daha ARPA-nın fəaliyyətində
və inkişafında, eləcə də, jurnalla bağlı
gözləntilərinizi səsləndirməyi xahiş edirik.

ARPA-nın Himayəçilər Şurasının
adından, həmçinin bank nəzarətçilərinin
adından ARPA-ya mühüm fəaliyyətində
uğurlar arzulayıram, jurnalın oxuculara
mühüm bir resurs kimi fadydalı olacağına
ümid edirəm.

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 11

Salamlama

orqanlarının dəstəyi, gördüyümüz işlərin davam
etdirilməsinə bizi daha da həvəsləndirir.
2) Peşəkarların bir yerə cəmləşməyə böyük maraq
və ehtiyacı var. Mütəxəssislər arasında forumların
yaradılması və beləliklə biliklərin və yeniliklərin
bölüşdürülməsi yolu ilə sahənin inkişafında daha
böyük nəticələr əldə etmək mümkündür.

İkİ İl bundan əvvəl yenİ təşkİlatın yaradılması barədə
müzakİrələrİ başlayarkən, özümüz belə, bəzən İdeyala­
rımızın reallaşmasına tərəddüdlə yanaşırdıq. İdeyala­
rın əsas məğzİ İsə, rİsklərİn İdarə edİlməsİ üzrə İxtİsasla­
şan və bu sahəyə marağı olan mütəxəssİslərİn bİr araya
gətİrİlməsİdİr. Bİzİm tərəddüdümüz İlk növbədə cəmİyyət
tərəfİndən hər hansı bİr yenİlİyİn qəbul edİlməsİnə İnam­
sızlıqdan qaynaqlanırdı. Dİgər və daha önəmlİ amİl İsə, bu
sahə İlə məşğul olan mütəxəssİslərİn sayının məhdud ol­
ması və real olaraq bu sahənİn peşə kİmİ tanınmaması İdİ.
Rüfət Mahmud
ARPA-nın Direktorlar Şurasının Sədri

B

u gün tarixçəmizə baxarkən keçdiyimiz yolu həyəcanla və fəxrlə seyr edir və düşünürük
ki, qısamüddətli planları reallaşdırmaqla əsas sübut edə
biləcəyimiz məqamlar aşağıdakılardır:
1) Azərbaycana hər hansı son yeniliklərin gətirilməsi
üçün münbit şərait mövcuddur. Təbii ki, hər yerdə
olduğu kimi, hər bir yeniliyin qəbul olunmasında
çətinliklərlə üzləşilir. Lakin, digər tərəfdən bizə inanan insanların və üzvlərin say artımı, eləcə də, dövlət

Biz inanırıq ki, əsasən ilk məqsədimiz olan,
ətrafımızda, ideyalarımıza inanan insanların toplanmasına nail olmuşuq. Üzvlük qəbulu elan etdiyimiz gündən,
Assosiasiyamıza 21 bank və bir bank olmayan kredit
təşkilatı üzv olmuşdur. Bundan əlavə, 400 nəfərdən artıq
peşəkar və tələbə individual üzv kimi qeydiyyatdan
keçmişlər.
Xüsusi olaraq, ilk gündən, təbii ki, bizə inanan və
bizim fəaliyyətimizi dəstəkləyən Azərbaycan Mərkəzi
Bankına minnətdarlığımızı bildiririk. ARPA-nın
yaradılmasının Mərkəzi Bankın 2009-cu il hesabatında əks olunması ARPA-nın maliyyə bazarında olan
əhəmiyyətini bir daha vurğulamışdır.
Assosiasiyanın təşkilati strukturunu
formalaşdırarkən, bir çox bu cür həm beynəlxalq,
həm də inkişaf etmiş ölkələrdə fəaliyyət göstərən və
uzun illərin təcrübəsi olan təşkilatların modelləri
öyrənilmişdir. Bu işdə, Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyasının bizə göstərdiyi dəstək çox faydalı oldu. Üçpilləli
struktur təşkilatın dayanıqlığına və kollegial formada
adekvat qərarların qəbul olunmasına zəmin yaratdı.
Bu işlərin əsasında, ARPA-nın Himayəçilər
Şurası formalaşmağa başladı və bu gün Şurada aparıcı
təşkilatların yüksək səviyyəli 15 meneceri təmsil olunur.
Himayəçilər Şurasının keçirdiyi iclaslarda, ARPA-nın
strategiyasına və fəaliyyətinə dəyərli tövsiyyələr verilir.
Şuranın iclasında müzakirə olunmuş 2010-2012-ci illər
üçün Strateji Plan, Himayəçilərin bilik və təcrübəsindən
bəhrələnərək zənginləşdi və iclasdan sonra, yenidən
baxılaraq təsdiqləndi.
Fəaliyyətini Strateji Planına uyğun davam etdirən
Direktorlar Şurası, 2010-cu il üçün nəzərdə tutulmuş
işləri artıq yerinə yetirmişdir. Ümumi sayda, 50-dən artıq
dəyirmi masalar və seminarlar keçirilmiş, o cümlədən,
yeni nəslin yetişdirilməsi məqsədi ilə, sahə ilə tanışlıq
üçün eyni tipli tədbirlər, müxtəlif universitetlərdə də
təşkil olunmuşdur.
İki aydan artıqdır ki, ARPA Tədqiqat və Analitika
Mərkəzi öz fəaliyyətinə başlamışdır. Oxucusu olduğunuz
www.arpa.az

12 ■ Risk 1’2011

bu jurnal, məhz mərkəzin işləmiş olduğu ilk məhsuludur.
Növbəti iki il üçün, jurnalın ildə iki dəfə nəşr olunması
nəzərdə tutulmuşdur. Burada məqsəd, tədqiqatçılar
və analitiklər üçün geniş auditoriyanın təşkili ilə yeni
araşdırmalara həvəs yaratmaq və bununla innovasiya və
yeniliklərin müzakirəsi üçün forum yaratmaqdır.
Tədqiqat və Analitika Mərkəzinin fəaliyyət
istiqamətlərinin genişləndirilməsi nəzərdə tutulmuşdur.
İlk fəaliyyət istiqaməti kimi, bank sektoru üzrə kompleks
məlumat bazasının formalaşdırılması və banklara
müvafiq təhlillərin təqdimatı nəzərdə tutulmuşdur.
Məlumat Bazasına qoşulacaq banklara gündəlik və aylıq
əsaslarla, hesabat və analitik paketlərin təqdim edilmləsi
nəzərdə tutulmuşdur. Tədqiqat və Analitika Mərkəzi, üzv
bankları bank sektorunun və qrup bankların peşəkar və
keyfiyyətli analizi ilə təmin edəcəkdir.
Banklarda risklərin idarə edilməsi və korporativ
idarəetmə, maliyyə və qeyri-maliyyə sektorunda
prioritet məsələ kimi gündəmdədir. Maliyyə böhranı
bir çox maliyyə institutlarına ciddi zərər vurmuş və
onların rentabelliyini aşağı salmışdır. Hazırki şəraitdə,
risklərin idarə edilməsi, eləcə də qəbul edilən risk
müqabilində gəlirlərin optimallaşdırılması, hər bir
maliyyə müəssisənin əsas funksiyası hesab edilir. Bu
sahədə ölkədəki mövcud boşluqların aradan qaldırılması
məqsədi ilə, Azərbaycan Risk Peşəkarları Assosiasiyasının nəzdində ARPA Consulting şirkəti də yaradılmışdır.
ARPA Consulting şirkəti, Azərbaycan Risk
Peşəkarları Assosiasiyasının nəzdində yaradılmış,
maliyyə, özəl və dövlət sektorlarında risklərin
tənzimlənməsi istiqamətlərində məsləhət xidmətlərinin
göstərən şirkətdir.
“ARPA Consulting”in missiyası, risklərin idarə
edilməsi istiqamətində qabaqcıl konsaltinq xidmətləri
göstərməklə, banklarda, maliyyə qurumlarında,
müəssisələrdə və digər təşkilatlarda müxtəlif əməliyyat
proseslərinin optimallaşdırması, eləcə də, strateji
hədəflərin müəyyənləşdirilməsi zamanı yarana biləcək
risklərin idarə edilməsi istiqamətində məsləhət
xidmətləri göstərməkdən ibarətdir.
ARPA komandası olaraq, yeni və qlobal iqtisadiyyata
sürətlə inteqrasiya olunan Azərbaycanımıza, olduqca böyük ehtiyacı olan sahənin inkişaf etdirilməsinə dəstək olmaqla, biz ölkəmizin inkişafına öz töhfəmizi verdiyimizə
inanır və bu işdə bütün peşəkarları, komandamıza
qoşulmağa və yeniliklərdən faydalanmağa dəvət edirik.

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 13

ANALİTİKA

BANK SİSTEMİNİN
TƏHLİLİ

2008

-ci ilin 17 sentyabrında “Lehman Brothers” şirkətinin müflis elan edilməsi ilə daha da gərginləşən maliyyə böhranı,
2009-cu ildə real sektora da öz təsirini göstərməyə başladı. Qloballaşan
dünyanın bütün ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda da hiss olundu.
Böhran bir sıra ölkələrə ciddi, digərlərinə isə nisbətən zəif təsir
göstərmişdir. Azərbaycan böhranın mənfi təsirləri ilə nisbətən az üzləşən
ölkələr sırasındadır. Beynəlxalq reytinq şirkətlərinin hesabatlarına əsaslanaraq
söyləmək olar. Bu, ölkənin maliyyə bazarlarının nisbətən zəif inkişaf etməsi,
xarici borclardan az asılılıq, böhrana səbəb olan maliyyə alətlərinə investisiya
edilməməsi və ümumilikdə yerli bankların beynəlxalq bazarlara inteqrasiya
səviyyəsinin nisbətən aşağı olması ilə əlaqədardır.
Bununla belə, bir sıra banklar qısamüddətli likvidlik böhranı ilə
qarşılaşsalar da, bu problem aradan qaldırılmış, bank sistemi özünün stabilliyini və həcmini qoruyub saxlamışdır.

Əvvəlcədən yığılmış valyuta ehtiyatları həm manatın məzənnəsinin
qorunmasına, həm də real və maliyyə sektorundakı natarazlığın
yaranmamasına xidmət etdi.
Bununla belə, böhranın mənfi təsirləri ölkə iqtisadiyyatından yan
ötməmişdir. ÜDM-in artım tempi səngimiş, iki rəqəmli artım templəri bir
rəqəmli artım templəri ilə əvəzlənmişdir.
Neftin qiymətinin düşməsi büdcə gəlirlərinin və nəticə etibarı ilə
büdcənin investisiya xərclərinin məhdudlaşdırılmasına və iri layihələrin
gecikdirilməsinə səbəb olmuşdur. Bu amil, dolayı yolla real sektordakı aktivliyin səngiməsinə də səbəb olmuşdur. Xüsusilə, daşınmaz əmlak sektorundakı
durğunluq digər sektorlara nisbətən daha qabarıq hiss olunurdur.
Dövlət müstəqillik əldə etdikdən sonra ilk dəfə olaraq daşınmaz əmlak
bazarındakı qiymətlərdə aşağı düşmək meylləri müşahidə olunmuşdur.
Son iki ildəki bu mənfi tendensiyalara baxmayaraq, ilk dəfə olaraq,
Azərbaycan cari ildə qızıl ixracatçısına çevrilmiş və ixracatda neftdən asılılıq
nisbətən azalmışdır.
www.arpa.az

14 ■ Risk 1’2011

STATİSTİKA

Ümumİ İqtİsadİyyat

Son 1 il ərzində ölkənin ÜDM-i 4,1% artmışdır. ÜDM-in 51,2% nefti sektorunun payına düşür. Neft sektorunun payının
hələ də yüksək olmasına baxmayaraq, son dövrlərdə qeyri-neft sektorunun ÜDM-dəki payının artması müşahidə
olunmaqdadır. Belə ki, 2006-2008-ci illərdə qeyri-neft sektorunun ÜDM-də xüsusi çəkisi orta hesabla 36% olduğu halda,
2010-cu ilin III rübün sonuna bu göstərici 48,8% təşkil etmişdir.
Ötən ilin müvafiq dövrünə (yanvar-sentyabr) nisbətən inflyasiya 5,2%, ötən ilin dekabr ayına isə 3,6% təşkil etmişdir.
Bank sİstemİ

Son 1 il ərzində bank sisteminin aktivləri 14,7% (1 580,6 mln. manat həcmində) artaraq 12 350,5 mln. manat təşkil etmişdir.

Cari ildə real sektora kredit qoyuluşlarının həcmi 6,3% artaraq 8 936,6 mln. manat təşkil etmişdir. Kredit qoyuluşların
62,2%-i milli valyutada, 37,8% isə xarici valyutadadır.

Real sektora verilmiş kreditlərin 90%-i Abşeron iqtisadi rayonunun payına düşür.

Portfelin keyfiyyəti pisləşir. Vaxtı keçmiş kreditlərin portfeldə xüsusi çəkisi cari ilin 9 ayı ərzində 3,6%-dən 5%-ə artmışdır.

Cari ilin 9 ayı ərzində dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitlər hesabına 74,1 mln. manat (1 866 nəfər) məbləğində ipoteka
krediti verilmişdir. Müqayisə üçün qeyd edək ki, 2009-cu il ərzində verilmiş ipoteka kreditlərinin ümumi həcmi 77,1 mln.
manat (1 819 nəfər) olmuşdur. Ümumilikdə, 5 666 nəfərə 226,8 mln. manat məbləğində ipoteka krediti verilmişdir.

Cari ildə Sahibkarlığa Kömək Milli Fondunun (SKMF) vəsaiti hesabına 81 mln. manat məbləğində kredit (1 016
sahibkarlıq subyektinə) verilmişdir. Ümumilikdə, bu mənbə hesabına verilmiş kreditlərin həcmi 546,2 mln. manat təşkil
edir (10 434 sahibkarlıq subyektinə).
☑ Fiziki şəxlərin banklara yerləşdirdiyi vəsaitlərin həcmi son 9 ay ərzində 19,8% (677,6 mln. manat) artaraq 2 798,3 mln.
manat təşkil etmişdir. Bu əmanətlərin 63%-i (1 777,1 mln. manat) Əmanətlərin Sığortalanması Fondu tərəfindən
sığortalanmışdır.
Qİymətlİ kağızlar bazarı

Qiymətli kağızlar bazarı 2 seqmentdən ibarətdir:

1) Dövlət qiymətli kağızlar bazarı.

2) Korporativ qiymətli kağızlar bazarı.

Dövlət qiymətli kağızlar bazarında aparılan əməliyyatlar qiymətli kağızlar bazarının əsasını təşkil edir. Belə ki, 2010-cu
ildə dövlət qiymətli kağızlar bazarında aparılan əməliyyatlar qiymətli kağızlar bazarında aparılmış əməliyyatların 76,5%ni təşkil etmişdir. Dövlət qiymətli kağızlar bazarı AMB tərəfindən emissiya olunan not və Maliyyə Nazirliyi tərəfindən
buraxılan istiqrazlardan ibarətdir. 2010-cu ilin yanvar-sentyabr ayları ərzində dövlət qiymətli kağızlar bazarında aparılmış
ümumi əməliyyatların həcmi 1 026,5 mln. manat təşkil etmişdir. Korporativ qiymətli kağızlar bazarının ümumi həcmi isə
müvafiq dövr ərzində 314,7 mln. manat təşkil etmişdir. Korporativ qiymətli kağızlar bazarının strukturuna nəzər yetirdikdə
korporativ istiqraz bazarının üstünlük təşkil etdiyini müşahidə etmək olar. Belə ki, korporativ isiqraz bazarında aparılan
əməliyyatların korporativ qiymətli kağızlar bazarında xüsusi çəkisi 62% (195,3 mln. manat) təşkil etdiyi halda, səhm
bazarının ümumi həcmi 38% (119,4 mln. manat) təşkil etmişdir.
Əlavə statİstİka
☑ Ölkənin strateji ehtiyatları 01.10.2010-cu il tarixə, 22 368,6 mln. manat (27 866,7 mln. ABŞ dolları) təşkil etmişdir. Bu
vəsaitin 16 982,6 mln manatı (21 156,8 mln. ABŞ dolları) Dövlət Neft Fondunun, 4 862,4 mln. manatı (6 057,6 mln.
ABŞ dolları) Mərkəzi Bankın, səlahiyyətində, 523,6 mln. manatı (652,3 mln. ABŞ dolları) isə Maliyyə Nazirliyinin xüsusi
hesabındadır (USD/AZN=0,8027).

Daşınmaz əmlak bazarında mənzillərin qiymətindəki azalma trendi bir qədər zəifləmişdir. Belə ki, cari ilin 9 ayı ərzində
ilkin bazarda yaşayış sahəsinin qiyməti (1 m² üçün) 6,5%, təkrar bazarda isə 1,6% ucuzlaşmışdır. Müqayisə üçün qeyd edək
ki, son 1 il ərzində ilkin bazarda qiymətlərdə 13,2%, təkrar bazarda isə 5,2% ucuzlaşma qeyd olunmuşdur.

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 15

ANALİTİKA

Aequitas sequitur legem.
(Там, где исполняется закон, там и справедливость)
Эльдар Адильзаде

Юридический консультант по банковскому сектору
Проект МФК по Корпоративному Управлению в Азербайджане
Руководитель экспертной группы АРПА по корпоративному управлению

Введение
Ввиду сложившихся исторических реалий, в Азербайджане не было эволюционного перехода от феодальных
правоотношений к «капиталистической» рыночной
экономике. В начале ХХ века, страну швырнули из полуфеодального строя в так называемый «социализм» с
его плановой экономикой. В конце же, ХХ века, республике так же быстро пришлось приспосабливаться к рыночным правоотношениям. И, естественно, создание
рыночной экономики происходило неэволюционным
путем, когда методом проб и ошибок сама бизнес среда
приходит к осознанному выводу о необходимости тех
или иных структур, и функции законодателя сводятся
лишь к отражению этих реалий в нормативных актах.
Переход от плановой экономики к рыночным отношениям проходил своеобразным способом революции
сверху, когда, образно говоря, правила игры устанавливались еще до того, как кто-то научился самой игре.

Обзор банковского законодательства по корпоративному управлению
Учитывая особую роль банков в экономике страны
и количество сторон, заинтересованных в стабильной
работе банков, вполне оправдано, что в отличие от
«небанковского» банковское законодательство более подробно описывает структуры корпоративного
управления. Первыми нормативными актами, детально регулирующими корпоративное управление, были
именно нормативные акты, регулирующие банковскую
деятельность — Закон о банках и Положения Центрального Банка Азербайджана по внедрению стандартов корпоративного управления в банках.
Именно учитывая особую роль банков, в банковском законодательстве установлены более продвинутые
требования к работе банков, включая:
- требования к размеру минимального капитала;
- особые требования для заключения сделок с заинтеwww.arpa.az

16 ■ Risk 1’2011

ресованными сторонами и раскрытия информации о
них;
- более строгий контроль со стороны государственного регулятора – Центрального Банка (например,
ежемесячные отчеты), включая и более широкие полномочия по наложению санкций или даже закрытию
банков, не соответствующих требованиям.
Внимания заслуживает и тот факт, что, кроме так
называемых осязаемых требований, в банковском законодательстве есть требования, исходящие из важности
репутации в работе банков. Например, более жесткие
требования к личности акционеров с владением 10 или
более процентов акций, к членам руководящих органов
банка и т.д.

ние создавалось сверху вниз, были и есть определенные
проблемы с внедрением передовой практики, причем,
связанные не только с законодательством. Это и отсутствие квалифицированных кадров в области аудита,
управления рисками, стратегического планирования.
Это и отсутствие понимания со стороны банков определенных структур.
Поэтому основной проблемой с законодательством
по корпоративному управлению в банках является и то,
что оно должно служить не только для регулирования.
Законодательство должно нести еще и созидательную
функцию, рекомендуя или требуя создания определенных структур, не имевшихся прежде. Именно по этой
причине в дополнение к Положениям о корпоративном
управлении в банках, ЦБА принял Стандарты по кор-

Согласно Закону о банках, банки могут быть созданы
в форме открытого акционерного общества. Органами
управления банком являются (1) Общее собрание акционеров, (2) Наблюдательный Совет, осуществляющий надзор за деятельностью банка, (3) Правление, руководящее текущей, ежедневной деятельностью банка
и (4) Комитет по Аудиту, отвечающий за организацию
работы внутреннего аудита.
Более того, банковское законодательство идет еще
дальше и требует наличия в банке определенных департаментов и комитетов, например, Департамента по
работе с клиентами, управлению рисками, комитета по
управлению рисками, кредитного комитета и т. д.
Конечно же, учитывая, что корпоративное управле-

поративному управлению, включающие стандарты по
управлению рисками, информационным технологиям,
стратегическому планированию и организационной
структуре, по кадрам, внутреннему аудиту, финансовой отчетности. Цель этих стандартов помочь банкам
создать в соответствии с местным законодательством
и передовой международной практикой соответствующие структуры и функции и определить процедуры
для регулирования этих функций.
Создание всех этих структур и функций, естественно, требует определенных расходов. Поэтому выполнение законодательства в немалой степени зависит и от
желания самих банков. Ведь там, где исполняется закон,
там и справедливость!

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 17

DIALOQ

функция
Риск-Менеджмента
однa из самых
ключевых
(Интервью было взято в период пребывания Джалала Касымова
в должности председателя Правления Bank of Baku).

Джалал Касымов

Создание эффективной системы внутреннего управления и контроля, а
также оптимизация организационной структуры, как условие собственного
выживания, являются в данный момент одними из наиболее актуальных задач,
стоящих перед любым банком. Без пристального внимания к организации
работы кредитного подразделения эти задачи решить невозможно, поскольку
данное подразделение является основным центром, генерирующим доходы банка. 
О стратегии риск-менеджмента одного из ведущих банков Азербайджана —
“Bank of Baku” нам рассказал в эксклюзивном интервью
председатель Правления Джалал Касымов.
www.arpa.az
18 ■ Risk 1’2011

Г-н Джалал Касымов, управляемый Вами
банк — один из самых стабильно развивающихся и здоровых банков страны. Как
повлиял глобальный финансовый кризис
на деятельность Вашего банка?

Первые признаки влияния кризиса на наш
банк мы почувствовали через снижение объёмов кредитования в рознице. До кризиса мы
в основном предоставляли розничные кредиты на покупку оргтехники, бытовой техники,
мебели, компьютеров и т. д. для розничных
клиентов магазинов-партнёров. В разгар
мирового экономического кризиса первой
и естественной реакцией нашего населения
было снижение потребления, что повлекло за
собой и снижение спроса на банковские кредиты, связанные с этим самым потреблением.
Грубо говоря, если средний клиент менял
мобильный телефон один раз в год, взяв у нас
кредит, с новостями о глобальном кризисе,
решил предостеречься от излишних расходов
и менять телефон раз в 1,5 года, а это означает падение спроса на наш кредит по данному
виду продаж на 50%.
Кроме того, кризис, пусть и незначительно, но повлиял также на качество портфеля, в
особенности в сегменте бизнес кредитов.
Но, к счастью, с обоими негативными
последствиями мы удачно справились. Ежемесячный объём продаж кредитов сегодня
превысил рекордные предкризисные месяцы, а качество портфеля является одним из
лучших в стране и в регионе на сегодняшний
день.

Насколько важен риск-менеджмент в процессе принятия бизнес решений? В силе
ли данная практика в Вашем банке? Какую роль играет функция риск-менеджмента в создании стабильной банковской
репутации Вашего банка?
На мой взгляд, функция риск менеджмента
присутствует во всех бизнесах, возможнo
не всегда как выделенная организационная
единица и может не всегда осознанно. Но в
финансовых учреждениях функция риск ме-

неджмента имеет первостепенное значение.
Рассмотрим, к примеру, риски, связанные с
продажами в салоне автомобилей и с продажами кредита в банке. Продав автомобиль,
салон сразу же получает прибыль, как разницу между продажной стоимостью автомобиля и себестоимостью. В случае с продажей
кредита банк начинает зарабатывать только
по мере оплаты кредита со стороны заёмщика, т. е. в течение «сей жизни» кредита. Сам
факт продажи ещё ничего не значит. Соответственно качественная продажа с наименьшими кредитными рисками является ключом
к привлечению прибыли.
Кроме того, учитывая, что основным
объектом банковских операций и сделок
являются деньги, то и риски управления ликвидностью в финансовых учреждениях выше,
чем в других сферах бизнеса. Я уже не говорю
о таких важных рисках в банковской индустрии, как имиджевые и операционные риски.
Учитывая всё вышесказанное, несомненно, функция риск-менеджмента в нашей организации является одной из самых ключевых.
Мы учитываем мнение департамента Риск
Менеджмента при принятии всех ключевых
бизнес решений.

В случае с продажей
кредита банк начинает
зарабатывать только по
мере оплаты кредита со
стороны заёмщика,
т.е. в течение "всей жизни"
кредита. Сам факт
продажи ещё ничего не
значит. Соответственно
качественная продажа с
наименьшими кредитными
рисками является ключом к
получению прибыли.

Не секрет, что Bank of Baku специализирован на розничной деятельности. Что
является важнейшим требованием в рискменеджменте данного профиля? Вообще,
на каком уровне находится деятельность
систем риск-менеджмента в Вашем банке?
Какими достижениями Вы могли бы поделиться?
Специфические требования к риск-менеджменту в сегменте мелкого ритейл кредитования — это построение системы, которая
позволит наиболее достоверно и в наикратчайшие возможные интервалы измерять
уровень рисков, присущих тому или иному
продукту, партнёру, филиалу и даже эксперту.
Риски, связанные с тем или иным экспертом,
могут исходить: а) из-за отсутствия необходимых аналитических и кредитных навыков;
б) из-за намеренных мошеннических дейс-

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 19

DIALOQ

Сотрудники Департамента риск-менеджмента
находятся в постоянной
дискуссии с ассоциацией,
делятся опытом, изучают
опыт других. Я уверен, что
чем дальше, тем теснее мы
будем работать с ARPA и
пользоваться создаваемыми ей благами. В свою очередь, мы всегда будем рады
внести вклад в развитие
ассоциации.

твий. То есть самое главное — это скорость
и гибкость системы. Контрольная функция
риск-менеджмента также должна позволять в
кратчайшие сроки измерять степень изменения риска того или иного продукта при изменении определённых параметров при выдаче
кредита (срок кредита, процентная ставка,
снижение требований к необходимым критериям для выдачи кредита и т.д.).
В целом, мы считаем, что уровень рискменеджмента в нашей организации находится на достаточно высоком уровне. С точки
зрения рисков ликвидности у нас разработана очень детальная и продуманная аналитическая система, что позволяет принимать
решения, основываясь на необходимом круге
фактов, а также на статистических данных. В
области управления кредитными рисками я
бы хотел отметить, что мы первыми на рынке стали использовать Vintage методологию
для более точного измерения качества портфелей и рисков, присущих им. Мы также
используем методологию Roll Rate, что позволяет нам спрогнозировать потенциальный
уровень будущих рисков и потерь, чтобы
принимать обоснованные бизнес решения
по тем или иным продуктам, а также более
точно создавать необходимые резервы по
IFRS.
Какие вопросы и какие цели стоят перед
Вашей командой для построения более
совершенной системы и условий риск
менеджмента, а также для соответствия
требованиям новых бизнес направлений?
Какие барьеры существуют? В состоянии
ли применить Восточные инновации?
Перед нашей командой стоит задача находиться в постоянном поиске новых методов
управления рисками, анализа и прогнозирования. Есть многое чему нам нужно учиться,
и что совершенствовать. Не всё ещё из западных инноваций удаётся имплементировать.
Риск-менеджмент, хоть и существует в банках как отдельная функция на протяжении
достаточно долгого времени, но серьёзный

этап в развитии этой дисциплины начался
всего 3-4 года назад. Несмотря на то, что, по
моему глубокому убеждению, у нас в департаменте управления рисками работают одни
из лучших специалистов в стране, для них это
тоже новая наука и дисциплина, где имеется
очень много неизведанного и требующего
времени и усилий для изучения и внедрения
в практику. Как раз по этой причине создание
ARPA как активно работающей организации
во благо качественного скачка в развитии
функций риск-менеджмента в местных бизнесах станет ключевым фактором в наискорейшем изучении и внедрении best practice
повсеместно.
Сотрудничает ли Bank of Baku с ARPA? Каковы Ваши ожидания от ARPA?
Естественно мы сотрудничаем с ARPA и
достаточно активно. Наши специалисты
учавствуют в многочисленных тренингах,
организованных ассоциацией. Сотрудники
Департамента риск-менеджмента находятся
в постоянной дискуссии с ассоциацией, делятся опытом, изучают опыт других. Я уверен, что чем дальше, тем теснее мы будем работать с ARPA и пользоваться создаваемыми
ею благами. В свою очередь, мы всегда будем
рады внести вклад в развитие ассоциации.
Г-н Касымов, в заключение хотелось бы
узнать Ваше мнение, как члена Совета
Попечителей, о выпуске первого номера
журнала ARPA.
Я очень рад быть членом Совета Попечителей ассоциации и иметь возможность оказывать посильную помощь её развитию. Выпуск
журнала ARPA позволит популяризировать
данную профессию; даст возможность профессионалам получать информацию о развитии риск-менеджмента как в Азербайджане,
так и за рубежом. Я приветствую выпуск первого номера журнала, обещаю стать вашим
постоянным читателем и буду с нетерпением
ждать всех последующих номеров. Удачи!

www.arpa.az
20 ■ Risk 1’2011

ARPA-nın
korporatİv
ÜZVLƏRİ

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 21

DIALOQ

ARPA-nın
əldə etdiyi nəticələr
məni qane edir
Azərbaycanda risklərin idarə edilməsinin vacibliyi, mövcud inkişaf
dinamikası və bank bazarı iştirakçılarının gözləntiləri barədə məlumat
almaq üçün RİSK jurnalı “Bank Respublika”nın İdarə heyəti sədrinin
müavini cənab Aqşin Əmirovla həmsöhbət oldu.

www.arpa.az
22 ■ Risk 1’2011

Aqşin müəllim, ARPA-nın ilk günlərindən onun fəaliyyətində və
layihələrində çox yaxından iştirak edirsiniz. Nəticələrdən razısınızmı?
Mühüm bir məsələni qeyd etmək istəyirəm. ARPA-nın yaradılması barədə
təşəbbüs risklərin idarəedilməsi ilə məşğul olan hər bir şəxs üçün olduqca
vacib xəbər idi. Risklərin idarə edilməsi ilə məşğul olan peşəkar təşkilatın
olmaması bu sahədə bir boşluq yaratmışdı. Risk menecerlərinin inkişafında xaotiklik var idi, hər biri öz bankı daxilində inkişaf edirdi, kommunikasiya çox aşağı səviyyədə idi, bir sözlə təşkilatçılıq yox idi. Onu da qeyd edim
ki, bir çox risk menecerlər əslində bu işin mahiyyətini dərindən anlaya
bilmirdilər, bəziləri üçün (bəzi banklar) bu sadəcə Mərkəzi Bankın formal
tələbi idi.
ARPA-nın bu sektora daxil olması onun GARP ilə əməkdaşlığından
başladı. Qısa zaman ərzində bir sıra mühüm layihələri həyata keçirə bildi.
Bu gün ARPA-nın əldə etdiyi nəticələr məni qane edir. Nəzərə alaq
ki, bu təşkilat risk menecment sahəsində “buzqıran gəmi” rolunu oynayır,
onun əldə etdiyi nəticələr heç də asanlıqla əldə edilməmişdir.
ARPA-ya dair strateji qərarlar qəbul olunan Himayəçilər Şurasının üzvüsünüz, gözləntiləriniz nədir? Qəbul olunmuş strateji qərarların icrası ölkədə risk menecment mədəniyyətinin
güclənməsinə nə dərəcədə xidmət edəcək?
ARPA-dan gözləntilər böyükdür. Mən ARPA-nın gələcəyini ölkəmizin
risk menecerlərinin beyin mərkəzi kimi görürəm. Buraya yalnız bank sektorunun risk menecerləri deyil, həmçinin sığorta, enerji, fond bazarı və
digər sektorların peşəkarları cəmləşməlidirlər.
Bizim, Himayəçilər Şuarsının üzvlərinin ARPA-dan gözləntiləri böyükdür. Sualda “risk menecment mədəniyyəti”ni gözəl qeyd etmisiniz,
mən düşünürəm ki, ARPA yalnız risk menecment mədəniyyətini deyil,
həmçinin onun fəlsəfəsini inkişaf etdirməlidir. Risk menecerlərinin şüurunda fəlsəfi dəyişikliklər baş verməlidir. Risk menecment formal riyazı
hesablamalar kimi deyil, daha çox həyat prinsipinə çevrilməlidir. Yalnız bu
zaman risk menecement mədəniyyətinın təzahürlərini görə biləcəyik.
Siz, eyni zamanda, peşəkar risk menecersiniz, ölkənin ən iri banklarından birində bu funksiya Sizin səlahiyyətinizdədir. ARPA-da
müzakirə olunan yeniliklər təcrübədə nə dərəcədə tətbiq oluna
bilir?
ARPA dövrü olaraq, müxtəlif elmi-praktiki məsələləri müzakirəyə çixarır.
Ölkədə olan risk menecment peşəkarları bir yerdə fikir mübadiləsi aparırlar.
Qeyd edim ki, bir çox risk menecerlər sonra müzakirə etdikləri məsələləri
öz işlərində tətbiq edirlər. Əslində qarşıya qoyulan məqsədlərdən biri
də budur. Əgər risk menecerlər problemləri bir yerdə müzakirə edib,

müəyyən ortaq nəticələrə gəlsələr və nəticələri peşəkar fəaliyyətlərində
tətbiq etsələr, bu qərarların qəbulu proseslərinə təsir edəcək və sektor üzrə
risklərin azalmasına gətirib çıxaracaqdır.
Ümumiyyətlə, bankınızda risk menecment sisteminin fəaliyyəti
hansı səviyyədədir? Hansı uğurları bölüşə bilərsiniz? Hansı
maneələri görürsünüz?
Bankımızda risk menecmentin səviyyəsi barədə fikir söyləmək mənim
üçün çətindir. Daha düzgün qiyməti kənardan almaq olar. Qeyd etmək
istəyirəm ki, hal-hazırda yaşadığımız dövr, ölkəmizdə risk menecmentin
tarixində olduqca əhəmiyyətli dövrdür. Qlobal iqtisadi böhranın davam
etdiyi bir zamanda biz bütün dünyada risk menecmentin necə dəyişikliyə
uğradığını görürük. Artıq biz görürük ki, əgər belə demək mümkündürsə,
“post böhran” dövründə risk menecment kifayət qədər dəyişikliklərə
məruz qalacaqdır.
Bu böhran bizə risk menecerlərə öz səhvlərimizi görməyə imkan verdi.
Əslində böhran banklarda qurulmalı olan fundamental risk menecmentə
böyük ehtiyacın olduğunu üzə çıxardı.
Daha mükəmməl risk menecment mühiti və sisteminin qurulması üçün, eləcə də yeni biznes istiqamətlərinin tələblərinə cavab
vermək üçün komandanızın qarşısında hansı işlər durur, hansı
hədəflər var?
İlk növbədə, risk menecmentin daha çox təbliğ edilməsi lazımdır. Bu,
jurnallar, internet, sosial şəbəkələr, forumlar və s. vasitəsi ilə aparıla bilər.
Daha sonra, risk menecerlərin daha çox iqtisadi sahələrdə müzakirələr
cəlb etmək lazımdır. Bu, həm hər hansı bir qanunun (prosedurların və s.)
layihəsinin müzakirəsi və ya mühüm iqtisadi problemlərin həlli yollarının
axtarılması kimi ola bilər.
Mütləq şəkildə, gənc risk menecerlərin yetişdirilməsinə ciddi diqqət
yetirmək lazımdır, bu sahədə ehtiyac hər gün hiss edilir. GARP ilə başlanmış əməkdaşlıq çox uğurlu layihədir, gələcəkdə risklərin idarə edilməsi
sahəsində digər nüfuzlu təşkilat və ekspertləri cəlb etmək faydalı olardı.
Aqşin müəllim, sonda ARPA-nın Himayəçilər Şurasının üzvü
və bankir kimi ARPA-nın ilk jurnalının buraxılışı ilə əlaqədar
düşüncələrinizi öyrənmək istərdik.
Jurnalınızın ilk buraxılışına uğurlar diləyirəm. Bu olduqca vacibdir,
Azərbaycan risk menecerlərinin peşəkar yazılı nəşri olması çox vacibdir. Ümid edirəm ki, biz gələcəkdə bu jurnal vasitəsi ilə risk menecment
sahəsində bilikli insanları üzə çıxara biləcəyik. Həmçinin, jurnal hər bir
bank menecerinin stolüstü elmi-praktik vəsaitinə çevriləcəkdir.

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 23

RƏY

APARICI MÜTƏXƏSSİSLƏRİN RƏYİ
1. Is the level of risk management in financial sector nowadays adequate to its requirements in Azerbaijan?
2. How much modern risk management mechanisms are essential and applicable in Azerbaijan? 
3. Are you agree with the idea that each staff is a risk manager? What is needed to form higher risk management culture?
1. Bu gün maliyyə sektorunda risk menecmentin səviyyəsi ona olan tələblərə adekvatdırmı?
2. Müasir Risk menecment mexanizmləri Azərbaycanda nə qədər zəruridir və yararlıdır? Milli standartlar nə ilə fərqlənməlidir?
3. “Hər bir əməkdaş risk menecerdir” fikri ilə razısınızmı? Yüksək risk menecment mədəniyyətinin formalaşması üçün nə etmək
lazımdır?
.Cavanşir Abdullayev
Azərbaycan Bank Tədris Mərkəzinin Direktoru

1. Bildiyiniz kimi, risklərin idarə edilməsi bütün
dünyada bir idarəetmə komponenti kimi yenidir və öyrənilməkdədir. Qlobal maliyyə böhranı başlayandan isə, bu sahədəki müzakirələr
daha aktuallaşmış, həm tənzimləyici orqanlar,
həm də bazar iştirakçıları üçün prioritet sahəyə
çevrilmişdir. Azərbaycan bankları üçün də bu
sahə yenidir və strukturlaşma mərhələsindədir.
Hazırda banklarda Azərbaycan Mərkəzi Bankının tələblərinə uyğun olaraq, risklərin idarə
edilməsi strukturlarının formalaşması prosesi gedir və bu sahədə müəyyən nailiyyətlər
də vardır. Belə ki, bankların əksəriyyətində
risklərin idarə edilməsi komitəsi, eyni adlı departament fəaliyyət göstərir, maliyyə riskləri
üzrə müxtəlifləşdirmə (diversifikasiyalar)
limitləri tətbiq edilir, bu sahədə personalın
hazırlanmasına diqqət artırılır. Amma əlbəttə
ki, bu hələ başlanğıcdır və banklar daima
yenidən baxılan risk konsepsiyasına, ayrı-ayrı risk növləri üzrə risk siyasətinə, hər bir risk
üzrə onların tanınması (müəyyən olunması),
qiymətləndirilməsi, reytinqinin müəyyən
olunması, ölçülməsi, idarə edilməsi, hesabatlılıq, monitorinq və nəzarət alətlərini, məsul
şəxsləri və dövrülüyü özündə əks etdirən
risk xəritələrinə malik olmalı, stress-testlər
keçirməli, ssenarilər və fövqəladə hallar planları hazırlayıb tətbiq etməli, hər bir risk üzrə kapital ehtiyatlarının müəyyən olunması metodologiyalarına sahib olmalıdırlar. Bu isə, yüksək
peşəkarlıq, təcrübə və resurslar tələb edir.
Ümumilikdə, risklərin idarə edilməsi sistemi-

nin yaradılması uzunmüddətli prosesdir və
yerli xüsusiyyətləri özündə əks etdirməlidir.
Bunun üçün isə hesab edirəm ki, risklərin
idarə edilməsi üzrə mili standartlara ehtiyac
vardır.
2. Hər hansı müəssisədə risklərin idarə edilməsi,
elə müəssisənin idarə edilməsidir. Müəssisənin
idarə edilməsi isə milli qanunvericiliyə
söykənir, iqtisadi və sosial həyatın reallıqlarını
və milli xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir. Bu
mənada, bütün risklərin, xüsusən də kredit və
əməliyyat risklərinin idarə edilməsində milli
xüsusiyyətlər nəzərə alınmalı, risklərin idarə
edilməsi üzrə milli kadrlar hazırlanmalıdır
3. Bu fikir ilə tam razıyam və bu gün banklara
bu fikrin aşılanması ilə də məşğuluq. Bəzi
rəhbərlər risklərin idarə edilməsi işinin eyni
adlı departamentin funksiyası olduğunu
düşünürlər. Əslində isə, insan həyata gələndən
bu həyatı tərk edənədək risklərini idarə etdiyi
kimi, hər bir bankda da Müşahidə Şurasının
Sədrindən başlamış texniki işçiyədək hər bir
şəxs ona həvalə olunmuş sahə üzrə risklərin
idarə edilməsi ilə məşğuldur və hər bir şəxs sözün əsl mənasında fəaliyyət göstərdiyi sahənin
risk meneceridir. Risklərin idarə edilməsi
departamenti risk menecment sistemini qurmalıdır, riskin gündəlik idarə edilməsi isə hər
bir işçinin funksiyasıdır. “Hər bir əməkdaş risk
meneceridir” fikrini dəstəkləyərək biz təlim və
məsləhət xidmətlərimiz zamanı, yeni işə qəbul
olunan işçilərin öz funksiyaları ilə bağlı risklər
üzrə ilkin təlimdən keçirilməsini və bu işin davamlı olaraq aparılmasını ciddi tövsiyə edirik.
www.arpa.az

24 ■ Risk 1’2011

10 things you should know
®
about the ERP
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.

The ERP (Energy Risk Professional) is the first and only global professional
designation for energy risk management

The ERP Program links the physical and financial energy markets, creating an
understanding of the unique risks associated with each

Upstream and downstream processes, trading and structuring of diverse energy
commodities, and the latest risk management techniques are all incorporated
within the ERP curriculum
The ERP curriculum is developed by a committee of global energy risk practitioners whose expertise spans risk management, commodity trading, consulting
and quantitative analysis from both the physical and financial markets
The ERP Exam curriculum instills key industry concepts, ensuring the ERP holder
has the requisite tools to effectively manage risk within the highly dynamic
energy industry
Certified ERP holders represent the world’s leading financial institutions, energy
companies, asset management firms, consulting firms, and universities

ERP candidates are currently represented by over 40 different countries across
the globe

More than 400 companies have registered one or more candidates for the ERP
Exam since 2009

ERP registrations have more than tripled between 2009 and 2010

Over 70 organizations have had multiple candidates register for the 2010 ERP Exams
Global energy requirements are growing—making globally accepted energy
regulations, commodity trading standards, and risk management practices
increasingly important. Use the ERP certification to prove you understand the
complexities of energy risk management. Registration opens December 1, 2010
for the May 2011 ERP Exam.
>> For more information and to register, visit www.garp.org/erp

www.arpa.az
Creating a culture of risk awareness.TM
© 2010 Global Association of Risk Professionals. All rights reserved.

RƏY

Andrew Pospielovsky
General Manager
AccessBank
1. I think that the level of arrears and losses
across the Financial Sector provide an answer
to this question – risk management still has
much room for improvement in Azerbaijan.
2 - 3. The financial products and instruments that
account for the vast majority of Azerbaijan’s
Financial Sector Assets are still relatively
simple in Azerbaijan – there are no Derivatives,
Securitizations, Hedge Funds, etc.  Risk
Management in Azerbaijan does not require
complex modeling – it requires common
sense: it requires clear policies and procedures
that clearly establish individual authorities,
responsibilities, and limits; and ensure that
the mechanisms are in place to constantly
monitor and control that these policies and
procedures are adhered to. In this context,
yes, every member of staff has a role to play in
managing and reducing risk in the institution:
of course loan officers and Credit Committee

Garth Bedford
Project Manager
1. The level of Risk Management in Azerbaijan,
while improving, is still much lower than
necessary for the secure operation of the
financial sector. This is related to both a lack
of understanding from Management as to
how to effectively use risk based information
as a strategic tool, as well as the lack of human
resource capacity in Azerbaijan in the sphere
of risk management.
2. While it is not expected that Azerbaijan needs
to immediately comply with Basel II, it is
necessary the banking sector moves in this direction with the implementation of basic risk

members are key to managing and reducing
credit risk; but we also our train our cashiers
and customer service staff so as to reduce risk
of loss due to mistakes in transactions; and
we employ professional drivers to reduces
risk of loosing key staff-capacity as a result
of road accidents . and our cleaners also play
a role in keeping our working environment
safe and hazard-free. For a Risk Management
culture to thrive it must emanate from the
very top - from the Shareholders, through the
Supervisory Board, through the Management
Board, through the Committees of the Bank
- and it must be consistent and constant. 
While it has taken years for us to create our
risk management culture in Access Bank, we
also understand that it is a delicate creature as Chairman of the Bank I could destroy this
culture with one phone-call – one instruction
to force a credit committee to approve a bad
loan. So I understand my importance in
maintaining this culture and that is why I put
my seat-belt on every time I get into one of our
vehicles – even with our professional drivers.

management standards. This should include
basic tools to manage all areas of risk, credit,
liquidity, market and operational.
3. I agree that every staff member from the CEO
to the cleaning person is a risk manager, each
responsible for minimizing the risk of loss to
the bank.  A more robust risk culture starts
with upper management giving risk a seat at
the table and using risk as a strategic tool.  This
is through the introduction of active and
trained risk committees, ALCO etc., and giving the risk manager a voice in bank decision
making.  Once this is done the introduction of
risk tools into the business lines will become a
sustainable part of bank culture
www.arpa.az

26 ■ Risk 1’2011

10 things you should know
about the FRM®
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.

The FRM is the globally recognized benchmark and professional designation for
financial risk managers

There are currently over 24,000 FRM holders across the globe

FRM holders are found in over 90 countries

36 different industry sectors employ FRM holders

48 of the world’s top 50 banks (by total assets) are represented by FRM holders

More than 650 organizations had five or more FRM candidates registered for the
2010 FRM Exams

Registrations for the FRM Exam have increased an average of 26% per year from
2001 to 2010

Over 100,000 individuals have registered for the FRM Exam since 1997

The FRM Exam measures a candidate’s grasp of the latest technical and industry
knowledge, emphasizing managing risk in real-world scenarios
In gaining FRM certification, FRM holders become part of a global leadership
network, enhancing their professional and career opportunities
If you’re not already a FRM holder, consider getting certified. If you already are
a Certified FRM, encourage your colleagues and friends to learn how the FRM
can help them stand out in a competitive marketplace. Registration opens
December 1, 2010 for the May 2011 FRM Exam.
>> For more information and to register, visit www.garp.org/frm

www.arpa.az

Creating a culture of risk awareness.TM
© 2010 Global Association of Risk Professionals. All rights reserved.

RƏY

Ernst- Eberhard Kopf
IFC expert
Three years of a consultant’s experience with one
good bank in Azerbaijan, on assignment by IFC,
may not qualify me to provide a qualified and
representative answer for all banks in Azerbaijan
concerning the question, whether the level of risk
management in the financial sector is nowadays
adequate to its requirements in Azerbaijan. I am
however happy to share some observations and
results from discussions with bank managers, colleagues and risk managers from other banks during that time:
1 The financial and banking markets in
Azerbaijan:
Banks in Azerbaijan operate in a very “competitive” (46 banks for 8 million people), but
non-the-less “well protected and closed world”
with high yielding business potential, which
waits for exploration:
Customers still “learn” about the eventual
benefits of bank services and an established
trust basis with their bankers for their own
business; they are not yet accustomed to take
advantage of their market power in a competitive bank market or to share their finance business between competing banks,
Financial markets need further development
to satisfy advanced corporate demand and to
achieve international standard; until today
basic bank products and services dominate.
- “Merchant banking” and “Investment- banking” with their business segments for supporting especially the corporate clientele in their
economic development with capital market
products remain untouched. –
No competition from international banks is
seriously challenging banks in Azerbaijan.
The Law on Banks, additional legal requirements
and the Central Bank of Azerbaijan with stringent but very reasonable rules and regulations
on a bank’s structure and obligatory financial
covenants (legal lending limits, capital adequacy,
provisioning for credit risk etc.), and a “Deposit
Insurance” protect customers from undue behav-

iour of banks.
→ But who then protects the banks from acquiring or accepting unwanted risks in their business and operations? Risks which may then
reflect in a bank’s financial results and so indirectly also hurt stakeholders (owners, clients
and staff)? – Just to name a few obstacles for
banks:
- Allowed double accounting and financial
statements of corporate clients in Azerbaijan,
especially from SME and Micro enterprises
do not provide a reliable basis for credit analysis and decision making!
- Statistical standards for operations and business performance have not been established!
(Because of the closed markets international
standards do not fit!)
- The banks’ human resources need advanced
professional bank - training for developing
competences in order to comply with professional banking “standards”, which include the
development of a culture of risk awareness
within each bank!
2. Banking Risk: In such a market complex
environment a global judgement on an “adequate” level of risk management is not justified and allowed, but it makes sense to analyse
the banking risk and the exercised bank - riskmanagement in Azerbaijan in a more structured way!

a.
b.
c.
d.
e.

“Banking risk” divides into five categories:
Credit Risk:
Operational Risk:
Liquidity Risk
Market Risk
Reputation Risk (Compliance Risk).

And the iron-rule of risk management sounds:
→ Assess the benefits of a business → Analyze
inherent risk intensively → Prioritize alternatives for eventual risk control → Compare
benefits with risk control cost → Decline the
business when risk control cost exceed the calculated benefits → Dispose of risk which can
be controlled by sale, outsourcing, risk sharing, insurance etc → Accept only the remaining
www.arpa.az

28 ■ Risk 1’2011

“undisposable” and calculated risk!!!
3. Banking Risk Control:
This being said, now let’s take a look on market
realities in Azerbaijan:
a. Credit Risk = Counterparty Risk:
For retail lending no rating agencies are available in Azerbaijan, which record centrally and
analyse the payment morale of private borrowers. Central registers (black or grey lists)
on “ailing borrowers” which offer banks reliable scoring services for back checking their
own analysis on a borrower’s credit standing
are also not available. Basis for credit approvals are some basic financial figures on a borrower’s employment status and personal references.
In corporate lending banks do not find “reliable” (audited) financial information on corporate SME and Micro borrowers. No uniform
accounting standards and auditing obligations
are providing guidance. Banks must therefore
rely on collateralizing their credit exposures.
→ What then is “acceptable credit risk”, if banks
cannot dispose of their once incurred credit
risk? Credit- syndication, capital market restructurings, Credit default swaps, Mergers &
Acquisition advisory services etc. are not yet
developed. Litigation of borrowers and sale
of collateralized assets is unwanted and takes
time.
→ Banks must therefore rely on risk prevention (which can only selectively be successful
as the present financial and economic crisis
proves) and on - more or less “sophisticated”
- risk monitoring, incl. of adequate provisioning!
→ But under present market conditions, banks
have no chance for active “risk management”
of their credit portfolio.
b. Operational Risk (OR):
Each business and operational activity unavoidably includes OR and must be “managed”:
A trustworthy analysis from 2002, prepared by
BIS, Basle on “OR losses” (not really comparable with “OR cost”, which must be considered
even higher!) from 30 major international

banks discovered that each bank reported an
average of 900 calculated “losses” from operational mistakes with an average loss of ca. EUR
96.000 -- for each registered mistake. 63% of
all losses derived from retail banking and commercial banking! – If we might assume that
banks in Azerbaijan are not an exception from
the rule, than we may conclude that OR for
them is at least the 2nd biggest banking risk,
which needs to be addressed. This holds especially true, when we consider that retail banking and commercial banking are their “bread
and butter” business segments.
Basic principles for preventive OR management may be summarized under the slogans
“segregation of duties” and “maker-checker
- Four - eyes - principle”. These seem to be
adequately covered by CBA rulings on the
banks’ organization - structure and working
procedures; in addition internal and external
audit committees, when fulfilling their duties
– as instructed by law - are obliged to disclose
failures during regular audit sessions for repair. But – in general - such audit - discoveries
cover only “normal” internal operational processes and repairs “ex post”, i.e. after the damage
is done! Operational Risk management deals,
however, with risk prevention (“ex ante”) and
tries to reduce uncontrolled risk to an acceptable level. For that seven OR - categories were
defined and specified by the BIS in their “Basle
guidelines”, based on experienced OR hazards
from the international banking community:
1.) Internal Fraud,
2.) External Fraud,
3.) Employment practices & Workplace Safety
4.) Clients, Products & Business Practice,
5.) Damage to Physical Assets,
6.) Business Disruptions & System Failures,
7.) Execution, Delivery & Process Management.
Analysis and proper assessment of these risks
must be developed by each bank on its own
and would then allow for “adequate” financial
coverage of the unavoidable net – risk - position (provisioning). Basis for “adequacy” is
certainly an individual weighting and assessment of disclosed risks on their frequency and

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 29

RƏY

severity for a bank’s operational results. For an
entry and before forcing banks into entering
into time consuming and complicated identification exercises, incl. of the assessment and
analysis of suitable risk - control in order to calculate “acceptable” OR and then its individualized provisioning the Basle II rules suggest a
summarizing calculation of risk - provisions as
a percentage (15%) of a bank’s average profits
over the recent three years.
→ Banks in Azerbaijan are not yet held to provide
for OR in their financial statements, and CBA
does not offer space in its periodical balance
sheet questionnaires. So banks in Azerbaijan
cannot even voluntarily provide for this risk
category.
→ OR is always related with human activities,
being it (in) adequate active input or (in)adequate reaction. Well trained and motivated
management and staff are therefore the minimum basis for “adequate” active OR management. But, bank - management and staff in
Azerbaijan, are they always properly educated,
trained and motivated for accepting full responsibility for their position and work?
→ Advanced human resources and talent management, even when initially expensive, may save
the bank huge amounts of damage - cost from
OR plus additional cost for eventual later repair. Therefore banks should always keep in
mind that highly motivated and well trained
management and staff are always its cheapest
and best “risk managers” for utmost prevention from OR. For such an approach, however,
the prevailing mentality must change!
c. Liquidity Risk:
In Azerbaijan no developed interbank market
exists on mutual trust basis, with established
limits for the exchange of liquidity, but - in case
of needs - the CBA serves as a lender of last
resort for all banks. So the banks’ liquidity risk
analysis concentrates essentially on a monitoring maturity gap analysis for the timely matching between customer - deposits and credits.
→ Given this market environment and when

knowing that customers are allowed to withdraw their “time” - deposits before agreed
maturity but banks must stick to their agreed
credit terms, then the problem for banks in
Azerbaijan becomes obvious: How to be prepared and to deal actively with “unexpected”
liquidity shortfalls?
→ Luckily the CBA provides stand-by-support!
That may suffice for Azerbaijan at the present,
but it may not suffice future needs in expanding financial markets and it can certainly not
be named active “risk management”!
d. Market Risk:
This risk category deals with interest rate risk
and foreign currency rate risk:
Interest rates for credits in Azerbaijan are not
reflecting inherent risk, but they are agreed
conditions in a “closed” market and are only
fluctuating in a small range. As long as there
are matching amounts and maturities of the
same currencies deposited and financed, interest rate risk may therefore not become evident. But the more the market in Azerbaijan
opens, and the more banks convert deposit
currencies into different credit currencies, the
more banks must be prepared to deal with FX
risk. This problem will become even more
serious, when banks start with own trading
activities, swap maturities on speculation and
discover “modern” artificial financial assets
and derivates.
→ Banks may not yet be obliged to deal with
such risk, but it will be to their benefit, if they
prepare on time: “Economic Capital” and
“Value at Risk” calculations may help to highlight and assess such eventual risks.
→ Profit centre calculation for business units and
products may help to disclose “true” winners
and losers under risk aspects in a bank’s business structure.
→ In 2009 CBA had once started to oblige banks
for “stress testing” their financial position
against adverse market developments. Questionnaires were filled by banks and delivered,
and a first step to “market risk management”
was so done. But then this approach was
www.arpa.az

30 ■ Risk 1’2011

e.

stopped again. Why?
Reputation Risk (Compliance Risk):
All of a bank’s business activities and operations and those of its management and employees are reflecting on the bank’s “reputation”, i.e. when anything goes wrong with the
“management” of the before mentioned risks,
this will – when becoming public - eventually
also jeopardize the trust of (potential) customers. In addition to those conflicts, statutory
regulations and compliance rules must be followed, as issued by national and international
authorities. For the banking industry these are
gaining increasing importance and attention
during today’s times of terrorism, black money
financing and criminal money laundering.
CBA has only recently instructed banks to
establish compliance units/compliance officers. As a first step these should especially care
for the bank’s compliance with “AML – Anti
Money Laundering” guidelines. These require
frequent reporting on specified cash transactions to the Monetary Authority.
This innovation must be considered as an additional step into the right direction of implementing risk management.

4. Conclusion:
Adequate structures and legal guidelines are
– in general - available in Azerbaijan for active “management of banking risk”. The clear
and mutual understanding on the definition
of “banking risk” between banks in Azerbaijan
and the communication on methods to get
these under control is developing. So, combined efforts of CBA and the banks will certainly succeed to introduce risk management
into banks in Azerbaijan.
→ In so far, their joint efforts, which I was allowed
to watch and to accompany during recent
three years, must be considered successful.
First marginal improvements on “risk control”
become obvious, despite of banks still suffering from the consequences of the international
financial and economic crisis. These positive
signs should encourage all stakeholders to
continue and to intensify their cooperation
and efforts. Such cooperation may become

eventually even more systematic and better
structured under ARPA’s guidance, where
knowledge and experience of bank risk managers can be communicated and opinions can
be freely exchanged:
1.) “Forgotten” risks – like operational risk –
should be addressed, with special emphasis on
HR and talent motivation and development,
in order to develop them into a bank’s initial
risk preventive “firewall” against attacking
“banking risk”.
2.) New financial markets and banking activities
may be explored for an improved control and
active management of credit risk.
3.) The introduction of accounting standards and
obligatory audits also for corporate clients
can be legally enforced by joining the banks’
strength and so improve financial analysis of
corporate borrowers.
4.) Once introduced “risk control” should be continued, even when it requires improvements,
and should be integrated into a growing system of systemic risk controls.
5.) International professional advisors may continue to provide support for such identified
initiatives to CBA and/or to individual banks
and they may provide technical assistance to
individual banks for the implementation of
protective risk monitoring instruments and
tools and for the development of efficient risk
management. The decisive contributions and
activities, however, must be provided and initiated by the banks in Azerbaijan themselves.
6.) All these players together will care for the development of a flourishing banking industry
and for a prudent risk controlled financing of
an expanding economy in Azerbaijan.
These and other steps in mind I am convinced
that at least the major banks in Azerbaijan will,
no doubt, become well accepted “risk conscious” partners of the international banking
community.

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 31

SUAL-CAVAB

Azərbaycan Risk Peşəkarları Assosiasiyası MDB məkanında ilk dəfə olaraq Risk Peşəkarların Qlobal Assosiasiyasının (GARP) təlimlərinin Azərbaycanda təşkil olunmasına nail olmuşdur. Nəticədə
müxtəlif bankları təmsil edən 100 nəfərdən artıq bank mütəxəssisi beynəlxalq səviyyədə tanınmış sertifikatlara təltif olunmuşdur. Tədris proqramı Bank Risklərinin Əsas və Risklərin İdarə olunması üzrə
Qabaqcıl Tədris Proqramı mövzusunda iki pillə üzrə təşkil olunmuşdur.
Bu proqramının nəticələri və effektivliyi barədə məlumatların öyrənilməsi üçün bir neçə fəal iştrakçılarla
sorğu keçirmişik.
1. ARPA tərəfindən risk menecerləri üçün təşkil olunan GARP-ın Sertifikasiya Proqramının Sizə
faydası nə oldu və əldə etdiyiniz bilikləri işinizdə istifadə edə biləcəksinizmi?
2. Sertifikasiya Proqramını risk menecerlərə tövsiyə edirsinizmi? FRM (Financial Risk Manager)
sertifikatını əldə etməyə maraqlısınızmı?
3. Sizcə ARPA risk menecerləri üçün “beyin mərkəzi” funksiyasını həyata keçirə biləcəkmi? Bu
istiqamətdə ARPA-ya nə tövsiyə edərdiniz?
Nəbi Əliyev
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı
Kredit təşkilatlarının fəaliyyətinə nəzarət departamenti

1. Məlumunuz olduğu kimi, Mərkəzi Bankda çalışıram, birbaşa risk menecer deyil, bank nəzarəti
sahəsində fəaliyyət göstərirəm. Fəaliyyətim üzrə əsas funksiyalardan biri banklarda risk menecment
işinin qiymətləndirilməsidir. Təbii ki, mən, AMB tərəfindən təşkil olunmuş müxtəlif təlim
proqramlarında iştirak etmişəm və bu sahədə kifayət qədər biliklərim və təcrübəm var. Lakin, bu treninq
mənə biliklərimin , risklərlə bağlı yeni nəzəriyyələrin əldə edilməsi imkanı yaratdı. Əlbəttə, bu treninq
proqramında risk mövzusunda müxtəlif aktual məsələlər bank rəhbərləri ilə geniş müzakirə olunurdu
və Azərbaycan reallıqları çərçivəsində tətbiqi istiqamətlərinə baxılırdı. Doğrudur, Azərbaycanda risk
menecment sahəsində ən müasir nəzəriyyələrin tam tətbiqi reallıqdan uzaq olsa da, hər bir peşəkar
ekspert bu sahədə lazımi biliyə sahib olmalıdır.

2. Risk menecment işi bank sektoru üçün yenilik olmasa da, bu sahədə əldə ediləcək bilik və təcrübələrə
hələ böyük ehtiyac vardır. Azərbaycanda risklərin idarəolunması sahəsi inkişaf etməkdədir və bu sahəyə
yeni kadrlar gəlir. Son dövrlər qlobal maliyyə böhranınım nəticələri də göstərdi ki, dünyada keyfiyyətli
risk menecment işinə həssaslıq və ehtiyac artmışdır.
Hesab edirəm ki, hər bir peşəkar risk menecer bu sahədə biliklərə yiyələnməkdən yayınmamalı,
belə sertifikasiya proqramlarında iştirak etməli və yeniliklər əldə etməlidir. Belə sertifikatlar risk
mütəxəssislərinin peşəkarlıq səviyyələrinin bir göstəricisidir.
FRM sertifikatı ilə bağlı isə, dünya üzrə bu sertifikata sahib olan şəxslərin sayı məhduddur və bu
risk menecerlər üçün ən yüksək səviyyədir. Bu sertifikatın əldə olunması, bildiyim qədər böyük əmək
və vaxt tələb edir. Təbii ki, şəxsi inkişaf konteksində bu barədə düşünürəm.

3. İlk növbədə qeyd etmək istəyirəm ki, ARPA-nın yaradılmasını eşidəndə çox şad oldum. Risk
menecerlərinin vahid bir institut formatında birləşməsinə çoxsaylı aktual və mübahisəli məsələlərin
müzakirəsi baxımından çox böyük ehtiyac var idi.
Hesab edirəm ki, ARPA fəaliyyət strategiyasını düzgün qurmuşdur. ARPA-nın “beyin mərkəzinə”
çevrilməsi üçün ilk növbədə həmin “beyinlərin” formalaşması lazım idi. Haqqında danışdığımız
sertifikasiya proqramı bu baxımdan çox əhəmiyyəli idi. Düşünürəm ki, ARPA aktivliyini daha da
artırmalı, risk menecerlərin ehtiyac duyduğu məsələlərin həllində real yardımçı olmalıdır. Bu baxımdan
üzv olan risk menecerlərinin ARPA-nın fəaliyyətinə aktiv inteqrasiyası çox vacibdir.
www.arpa.az
32 ■ Risk 1’2011

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 33

SUAL-CAVAB

1. Baxmayaraq ki, təlimdə qaldırılmış məsələlərin hamısı Azərbaycanın maliyyə bazarı üçün hələ ki, tam
əhəmiyyət kəsb etmir, inkişaf etmiş maliyyə təşkilatlarının problemləri və həlli yolları Avropa və ABŞ
bank təcrübəsinə malik olan insanlarla tanışlıq mənim üçün çox marifləndirici idi.
Mən ARPA tərəfindən təşkil olunmuş belə tədbirə ilk dəfə qatılmışdım. Mənim üçün Əməliyyat
risklərinə aid “İşçilər tərəfindən Risklərin və onlara Nəzarətin dəyərləndirilməsi” (RCSA) kimi
alət haqqında bilik əldə etmək çox faydalı oldu. Artıq öz təşkilatımızda belə tədbir keçirilib və belə
tədbirlərin silsilə xarakteri daşımaqla  təşkilatımızın müxtəlif departamentlərində keçirilməsi nəzərdə
tutulub.

Elcin Elimardanov
Finca Bank

Nigar Məmmədova
United Credit Bank

2. Risklərin idarə olunması sahəsində çalışan insanlara bu proqramda iştirak etməyi məsləhət görərdim.
Belə ki, bu sahədə dünyada baş verən yeniliklər məsləhətlər haqqında məlumatın əldə olunması, oxşar
problemlərin artıq həlli yolları və sair maraqlı biliklər  dünya görüşünüzü zənginləşdirəcək və işinizin
inkişafına imkan yaradacaqdır.
3. Hesab edirəm ki, “ beyin mərkəznə” çevirmək üçün, bu sahədə peşəkar kadrların yetişdirməsində
daha da fəal olmaq, Azəbaycanda fəaliyyət göstərən xarici mütəxəssisləri, yerli  qabaqcıl təcrübəyə
malik olan insanları müzakirələrə cəlb etmək məqsədə uyğun olardi. Misal üçün AG bankın alman
mütəxəsisinin çıxışı mənim üçün böyük maraq kəsb etdi.  Həmçinin Azərbaycan Bank tədris
mərkəzilə sıx münasibətlərin yaradılması ümumi işə xeyir gətirə bilərdi.

1. İlk növbədə, GARP-ın Sertifikasiya Proqramının ədalətli keçirildiyini nəzərə alaraq görə mən
Azərbaycanın maliyyə sektorunda risklərin idarə edilməsi sahəsində çalışan peşakarlarından biri kimi
özümü təsdiqləyə bilmişəm. Habelə bu proqram mənə daxili nəzarət bağlı risk fəaliyyətimdə istidafə
etdiyim biliklərimi sistemə yerləşdirməyə kömək etmişdir.
 
2. GARP tərəfindən təsis edilən FRM proqram çərçivəsindən sertifikat əldə etməyin peşəkar risk
menecer kimi yetişməkdə çox faydali olacağını düşünürəm və bunu bütün həmkarlara tövsiyə edirəm.
Qlobal maliyyə bazarına inteqrasıya etmək məqsədinə çatmaq üçün GARP-ın özünün beynəlxalq
FRM sertifikatını almaq özümə çox faydalı sayıram və bunu risk menecerlərinə tövsiyə edirəm.
 
3. “Beyin mərkəzi” funksiyasını həyata keçirmək üçün “ beyin”ləri bir yerdə toplamaq lazımdır və
mənim fikrimcə, ARPA-nın internet saytı bunun üçün ən münasib məkandır. Bu istiqamətdə də mən
ARPA-ya öz saytının üzərində təkminləşdirib “beyin”lərin görüşə biləçəyi mərkəzə çevirmək tövsiyə
edərdim.

1. Risklərin İdarə edilməsi sahəsi  Azərbaycanda yeni olduğuna baxmayaraq, eyni zamanda ən sürətlə
inkişaf edən və tələbdə olan sahələrdən biridir. Sertifikasiya proqramını bu sahənin inkişafı üçün görülən
ən vacib addımlardan hesab edirəm. GARP-ın sertifikasiya proqramı risklərin idarə edilməsi sahəsində
yerli mütəxəssislər arasında eyni istiqamətdə baxış yaratdı və fikrimcə, bu proqramın ən boyük faydası
uğurlu həllərin müəyyən etmək bacarığını artırmaqdadır.
2. Risk sahəsi üzrə mütəxəssislərə məsləhətim budur: “Bunu etməyə dəyər!”. Bu proqram sahəsində
alacaqları biliklər onlara bugünkü bazar tələbinə uyğun bilikləri əldə etməyə kömək edəcək.
Özümə gəldikdə isə, FRM sertifikatını əldə etməyi növbəti illər üçün nəzərdə tutmuşam.

Nərgiz Zeynalova
Bank of Baku ASC
Risklərin idarə edilməsi departamentinin direktoru

3. Bank sahəsində Risk mütəxəssislərinin yetişməsində ARPA-nın rolu və gördüyü işlər danılmazdır. Bəli,
hətta bu gün belə ARPA risk sahəsi üzrə “beyin mərkəzi” funksiyasını həyata keçirir. “Beyin mərkəzinin”
ən vacib komponentlərindən biri elektron mübadilə/müzakirə mərkəzinin mövcüdluğudur.
Düşünürəm ki, yaxın gələcək üçün belə bir mərkəzin yaradılması zəruridir.
www.arpa.az

34 ■ Risk 1’2011

www.arpa.az

TƏHLİL

Banklarda

İnformasİya sİstemlərİnİn audİtİnİn
həyata keçİrİlməsİ təcrübələrİ

İlqar Əliyev

İnformasiya texnologiyalarının auditi şöbəsi
Daxili audit departamenti
Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankı

u gün müəssisə və təşkilatların aktual problemlərindən
biri, biznes risklərin adekvat qiymətləndirilməsi və
idarə edilməsidır. Dünyada tüğyan edən iqtisadi
böhran sübut etdi ki, müəssisələr və banklar güclü
maliyyə vəsaitlərinə və mükəmməl texnoloji
infrastrukturlara malik olsalar da, uğursuzluqu və
iflasa uğramaq riskləri ilə üz-üzədirlər. Hazırda, biznes
risklərinin idarə olunmasının təkmilləşdirilməsi
məqsədilə bir sıra tədbirlər həyata keçirilir ki,
bunlardan biri də daxili nəzarət sistemlərinin və
risklərin qiymətləndirilməsi məqsədilə risklərin
idarə olunması strukturunun, daxili audit xidmətinin
yaradılması və xarici auditin qiymətləndirməsindən
istifadədir.
Daxili Audit haqqında Azərbaycan Respublikasının
Qanununa görə daxili audit təsərrüfat subyektinin
fəaliyyətinin inkişafına və səmərəliliyinin
yüksəldilməsinə yönəldilmiş risklərin idarə
olunması, nəzarət və idarəetmənin səmərəliliyinin
qiymətləndirilməsi və inkişafına sistemli yanaşmaqla,
təsərrüfat subyektinə öz məqsədlərinə nail
olmaqda köməklik edən obyektiv, təminatverici və
məsləhətverici fəaliyyətdir. Daxili auditor fəaliyyətində
Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə, daxili
audit xidmətinin Əsasnaməsinə, Daxili Auditorlar
İnstitutu (DAİ) tərəfindən müəyyən edilmiş peşə
standartlarına, prinsiplərə, təlimatlara, qaydalara
əməl etməlidir. Standartların məqsədi daxili və İT
auditi təcrübəsinin əsas prinsiplərini və konseptual 
bazanı müəyyənləşdirmək, audit fəaliyyətinin
qiymətləndirilməsi üçün əsaslar yaratmaq, müəssisə

və  təşkilatın daxilində sistem  və proseslərin 
təkmilləşdirilməsinə yardım etməkdir.
Daxili audit müəssisə və təşkilatın fəaliyyətinin
təkmilləşdirilməsinə yönəlmiş müstəqil, obyektiv
təminat və məsləhətlərin verilməsi üzrə fəaliyyətdir.
Daxili audit risklərin idarə olunması, nəzarət və
korporativ idarəetmə sisteminin qiymətləndirilməsi
və səmərəliliyinin yüksəldilməsində sistemli və ardıcıl
yanaşmadan istifadə etməklə, qarşıya qoyulmuş
məqsədlərə nail olmaqda müəssisə və təşkilata
kömək edir. Daxili auditin tərkib hissəsi olaraq,
informasiya texnologiyalarının auditinin məqsədi
məlumatların tamlığını və informasiya sistemlərinin
adekvat mühafizə olunmasını müəyyənləşdirmək
və tövsiyələr verməkdir. Beynəlxalq standartların
düzgünlük, obyektivlik, məxfilik və peşəkar səriştəlilik
prinsiplərini əldə rəhbər tutmaqla, İT-nin korporativ
idarə olunmasında İnformasiya Texnologiyaları (İT)
auditorunun vəzifələri aşağıdakılardır:
• Təşkilatın nəzarət mühitinin, risklərinin idarə
olunmasının qiymətləndirilməsi və auditi;
• Təşkilatın və İT-nin strateji uyğunluğunun
qiymətləndirilməsi;
• Fəaliyyətin, qüvvədə olan hüquqi, tənzimləyici
qayda və prosedurlara uyğunluğunun
qiymətləndirilməsi;
• İT resurslarından səmərəli istifadənin auditi.
• Ümumiyyətlə auditi, maliyyə, əməliyyat,
informasiya sistemləri, kompüter ekspertizası
kimi təsnifləşdirirlər. Banklarda audit işini
www.arpa.az

36 ■ Risk 1’2011

İnformasiya sistemlərinin auditinin fazaları
Auditin adl, mövzusu

Audit olunacaq sahənin müəyyənləşdirlməsi

Auditin məqsədi

Audit üçün məqsədlərin müəyyən olunması. Məsələn,
lokal şəbəkəsinin təhlükəsizliyinin auditi

Auditin həcmi

Audit zamanı yoxlanacaq sistemlər, funksiyalar, tədbirlər.
Məsələn, lokal şəbəkədə məlumat emalının effektivliyinin,
təhlükəsizliyinin və işləkliyinin qiymətləndirilməsi

Auditdən öncə planlaşdırma

• tələb olunan məlumat və resursların müəyyənləşdirilməsi
• informasiya mənbələri, qayda və prosedurların müəyyənləşdirilməsi
• audit olunacaq sahə, avadanlıq və yerin müəyyən olunması

Məlumatın toplanılması üçün

audit prosedurları və addımları

Nəzarətlərin testi və yoxlanılması üçün proseslərin seçilməsi və yoxlanılması, aparıcı heyəti
ilə müsahibələrin aparılması, qaydalar, standartlar, prosedurların əldə olunması və
müəyyənləşdirilməsi, nəzarətlərin testi və yoxlanılması üçün audit prosedurlarının keçirilməsi

Nəticələrin yoxlanılması və test
nəticələrinin qiymətləndirilməsi
üçün prosedurlar

Təşkilatdaxili-spesifik

Menecementlə ünsiyət
prosedurları

Təşkilatdaxili-spesifik

• Auditdən sonrakı nəzarət prosedurlarının müəyyən olunması
Audit hesabatlarının hazırlanması

• Prosedur, qayda və sənədlərin adekvatlılığının yoxlanılması və qiymətləndirilməsi






planlaşdırarkən İT auditoru aşağıdakı
mərhələləri nəzərdə tutmalıdır:
Bankın missiya, məqsəd, hədəf və
proseslərinin başa düşülməsini;
Bankın informasiya və proseslərə olan
funksionallıq, tamlıq, təhlükəzislik
tələblərini;
Müvafiq qayda, standard, prosedur, təlimat
və təşkilati strukturun müəyyən edilməsi;
Risklərin təhlili və qiymətləndirilməsi;
Daxili nəzarət sisteminin yoxlanılması;
Auditin məqsədi və həcminin
müəyyənləşdirilməsi;
Audit strategiyasının hazırlanmasını və audit
resurslarının bölüşdürülməsini.

Audit yoxlamasının planlaşdırılmasının ilkin
mərhələsində yoxlanılacaq sahənin, audit obyekti
haqqında ümumi məlumat toplanılır, təşkilatın
qüvvədə olan qanunverici və normativ tələbləri,
qayda və prosedurları müəyyən olunur, audit
obyektinə aid olan risklər qiymətləndirilir və
əvvəlki audit nəticələri öyrənilir. Sistemlərdəki
dəyişikliklərin, nəzarətə məlum olan nöqsanların,
işçilərin qabiliyyət və bacarıqlarının və mütəxəssis

səriştəsinə olan tələblərin müəyyən edilməsi
həyata keçirilir və zaman büdcəsi hazırlanır.
Faktların və məlumatların toplanması, növbəti
mərhələ kimi mövcud sənədlərin təhlili, audit
obyektinin əməkdaşları ilə müsahibələrin
aparılması, fəaliyyətlərə nəzarət edilməsi,
məlumat və hesabatların təhlil edilməsi və
müşahidələr, maliyyə təhlilləri aparılır. Növbəti
addım, idarəetmə və nəzarət prosesinin
adekvatlığının qiymətləndirilməsi olmaqla,
daxili nəzarət sorğu vərəqlərindən (DNSV),
və ya yoxlama cədvəllərindən istifadə etməklə,
nəzarət modeli qurulur, mövcud nəzarət təhlil
olunur, əvəzləyici nəzarət müəyyən edilərək,
mövcud çatışmazlıqlar sənədləşdirilir. Audit
prosesinin davamı olaraq, sistemin fəaliyyətinin
qiymətləndirilməsi və onun effektivliyi
barədə nəticələrin yoxlanılması, substantiv
testlərin keçirilməsi, əməliyyatların seçilməsi
və sınaqdan keçirilməsi, maliyyə təhlillərinin
aparılması, çatışmazlıqların və qeyri-səmərəliliyin
səbəblərinin müəyyənləşdirilməsi və ilk
nəticələrin hazırlanması həyata keçirilir. Sonda,
nəticələrin yekunlaşdırılması və tövsiyələrin
verilməsi, hesabatın hazırlanması, keçirilmiş

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 37

TƏHLİL

audit yoxlamasının nəticələri haqqında hesabatın
verilməsi, audit aparılan obyektdə nəzarət mühitinin
təkmilləşdirilməsi üçün tövsiyələrin verilməsi ilə audit
prosesi öz yekun mərhələsinə çatır. Audit zamanı vacib
məsələlərdən biri müşahidələrin əldə edilməsidir ki, bu
zaman aşağıdakı mənbələrdən istifadə oluna bilər:
 İnformasiya sistemləri üzrə Bankın təşkilati
struktur sxeminin yoxlanılması, təhlili;
 Bankda mövcud olan İT üzrə qayda və
prosedurların yoxlanılması;
 İnformasiya sistemləri standartlarına uyğunluğun
yoxlanılması;
 İnformasiya sistemləri sənədləşməsinin
yoxlanılması (sistem və proqramların
hazırlanma mərhələləri, funksional, dizayn
tələbləri, test planları və hesabatlar, proqram
və əməliyyat sənədləri, istifadəçi əl kitabları,
əməliyyat təlimatları, təhlükəsizlik məsələləri
ilə əlaqəli sənədlər (təhlükəsizlik planları,
risklərin qiymətləndirilməsi), keyfiyyətin
qiymətləndirilməsi hesabatları)
 Müvafiq işçi heyəti ilə müsahibələr, müzakirələr;
 Prosesslərin və əməkdaşın işinin monitorinqi,
əməliyyatların simulyasiyası:

Müşahidələri etibarlılıq dərəcələrinə
görə sıralasaq, kənar müstəqil tərəfindən
edilən müşahidə (xarici auditor tərəfindən
hesabatların, hesablaşmaların təsdiq
məktubu) ən mötəbər mənbə hesab olunur.
Müşahidələri etibarlılıq dərəcələrinə görə sıralasaq,
kənar müstəqil ekspert tərəfindən müşahidə (xarici
auditor tərəfindən hesabatların, hesablaşmaların
təsdiqi məktubu) ən mötəbər mənbə hesab olunur.
Eləcə də, müşahidənin aparılması zamanı, müşahidəni
və informasiyanı əldə edənin ixtisası və bacarığı,
müşahidələrin obyektivliyi, müşahidənin aparılması
aktuallığı və vaxtında əldə olunması vacib meyar hesab
edilir. İşçi heyəti ilə müsahibələr keçirilən zaman,
əməkdaşların vəzifə və öhdəlikləri, aktual funksiyaları,
proses və prosedurlar, təhlükəsizlik məsələləri
barədə məlumatlılıq, hesabatlılıq funksiyaları barədə
müzakirələr aparılır. Audit müşahidəsi və məlumatların
toplanmasında müəyyən göstəricilər və indikatorlar

vardır ki, bunlara risk indikatorları deyilir və müvafiq
sahədə problemlərin olduğuna dəlalət edir:
 isitfadəçilərin işə münasibəti;
 investisiya qoyuluşlarında yüksək və büdcədən
artıq qiymət;
 yubanmış layihələr, təkmilləşdirilən layihələrin
dayanması, və ya ləğvi;
 işçi heyətin davamlı olaraq yerdəyişməsi və
təcrübəsiz işçi heyət;
 avadanlq-proqram səhvlərinin davamlı olması və
avadanlığın sorğulara zəif reaksiyası;
 kompüter və proqramların ardıcıl yenilənməsi;
 avtorizasiyası olmayan dəstəkləmə (texnikiproqram təminatı üzrə);
 taktiki-strateji planların natamamlığı və qarşılıqlı
tamamlanmaması;
 işçi heyətdən yüksək asılılıq və adekvat
treninqlərin olmaması, zəif motivasiya.
Daxili audit xidmətinin əməkdaşları, resurslardan
səmərəli istifadə və effektivliyin əldə olunması
məqsədilə kompüter texnikasının köməyi ilə auditdən
(KTKA) istifadə edirlər. Kompüter texnikasının
köməyi ilə auditin üstünlükləri odur ki, audit riskinin
səviyyəsi aşağı salınır, audit obyektindən kifayət
qədər müstəqil müşahidə və geniş əhatəli məlumat
toplanılır, informasiyanın cəld emalı mümkün olur,
daxili nəzarətdəki boşluqların tapılmasında yüksək
çeviklik yaranır, seçmə üsulundan geniş şəkildə istifadə
edilir və resursların səmərəli istifadəsinə imkan yaranır.
KTKA-nın həyata keçirilməsi zamanı, proqram, alət
və texnikalar kimi ümumiləşmiş audit proqramı,
utilitalar, məlumatın izlənməsi, testi və əks etdirilməsi,
ekspert sistemlər və kargüzarlıq sistemlərindən
istifadə olunur. Müxtəlif audit prosedurlarını yerinə
yetirməyə imkan verən alət və texnikalara- balans və
tranzaksiyaların detallı şəkildə testi, analitik yoxlama
prosedurları, İT üzrə ümumi nəzarətə uyğunluq
testi, İT üzrə proqram nəzarətlərinə uyğunluq testi,
əməliyyat sistemlərində və proqram təminatlarında
boşluqların qiymətləndirilməsi və nüfuz etmə
testlərini misal gətirmək olar. Kompüterləşdirilmiş
audit, proqram təminatları əldə edən zaman, audit
işçi heyəti üçün asan istifadə imkanı, treninqlərdə
keçmə imkanları, dəstəklənmə imkanları, istfadənin
çevikliyi, qurulmasına dair tələblər, istifadə prosesində
səmərəlilik kimi əsas məqamlar araşdırılmalıdır.
www.arpa.az

38 ■ RISK 1’2010

Audit resurslarından səmərəli istifadə məqsədilə,
seçmə üsulundan istifadə edilir. Beynəlxalq standartlara
görə, əgər təşkilatda daxili nəzarət sistemi güclü
qurulmuşdursa, seçmənin həcmini daha az götürmək
olar. Lakin götürülmüş və yoxlanılmış seçmənin həcmi,
auditorun kifayət qədər əminliyini təmin etməlidir.
Audit hesabatı, audit işinin məqsədi, həcmi
və nəticələrini təqdim etməli və lazım gəldikdə
hesabatlarda auditor rəyi ifadə olunmalıdır. Hesabatlar,
dəqiq, faktlara əsaslanan, aydın başa düşülən, kəmiyyətlə
ifadə, ortaya çıxan məsələlərin təsirini və ciddiliyini
müəyyən etmək üçün maksimum həcmdə kəmiyyət
baxımından ifadə, yığcamlıq, mövzuya yaxınlıq, ədalətli,
baş vermiş halların, və ya insanların tənqid edilməsinə
deyil, mövcud vəziyyətin yaxşılaşmasına əhəmiyyət
verilməsidir. Audit prosesinin son məhsulu olan bu
sənəd, obyektiv, aydın, yığcam, konstruktiv tərzdə
yazılmalı və vaxtında təqdim olunmalı, auditin nəticələri
üzrə razılıq və məsləhətləri həyata keçirilməsi, rasional
tövsiyyələrlə əhatə olunmalıdır. Hesabatın nəticəsi
olaraq, müvafiq strukturların və auditorların, rəhbərliyin
yanında müzakirəsi həyata keçirilir, mövcud risklər
bir daha təhlil edilir və risklərin idarə olunması üçün
tədbirlər planı hazırlanaraq rəhbərliyin təsdiqinə təqdim
edilir. Tədbirlər planına, görüləcək işlərin məzmunu,
yerinə yetirilmə müddəti, məsul və cavabdeh bölmələr
təsvir olunur. Auditdən sonrakı nəzarətdə tədbirlər
planı auditorlar tərəfindən müntəzəm yoxlanılır, həyata
keçirilmiş işlər haqqında rəhbərliyə hesabat verilir.
İdarəetməni həyata keçirmək üçün, rəhbərlik,
riskləri və nəzarəti effektiv tarazlamalı və “qızıl orta”
prinsipinə nail olmalıdır. Belə ki, banklarda risklər, limiti
aşdığı zaman, aktivlərin və reputasiyanın itirilməsi, qeyriadekvat strateji qərarların qəbul edilməsi, normativ
aktlara uyğunsuzluq riski, ictimai qalmaqallar və s.
baş verə bilər. Əksinə, risklər üzərində nəzarət sistemi,
limiti aşdığı təqdirdə bürokratiyanın və dəyərsiz işlərin
artması, əməliyyatların yüklənməsi, mürəkkəbləşməsi,
qərarların qəbulunda yubanma, dəyişikliklərə ləng
reaksiya və s. meydana çıxa bilər. Peşəkar auditor
tövsiyələr verərkən, bu tarazlığın qorunmasını, xərcmənfəət təhlili kimi meyarları da əldə rəhbər tutmalıdır.

www.arpa.az

TƏHLİL

Корпоративное
управление:

антология, эволюция и перспективы.

«В управлении не должно быть полуответственности:
она с неизбежностью ведет к утайке растрат
и неисполнению законов»
Наполеон I

П

Пюсте Бабаева

Директор компании «ARPA Consulting»

роводя краткий обзор последних двадцати экономических лет, нужно
отметить, что корпоративное управление, как
система необходимая для жизнедеятельности
организаций, стало предметом пристального
внимания в нашем регионе с середины 90-х годов. Примерно в это же время стали активизироваться процессы по привлечению крупных
международных портфельных инвесторов в
частный сектор. Опрос более 200 инвестиционных компаний в 31 стане мира, проведенный
компанией McKinsey в два этапа, показал, что
инвесторы готовы платить больше за акции
компаний, прозрачных в управленческом плане
и ведущих отчетность в соответствии с мировыми стандартами. Чаще всего корпоративное
управление рассматривается именно в данном
контексте – как формальный инструмент, с помощью которого можно создать приемлемый
уровень прозрачности, определить степень
надежности и стабильности для привлечения
внешних инвестиций. Однако, данная статья
преследует цель привлечь внимание к корпоративному управлению в контексте мощно-

го иструментария менеджмента, служащего
впоследствии переводу организации на качественно новый уровень квеста, непосредственно
положительно влияющий и на капитализацию,
и на финансовые результаты в целом. Метод
корпоративного управления предоставляет
массу рычагов управления и воздействия на
искоренение существенных институциональных, управленческих и операционных проблем
при условии его методично последовательного
внедрения и применения внутри организаций.
Так что же такое корпоративное управление и
каковы его предпосылки?
Как ни странно это звучит, но практика
корпоративного управления существует уже
несколько столетий. К примеру, в шекспировском «Венецианском купце» описываются
волнения торговца, вынужденного поручить
заботу о своем имуществе - кораблях и товарах
- другим лицам (говоря современным языком,
отделить собственность от контроля за ней).
История насчитывает немало таких примеров.
www.arpa.az

40 ■ Risk 1’2011

Антология корпоративного управления – это
история противостояния интересов акционеров и руководителей. Когда в 30-х годах XX
века собственники бизнеса стали расширять
сферы своей коммерческой деятельности, они
столкнулись с необходимостью делегировать
свои управленческие функции иным лицам.
Таким образом, наемные руководители высшего звена получили право принятия решений
не только по текущим, но и по стратегическим
вопросам. Отсюда и стали проистекать очевидные разногласия. Акционерам был нужен рост
капитализации, а менеджерам высшего звена –
солидный социальный статус, высокая зарплата
и приличные бонусы. С 50-х годов прошлого
века во всем мире начался рост инвестиционной активности, институциональных и коллективных инвесторов в акционерном капитале,
а с 80-х годов доля института портфельных
инвесторов стала превосходить прямые инвестиции в абсолютном большинстве, что, в
свою очередь, оказало весомое влияние на
резкое развитие корпоративного управления в мире. Именно в эти годы и стала формироваться полноценная теория корпоративного управления с задатками ее сегодняшнего
понимания. Правда, тогда же неторопливость
осмысления сложившихся реалий была с лихвой компенсирована исследовательским бумом
и активизацией регулирования отношений в
данной сфере. Резюмируя особенности современной эпохи и двух предшествующих, ученые делают вывод, что в XIX веке двигателем
экономического развития было предпринимательство, в XX столетии - менеджмент, а в XXI
веке эта функция переходит к корпоративному
управлению.
Так или иначе, необходимо отметить, что
даже в условиях современной действительности, когда корпоративное управление набирает
мощные обороты развития, для многих оно
остается все еще неопределенным явлением.
На сегодняшний день не существует единого,
централизованного и общепринятого определения корпоративного управления. «Корпоративное управление – система отчетности перед
акционерами лиц, которым доверено текущее

руководство компанией»; «Корпоративное
управление – система взаимоотношений между менеджерами компании и их владельцами
по вопросам обеспечения эффективности деятельности компании и защите интересов владельцев, а также других заинтересованных сторон»; «Корпоративное управление – способ
управления компанией, который обеспечивает
справедливое и равноправное распределение
результатов деятельности между всеми акционерами, а также иными заинтересованными
лицами»;
«Кор-

пор а т и в н о е
управление – комплекс мер и правил, которые помогают акционерам контролировать руководство
компании и влиять на менеджмент с целью
максимизации прибыли и стоимости предприятия» - вот лишь некоторые из определений
корпоративного управления.
Однако, вне зависимости от используемого
нами определения сущность и природа самого
корпоративного управления отражена в защите прав акционеров и в возможности их уверенного мониторинга менеджмента в ходе управления организацией, тем самым повышающего
долю капитализации организации. Рассматривая корпоративное управление сквозь призму
управленческого опыта, нельзя не подчеркнуть

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 41

TƏHLİL

упорядоченность и конструктивную особенность собирать все элементы существующих
механизмов внутри компании в единую сеть,
этакий конструктор, являющийся действенным лишь при наличии и взаимодействии всех
его составляющих частей.
Какова же реальная роль корпоративного
управления в Азербайджане в условиях сегодняшнего экономического развития?
Анализируя ситуацию по корпоративному
управлению в республике, нельзя не отметить
значительный рост и прогресс, обусловленный фоном развития инвестиционного климата, способствующего расширению границ
корпоративного управления. На сегодняшний
день мы являемся свидетелями практически
эволюционного развития в сфере корпоративного управления. Организации, осознающие необходимость листинга, одновременно
начинают все больше и больше воспринимать
корпоративное управление как действенную
систему, призванную совершенствовать не
только внешние показатели, но и внутренние механизмы управления и операционной деятельности организаций. Безусловно,
эти процессы не являются абсолютными и
повсеместными, и их интеграция обусловлена различными факторами,
однако вышеизложенный факт
является самым достоверным
показателем положительной

динамики развития микроклимата корпоративного управления в республике. Внедрение
законодательных нормативов на государственном уровне, апробация лучшей практики (best practice), осознание организациями
возможных преимуществ, исходящих из имплементации корпоративного управления,
неразрывно ведут к долгосрочной перспективе, опирающейся на факторы стабильности,
управляемости и предсказуемости, что само
по себе является существенным показателем
прогрессивного развития для организаций и
республики в целом. Вполне реально, что мы
не станем свидетелями сиюминутного роста
компаний в нашей республике, но, суммируя
ведущий международный и региональный
опыт, осознание факта неизбежно грядущего
роста в перспективе становится следствием
развивающихся здесь и сейчас взаимозависимых процессов, катализаторами и сподвижниками которых должны являться местные
организации.
Безусловно, каждая организация уникальна, имея ряд индивидуальных сложностей и
тонкостей по своей сути и природе, каждая из
них имеет возможность выбора собственной
модели корпоративного управления в зависимости от его роли в стратегическом развитии
и ряда иных определяющих критериев.
Некоторые компании рассматривают
переход
к эффективному
корпоратив-

ному управлению как обязательное условие
функционирования в современной экономической системе и построения компании
с возможностью выхода на международный
уровень. Иные же, напротив, видят в корпоративном управлении своеобразный ключ к
увеличению рыночной стоимости. Какими
бы не являлись ракурсы в направлении движения к корпоративному управлению, следует отметить его неоспоримую роль в разрешении нескольких групп стратегических
вопросов, таких как структурные вопросы и
вопросы прав собственности; управленческие и институциональные вопросы; вопросы
общего развития и отчетности. Инкорпорация принципов корпоративного управления
в систему управления организацией разрешает массу вопросов, включающих
в себя операционный контроль и
отчетность, внутренний контроль и
управление рисками, вопросы стратегического планирования и соблюдения прав заинтересованных
лиц, предоставляет возможность
облегчения самого процесса управления, принятия решений и
распределения обязанностей и
многое другое. Этот список можно продолжать и детализировать,
обосновывая и выстраивая логические цепочки, связанные плотными
узлами взаимозависимых звеньев корпоративного управления и функциони-

www.arpa.az
42 ■ Risk 1’2011

рования организации в целом. Необходимо
подчеркнуть, что, по своему происхождению,
природа корпоративного управления заключена в создании и поддержании некоего свода
правил, призванного обеспечивать права всех
заинтересованных сторон. Корпоративное
управление привносит системность в управление компанией. И определяющим фактором
в данном контексте является «функциональ-

ная» системность, которая, в свою очередь,
должна позволить организации, что называется, «дышать без оков и цепей».
Эффективная система корпоративного
управления – мудрость, способная привлечь
лучший результат в управление. И говоря об
эффективности и корпоративном управлении в целом, хотелось бы особо подчеркнуть
роль компаний, призванных служить проводниками к переходу и поддержанию систем
корпоративного управления. Речь идет о консультационных компаниях, специализирующихся на предоставлении услуг
в сфере корпоративного управления. Их основная роль
должна быть заключена в
применении гибкой и
сбалансированной
методики оценивания и инкорпорирования
изменений, с
учетом тонкостей и индивидуальных
особенностей
организаций,
выработке не
только типовых,
но и образцовообтекаемых моделей, призванных
отвечать не только

законодательным правилам и международным
принципам, но и максимально эффективному
функционированию в контексте организаций.
Следуя известной закономерности спроса на
предложение, следует отметить и появляющиеся предложения, являющиеся свидетельством
значительной заинтересованности компаний,
стремящихся и развивающих свою деятельность в сфере оказания услуг по корпоративному управлению. Исходя из вышеизложенного, нужно отметить, что одна из важнейших
стратегических миссий «ARPA Consulting»
на сегодняшний день заключается в продолжении поощрения и развития культуры корпоративного управления в Азербайджане.
Для реализации своих долгосрочных целей
и задач «ARPA Consulting» обладает всем
необходимым спектром ресурсов, включая
группы экспертов со значительным местным и
международным опытом, специализирующихся в сфере корпоративного управления, опыт
участия в пилотных проектах МФК (IFC) и
профессионализм, нацеленный на совершенствование корпоративного управления. Мы
твердо верим, что эффективная система корпоративного управления и ее не менее эффективная оценка являются одними из ключевых
генераторов для обеспечения устойчивости
экономического прогресса организаций. А,
как известно, следуя индуктивному методу,
устойчивый прогресс организаций обуславливает экономический рост государства в целом.

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 43

TƏQDİQAT
RUBRIKA • Подрубрика

Mark T. Vilyams

RİSK İDARƏETMƏ
SAHƏSİNDƏ
SON ONİLLİYİN
ƏSAS PROBLEMİ

www.arpa.az
44 ■ Risk 1’2011

Sistem riski, bu problemin qarşısını almaq, və ya ən azından onu minimallaşdırmaq məqsədi ilə, son dövrlərdə
qəbul olunmuş qaydalara baxmayaraq, böyük təhlükə olaraq qalır. Bəs mövcud boşluqları doldurmaq üçün biz
hansı addımları ata bilərik?
Mark T. Vilyams

rtıq, sistem riski – bir hadisənin, və ya hadisələr silsiləsinin bütün sistemi dağıtmaq ehtimalı – sadəcə
sinif müzakirəsi üçün nəzərdə tutulan akademik mövzu deyil. Sistem riski, nə təsadüfi hal, nə də ki təbiət
hadisəsidir: onu insanlar yaradıb və o həddən artıq çətin bir məsələdir. Son dövrlərin bazar hadisələri
göstərmişdir ki, sistem riski, gizli reaktiv mərmidir və işə salındıqda, geniş maliyyə itkilərinə səbəb ola
bilər.
2008-ci ildə Leman Brazersin (Lehman Brothers) iflasından sonra, dünya bazarlarının sarsıdıcı
tənəzzülü, dünya dövlətlərinin maliyyə təşkilatlarını xilas etmə cəhdləri və uzaq İslandiyanın tənəzzülü,
sistem riskinin qlobal mövcudluğunu sübut edən dəlillərdir. Daşınmaz əmlak köpüyünün artan
təhlükəsini əvvəlcədən görə bilməmə, Böyük Depressiya dövründən bəri, indiyədək mövcud olmuş
ən pis böhrana gətirib çıxardı. Qlobal səviyyədə investorların itkiləri, trilyon dollarlarla hesablandı və
milyonlarla iş yerləri itirildi.
6 may 2010-cu il tarixdə baş vermiş və müvəqqəti olaraq, 1 trilyon ABŞ dollarının itirilməsi ilə yadda
qalmış “Ani Çökmə” (Flash Crash), sistem riskinin mövcudluğunu xatırladan daha bir hadisədir. Hələ
Yunanıstan, Portuqaliya, İtaliya və İspaniyada baş verən maliyyə təlatümləri bir daha sübut etdi ki, yalnız
banklar deyil, millətlər də həddindən artıq borca girə bilərlər.
Yunanıstan, ölkə üzrə ümumi daxili məhsulun 130 faizindən artıq məbləğdə borca girməklə, qısa
zaman ərzində maliyyə məsuliyyətsizliyinin canlı nümunəsinə çevrildi. İnvestorlar, yunan istiqrazlarından
canlarını qurtarmağa başladılar və bununla da Avronun dəyərini sürətlə aşağı saldılar. Nə qədər ağlasığmaz görünsə də, iqtisadiyyatının həcmi Almaniya iqtisadiyyatının 1/10 hissəsi qədər olan Yunanıstan,
Avropa İttifaqını – dünyanın ən böyük ticarət iqtisadiyyatını lərzəyə gətidi. Baş vermə ehtimalı aşağı olan,
lakin yüksək maqnitudalı hadisə hesab edilən sistem riski, yenidən baş verdi.
Hazırkı maliyyə böhranının səbəblərinin təhlili zamanı bir çox bankların icraçı direktorları Konqres komitələrinə çağırılaraq, onlardan nə üçün artıq riskin götürülməsi və sonradan müvafiq qaydada
idarə edilməməsi izah etmək tələb olunmuşdur. Lakin bu cür dialoqa yalnız bir neçə risk meneceri cəlb
edilmişdir. Hər bir halda risk idarəetmə peşəkarları gündən-günə böyüyən daşınmaz əmlak köpüyünün
yaratdığı təhlükəni görə bilmədikləri üçün daşıdıqları məsuliyyəti boyunlarına almalıdırlar.
Rİsk menecerİn rolu
Risk peşəkarları kimi, biz baş vermə ehtimalı böyük olan hadisələri ölçməyi, nəzarətdə saxlamağı və idarə
etməyi öyrənmişik. Lakin, bizim az-az baş verən, lakin yüksək itkilərə səbəb olan hadisələri idarə etmək
sahəsində təcrübəmiz dəhşətli dərəcədə zəifdir.
Tarixən diqqət, gəlir əldə etmək məqsədilə götürülən adi risklərin (misal üçün, bazar, kredit və
əməliyyat risklərinin) ölçülməsinə və onlar barəsində hesabatın hazırlanmasına yönəlmişdir. Risk
sistemləri bu cür tipik riskləri ölçmək üçün işlənib hazırlanmışdır, lakin sistem riskini hərəkətə gətirə
biləcək qüvvələrə çox az diqqət ayrılmışdır. Sistem riski ilə bağlı tendensiyaları modelləşdirmək, qeydə
almaq və məruzə etmək üçün tələb olunan infrastruktura, qlobal səviyyədə az investisiya qoyulduğu
aydın nəzərə çarpır.
www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 45

TƏQDİQAT

Sistem riski, adi risklərdən fərqli mövhumdur. O, yalnız azaldıcı dəyəri olan asimmetrik riskdir. Bazar,
və ya kredit riskindən fərqli olaraq, şirkətlərə bu cür riskin götürülməsi heç bir gəlir vəd etmir. Həmçinin
onu yalnız bir əməliyyata, əmtəəyə, portfelə, və ya regiona şamil etmək mümkün deyil.
2008-ci ilin kredit böhranının nümayiş etdirdiyi kimi, sistem riski, milli sərhədlər tanımır və zahirən
əlaqələndirilə bilməyən hadisələr nəticəsində yarana bilir. Ondan asan sığortalanmaq mümkün deyil və
həddindən artıq risk götürmə, siyasətlərin zəif tərtibi, vergi sahəsində səhvlər, və ya bazar iqtisadiyyatının
artan mürəkkəblikləri ilə ayaqlaşa bilməyən qanunlar nəticəsində onun yolu açıla bilər. Bu siyahı tamlıqdan xeyli uzaqdır və növbəti böhrana səbəb ola biləcək amillərin DNT-si tamamilə fərqli ola bilər.
Müəyyən şirkətlər, məhsullar və fəaliyyətlər nəticəsində artmaqda olan sistem riskinin erkən vaxtlarda
aşkar edilməsi, daha geniş mənzərəyə nəzər salmağı tələb edir. Bunun üçün bir model, risk meneceri,
şirkət, və ya ölkədən toplana biləcək fikirlərdən daha geniş məlumata malik olmaq lazımdır. Bəzi alimlər,
sistem riskinin əvvəlcədən müəyyən edilməsinin, və ya idarə edilməsinin mümkün olmadığı fikrini ortaya
ataraq, onu “qara qu” hadisəsi (nadir hadisə) kimi təsvir etmişlər. Sistem riskinə qarşı mövqeyinizdən asılı
olmayaraq, o, son onilliyin ən əsas risk idarəetmə problemi olaraq qalır.
Nazİk buz

Q

loballaşma, kapital
bazarlarının qarşılıqlı
bağlılığının artmasına şərait
yaratmışdır. Bu, ikibaşlı
xəncərə oxşayır – iqtisadi
inkişafı sürətləndirmək üçün
istifadə olunan kapital,
neqativ bazar şayiələrinin
yayılması ilə sürətlə bazarı
tərk edə bilər. İnvestorlar
götürdükləri risk səviyyəsi
müqabilində mümkün ən
yüksək gəliri əldə etməyə
çalışdıqlarından, texnologiya
və kommunikasiyada baş
verən irəliləyişlər, pulun
Yer üzündə hərəkət sürətini
artırmışdır.

Beləliklə necə oldu ki, biz buzun belə nazik və bazar iqtisadiyyatının belə kövrək olduğu bir yerə gəlib
çıxdıq? Bunun ən asan izahı qloballaşmadır. Bu tendensiya qismən də kommunizmin dağılması, kapitalizmin daha geniş yayılması və iqtisadi imkanların yaradılması üçün azad bazarlara inamın artması ilə daha
da alovlandı.
Rusiya, Çin və Hindistan kimi ölkələr, son iki onillikdə çiçəklənmişlər. Mərkəzi və Cənubi Amerikanın iqtisadiyyatı inkişaf edərək, xərcləməyə təmiz gəliri olan orta təbəqənin get-gedə böyüməsinə nail
olmuşlar. Daha böyük maliyyə, texnologiya və ticarət vasitəsilə qloballaşma, regional iqtisadiyyatların,
ölkələrin və cəmiyyətlərin xeyli müstəqilləşməsinə imkan yaratmışdır.
Sürətli qlobal inteqrasiya, iqtisadi faydalar yaratmışdır (misal üçün, yaşayış standartında artım), lakin,
eyni zamanda qarşılıqlı asılılıq səviyyəsini, bununla da onun əsasında duran sistem riskini artırmışdır.
Artıq, böyük ölkələr, fəaliyyətlərini kiçik ölkələrlə hesablaşmadan həyata keçirə bilməz, və ya maliyyə
qaydalarını birtərəfli qaydada tətbiq etməklə, digərlərinin də işlərini onlara uyğun quracağını gözləyə
bilməzlər. Get-gedə daha sürətlə dünya bazarı halqaları bir-biri ilə qarşılıqlı şəkildə bağlı olan bir zəncirə
çevrilir. Yunanıstan, İrlandiya və İspaniya kimi ölkələr və digər zəif həlqələr – misal üçün, Leman Brazers
(Lehman Brothers), Bear Sternz (Bear Stearns), AİG, Fenni Mey (Fanni Mae), Freddi Mak (Freddie
Mac), “General Motors” Aksept Korporasiyası (GMAC) və Norzen Rok (Northern Rock) – məhz bu
zəncirin kövrəkliyini xatırladan nümunələrdir.
Qloballaşma, kapital bazarlarının qarşılıqlı bağlılığının artmasına şərait yaratmışdır. Bu, ikibaşlı
xəncərə oxşayır – iqtisadi inkişafı sürətləndirmək üçün istifadə olunan kapital, neqativ bazar şayiələrinin
yayılması ilə sürətlə bazarı tərk edə bilər. İnvestorlar götürdükləri risk səviyyəsi müqabilində mümkün ən
yüksək gəliri əldə etməyə çalışdıqlarından, texnologiya və kommunikasiyada baş verən irəliləyişlər, pulun
Yer üzündə hərəkət sürətini artırmışdır.
Kapital bazarlarının iki şəxsiyyəti var. Bəzi vaxtlarda, o, həddindən artıq risk götürməni həvəslə
maliyyələşdirir, bəzən isə bu cür pozuntuların aradan qaldırılması üçün iztirab verə biləcək dərəcədə
səmərəli ola bilir. İnvestorlar həddini aşanda, şirkətin, sənayenin, ölkənin və hətta qlobal bazarın iflası
özünü sürətlə büruzə verə bilir. Qısamüddətli repo bazarlarına etibar edən investisiya banklarının çoxu
üçün, 15 sentyabr 2008-ci il tarixinə qədər – kapital bazarları bu tarixdə dondu – bu cür maliyyələşdirmə
modeli fəlakətə çevrildi.
Qloballaşma, sistem riskinin artmasının yeganə səbəbi deyil. 600 trilyon dollarlıq qlobal derivativlər
bazarının inkişafı və sürətli artımı da bazarda qarşılıqlı asılılığı artırmışdır. Derivativlər, riskin əvvəllər
bir-biri ilə əlaqəsi olmayan məhsullar, qarşılıqlı tərəflər və bazarlar üzrə bölüşdürülməsini mümkün
www.arpa.az

46 ■ Risk 1’2011

edir ki, bununla da bir bazarda yaşanan hər hansı şokun digərlərinə keçmə şansı artır. Leman Brazers və
AİG-nin iflası, aşağı dərəcədə tənzimlənən derivativlər bazarının zəifləməsinə gətirib çıxardı. Son vaxtlar,
siyasətləri formalaşdıran şəxslər daha çox sayda əməliyyatı nizamlanan birjalara keçirməklə və daha ciddi
hesabatlılıq tələb etməklə və daha yüksək girov tələbləri qoymaqla, bu problemi aradan qaldırmağa cəhd
göstərmişlər.
Sİstem rİskİnİn İdarə edİlməsİ
Biz sistem riskinin mövcudluğunu qəbul etdikdən sonra, onu müvafiq qaydada idarə etməyə başlaya
bilərik. Yumşaldılmasına baxmayaraq, bu yaxınlarda qəbul edilmiş Dodd-Frank Aktı Maliyyə Sabitliyinə
Nəzarət Şurası (MSNŞ) yaratmaqla, sistem riski məsələsini həll etməyə çalışır. İlk dəfə olaraq, sistem
riskinin azaldılması və bütün sistem üzrə daha möhkəm maliyyə sabitliyi əsas tənzimləyici məqsəddir.
Yeni şura, federal və ştat maliyyə tənzimləyicilərindən təşkil olunmalıdır və ona sədrliyi, Maliyyə
Naziri etməlidir. Siyahısı müəyyənləşdirilmiş qarşılıqlı bağlı iri bankların və müəyyən qeyri-bank maliyyə
şirkətlərinin yaratdıqları riskləri müəyyən etmək və modelləşdirmək, bu qrupun xüsusi diqqət yetirməli
olduğu məsələdir.
Bu Akt, həmçinin MSNŞ-ə daha yüksək kapital, leveric (rıçaq), likvidlik və risk idarəetmə tələbləri
qoymaq səlahiyyəti verir. Ən əsası isə, indi, MSNŞ-nin Leman Brazers problemi ilə üzləşməmək və normal şirkətin gərginlikdən ənənəvi müflisləşmə prosesindən keçmədən canını qurtara bilmə imkanlarını
artırmaq məqsədi daşıyan nizamlayıcı plan ilə bağlı tələblər müəyyənləşdirmək hüququ vardır.
Bundan başqa, Dodd-Frank Aktı, xərclərin sistem baxımından əhəmiyyətli hesab edilən şirkətin
aktivlərinin dəyərindən artıq olduğu zaman banklara sahib olan şirkətlərin, maliyyə şirkətlərinin və
müəyyən kreditorların normal ləğvetmə üçün həyata keçirdikləri ödənişləri qiymətləndirmək səlahiyyəti
verir. Müvafiq qaydada işə salınsa, bu akt erkən aşkarlama şansını artıracaq ki, bununla da növbəti sistem
riski hadisəsinin təsirini yumşaltmaq mümkün ola biləcəkdir.
Xarİcİ İşlər

Q

loballaşma, sistem
riskinin artmasının yeganə
səbəbi deyil. 600 trilyon
dollarlıq qlobal derivativlər
bazarının inkişafı və
sürətli artımı da bazarda
qarşılıqlı asılılığı artırmışdır.
Derivativlər, riskin əvvəllər
bir-biri ilə əlaqəsi olmayan
məhsullar, qarşılıqlı
tərəflər və bazarlar üzrə
bölüşdürülməsini mümkün
edir ki, bununla da bir
bazarda yaşanan hər hansı
şokun digərlərinə keçmə şansı
artır.

Amerika Birləşmiş Ştatlarından kənarda da hansı təşkilatların daha çox sistem riski yaratdıqlarını ölçmək
istiqamətində işlər gedir.
Misal üçün, 2009-cu ilin noyabr ayında, Maliyyə Sabitliyi Şurası – xüsusi olaraq qarşılıqlı bağlı
şirkətlərin yaratdıqları potensial təhlükələri aradan qaldırmaq üçün yaradılmış tənzimləyici orqanların
və mərkəzi bankların nümayəndələrindən ibarət beynəlxalq şura – 30 transsərhəd maliyyə şirkətinin
siyahısını tərtib etmişdir. “İflas üçün çox böyük” olan təşkilatların bu nəzarət siyahısına, yalnız 4 ABŞ
şirkəti: Qoldman Saks (Goldman Sachs), Jey-Pi Morqan Çeyz (JP Morgan Chase), Morqan Stenli (Morgan Stanley) və Bank of Amerika Merrill Linç (Bank of America Merrill Lynch) daxildir. Təsadüfi deyil
ki, Leman Brazersin əməliyyatlarının böyük hissəsini üzərinə götürmüş Barkleyz (Barclays) və Nomura
şirkətlərinin adı da bu siyahıya düşmüşdür.
Müsbət haldır ki, həmin 30 şirkətdən ibarət nəzarət siyahısına daxil edilmiş təşkilatlardan, böhran
vəziyyətlərinin idarə edilməsi üzrə müvafiq planlarının olmasını, o cümlədən qəfil çökmə zamanı nə
edilməli olduğunu təsvir edən “yaşam barədə vəsiyyətnamə”ni nümayiş etdirmək tələb olunur. Nəzərə
aldıqda ki, sistem riski yaradan şirkətlərin çoxu ABŞ-ın təsir dairəsindən kənardadır, Maliyyə Sabitliyi
Şurasının səmərəliliyin qlobal sistem riskinin səviyyəsinə əhəmiyyətli təsiri olacaqdır.
Boşluqlar qalır
Dodd-Frank Aktının müəyyən müddəaları, növbəti 18 ay ərzində həyata keçiriləcəkdir, lakin millətlər
arası tənzimləyici fərqlər hələ də böyükdür.
www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 47

TƏQDİQAT

B

eynəlxalq səviyyədə
tənzimləyici orqanlar, hələ nə
ümumi məxrəcə gələ bilib, nə
də necə tam əlaqələndirilmiş
şəkildə işləyəcəklərini
müəyyənləşdiriblər. 2004-cü
ildə qəbul edilmiş beynəlxalq
Bazel II standartlarının tətbiqi
üçün uzun müddətin lazım
olması və hələ də onların ABŞ
tənzimləyiciləri tərəfindən
tam tətbiq edilməməsi,
bank ictimaiyyətinin lazımi tənzimləyici dəyişikliyə
nə qədər ciddi müqavimət
göstərdiyinə daha bir sübutdur.

Beynəlxalq səviyyədə tənzimləyici orqanlar, hələ nə ümumi məxrəcə gələ bilib, nə də necə tam
əlaqələndirilmiş şəkildə işləyəcəklərini müəyyənləşdiriblər. 2004-cü ildə qəbul edilmiş beynəlxalq Bazel
II standartlarının tətbiqi üçün uzun müddətin lazım olması və hələ də onların ABŞ tənzimləyiciləri
tərəfindən tam tətbiq edilməməsi, bank ictimaiyyətinin lazımi tənzimləyici dəyişikliyə nə qədər ciddi
müqavimət göstərdiyinə daha bir sübutdur.
ABŞ hökuməti bu transsərhəd səylərin sürətlənməsinə yardım etmək imkanına malik olsa da, öz
maliyyə həyətimizdə hələ də görülməli çox iş var. Aşağıda bəzi spesifik tövsiyələr diqqətə çatdırılır:
1. Sistem riskinin idarə edilməsi, əlaqələndirilmiş qlobal reaksiya tələb edir. Dodd-Frank Aktı MSNŞ
yaratmaqla, ümumi sistem üçün əhəmiyyətli olan təşkilatların monitorinqini təkmilləşdirəcək – lakin
onlardan çoxu ABŞ sərhədlərindən kənarda yerləşir. Beynəlxalq Maliyyə Sabitliyi Şurası da yaxşı başlanğıcdır, lakin digər millətlərin də MSNŞ-yə oxşar siyasət qəbul etmələrinə ehtiyac vardır. Xüsusilə də,
siyasətləri formalaşdıran şəxslərin və tənzimləyicilərin bu riskə qlobal perspektivdən baxmalarına və
ardıcıl qaydalar və ölçmə ştanqları tətbiq etmələrinə nail olmaq lazımdır. Səmərəli olması üçün, qlobal
maliyyə sisteminin yaxşılaşdırılması naminə, ölkələrin fərdi proqramları kənara qoyulmalıdır.
2. Güclü risk idarəetməsi, erkən aşkarlama və aydın reaksiya strategiyası tələb edir. Bu, infrastrukturun
ölçülməsi və modelləşdirilməsi üçün daha böyük investisiya qoyulmasını və sistem riskini yarada
biləcək əsas faktorlara daha böyük diqqət ayrılmasını nəzərdə tutur. Son maliyyə böhranı göstərdi
ki, mövcud risk idarəetmə sistemləri real həyatda bazarın sınağına tab gətirə bilmədilər. Təkmil risk
idarəetmə sistemləri olan bir çox təkmil şirkətlər, böyüyən daşınmaz əmlak köpüyünün yaratdığı
təhlükəni seçə bilmədilər. Sadəcə bu cür hadisələrin “qara qu quşları” olduğunu və onları qabaqcadan
görməyin, və ya idarə etməyin mümkün olmadığını söyləmək, risk menecerlərin, riski, onun idarə edilə
bilməyəcəyi səviyyəyə çatmasına qədər müəyyən etmə vəzifəsini yerinə yetirməmələri deməkdir.
3. Risk idarəetmə ictimaiyyəti, yeni yaradılmış MSNŞ-nin növbəti aktivlər köpüyünün, və ya digər sistem
riskinin qarşısını almaq üçün müvafiq müdafiə təmin edəcəyini zənn etməməlidir. Risk menecerləri
qəbul olunmaz risk tendensiyalarını erkən vaxtlarda aşkarlamaqda yardımçı olmaq üçün siyasətləri formalaşdıran şəxslər və tənzimləyici orqanlar ilə birgə əməkdaşlığa səy göstərməlidirlər. Böyüməkdə olan
potensial risk problemləri barədə məlumat vermək üçün nə qədər çox göz və qulaq ayıq-sayıq olsa, bir
o qədər yaxşıdır.
4. Nəhayət, dünya üzrə dövlət məmurları, siyasətləri formalaşdıran şəxslər və tənzimləyici orqanlar başa
düşməlidirlər ki, onlar rəsmi olaraq risk idarəetmə fəaliyyəti həyata keçirirlər. Maliyyə böhranı, sistem
riskinin vergi ödəyicilərinə və dünya iqtisadiyyatına baha başa gəldiyini sübut etdi. Siyasətləri formalaşdıran şəxslərin və tənzimləyici orqanların intensivləşən qloballaşma tendensiyasının təsirini və onun
yaratdığı qarşılıqlı asılılığı daha yaxşı dərk etməyə ehtiyacları var. O vaxta qədər isə, biz, Leman Brazersin dərsləri ilə yaşamağa və öyrənməyə davam edəcəyik.
Federal Ehtiyatlar Bankının sabiq inspektoru Mark T. Vilyams, Boston Universitetinin İdarəetmə
Məktəbində maliyyə dərsi deyir. O, həmçinin Bratl Qrupunun (Brattle Group) baş məsləhətçisi
və “İdarə edilməyən risk, Leman Brazers dərsləri və sistem riski dünya maliyyə sistemini yenə
necə dağıda bilər” kitabının (MakQro-Hill nəşriyyatı, 2010) müəllifidir. Onunla HYPERLINK
“mailto:williams@bs.edu” williams@bs.edu elektron poçtu vasitəsilə əlaqə saxlamaq mümkündür.

www.arpa.az
48 ■ Risk 1’2011

TƏDQİQAT

Faiz riski...
Hesablayaq?

www.arpa.az
50 ■ RISK 1’2010

Tural Baxşaliyev

Risklərin İdarə olunması üzrə Direktor
ARPA

Faİz rİskİ bazar rİsklərİnİn tərkİb hİssəsİ olmaqla dünya malİyyə
bazarıda İdarə olunması vacİb hesab edİlən rİsk növü sayılır.
Baxmayaraq kİ ölkəmİzdə bankların bazar rİsklərİ İlə üzləşmə
ehtimalı aşağı səviyyədədİr, bu rİsklərİn banklar tərəfindən
nəzərə alınmasını və ölçülməsİnİ vacİb hesab edİrİk. Bu səbəbdən
də hazırlanmış modelİ sİzə təqdİm edİrİk.

Faiz və ya fazi dərəcəsi riski - faiz dərəcəsinin əlverişsiz dəyişməsi ilə əlaqədar xərclərin (zərərin) yaranması
riskidir.
Bu model Azərbaycan bank sistminə uyğun şəkildə qurulmuş və ölkə bank sisteminə uyğunlaşdırılmış şəkildə faiz risklərinin
hesablanmasını özünü əks etdirir. Bu modelin məqsədi banklarda faiz riskinin balans maddələrinə təsirinin və faiz riskində
yarana biləcək mümkün zərərin ölçülməsidir. Bu ölçmə metodunun tətbiq edilməsi üçün bank faiz dərəcələri haqda geniş tarixi
məlumatlara malik olmalıdır. Tarixi məlumatlar keçmiş 12 aylıq dövrü əhatə etməlidir. İlkin mərhələdə hər bir faiz riskinə məruz
balans və balansdankənar aktiv və öhdəliklərin (bundan sonra aktiv və öhdəliklər) orta çəkili faiz dərəcəsi göstərilməlidir. Orta
çəkili faiz dərəcəsi dedikdə aktiv və öhdəlik maddələrinin tərkibində olan hər bir fərdi aktiv və ya öhdəliyin (misal üçün aktivlərin
kredit maddəsində hər bir verilmiş kredit, və ya öhdəliklərin deposit maddəsində hər bir qoyulmuş deposit üzrə) məbləğinin
onların hər birinin faiz dərəcəsinə vurulub, bu aktiv və ya öhdəlik maddələri üzrə fərdi nəticələrin toplanılıb, aktiv və ya öhdəlik
maddələsinin məbləğinə bölməklə hesablanan əmsal nəzərdə tutulur.

W(Xi)= ∑xiα*riα/∑xiα
Xi – aktiv və ya öhdəlik maddəsi (A1, A2, A3, …, An, Ö1, Ö2, Ö3,…, Öm)
W(Xi) – aktiv və ya öhdəliyin orta çəkili faiz dərəcəsi
xiα – Xi aktiv və ya öhdəlik maddəsinin və ya alt-maddəsinin tərkibinə daxil olan fərdi aktiv və ya öhdəliklərin məbləği
ri α – Xi aktiv və ya öhdəlik maddə və ya alt-maddəsinin tərkibinə daxil olan fərdi aktiv və öhdəliklərin faiz dərəcəsi
Bu mərhələdən sonra Bank hər bir aktiv və öhdəlik maddəsi üzrə müəyyən olunmuş 12 aylıq orta çəkili faiz dərəcələrinə
əsasən hər bir ayda faiz dərəcələrinin əvvəlki aya nisbətdə dəyişmə dərəcəsini müəyyən etməlidir. Bu cari ayın orta çəkili faiz
dərəcəsindən əvvəlki ayın orta çəkili faiz dərəcəsinin çıxılıb, fərqin əvvəlki ayın orta çəkili faiz dərəcəsinə nisbəti kimi müəyyən
edilir.
www.arpa.az

TƏDQİQAT

D(Xi)t = (W(Xi)t - W(Xi)t-1)/ W(Xi)t-1
D(Xi)t – t-1 dövründən t dövrünə aktiv və ya öhdəliyinin orta çəkili faiz dərəcəsinin dəyişməsi
W(Xi)t – t dövrünə Xi aktivi və ya öhdəliyinin orta çəkili faiz dərəcəsi
Sonrakı mərhələdə hər bir balans maddəsi üzrə müəyyən edilmiş dəyişmə dərəcələrinin ədədi ortası (μA, μÖ), standart
kənarlaşması (σA, σÖ) hesablanılır, hər bir maddə üzrə orta çəkili faiz dərəcələrin digər maddələrin orta çəkili faiz dərəcələri ilə
korrelyasiyası hər ay hesablanılır və korrelyasiya matrisi qurulur. Korrelyasiya matrisi maddələrin orta çəkili faiz dərəcələri arası
korrelyasiya rəqəmlərini əks etdirir:
Korrelyasİya matrİsİ

Faiz riskinə məruz balans maddələrinin orta çəkili faiz dərəclərinin korrelyasiyası

A1

A2

An Ö1 Ö2

.. Öm

A1

1

ρ1,2

...

ρ1,n

ρ1,n+1

ρ1,n+2

... ρ1,n+m

A2

ρ2,1

1

..

ρ2,n

ρ2,n+1

ρ2,n+2

... ρ2,n+m


... ... ... ... ... ... ...
...
An

ρn,1

ρn,2

...

1

ρn,n+1

ρn,n+2

... ρn,n+m

Ö1

ρn+1,1

ρn,2

...

ρn+1,n

1

ρn+1,n+2

... ρn+1,n+m

Ö2

ρn+2,1

ρn+2,2

...

ρn+2,n

ρn+2,n+1

1

... ρn+2,n+m

... ... ... ... ... ... ... ...
...
Öm

ρn+m,1 ρn+m,2

...

ρn+m,n ρn+m,n+1 ρn+m,n+2

...

1

Burada ρi,j, i-ci sətrdəki aktiv və ya ödəliklə j-ci sütundakı aktiv və ya öhdəliyin faiz dərəcələrinin korrelyasiya əmsalıdır. i-ci
sətrdəki aktiv və ya öhdəliyin faiz dərəcələri ilə j-ci sütundakı aktiv və ya öhdəliyin faiz dərəcələrinin korrelyasiya əmsalı aşağıdakı
kimi hesablanır:

ρi,j= Cov(Dit, Djk)/ σ(Dik)* σ(Djk)
Dik – i-ci sətrdəki aktiv və ya öhdəlik maddəsinin k dövründəki orta çəkili faiz dərəcəsidir i=1,...,n,n+1,...,m; k= t-11, t-10, ..., t-1, t
Djk – j-ci sütundakı aktiv və ya öhdəlik maddəsinin k dövründəki orta çəkili faiz dərəcəsidir j=1,...,n,n+1,...,m; k= t-11, t-10, ..., t-1, t
n - aktiv maddələrinin sayı
m - öhdəlik maddələrinin sayı
σ(Dik)- i-ci sətrdəki aktiv və ya öhdəliyin faiz dərəcələrinin standart kənarlaşmasıdır
σ(Djk)- j-ci sütundakı aktiv və ya öhdəliyin faiz dərəcələrinin standart kənarlaşmasıdır
Cov(Dit, Djk) – Dit ilə Djk –in kovariasiyasıdır
Əldə etdiyimiz korelyassiya matrisi bizə müəyyən əminlik dərəcəsi ilə faiz dərəcəsinin banka vura biləcəyi maksimum zərəri
hesablamağa kömək edəcəkdir. Bu zərərin hesablanması üçün biz riskə məruz modelindən istifadə edirik. Belə ki, hər bir aktiv
maddəsi üzrə müəyyən edilmiş faizlərin dəyişmə dərəcələrinin 99% əminlik dərəcəsi ilə mümkün minimum həddi müəyyən
edilməlidir. Bu hədd orta ölçülmüş faiz dərəcəsinin 99% əminlik dərəcəsi ilə ehtimal olunan minimal dəyişməsini əks etdirir. Hər
bir aktiv maddəsi üçün müəyyən edilmiş minimal hədd bu aktiv maddəsinin sonuncu ayının orta çəkili faiz dərəcəsinə və həmin
www.arpa.az
52 ■ Risk 1’2010

aktiv maddəsinin sonuncu dövrə olan məbləğinə vurulur və yekun nəticə aktivin, faiz dərəcəsinin dəyişməsi nəticəsində 99%
əminlik dərəcəsi ilə riskə məruz dəyərini (bundan sonra RmD) müəyyən edilir:

MH99%(Ai)= μA - 2.32*σA
RmD99%(Ai)= MH99%(Ai)* D(Ai)*S(Ai)
μA – aktivinin dəyişmə dərəcələrinin ədədi ortası
σA – aktivinin dəyişmə dərəcələrinin standart kənarlaşması
MH99%(Ai) – Ai aktiv maddəsi üzrə müəyyən edilmiş faizlərin dəyişmə dərəcələrinin 99% əminlik dərəcəsi ilə mümkün minimum
həddi
D(Ai) - sonuncu dövrə Ai aktivinin orta çəkili faiz dərəcəsi
S(Ai) – sonuncu dovrə Ai aktivinin cəmi məbləği
Eyni üsulla hər bir öhdəlik maddəsi üzrə müəyyən edilmiş faizlərin dəyişmə dərəcələrinin 99% əminlik dərəcəsi ilə mümkün
maksimum həddi müəyyən edilməlidir. Bu hədd orta ölçülmüş faiz dərəcəsinin 99% əminlik dərəcəsi ilə ehtimal olunan maksimum dəyişməsini əks etdirir. Hər bir öhdəlik maddəsi üçün müəyyən edilmiş maksimum hədd öhdəlik maddəsinin sonuncu
ayının orta çəkili faiz dərəcəsinə və həmin öhdəlik maddəsinin sonuncu dövrə olan məbləğinə vurulmaqla hesablanır və nəticədə
öhdəliyin, faiz dərəcəsinin dəyişməsi nəticəsində 99% əminlik dərəcəsi ilə RmD-ni müəyyən edilir.

MH99%(Öi)= μÖ + 2.32*σÖ
RmD99%(Öi)= MH99%(Öi)* D(Öi)t*S(Öi)
μÖ – öhdəliklərin dəyişmə dərəcələrinin ədədi ortası
σÖ – öhdəliklərin dəyişmə dərəcələrinin standart kənarlaşması
MH99%(Öi) - Öi öhdəlik maddəsi üzrə müəyyən edilmiş faizlərin dəyişmə dərəcələrinin 99% əminlik dərəcəsi ilə mümkün maksimum
həddi
RmD99%(Öi) - öhdəliyin, faiz dərəcəsinin dəyişməsi nəticəsində 99% əminlik dərəcəsi ilə riskə məruz dəyəri
D(Öi) – sonuncu dövrə Öi öhdəliyinin orta çəkili faiz dərəcəsi
S(Ai) – sonuncu dovrə Öi öhdəliyinin cəmi məbləği
Yekun nəticə olaraq aktiv və öhdəliklərin hər biri üzrə faiz dərəcələrinin dəyişməsi nəticəsində 99% əminlik dərəcəsi ilə riskə
məruz dəyəri müəyyən edilir. Bunun üçün hər bir maddə üzrə orta çəkili faiz dərəcələrin digər maddələrin orta çəkili faiz
dərəcələri ilə korrelyasiyası hesablanmalı və korrelyasiya matrisi qurulmalıdır. Aktiv və öhdəliklər üzrə ümumi riskə məruz dəyər
fərdi aktiv və öhdəliklərin riskə məruz dəyərlərinə və aktivlər və öhdəliklər arası korrelyasiyaya əsasən aşağıdakı kimi hesablanır:


RmD illik faiz dərəcəsinə əsasən hesablandığından, bu rəqəm 12-yə bölünərək, faiz riski nəticəsində 99% əminlik dərəcəsi ilə
maksimal aylıq zərər məbləği hesablanır.
www.arpa.az
1’2010 Risk ■ 53

TƏDQİQAT

?

Hüquqi Risklər:
necə tənzimləməliyik

Bu məqalə, internet vasitəsilə kommersiya fəaliyyəti həyata keçirilərkən, digər dövlətlərin
yurisdiksiyasına daxil olma ehtimalından və bundan irəli gələn hüquqi risklər və onların aradan
qaldırılması yollarından bəhs edir.

M

Fərid Nəbili

üasir dövrdə internetin bütün dünyaya sürətlə
yayılması nəticəsində, yüz milyonlarla insan,
artıq qəzet və jurnalları elektron formada oxuyur,
ictimai müzakirələrdə elektron qaydada iştirak
edir, şəxsi yazışmaları elektron qaydada həyata
keçirir, məhsulları elektron qaydada alır və digər
fəaliyyət növləri ilə internetin imka vasitəsilə
məkan məhdudiyyəti olmadan internetə çıxışı
olan bütün şəxslərə sürətlə ötürülə bilər və bu
informasiya günün müəyyən anında deyil (misal
üçün, telekanallarda nümayiş etdirilən reklamlardan fərqli olaraq), istənilən an əldə edilə bilər.
Həm də, bu vasitə ilə informasiyanın ötürülməsi
və əməliyyatların apaılması ənənəvi vasitələrdən
az vəsait tələb edir.
İnternetin belə imkanlarından, ilk növbədə,
kommersiya fəaliyyəti ilə məşğul olan firmalar və şəxslər (bundan sonra “kommersiya
subyektləri”) yararlanaraq, potensial müştəri
bazarını genişləndirməyə çalışırlar. Kommersiya
subyektləri, bu zaman, qeydiyyatda olduğu
dövlətin deyil, internet vasitəsilə təqdim etdiyi
informasiyanı əldə edən, və ya onlarla elektron
əməliyyat aparan (misal üçün, elektron müqavilə
bağlayan) şəxslərin olduğu dövlətin yurisdiksiyasına (bundan sonra “internet yurisdiksiya”)
daxil ola bilər.1 Öncədən təsbit edilməsi mümkün
olmayan problemlər də, məhz bu zaman ortaya
çıxır. Misal üçün, kommersiya subyekti yerləşdiyi

dövlətin qanunvericiliyinə uyğun olaraq, internet
səhifəsində reklam yerləşdirir və sonradan
məlum olur ki, həmin reklamın mətni ingilis
qanunvericilinə zidd2 olduğundan İngiltərədə
məhkəmə qərarı vasitəsilə qeyd edilən mətndə
düzəliş edilməsi, və ya müvafiq cərimə ödənməsi
tələbi qoyulur.
Hazırki məqalədə bəhs edilən birinci məsələ,
internet yurisdiksiyası zamanı hansı hüquqi
risklərin yaranması, ikinci məsələ, hansı hallarda
internet yurisdiksiyasının mövcudluğu, sonuncu
məsələ isə belə hallarda hüquqi risklərin aradan
qaldırılmasının, və ya minimallaşdırılmasının
mümkün yollarıdır.
İnternetdən İstİfadənİn
hüquqİ rİsklərİ
İnternetdən istifadə zamanı, yəni kommersiya
subyektləri tərəfindən, informasiyanın veb
səhifəsində yerləşdirilməsi, və ya elektron
əməliyyatların aparılması zamanı, həmin
subyektlər üçün bir sıra hüquqi risklər yarana
bilər.
İlk növbədə, “hüquqi risk” ifadəsinə aydınlıq
gətirək. “Hüquqi risk”in nəyi nəzərdə tutması
barədə fərqli fikirlər ifadə edilmişdir.3 Beynəlxalq
Vəkillər Assosiasiyasının işçi qrupunun təklif
etdiyi anlayış aşağıdakı kimidir:

Yurisdiksiya, dövlətin öz qanununu müəyyən etməsi, mühakimə etməsi və qanun və qərarları icra etməsi üzrə müstəsna səlahiyyətini nəzərdə tutur.
Hazırki məqalədə, “yurisdiksiya” ifadəsi, “məhkəmə və digər dövlət orqanları tərəfindən müvafiq işə baxaraq qərar vermə (və bəzi hallarda bu qərarı
icra etmə) səlahiyyəti” mənasında işlədilir.
2
Qeyd etmək olar ki, belə bir hal, adətən o zaman baş verə bilər ki, veb səhifəsinin ingilisdilli variantının kommersiya subyekti tərəfindən, məhz İngiltərə
sakinləri hədəf alınaraq yaradıldığı sübut edilmiş olsun. Halbuki, məqalənin növbəti hissələrindən də aydın olacaq ki, belə bir vəziyyətin hansı hallarda
mövcud olmasının hüquqiliyi barədə mövqelər fərqlənir.
3
Bax: Tobias Mahler. Defining Legal Risk. Norwegian Research Center for Computers and Law. University of Oslo. səh. 3-4, 15-16. Turku University of
Applied Sciences 2007, “Commercial Contracting for Strategic Advantage – Potentials and Prospects”. Konfrans materiallarında nəşr edilmişdir (səh.
10-31). (Mənbə bundan sonra “Tobias Mahler” adlandırılacaqdır).
1

www.arpa.az
54 ■ Risk 1’2011

“Hüquqi risk, əsasən, aşağıdakı səbəblərdən bir
qurum üçün zərərin (itkinin) baş verməsi riskidir:
a) Qüsurlu əqdlər (misal üçün, əqd nəzərdə
tutulmuş qaydada, hüquqları və vəzifələri
müəyyən etmir, etibarsızdır, təsirləri barədə
yalnış anlaşılma mövcuddur, mübahisələrin
həlli qaydasını müəyyən etmir və s.);
b) Məhkəmədə irəli sürülmüş iddialar, və
ya qurum üçün məsuliyyət, və ya zərərlə
nəticələnən hadisələr;
c) Əmlakın (misal üçün, əqli mülkiyyətin)
qorunması üçün qurum tərəfindən müvafiq
tədbirlərin görülməməsi;4
d) Qanunvericilikdə baş verən dəyişikliklər.”
Müəlliflərdən McCormick, “hüquqi risk”ə anlayış
verərkən, onun iki növünü qeyd etmişdir.5 Birinci
növ, qanun, və ya digər normativ hüquqi aktların
pozulması nəticəsində, və ya zərərin vurulması

nəticəsində mülki məsuliyyətin yaranması riskini,
ikinci növ isə, əqdlər həyata keçirilərkən texniki
qüsurlar nəticəsində zərərin baş verməsi riskini
nəzərdə tutur.
Hüquqi riskin qeyd edilən ümumi formaları
internetdən istifadə edilib edilməməsindən
asılı olmayaraq bütün hallarda mövcud olur.
Bu hüquqi risklərin bəziləri, məhz internetdən
istifadə ilə əlaqədar yaranır. Bunlara, Beynəlxalq
Vəkillər Assosiasiyasının təqdim etdiyi anlayışda
b) bəndində qeyd edilən hüquqi riski - internet
yurisdiksiyası vasitəsilə digər dövlətdə məhkəmə
iddiaları, məsuliyyət, və ya zərərlə nəticələnən
digər hadisələrin baş vermə riski və nadir hallarda
olsa da, McCormickin tərifində ikinci növdə
qeyd edilən hüquqi riski – internet vasitəsilə
əqdlərdən irəli gələn əməliyyatlar həyata
keçirilərkən texniki qüsurlar nəticəsində zərərin
baş verməsi riskini aid etmək olar.

Amerika Vəkillər Assosiasiyasının və
Beynəlxalq Ticarət Palatasının həyata keçirdiyi
beynəlxalq sorğu, şirkətlərin internet yurisdiksiyasından irəli gələn risklərlə bağlı mövqeyini daha
da aydınlaşdırdı. Sorğuda iştirak edən şirkətlərin
təxminən 50 faizi, internet yurisdiksiyası
məsələsini “böyüyən”, yəni daha da ciddiləşən
məsələ kimi qiymətləndirmişlər.-6
Həmin sorğunun nəticələrinə əsasən,
şirkətlər, internet yurisdiksiyası zamanı təhlükə
mənbəyi kimi digər dövlətlərin qiymətli kağızlarla bağlı hüquqi tənzimləmələrini, həmçinin, vergi,
məlumatların toxunulmazlığı və istehlakçıların
hüquqlarının müdafiəsi, elektron ticarət, defamasiya və deliktlər (zərər vurma) ilə əlaqədar qanunvericiliyini, cinayət məsuliyyətini, spesifik sənayə
təmzimləmələrini, təhlükəsizlik və kodlaşdırma
ilə əlaqədar tənzimləmələr və məhkəmə işləri ilə
əlaqədar xərcləri qeyd etmişlər.7

Luc Thevenoz. Intermediated Securities, Legal Risk and the International Harmonisation of Commercial Law. 13 Stanford Journal oaw Law, Business
and Finance (2007), səh. 8
5
Tobias Mahler, n. 2, səh. 24
6
Global Internet Jurisdiction: The ABA/ICC Survey. American Bar Association. Business Law Section. Cyberspace Law Sub-Section. Internet Jurisdiction Sub-Committee (April 2004). iii hissə (a) bölməsi. (Bundan sonra, “ABA/ICC Survey” adlandırılacaqdır).
7
Id.(orada)
8
Id.(orada) ii hissə (c) bölməsi
4

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 55

TƏDQİQAT

Sorğuda, risk mənbələrindən ən təhlükəlisi
kimi, məhkəmə işləri ilə əlaqədar xərclər
göstərilmişdir.8 Bu isə, internet vasitəsilə fəaliyyət
göstərən kommersiya subyektinin yerləşdiyi
dövlətin qanunvericiliyi ilə (internet vasitəsilə
həmin fəaliyyətin yönəldiyi) digər dövlətlərin
qanunvericilikləri arasında potensial fərqlər və
ziddiyyətlərdən irəli gələn məhkəmə işləri ilə
əlaqədardır.
Mülki, cinayət, və ya digər xarakterli olmasından asılı olmayaraq, məhkəmə işləri ilə əlaqədar
xərclərə, həm digər dövlətin məhkəməsində
təmsil olunmaq üçün hüquqi xərclər (bununla
bağlı mümkün xərclərə; hüquqşünasın xidmət
haqqı, yol – qalmaq xərci, tərcümə, sənədləşmə
və məhkəmə prosesi ilə əlaqədar digər xərclər
aiddir), həm də, məhkəmə qərarı nəticəsində
müəyyən hərəkətin edilməsi (misal üçün, dəymiş
zərərin, və ya cərimənin ödənilməsi), və ya
müəyyən hərəkətin edilməsindən çəkinməsi ilə
əlaqədar xərcləri daxil etmək olar.
İnternet
yurİsdiksİyasının tətbİqİ
İnternet yurisdiksiyası, həm ümumi (public),
həm də xüsusi (private) hüquqi məsələlərlə bağlı
hallarda tətbiq edilə bilər.9 Bu mənada, ümumi
hüquqi məsələlər bir tərəfdə dövlətin, digər
tərəfdə isə kommersiya subyektinin çıxış etdiyi
münasibətləri nəzərdə tutur – konstitusyon
hüquq normaları, cinayət və inzibati qanunvericilik, bu münasibətləri tənzimləyən hüquqi aktlara
aiddir.
Kommersiya subyektləri daha çox xüsusi
hüquqi münasibətlərə daxil olduğundan, yəni,
daha çox digər kommersiya subyekti, və ya
istehlakçı ilə münasibətlərə daxil olduğundan,10
onlarla bağlı digər dövlətlərin məhkəmələri (və
ya, digər orqanları) tərəfindən ümumi hüquqi
xarakterli aktların tətbiqindən irəli gələn qərarlara
az hallarda təsadüf olunur. Belə hallara ən tipik
misal olaraq, Yahoo! işini qeyd etmək olar.

Yahoo! işində 2000-ci ildə (22 may və 20
noyabrda) Paris dairə məhkəməsi Baş ofisi,
ABŞ-da yerləşən beynəlxalq internet şirkəti olan
Yahoo!-nu, Fransa Cinayət Məcəlləsini pozmaqda təqsirli hesab etmişdir.11 Belə ki, Yahoo!
şirkəti, Natsi rejimi ilə əlaqədar xatirə əşyalarının
hərracını keçirərkən, bu hərracda iştirak və onunla
bağlı əşyaların nümayişi üçün Fransada yaşayan
fransızlara da imkan yaratmışdır. Fransa Cəza
Məcəlləsinin R645-1 maddəsinə əsasən, Natsi
rejimi ilə əlaqədar simvolların nümayiş etdirilməsi
qadağan edilmiş əməl hesab edilir və müvafiq
qaydada cəzalandırılır. Paris dairə məhkəməsi
qərarını onunla əsaslandırmışdır ki, Yahoo! şirkəti
müvafiq internet səhifəsində elanları fransız
dilində verməklə, həmçinin saytın Fransadan olan
istifadəçilərinə, həmin səhifəyə daxil olmaqda
hər hansı məhdudiyyət qoymamaqla qeyd
edilən simvolları, faktiki olaraq Fransa ərazisində
nümayiş etdirmişdir. Məhkəmə qərarında,
Yahoo! şirkətinə, Fransadan olan istifadəçilərin
həmin səhifəyə daxil olmasını bloklaşdırmaq və
əks təqdirdə, hər gecikdirilən gün üçün 13 000
ABŞ dolları məbləğində cərimə ödəmək vəzifəsi
müəyyən etmişdir. Qərarın mümkün zərərlərinin
qarşısını almaq üçün Yahoo! şirkəti, hərracı
dayandırmış və qərarın ABŞ-da icrasını məhkəmə
qaydasında mübahisələndirmişdir. Bir neçə instansiyadan sonra, son olaraq, ABŞ Doqquzunda
Dairə Apellyasiya Məhkəməsi, 12 yanvar 2006-cı
ildə qeyd edilən qərarın, ABŞ Konstitusiyası ilə
qorunan söz azadlığına zidd olduğundan, onu
icra etməkdən imtina etmişdir.12
Qeyd edilən Yahoo! işində, fransız
məhkəməsi, Fransada olan istifadəçilərin
əşyaların nümayiş etdirildiyi veb səhifəsinə daxil
olma imkanının olmasını, şirkət tərəfinən Fransada cinayət törətməyə bərabər hesab etmişdir. Bu
prinsip rəhbər tutularsa və hər bir ölkədə tətbiq
edilərsə, internet üzərində fəaliyyət göstərən
bütün kommersiya subyektləri mümkün ümumi
hüquqi xarakterli risklərdən (xüsusilə, cinayət
məsuliyyətindən) qaçmaq üçün, ya internet

Jan Trzaskowski. Legal Risk Management in Electronic Commerce. Ex Tuto Publishing, October 2005 (müəllif, kitabın 3 və 4-cü fəsillərində buna
uyğun olaraq ümumi və xüsusi hüquqi riskləri fərqləndirir) (bundan sonra “Jan Trzaskowski” adlandırılacaqdır)
10
Misal üçün, müvafiq olaraq digər kommersiya subyekti ilə alqı-satqı müqaviləsi bağlaması, və ya vətəndaşa-istehlakçıya hər hansı bir xidmətin
göstərilməsi.
11
Jan Trzaskowski, n. 9, (istinadlar 17-20, 43-47)
12
Qərarın mətnini buradan oxumaq olar: http://cases.justia.com/us-court-of-appeals/F3/433/1199/546158/ (3 sentyabr 2010 üçün)
9

www.arpa.az
56 ■ Risk 1’2011

üzərində fəaliyyətlərini bütün dünya dövlətlərinin
qanunvericiliklərini nəzərə alaraq qurmalı
(ən azından həmin dildə danışılan dövlətlərin
qanunvericilikləri), ya da müəyyən üsullarla
qanunvericilikdəki fərqlər nəzərə alınaraq
müxtəlif dövlətlərdən olan sayt istifadəçilərinin
bəzi məlumatların yerləşdiyi səhifələrə daxil olmasına mane olmalıdırlar. Hər iki üsulun tətbiqi,
demək olar ki, qeyri-mümkündür.
Amma, qeyd edildiyi ki, ümumi hüquqi
xarakterli işlərə az hallarda rast gəlinir və adətən,
beynəlxalq media qurumlarının internetdə
fəaliyyəti ilə əlaqədar olur (xüsusilə, söz azadlığı
ilə bağlı dövlətlərin qanunvericiliklərində fərqlərə
görə). Kommersiya subyektləri üçün daha çox
təsadüf olunan xüsusi hüquqi xarakterli mümkün
məhkəmə işlərindən irəli gələn risklər diqqət
mərkəzindədir.
İnternet yurisdiksiyası daha çox böyük
sahibkarlıq subyektləri, elektron əməliyyatlar
sistemi və böyük sayda internet istifadəçiləri olan
dövlətlərdə yeni-yeni inkişaf etməyə başlayan
bir sahədir. Bu sahədə daha qədim təcrübəsi və
ətraflı məhkəmə doktrinası olduğundan, ABŞ
məhkəmələri tərəfindən müəyyənləşdirilmiş
presedent hüququna istinadən, internet yurisdiksiyasının prinsipləri izah ediləcəkdir.13
Hal-hazırda, ABŞ-da, məhkəmələr
tərəfindən tətbiq edilən internet yurisdiksiyasının meyarları, internetin ixtira edilməsindən
əvvəl formalaşmış hüquqi prinsiplərə əsaslanır.
Ənənəvi ümumi yurisdiksiya prinsipinə əsasən,
məhkəmə mübahisələrinə cavabdehin olduğu
yer üzrə məhkəmə baxmalıdır. Lakin ticarətin
və nəqliyyatın inkişafı ilə elə hallar yaranmağa
başladı ki, ümumi yurisdiksiyanın tətbiqi, iddiaçı
üçün əlverişsiz vəziyyət yaradırdı. Misal üçün,
cavabdeh digər ştatın ərazisinə daxil olaraq
hər hansı mülki hüquq pozuntusu törədib,
məhkəmədə iddia qaldırılmadan öncə başqa bir
ştata getdikdə, məhkəmə iddiasını onun olduğu
ştatın ərazisi üzrə məhkəmədə qaldırmaq iddiaçı

üçün əsassız olaraq əlverişsiz vəziyyət yaradırdı.
International Shoe Co. v. Washington işi üzrə,
1945-ci il qərarında ABŞ Ali Məhkəməsi qeyd etmişdir ki, cavabdehin həmin ərazi ilə (iddiaçının
olduğu ştat ilə) olan “minimum əlaqələri” ədalət
prinsipinə zidd olmadığı halda, işə cavabdehin
deyil, iddiaçının olduğu ştat məhkəməsində
baxıla bilər.14 Bu prinsip üzərində internet
yurisdiksiyası ilə əlaqədar məhkəmə işləri həll
edilmişdir. İnternet yurisdiksiyanın qeyri-rezident
üzərində tətbiqi barədə məsələ aydınlaşdırılarkən,
məhkəmələr ilk növbədə müəyyən veb səhifəsinə
digər ştatda daxil olma imkanının sayt sahibi
tərəfindən həmin ştatla “minimum əlaqə”si kimi
qiymətləndirilə bilməsinə diqqət yetirmişlər. Bu
zaman, şəxsin digər ştatla “minimum əlaqə”yə
daxil olmasının məqsədli olması və bunun
nəticəsində, həmin ştatın qanunlarına tabe olma
ehtimalını nəzərə alması da qiymətləndirilir.15
Veb səhifəsi vasitəsi ilə kommersiya fəaliyyəti
həyata keçirilirsə, internet vasitəsilə elektron qaydada əməliyyat aparılırsa, və ya veb səhifəsində
yerləşdirilən məlumatlar nəticəsində müəyyən
kommersiya xarakterli əqdlərə daxil olunursa, bu,

saytın interaktivliyini göstərir. Saytın daha çox
interaktiv olması, şəxsin həmin ştatla əlaqələrinin
müntəzəm və sistematik olmasını, bundan
məqsədli şəkildə yararlanmasını və dolayısıyla
həmin ştatın yurisdiksiyasına daxil olma ehtimalını bilməsini göstərir. Misal üçün, sayt vasitəsilə
internet üzərindən satışın həyata keçirilməsi
zamanı, məhkəmə, internet yurisdiksiyanın
mövcudluğunu müəyyən etmişdir.16
Birtərəfli qaydada məlumatın veb səhifəsində
yayılması, qarşılıqlı əlaqənin olmaması,
saytın passivliyinin göstəricisidir. Bu hallarda,
adətən, məhkəmələr, internet yurisdiksiyasını
tanımaqdan çəkinmişlər. Misal üçün, Bensusan Restaurant Corp. v. King (1997) işində,
məhkəmə qeyd etmişdir ki, şirkət veb səhifəsində
yerləşdirdiyi məlumat nəticəsində digər ştatdan
heç bir gəlir əldə etməmiş, həmin ştatda digər
vasitələrlə elan verməmiş, həmçinin sayt vasitəsilə
ödənişlərin həyata keçirilməsi də qeyri-mümkün olmuşdur. Məhkəmə nəticəyə gəlmişdir ki,
şirkət, sayt vasitəsilə digər ştatın rezidəntləri ilə
kommersiya məqsədli əlaqələr yaratmamış və
məqsədli olaraq bu saytı həmin ştata yönəldərək

Yuxarıda qeyd edilən sorğuya əsasən, Şimali Amerika şirkətlərinin 75, Asiya şirkətlərinin 55 və Avropa şirkətlərinin 47 faizi, internet yurisdiksiyası məsələsinə diqqətlə yanaşırlar, ABA/ICC
Survey. n. 6, iii a. Burada, məhkəmə təcrübəsi və şirkətlərin cavabları arasında müəyyən əlaqə tapmaq olar. (Daha çox məhkəmə işlərinin baş verməsi səbəbindən şirkətlər üçün bu diqqətə alınan
məsələdir. Daha çox məhkəmə işlərinin baş verməsi nəticəsində isə, daha geniş və hərtərəfli məhkəmə doktrinası yaranmışdır).
14
326 U. S. 315, International Shoe Co. v. Washington (http://supreme.justia.com/us/326/310/case.html)
15
Bax: F.F.Wang. Obstacles and Solutions to Internet Jurisdiction. A Comparative Analysis of EU and US Laws. Journal of International Commercial Law and Technology. Vol. 3, Issue 4 (2008).
Fəsil 3.2. “Specific Jurisdiction”.
16
CompuServe, Inc. v. Patterson (1996). http://library.findlaw.com/1999/Jan/1/241482.html
13

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 57

TƏDQİQAT

yararlanmamışdır. Bu səbəbdən, internet yurisdiksiyasının olmaması barəqə qərar verilmişdir.17
Qeyd etmək olar ki, məhkəmələr internet
yurisdiksiyasını müəyyən edərkən, saytın interaktivliyi ilə yanaşı, sayt vasitəsilə qarşılıqlı şəkildə
ötürülən informasiyanın kommersiya xarakterli
olmasını da nəzərə almışlar.
Bununla bağlı son olaraq qeyd edilməlidir ki,
bu sahə inkişaf etməkdə olduğundan, məhkəmə
qərarlarında prinsiplər qəti olaraq aydınlaşdırılmamışdır.18 İnternet yurisdiksiyası ilə bağlı xüsusi
qanunvericilik aktları və beynəlxalq konvensiya
olmadığından, məhkəmələr daha çox daxili qanunvericilik aktlarına istinadən, analoji normaları
tətbiq edərək qərar qəbul etmişlər. Bu isə hüquqi
müəyyənlik baxımından problem yaratdığından,
bu sahədə aydın ifadə olunmuş hüquqi aktlara,
xüsusilə beynəlxalq konvensiyaya ehtiyac vardır.
Hüquqi risklərin
minimallaşdırılması
Yuxarıda qeyd edilən Sorğuya əsasən, internet
yurisdiksiyası ilə bağlı risklərin əsasında üç səbəb
durur:19
– Digər dövlətin yurisdiksiyasına daxil olma
səbəbindən məsuliyyətin yaranması (xüsusilə
mülki məsuliyyət);
– Təhlükəsizliklə bağlı, və ya dövlət barədə
tətbiq edilən sanksiya ilə əlaqərar veb səhifəsi
sahibinin yerləşdiyi dövlətdə məsuliyyətin
yaranması;
– İstifadəçilər tərəfindən saxtakarlıq edilməsi.

Kommersiya subyektləri, internet üzərindən
fəaliyyət göstərərkən, qeyd edilən hüquqi risklərin
qarşısını almaq, və ya onları minimallaşdırmaq
üçün bir sıra vasitələrdən istifadə etmişlər. Bununla bağlı iki yanaşma mövcuddur:20
– Riski yüksək olan dövlətlərdən istifadəçilərin
veb səhifəsinə daxil olmasına mane olmaq, və
ya məhdudiyyət qoymaq
– Riski aşağı olan dövlətlər hədəf alınaraq,
internet üzərində sayt vasitəsilə fəaliyyət
göstərmək.
Birinci yanaşmanı tətbiq edən şirkətlər,
istifadəçilərin sayta daxil olmasına mane olmaq
məqsədilə texniki bloklaşdırma, qeydiyyat,
özünü-təqdim etmə və kod qoruması olmuşdur.
Bu üsullar tətbiq edilərək, riski yüksək olan
dövlətlərdən olan istifadəçilərin sayta daxil olması
minimallaşdırıla bilər.
Daha geniş yayılan və böyük şirkətlər
tərəfindən tətbiq edilən yanaşma isə ikinci yanaşmadır. Bu zaman, şirkətlər ayrı-ayrı dövlətlərə
məxsus domeynlər seçmək,21 veb səhifəsini
müəyyən dildə tərtib etmək,22 hüquqi şərtlər
tətbiq etmək, yerli serverdən istifadə etmək və
ayrı-ayrı dövlətlər üçün fərqli məzmunlu sayt yaratmaqla mümkün hüquqi risklərdən yayınmağa
çalışırlar.
Veb səhifəsindən istifadə barədə razılaşma,
və ya elektron əməliyyatlar zamanı bağlanan
elektron müqavilədə, istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi, əqli mülkiyyətin qorunması,
informasiya toxunulmazlığı (fərdi məlumatların
qorunması), veb səhifəsi ilə, və ya əməliyyatlarla
bağlı mübahisələrə baxacaq məhkəmə və bu

zaman tətbiq ediləcək hüquq barədə şərtlər
göstərilməklə, hüquqi risklər minimallaşdırıla
bilər. Halbuki, qeyd edilməlidir ki, qeyd edilən
formada hüquqi şərtlərin elektron qaydada
veb səhifəsində əks etdirilməsi, heç də hüquqi
risklərin olmaması demək deyildir. Belə ki, hər
hansı bir şərt birtərəfli olduğundan, və ya üstün
tərəfin mövqeyini əks etdirdiyindən, dəqiq ifadə
edilmədiyindən və digər səbəblərdən məhkəmə
tərəfindən etibarsız hesab edilə, və ya razılaşdırılmış şərt kimi nəzərə alınmaya bilər. Misal üçün,
K. S., by her guardian at litem, Isserlis v. Ambassador Programs, Inc.23 işində ABŞ məhkəməsi qeyd
etmişdir ki, mübahisələrə baxılmalı yer barədə
şərtin də nəzərdə tutulduğu elektron razılaşma,
veb səhifəsinin istifadəçisinin iradəsini ifadə
etməmişdir. Belə ki, elektron razılaşma barədə
veb səhifəsinin istifadəçisi “oxudum və anladım”
bölməsi barədə “razıyam”, və ya “razı deyiləm”
əmri ilə iradəsini ifadə etmə imkanı verilmişdir.
Səhifə istifadəçisi, “Razıyam” əmri ilə şərtləri oxuyub anladığını bildirmişdir, bu isə həmin şərtlərlə
razı olmasına bərabər tutulmamalıdır.
Nəticə
Kommersiya subyektləri, internetin
üstünlüklərindən istifadə edərkən bununla
yanaşı, mümkün hüquqi riskləri müəyyən
etməli və qiymətləndirməlidir. Bu zaman
onlar, hüquqi risklərin qarşısını almaq və onları
minimallaşdırmaq üçün geniş yayılmış üsullardan
ölkə qanunvericiliyinə uyğun olaraq istifadə
etməlidirlər.

Yenə Orada.
ABŞ Ali Məhkəməsi, bu məsələ ilə bağlı qərar verməli olduğu Asahi v. Superior Court (1987) işində, hakimlərin fərqli mövqelərinə görə konkret nəticəyə gəlməmişdir. R. Freer. American and European Approaches to Personal Jurisdiction Based upon Internet Activity. Səh. 4 (http://ssrn.com/abstract=1004887)
19
ABA/ICC Survey. n. 6, ii g.
20
Yenə orada.
21
Misal üçün, Euromarket Designs Inc v. Peters & Another işi üzrə qərarına ingilis məhkəməsi qeyd etmişdir ki, İrlandiyada qeydiyyatda olan ‘Crate & Barrel’ şirkəti, veb səhifəsinin domeyn
hissəsində, İrlandiya mənası verən “ie” qeyd etdiyindən (www.crateandbarrel-ie.com or www.createandbarrel.ie) Böyük Britaniyada qeydiyyatda olan eyni adlı şirkətin internet yurisdiksiyası tətbiq
edilərək, ticarət nişanından qanunsuz istifadə barədə irəli sürdüyü hüquqi iddiaya yurisdiksiya mövcud olmadığından baxılmır. Jan Trzaskowski, n. 9, 5.1.2.2.3
22
Yuxarıda qeyd edilən Yahoo! işində, qeyd edilən əsaslardan biri, veb səhifəsində əşyalarla bağlı elanların fransız dilində də verilməsi olmuşdur.
13
2010 WL 1704719 (E.D. WA April 27, 2010)
17
18

www.arpa.az
58 ■ Risk 1’2011

TƏDQİQAT

Risk Management
and Mitigation Techniques
in Engineering and Design
Linda L Miller
Finance & Risk Advisor

A

Azerbaijan with its massive oil fields and boom in building construction has sped into extremely
rapid growth and wealth and thus, local organizations have been forced to quickly grasp the often complex topics
of risk identification, assessment, management and mitigation.

In the last decade, as the
financial crisis hit the world
stage, risk management
came to the forefront in the
mind of business executives
worldwide. Baku has seen
tremendous growth in the field
of risk management, including
the creation of a new risk
professionals association, ARPA,
as well as implementation of
a risk management function
in many local banks and
companies.

1

In the fields of engineering and design, schedule risk, cost risk, and technical risk must all be managed in a
cohesive manner to ensure project success. Schedule risk, concerned with the potential for the projected
scheduled duration of work activities to slip and cause delays to a particular project, is often most concerned
with monitoring the critical path – the sequence of activities that, if delayed, will cause delays to the project.
For project activities that are not on the critical path, resources may be diverted to ensure that activities which
are essential to maintain the expected finish date remain on target. A PERT Analysis (Program Evaluation and
Review Technique) may be performed, whereby optimistic, expected, and pessimistic durations for scheduled
activities are projected. Primavera, a widely used project management tool in the building construction,
engineering and design industries, helps to automate calculation of the critical path and PERT based upon
information entered into the system using what are commonly known in the industry as predecessors and
successors as well as early start, late start, early finish and late finish.
The Monte Carlo method may be used to supplement the analysis completed for PERT. This complex method
uses a quasi-random sampling process to generate probability density functions with the goal of establishing
confidence intervals, expected values and volatility levels. Figure 1.0 shows the confidence interval for one
standard deviation to be 68.3%. Take, for instance, a major building project with an expected duration to
completion of 4 years and 6 months. To simplify, let’s only consider the possibility that high winds completely
shut down construction on a building site. In our fictional scenario, we run a Monte Carlo simulation based
upon historical and forecast wind data to determine the possible variation to the schedule. From the probability
density function shown, we can say that we are 68.3% certain that we will complete our project before 5 years
and 3 months pass. To increase our confidence level to 95.4%, we double our standard deviation from 1.35 to 2.7.
We can then say that we are 95.4% confident that our project will be completed before 5 years and 11 months
pass. Using enhanced forecasting tools, such as Monte Carlo analysis, it may be possible to limit scheduling
delays by planning activities that do not require a tower crane, for example, around days where we experience
high winds. A project manager may thus be better equipped to maintain a tight schedule when planning for
investors, suppliers, tenants, and other vendors using simulation-based modeling.

Wang, John X. and Rousch, Marvin L., New York Marcel Dekker, What Every Engineer Should Know About Risk Engineering and Management, V 36, ISBN 9780824793012

www.arpa.az

60 ■ Risk 1’2011

Figure 1.0 – Probability Density Function1
Expected Value (µ)
4.50
Standard Deviation (δ) 1.35


The complexity inherent in Monte Carlo analysis is exacerbated by the challenges an analyst faces when he/she
establishes the inputs that feed into a particular model. When modeling the risk of natural gas price exposure, for
instance, historical NYMEX natural gas prices may be an appropriate proxy due to the fact that pricing is widely
available and traded often on the New York Mercantile Exchange, the world’s largest physical commodities
futures exchange. However, if an analyst tries to combine historical pricing with NYMEX natural gas futures
pricing, which are also traded on the exchange, he/she will quickly discover that trading in the front month is
much more active than trading in months further out into the future; in other words, the curve flattens out at a
certain point as energy pricing can be very difficult to predict. If an analyst unwittingly uses NYMEX natural gas
historical and futures pricing, the Monte Carlo simulation might, thus, be flawed.
Once the appropriate inputs are determined, the enormity of the underlying data can make running the model
cost and time prohibitive. Thus, it is extremely important to have a specialist who is knowledgeable in the field
of study who can be involved in managing the simulation process, choosing the proper usage of Monte Carlo or
other modeling, and implementing acceleration methods for simulations, which exist for analysts who wish to
minimize model complexity and size.
Cost risk is concerned with the possibility that expenses budgeted for a particular project will be exceeded.
Project related expenses can be controlled in a number of ways, including natural or synthetic hedges, or simply
by using market pricing. Natural hedges may come in the form of fixed-price contracts for expected energy
consumption rates that match the duration of the project, for example. Synthetic hedges may come in the form
of creating long or short positions in complex financial instruments that are traded on an open exchange. For
example, an entity may buy credit default swaps to help insure that cost risk is covered, even in the event that a
supplier or other counterparty defaults and fails to deliver necessary materials. For cost risk, it is important to
identify major risks to the project financial statements and to model the widely-used value- cost- and/or marginat-risk measures in order to manage and mitigate appropriately.
The most important factor in managing project risk is to have an adept leader in charge. Kevin Denton is Project
Director at Hill International, the project management consultant for the owner of Baku Flame Towers, Azinko
Development MMC. When interviewed, Kevin indicated that risk in major projects, such as this $350-million
building construction project, tend to focus on managing schedule and cost. This is not to say that technical risk
is not important. With Baku lying in a seismic zone, extra measures were also taken to ensure that the building
construction strength at the Flame Towers would exceed any potential seismic activity load.
With three towers each containing over 30 stories, seismic risk was mitigated by excavating a foundation at five
stories deep and constructing a bored pile retaining wall and foundation piles up to 30 meters deep. To mitigate
safety risk, and as winds sometimes reach 120 kilometers per hour, tower cranes are periodically required to be
shut down as they reach their design specification limits. Clearly, the project thus experiences an increase to
schedule risk.
Technical risk is concerned with the likelihood of engineered products which fail to meet their design
specifications. An engineer who designs building materials to withstand a particular load might use the Monte
http://enr.construction.com/economics/quarterly_cost_reports/default.asp, DiA Holding, Istanbul, is the design-build contractor.

www.arpa.az

1’2011 Risk ■ 61

TƏDQİQAT

Carlo method in order to support design specification and fault tolerance levels. For instance, if an engineer
is developing building materials with technical specifications that will withstand a certain wind load, he/she
may use simulation to generate probability density functions to help determine expected strength or decreased
resistance variability. The building materials’ strength may then be physically tested against high wind loads in a
wind channel, for example. A petroleum engineer, on the other hand, might be concerned with wave load and
resistance for offshore structures such as oil platforms.
Figure 2.0

Figure 2.1

To maintain design integrity, an engineer ensures that the strength of the product that he/she designs is stronger
than the expected load. In industry, this situation is commonly referred to as over-design and is often stated in
terms of a safety factor. The safety factor is defined as the index of a load which causes failure to the maximum
anticipated load.� As we can see in Figures 2.0 and 2.1, the variability of the expected value is of particular
importance to the engineer. Consider for example, our fictional example in which a crane that is rated at strength
of 80,000 pounds load resistance. Without a mipeg unit, which an engineer includes in the design as an overload
protection system, variability in crane load resistance is 20,000 pounds. However, when the engineer installs
a mipeg unit, he reduces load resistance variability risk to 8,000 pounds. When measuring in thousands of
pounds, we can see that in both figures the load equals 40 and the strength equals 80. However, as we can see,
the variability for both load and strength in Figure 2.0 at 20 is more than double the variability in Figure 2.1 at
8. Although the safety factor remains the same, the engineer is much more confident that his design will not fail
if Figure 2.1 is a better representation of his material technical specifications. To translate this confidence to a
quantitative number, we can calculate the Safety Index (SI) and probability for failure.
The SI can be calculated as the index of (a) the difference between the strength and load averages to (b) the
square root of the difference between the strength and load standard deviations squares. To simplify, the SI for
Figures 2.0 and 2.1, respectively, are thus calculated as follows:
(a) 80-40 / (b) 202-202 1/2

=

1.4

(a) 80-40 / (b) 82-82 1/2

=

3.5

We can then calculate the probability of failure by referencing normal distribution tables to find the standard
cumulative normative variate. In so doing, we find that the probability of failure is 0.081 when the SI is 1.4 and
0.00023 when the SI is 3.5. As this calculation and the visual representation show us, the probability of failure is
greatly reduced where there is an overload protection system installed.
Risk management in design and engineering covers a wide range of areas. In major projects, it is always important
to holistically deal with schedule, cost and technical risk. A sound strategy for success is to begin with a deliberate
four-step process to identify, assess, manage and mitigate risks. Engineers and risk managers should be wellversed in the various quantitative and qualitative risk measurement techniques as well as industry standards and
baselines in order to be successful.

www.arpa.az
62 ■ Risk 1’2011

E D U C A T I O N

Atatürk pr. 1107
(Texnika Plaza 4-cü mərtəbə)
AZ1069 Bakı, Azərbaycan

Tel.: (994 12) 5551505
E-mail: info@ecgroup.az
Web: www.tecgroup.az

TƏDQİQAT

Для широкой публики уже давно не секрет, что мировые финансовые
рынки позволяют инвесторам зарабатывать деньги и, честно говоря,
иногда очень даже большие деньги. Надо сказать, что заработать на таких рынках не так-то уж и легко, так как для этого необходимо иметь
как подготовку в области экономики, финансов и бизнеса, так и подготовку чисто психологическую. Многие инвесторы за рубежом являются
клиентами престижных брокерских домов, через которые и приобретают
то, что им надо, а именно ценные бумаги, такие как акции, облигации,
фьючерсные контракты и т.д.
Да, финансовые рынки — это не рынки фруктов и овощей. Тут без знаний
обойтись невозможно. Хотя, если человек хочет заработать, к примеру,
один доллар, то у него, наверняка, получится. Говоря о заработке, Ваш
почтенный слуга имеет в виду стабильный доход, который в годовом исчислении даёт больше прибыли, чем проценты по банковским вкладам.
Для простого жителя Азербайджана такой заработок покажется невозможным, так как очень сложно представить себе весь механизм работы
финансовых рынков. Давайте же вместе обсудим эту тему и выясним,
что к чему.

Фарид Саттаров

Эксперт АРПА
(Ассоциации Риск Профессионалов Азербайджана)
Главный специалист по управлению активами
брокерской компании “Standard Capital

www.arpa.az
64 ■ Risk 1’2011

ля человека, который никогда в жизни ничего
не слышал о финансовых рынках, такие слова, как биржа или брокер, наверное, ни о чём
не говорят. Но ничего. Мы начнём с самых
азов и доберёмся в конце до самого интересного. Биржа — это место, где собираются
покупатели и продавцы. Товарами на бирже выступают ценные бумаги, о которых мы
упомянули выше. Однако, это не полный список того, что можно приобрести на биржах.
Говоря о том, что на бирже собираются покупатели и продавцы, надо сразу же отметить,
что сами инвесторы в принципе на этих торгах не участвуют. За них это делают работники брокерских компаний. Если инвестор
желает приобрести пакет акций какой-либо
компании, то первым же делом он находит
престижную брокерскую организацию и открывает там счёт. Затем, по его поручению,
брокеры покупают или же продают “товары”. Тут есть один очень важный момент. С
покупкой всё понятно — инвестор даёт приказ, брокер покупает и держит ценные бумаги у себя. А как же с продажей? Тут немного
сложнее, но всё-таки доступно.

Представьте себе, что инвестор желает продать 1000
акций компании “Х” по цене 10 долларов за штуку, но
этих акций у него в наличии нет. В этом случае бро­
керы берут эти бумаги в долг по рыночной цене у дру­
гих брокерских компаний или же инвесторов. Затем,
если акции падают, к примеру, до 7 долларов за шту­
ку, инвестор решает фиксировать прибыль и закрыва­
ет сделку. Брокеры сразу же выкупают одолженные
акции по более дешёвой цене и возвращают долг. Ин­
вестор в этом случае заработает примерно 3 тысячи
долларов, не вычитывая комиссионных и т.п. ( [10.00
– 7.00] х1000 = 3000.00).

Кроме такого вида инвестирования, существует также онлайн-торговля, которая
чаще называется онлайн-трейдингом. Таких
брокерских компаний, которые позволяют
инвесторам самим управлять средствами
на рынках через интернет, в мире огромное
множество. К примеру, в столице Азербайджана Баку таких компаний около шести.
Опять-таки, если инвестор хочет подзаработать на биржах, ему следует обратиться в
такую компанию и открыть счёт. Затем ему
надо загрузить с интернет-страницы брокерской компании торговый терминал, ввести
логин, пароль и начать торговать. Одним из
преимуществ онлайн-трейдинга является то,
что на электронных терминалах можно открывать демо-счета (виртуальные счета). Все
мировые цены котировок и графики в точности совпадают как на реальных, так и на демо-счетах. Это хорошая возможность новичкам немного набрать опыта для дальнейшей
работы. Теперь возникает вопрос, который
является очень важным – в какой брокерской
компании следует открывать счета?
Отвечу — существует несколько критериев, на которые надо обращать внимание,
прежде чем открывать торговые счета:
1. Надёжность брокерской компании —
этот фактор является очень важным. Ни
одного инвестора в мире не обрадует новость о банкротстве брокерской организации, в которой у него имеются счета. О
надёжности брокерской компании можно
судить по качеству оказываемых услуг, по
каким-либо гарантиям, предоставляемым
на депозиты и т.д. Также инвестор может
потребовать предъявить ему финансовые
отчёты компании, так как для того, чтобы
быть уверенным в стабильном финансовом положении организации, следует

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 65

TƏDQİQAT

проанализировать годовые и квартальные финансовые отчёты.
Сразу же отмечу, что из 100 брокерских компаний 96 скорее
всего не предоставят вам эти отчёты. Почему? Судите сами.
2. Размер минимального депозита торгового счёта — у каждой
брокерской компании может быть свой минимальный размер
депозита. Например, в компании Inforex, которая работает в
Азербайджане, можно открывать реальные счета от 25 долларов США. Существуют также брокерские компании, в которых
минимальные депозиты начинаются от десятков тысяч долларов. Как правило, это очень солидные и престижные организации. А вот в Украине, к примеру, имеются брокерские компании, в которых можно открывать счета от одного доллара.
3. Минимальный размер сделки — размеры сделок могут сильно отличаться у различных брокеров. У некоторых брокеров
имеется возможность торговли 0.01 лотом. Лот — это размер
сделки. Для валюты один лот равен 100 тысячам единиц, для
акций один лот равен 1000 акций, для нефтяного рыка один лот
равен 1000 баррелей и т.д. Таким образом, брокер, у которого
имеется возможность торговли 0.01, лотом имеет явное преимущество перед остальными. Это очень хорошо подходит для
начинающих трейдеров, но об этом чуть позже.
4. Имеющиеся в наличии финансовые инструменты — существуют брокерские компании, которые предоставляют своим
клиентам очень малое количество финансовых инструментов.
В основном такие организации предоставляют клиентам возможность торговли на валютных рынках. Самой излюбленной
валютной парой для инвесторов среди этих инструментов
является пара евро доллара EUR/USD. Большинство валютных трейдеров торгует именно по этой паре (трейдер – тот,
кто торгует на финансовых рынках). В то же время существуют брокерские организации, у которых в наличии имеется
несколько тысяч финансовых инструментов. Конечно же, это
очень сильное преимущество.
5. Спреды финансовых инструментов – спред это разница между ценой покупки и продажи. К примеру, по той же паре EUR/
USD спред обычно составляет 2 – 4 пункта. Вычисляется это
так: цена покупки – 1.4002, цена продажи – 1.4000, (Цена покупки) – (Цена продажи) = Спред (2 пункта). Спред имеет огромное значение для инвесторов. Например, если спред акций
компании “Z” составляет 5 пунктов, это означает, что сразу же
после открытия сделки инвестор будет находится в плавающем
минусе, равном 5 пунктам. Наверное, немного туманно, но сейчас всё прояснится.
Представьте себе, что цена покупки акций компании “Z”
равна 4.05, а цена продажи 4.00 долларов США. Инвестор
приобрёл 1000 акций этой компании. Таким образом, при открытии сделки у инвестора будет плавающий минус, равный 50
долларам США. Это та сумма, которую берёт себе брокерская

компания в виде прибыли за оказание услуги на бирже. Затем,
если цена акций начинает расти и доходит до 4.50, инвестор
закрывает сделку “одним щелчком мыши”. При этом инвестор
заработал около 450 долларов США.
6. Возможность маржинальной торговли – не у всех брокеров
одинаковые условия маржинальной торговли. Объясню, что
это такое. К примеру, вернёмся к акциям компании “Z”. Инвестор купил эти акции по 4.05 долларов США. Количество акций
составило 1000 штук. Получается, что на эту покупку у инвестора должны были быть выделены из торгового счёта 4050
долларов США. Это будет справедливо, если торговля идёт в
режиме один к одному (1:1). Большинство брокерских организаций предоставляют клиентам возможность торговли с помощью маржинального плеча один к ста (1:100). При этом на
вышеуказанную сделку выделилось бы не 4050 долларов, а уже
в сто раз меньше, то есть 40.5 долларов. Многим инвесторам
нравится такая возможность, хотя я не считаю, что это так уж
хорошо и привлекательно. Дело в том, что доходы при маржинальном плече одинаковы как и без него. Есть один очень важный момент, который мы с вами сейчас подробно рассмотрим.
Представьте себе, что у инвестора имеется депозит в брокерской компании на сумму 10 тысяч долларов США и при маржинальном плече 1:100 инвестор всё-таки купил 1000 акций
компании “Z” по 4.05. Как мы отметили, на эту сделку из счёта
были выделены 40.5 долларов. Если цена акций вырастет, то инвестор будет просто счастлив и заработает неплохие деньги. А
что же происходит, если цена акций вопреки надеждам инвестора падает? Сейчас рассмотрим. Положим, цена акций упала
до 3.05. При это минус инвестора будет равняться 1000 долларов и 50 долларам, которые, как мы указали, являются комиссионными, то есть 1050 долларов. Однако, этот минус не является
фиксированным, сделка всё ещё продолжается и вскоре минус
может оказаться плюсом. В надежде на это инвестор открывает
ещё одну сделку и опять покупает эти же акции в том же коwww.arpa.az

66 ■ Risk 1’2011

личество уже по цене 3.05 долларов за штуку. На это из счёта
выделяются ещё 30.5 долларов. Каково же будет удивление инвестора, когда акции упадут до 2.05 долларов. При этом минус
будет равняться примерно 3100 долларов США. Это, конечно
же, неприятно и если инвестор сможет удержать себя в руках и
не откроет ещё одну сделку, то можно будет рассчитывать на то,
что он сможет выйти из этого минуса. Но если инвестор вновь
будет открывать сделки при подобных откатах, то вероятность
полного проигрыша вырастет до 80% или же 90%. Надеюсь, вы
поняли, почему я считаю маржинальную торговлю ловушкой.
При торговле 1:1 на сделку выделяется вся необходимая сумма,
а не какая-то её часть. И даже при большом минусе инвестор не
сможет открыть дополнительные рискованные сделки, так как
оставшихся на счету денег может на это не хватить.
Эти критерии я считаю основными. Конечно же, можно к
этому списку добавить ещё десяток критериев. Например, техническую поддержку, удобный интерфейс торгового терминала, возможности технического анализа и т.д.
Надеюсь, всё о чём вы прочитали в этой статье стало для вас ясным и понятным. В таком случае пойдём дальше. Что же является
самой большой сложностью во всём процессе онлайн-трейдинга?
Отвечу вам так, как ответят десятки и сотни моих коллег трейдеров. Самое сложное в трейдинге — это умение правильно давать
прогнозы на различного рода финансовые инструменты. Для про-

гнозирования трейдеры пользуются двумя типами анализа: техническим анализом и фундаментальным анализом. Технический
анализ учит тому, как прогнозировать финансовые инструменты,
изучая их графики. Существует даже огромное количество различного рода комбинаций фигур на графиках, исходя из которых
трейдеры принимают решения о покупке или продаже. Такими фигурами являются “Голова и плечи”, “Треугольники”, “Флаги” и т.д.
Любители фундаментального анализа (каковым является и автор
статьи) предпочитают прогнозировать рынки на основе реальных
экономических цифр и данных. Например, нефтяные трейдеры, по
идее, должны знать последние данные о запасах нефти и бензина в
США, а также должны читать отчёт ОПЕК. Это только часть того,
что на деле делают фундаменталисты. Такие трейдеры обычно хорошо разбираются в экономике и им легче осуществлять сделки на
фондовых рынках (на рынках ценных бумаг).
Особо хотелось бы отметить, что в нашей стране имеется немало тех, кто интересуется финансовыми рынками. Не могу сказать, что большая часть этих людей квалифицирована в этой области. Зачастую начинающие трейдеры поступают так:
1. Сначала возникает интерес к этой области.
2. Потом начинающий загружает из интернета электронные книги или же покупает их и начинает немного работать над собой.
3. Затем, если у него возникают сложности, он решает посетить
курсы одной из брокерских компаний (брокерские компании

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 67

TƏDQİQAT

Азербайджана предоставляют курсы обучения за определённую плату).
4. Пройдя небольшой курс и чувствуя прилив сил и эмоций, начинающий трейдер решает открыть небольшой счёт в брокерской компании.
5. Как правило, пятый шаг в этой схеме — это проигрыш денег.
Только малая часть начинающих трейдеров может что-либо заработать. Обычно прогрыш бывает связан с тем, что у трейдера
не хватает нужной квалификации. С другой стороны, зарабатывать, начиная с маленького счёта, в принципе, нереально. Если
помните, вторым пунктом в критериях мы указали минимальный размер сделок. К примеру, начинающий трейдер открыл
счёт в какой-либо брокерской компании. Сумма счёта равна 300
долларов США. Начинающий трейдер решает купить нефтяной контракт марки Brent с маржинальным плечом 1:100. Также представим, что
данный сорт нефти стоил в то время 70
долларов за баррель. Минимальный размер сделки у брокера составляет 0.1 лот,
то есть 100 баррелей. Из счёта на сделку
будут выделены 70 долларов США. Таким
образом, при росте цены до 71 доллара
за баррель трейдер заработает примерно
100 долларов. Однако при падении цены
до 67 долларов (что может произойти за
один день), трейдер может проиграть всю
сумму.

даментального анализа. Этой книги достаточно, чтобы осознать
суть Форекса и вообще биржи. Следующим шагом для фундаменталистов я бы назвал изучение науки экономики. Надо хорошо
разбираться в таких вопросах, как спрос и предложение, надо хорошо знать, что такое ВВП, инфляция и т.д. Для любителей технического анализа что-то особенное я посоветовать не могу, так как
игра по техническому анализу в любом случае, рано или поздно,
приводит трейдера к проигрышу. В оправдание своих слов приведу один реальный пример из жизни. Как вы, наверное, все помните,
летом 2008 года цены на нефть поднялись почти до 150 долларов
за баррель. В это время звучало огромное количество прогнозов
в пользу дальнейшего роста цен на нефть, так как с технической
точки зрения всё говорило о дальнейшем росте. Никогда не забуду
выступление Уго Чавеса, который утверждал, что цена на нефть
вскоре вырастет до 400 долларов за баррель.
Что произошло через несколько месяцев Вы
хорошо знаете — нефть упала в цене до 40
долларов и даже чуть ниже. Этим примером
я хотел высказать своё мнение против технического анализа и таких примеров можно
привести десятки. Такие же мнения были у
технарей насчёт валютной пары EUR/USD
— они считали, что после второго пробития
отметки 1.60 (это произошло летом 2008
года) котировка вырастет до 1.70 на тысячу пунктов. Какие-то стороны этого вида
анализа, конечно же, являются очень даже
сильными, но в общей картине этот анализ сильно уступает фундаментальному. В любом случае, я думаю, что великий инвестор и
богатейший человек Уоррен Баффет никогда не скажет в эфире:
“Сейчас мы находимся в коррекционной волне C”. Не услышите
вы этого и от Джорджа Сороса. Все эти великие инвесторы получили в своё время прекрасное финансовое и экономическое образование. Например, Баффет был лучшим учеником Бенджамина
Грэхема в Колумбийском Университете. К тому же, те из вас, кто
интересуется рынками ценных бумаг, должны вообще забыть про
существование технического анализа. Ни один технический анализ в мире не сможет предсказать примерную чистую прибыль/
убыток компании Microsoft. В этом могут помочь только знания
по финансовой отчётности.
Таким образом, дорогие друзья, существует много ошибочных
мнений о финансовых рынках. Но одно могу сказать вам точно —
заработать на финансовых рынках можно, и те, кто говорит, что
трейдинг это лохотрон, далеки от реальности. Мы с вами живём
в XXI веке. и то, что кажется сегодня нереальным, станет таковым
спустя какое-то время, и выиграет в этом случае тот, кто первым
поймёт истину.

Мой
дружеский
совет
начинающим
трейдерам —
очень упорно
работать над
собой.

Надеюсь, теперь вы поняли, почему я указал на то, что начинать торговать с малых сумм очень опасно. Рынки бывают очень
волатильными и в начиная с маленьких счетов, можно быстро всё
проиграть.
Но не будем только о печальном. В мире есть множество трейдеров, которые постоянно зарабатывают. По официальной статистике из 100% всех трейдеров в мире стабильно зарабатывают только 5%. Остальные в основном проигрывают, хотя краткосрочные
выигрыши возможны.
Мой дружеский совет начинающим трейдерам — очень упорно работать над собой. В основном эта работа над собой должна
заключаться в чтении книг. Старайтесь не увлекаться чтением популярной форекс литературы. Я не говорю, чтобы её вообще не
читать. Просто после прочтения ненужных книг по Форексу у
множества новичков возникают ошибочные мнения и неверные
суждения о финансовых рынках вообще. Начинающим я бы посоветовал книгу Эрика Наймана “Малая энциклопедия трейдинга”. В
этой книге имеется множество общих данных, которыми должны
владеть как приверженцы технического, так и приверженцы фун-

www.arpa.az
68 ■ Risk 1’2011

TƏDQİQAT

Sənan Mahmudov

Hər bir rəhbərin,
xüsusilə insan resursları
üzrə məsul şəxsin
əsas vəzifələrindən
biri də keyfiyyətli və
uyğun namizədləri
işə götürmək,
mövcud əməkdaşları
stimullaşdırmaq
və işlərinin
nəticələrinə görə
mükafatlandırmaqdır.
Düzgün kadrlar
siyasətinin qurulması
hər bir təşkilatın əsas
vəzifələrindən biridir,
çünki məhz insan
kapitalı təşkilatın
bütün resurslarından
faydalı şəkildə istifadə
edilməsini təmin edir,
bunun nəticəsi olaraq
da təşkilatın maliyyə
göstəriciləri və onun
rəqabətliliyi haqqında
fikir formalaşmasına
səbəb olur.

üəyyən məqamlarda insan faktoru görməməzlikdən gəlinərək yalnız maliyyə göstəriciləri və
ya satış həcmi əsas tutulur. Bu prosesdə əsas paya sahib olan insanların əməyi isə qiymətləndirilmədikdə ciddi risklər
meydana çıxır. Buna ilk növbədə kadrların getməsi və daxili korrupsiya aiddir. Mövcud iş yerlərini doldurmaq üçün
aparılan kadr axtarışı prosesi isə təşkilatın göstəricilərinə ciddi zərbə vurur, çünki kadr axtarışı, rəhbər vəzifəyə düzgün
əməkdaşların təyin olunması, ilkin mərhələdə qaçınılmaz olan kiçik səhvlər müəyyən qədər vaxt aparır, habelə psixoloji gərginlik yaradır. Bu isə təşkilatdaxili sarsıntıların meydana gəlməsinə, bunun nəticəsi olaraq isə məsuliyyət hissinin,
özünə inamın azalmasına səbəb ola bilər. Təkcə təşkilatın deyil, geniş düşündükdə isə cəmiyyət üçün də təhlükəli ola
biləcək bu cür problemlərin qarşısını almaq üçün aşağıda yeni dəyərləndirmə modeli təklif olunmaqdadır.
Təklif olunan dəyərləndirmə modeli əməkdaşları test edərkən yalnız yekun nəticələrə deyil, əlavə əmsallara görə də
qiymətləndirməyə imkan verir. Buna başqa cür təkcə kəmiyyətə görə deyil, keyfiyyətə görə də təhlil demək olar. Hər
bir qiymətləndirmə və dəyərləndirmə prosesi incə yanaşmanı tələb edir ki, bu da öz növbəsində bir sıra təşkilatdaxili
münaqişələrin (korrupsiya, subyektivlik və s.) qarşısını alır. Dəyərləndirmə və qiymətləndirmə prosedurları özlüyündə
aşağıdakı məqamları əks etdirməlidirlər:
• obyektivlik – heç bir namizədə (əməkdaşa) qərəzli yanaşmamaq;
• etibarlılıq – təsadüfi faktorlardan sığortalanmaq;
• fəaliyyətin düzgün dəyərləndirilməsi - əməkdaşın qarşısına qoyulmuş hədəflərin öhdəsindən gəlməsi bacarığını
dəqiq qiymətləndirmək;
• proqnozlaşdırmaq – əməkdaşın potensialını ölçmək və gələcəkdə onun qarşısına qoyulacaq hədəfləri düzgün
seçmək;
• komplekslilik – təkcə fərdin yox, habelə şöbənin, departamentin, struktur vahidinin nəticələrini ümumiləşdirmək,
müqayisə edə bilmək;
• şəffaflıq – qiymətləndirmənin təkcə modelin tərtibatçılarına yox, habelə hər bir əməkdaşa, rəhbərə, kənar şəxsə
aydın şəkildə göstərmək;
• konstruktivlilik – qiymətləndirmə vasitəsilə təşkilat daxilində münaqişə və intriqaların yaranmasının qarşısını
almaq, layiqli namizədin qalib gəldiyinə inam yaratmaq..
Təklif olunan dəyərləndirmə modelinin unikal cəhətlərindən biri də testdə yer alan hər bir sual və tapşırığa xüsusi
diqqət yetirilməsinə təminatın yaradılmasıdır. Belə ki, model əməkdaşın sualıa cavabının düzgün və ya səhv olması ilə
yanaşı, digər əməkdaşların da həmin sualla bağlı nəticələrinə görə üstünlük qazanmaq imkanı yaradır. Qısaca olaraq,
əməkdaşın üstünlüyü təkcə onun göstəricilərindən deyil, habelə testdə iştirak edən digər iştirakçıların göstəricilərindən
də asılıdır.
Fərz edək ki, təşkilatda vakant vəzifə mövcuddur və bu vəzifəyə 4 real namizəd var. İnsan resursları departamenti hər
birinə 10 sualdan ibarət bir test verir və sualların çətinliyi eyni səviyyədədir. Testin sonunda hər bir namizəd 6 suala
düzgün cavab verir. Bu təqdirdə yenidən testləşdirilmə və ya digər mərhələlərin aparılmasının qarşısını almaq üçün,
əvvəlcədən əlavə əmsalların nəzərə alınacağı bildirilir və hesablama sistemi izah olunur ki, nəticədə heç bir əməkdaş
narazı olmasın.
www.arpa.az

70 ■ Risk 1’2011

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

A B C D
1 0 1 0
1 1 0 0
0 1 1 1
0 1 0 1
1 0 1 1
1 0 0 1
0 1 1 1
1 0 0 1
0 1 1 0
1 1 1 0
6 6 6 6

Cədvəldən göründüyü kimi hər bir əməkdaş 6 suala cavab verib və əvvəlcədən qeyd etdiyimiz kimi sualların hər birinin
çətinliyi eyni dərəcədir. Bu səbəbdən vaxta qənaət edərək heç bir əlavə imtahan və testlər keçirmədən köməkçi əmsallar
vasitəsilə yekun seçim etmə imkanını yaratmaq üçün cəhd edilmişdir.
Sualların hər birinin xüsusi çəkisinin eyni olduğunu nəzərə alsaq, imtahan yekunlarının hər bir əməkdaşın nəticəsindən
necə asılı olduğunu izah etməyə çalışacağıq. Belə ki,

ω = 1 / 10 = 0,1

Burada,
ω - xüsusi çəkidir. Hər bir əməkdaşın suala görə alacağı bal isə, aşağıdakı düsturla hesablanır:
Ratquest. = 1 – ω * (N – 1)/2 + ω * (N - Ncor.)
Burada,
Ratquest. – suala görə hesablanan bal,
N – imtahanda iştirak edənlərin sayı,
Ncor. – suala düzgün cavab vermiş iştirakçı sayı.

A B C

D Correct Ratquest.

A

B

C

D

1
1
0
1
0 2 1.05
1.05 0 1.05 0

2 1 1 0 0 2 1.05 1.05 1.05 0
0

3
0
1
1
1 3 0.95 0 0.95 0.95
0.95

4
0
1
0
1 2 1.05 0 1.05 0 1.05

5 1 0 1 1 3 0.95 0.95 0 0.95 0.95

6
1
0
0
1 2 1.05
1.05 0 0 1.05

7
0
1
1
1 3 0.95 0 0.95 0.95
0.95

8
1
0
0
1 2 1.05
1.05 0 0 1.05

9
0
1
1
0 2 1.05 0 1.05 1.05 0

10
1 1 1 0 3 0.95 0.95 0.95 0.95 0

6
6
6
6 6.1 6 5.9 6
Cədvəldən göründüyü kimi hər bir əməkdaş 6 suala cavab düzgün cavab vermiş olsa da, əlavə əmsal A iştirakçının
digərlərindən üstün olduğunu göstərir. Buna səbəb isə A-nın 4 suala düzgün cavab verərkən digər iştirakçılardan yalnız
birinin həmin müvafiq suala düzgün cavab verməsi ilə əlaqəlidir. Təklif olunan dəyərləndirmə modeli A iştirakçı üçün bu
keyfiyyət üstünlüyünü kəmiyyət baxımından ifadə etməyə imkan verir.
Yuxarıda göstərilən imtahanda hər bir sualın çətinliyi eyni cür idi. Bəs sualların çətinliyi arasında fərq varsa, o zaman necə
hesablamalar aparılmalıdır? Aşağıda göstəriləcək nümunə bu sualın cavabını qismən tapmağa çalışacaq. Belə ki, 1 – 5
sualları 6 – 10 suallarından iki dəfə asandır. Bu təqdirdə, ω aşağıdakı düstura görə hesablanacaq:

ω = 1 / (5 * 1 + 5 * 2) = 0,0667
www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 71

TƏDQİQAT

Ratquest. hesablamaq üçün ω-nı müvafiq düstura qoyduqda aşağıdakı nəticələrlə qarşılaşırıq.

1
2
3
4
5
6
6
7
7
8
8
9
9

10

10

A B C D
1
1
0
0
1
1
1
0
0
1
1
0
0
1
1
9

0
1
1
1
0
0
0
1
1
0
0
1
1
1
1
9

1
0
1
0
1
0
0
1
1
0
0
1
1
1
1
9

Correct Ratquest.

A

B

0
2 1.0334 1.0334 0.0000
0
2 1.0334 1.0334 1.0334
1
3 0.9667 0.0000 0.9667
1
2 1.0334 0.0000 1.0334
1
3 0.9667 0.9667 0.0000
1
2 1.0334 1.0334 0.0000
1
2 1.0334 1.0334 0.0000
1
3 0.9667 0.0000 0.9667
1
3 0.9667 0.0000 0.9667
1
2 1.0334 1.0334 0.0000
1
2 1.0334 1.0334 0.0000
0
2 1.0334 0.0000 1.0334
0
2 1.0334 0.0000 1.0334
0
3 0.9667 0.9667 0.9667
0
3 0.9667 0.9667 0.9667
9 9.1001 8.9667

C

D

1.0334 0.0000
0.0000 0.0000
0.9667 0.9667
0.0000 1.0334
0.9667 0.9667
0.0000 1.0334
0.0000 1.0334
0.9667 0.9667
0.9667 0.9667
0.0000 1.0334
0.0000 1.0334
1.0334 0.0000
1.0334 0.0000
0.9667 0.0000
0.9667 0.0000
8.9000 9.0334

Burada da A iştirakçının üstün olduğu görünür. Buna səbəb isə, 6 – 10 suallarından ikisinə A düzgün cavab verərkən digər
iştirakçılardan yalnız birinin onunla bərabər həmin sualı düzgün cavablandırmasından irəli gəlir. Belə ki, bonus adlandıra
biləcəyimiz əlavə ballar sualların çətinliyi artdıqca və həmin suallara düzgün cavab verənlərin sayı azaldıqca hər bir iştirakçı üçün üstünlük yaratmağa imkan verir.
Nümunə olaraq digər bir varianta nəzər salaq. Burada 1 – 3 suallarının çətinlik əmsalı 1, 4 – 7 suallarının əmsalı 2, qalan
8 – 10 suallarının əmsalı isə 3 olaraq əvvəlcədən təyin olunmuşdur. ω yenə ilkin formula görə hesablanır:

ω = 1 / (3 * 1 + 4 * 2 + 3 * 3) = 1 / 20 = 0,05
A B C D Correct Ratquest.
A
B
C
D

1 1 0 1 0 2 1.025 1.025 0 1.025 0

2 1 1 0 0 2 1.025 1.025 1.025 0
0

3 0 1 1 1 3 0.975 0 0.975 0.975 0.975

4 0 1 0 1 2 1.025 0 1.025 0 1.025

4 0 1 0 1 2 1.025 0 1.025 0 1.025

5 1 0 1 1 3 0.975 0 0.975 0.975 0.975

5 1 0 1 1 3 0.975 0 0.975 0.975 0.975

6 1 0 0 1 2 1.025 1.025 0 0 1.025

6 1 0 0 1 2 1.025 1.025 0 0 1.025

7 0 1 1 1 3 0.975 0 0.975 0.975 0.975

7 0 1 1 1 3 0.975 0 0.975 0.975 0.975

8 1 0 0 1 2 1.025 1.025 0 0 1.025

8 1 0 0 1 2 1.025 1.025 0 0 1.025

8 1 0 0 1 2 1.025 1.025 0 0 1.025

9 0 1 1 0 2 1.025 0 1.025 1.025 0

9 0 1 1 0 2 1.025 0 1.025 1.025 0

9 0 1 1 0 2 1.025 0 1.025 1.025 0

10 1 1 1 0 3 0.975 0.975 0.975 0.975 0

10 1 1 1 0 3 0.975 0.975 0.975 0.975 0

10 1 1 1 0 3 0.975 0.975 0.975 0.975 0
12 12 12 12
12.05 12 11.9 12.05
www.arpa.az
72 ■ Risk 1’2011

Bu düsturdan əldə olunmuş nəticəyə görə də, yekun hesablamalar aşağıdakı cədvəldə detallı şəkildə öz əksini tapmaqdadır.
Göründüyü kimi, A və D iştirakçıları eyni bala sahibdirlər. Təklif olunan dəyərləndirmə modelində, bu cür
məqamlarla sıx rastlaşacağımız nəzərə alınmışdır. Bu səbəbdən, A və D iştirakçıları arasında daha çətin suala (10-cu sual)
cavab vermiş A iştirakmçısı üstün hesab olunur.
Son nümunə, hər bir sualın 1 – 5 arası çətinlik əmsalına malik ola bilmə ehtimalını incələyir. Belə ki, test tərtibatçıları,
hər cüt sual üçün 1-dən 5-ə qədər çətinlik əmsalı təyin edirlər. Bu təqdirdə isə, ω aşağıdakı düstur üzrə hesablanır:

A B C D Correct Ratquest.

A

B

C

D

1 1 0 1 0 2 1.01665
1.01665 0 1.01665 0

2 1 1 0 0 2 1.01665
1.01665
1.01665 0
0

3 0 1 1 1 3 0.98335 0 0.98335
0.98335
0.98335

3 0 1 1 1 3 0.98335 0 0.98335
0.98335
0.98335

4 0 1 0 1 2 1.01665 0 1.01665 0 1.01665

4 0 1 0 1 2 1.01665 0 1.01665 0 1.01665

5 1 0 1 1 3 0.98335
0.98335 0 0.98335
0.98335

5 1 0 1 1 3 0.98335
0.98335 0 0.98335
0.98335

5 1 0 1 1 3 0.98335
0.98335 0 0.98335
0.98335

6 1 0 0 1 2 1.01665
1.01665 0 0 1.01665

6 1 0 0 1 2 1.01665
1.01665 0 0 1.01665

6 1 0 0 1 2 1.01665
1.01665 0 0 1.01665

7 0 1 1 1 3 0.98335 0 0.98335
0.98335
0.98335

7 0 1 1 1 3 0.98335 0 0.98335
0.98335
0.98335

7 0 1 1 1 3 0.98335 0 0.98335
0.98335
0.98335

7 0 1 1 1 3 0.98335 0 0.98335
0.98335
0.98335

8 1 0 0 1 2 1.01665
1.01665 0 0 1.01665

8 1 0 0 1 2 1.01665
1.01665 0 0 1.01665

8 1 0 0 1 2 1.01665
1.01665 0 0 1.01665

8 1 0 0 1 2 1.01665
1.01665 0 0 1.01665

9 0 1 1 0 2 1.01665 0 1.01665
1.01665 0

9 0 1 1 0 2 1.01665 0 1.01665
1.01665 0

9 0 1 1 0 2 1.01665 0 1.01665
1.01665 0

9 0 1 1 0 2 1.01665 0 1.01665
1.01665 0

10 1 1 1 0 3 0.98335
0.98335
0.98335
0.98335 0

10 1 1 1 0 3 0.98335
0.98335
0.98335
0.98335 0

10 1 1 1 0 3 0.98335
0.98335
0.98335
0.98335 0

10 1 1 1 0 3 0.98335
0.98335
0.98335
0.98335 0
17 19 20 18
17.0167 18.5501 19.8668 18.0000

ω = 1 / (2 * 1 + 2 * 2 + 2 * 3 + 2 * 4 + 2 * 5) = 1 / 30 = 0,0333
Bu halda isə, nisbətən fərqli mənzərənin şahidi oluruq. Belə ki, C iştirakçısı, əmsallara görə daha üstündür. Daha çətin
suallara düzgün cavab verərək, C iştirakçısı bonuslar köməyilə üstünlük əldə etmiş, və yekun cədvəldə lider mövqeyində
qərarlaşmışdır.
Beləliklə, sual və tapşırıqların çətinliyi və digər iştirakçıların göstərmiş olduqları nəticələrin hər bir testdən keçən üçün
hansı və necə dəyişiklikləri etdiyinin şahidi olduq.
Gələcəkdə yeni əməkdaş seçərkən, kadrlar siyasətini qurarkən, nəticələrə görə mükafatlandırarkən, vəzifə yüksəlişi
prosedurlarında, təhsil və bilik səviyyəsinin ölçülməsində və bir sıra fəaliyyət yekunlarına görə keyfiyyət təhlilinin aparılmasının zəruri olduğu məqamlarda, bu dəyərləndirmə modelindən istifadə oluna biləcəyi düşünülür.
Qeyd: Bu model, hal-hazırda Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin MBA fakültəsinin bəzi müəllimləri tərəfindən tətbiq edilməkdədir.
www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 73

İNNOVATSİOLAR

©“HİBRİD”

İNNOVATİV
KREDİTLƏŞDİRMƏ TEXNOLOGİYASI
Zaur A. İbişov

“HİBRİD” İNNOVATİV KREDİTLƏŞDİRMƏ TEXNOLOGİYASI (bundan sonra “HİKT”) –– bir neçə bank
məhsulunun birgə istifadəsini nəzərdə tutan yeni kreditləşdirmə texnologiyasıdır. “HİKT”, Azərbaycan, MDB, Avropa ölkələri
və dünya bank sistemində təcrübədən keçirilməmiş və tam yeni (innovativ) bir kreditləşdirmə texnologiyasıdır. Texnologiyanın
tətbiqində birdən artıq bank məhsulunun birgə istifadəsinin və əlaqəli xüsusiyyətlərinin mövcudluğu faktı, onu “HİBRİD”
adlandırılmağa əsas yaratmışdır.
“HİKT” –– sabit və ya dəyişən dövrü ödənişlərin həyata keçirilməsi yolu ilə, kapitallaşan yığım əmanəti hesabına, müəyyən
müddətə verilən kreditin, həmin yığım əmanətinin son qalığı hesabına müddətin sonunda birdəfəlik və tam şəkildə ödənilməsini
(silinməsini) nəzərdə tutur.
“HİKT”-nin istifadəsi üçün “ödəmə fondu”nun (ing., “sinking fund”) yaradılması nəzərdə tutulur. Ödəmə fondu, ödənişi illik
bərabər hissələrlə fonda yatırılması ilə şərtlənən uzunmüddətli maliyyələşdirmələr zamanı, Fransa, İngiltərə, Almaniya və bir sıra
qərb ölkələrinin bank təcrübəsində bir üsul kimi tətbiq olunmaqdadır.

“HİKT”-nİn MALİYYƏ ƏSASLANDIRMASI
“HİKT”, “ödəmə fondunun yaradılması” üsulunu, kredit və əmanət əməliyyatlarını öz tərkibinə almaqla, Azərbaycan və dünya
bank sistemində tətbiq oluna biləcək bütöv bir kreditləşdirmə texnologiyası kimi təklif edilir.
Banklarda adi şərtlərlə əmanət hesabının girova götürülməsi yolu ilə, həmin əmanət hesabına müştəri tərəfindən əvvəlcədən
yatırılmış məbləğin 50-90% həcmindən artıq olmamaq şərtilə, kreditin verilməsi forması geniş yayılmışdır. Bu, əslində
əmanətlərin cəlbi və onun təminat qismində istifadəsini nəzərdə tutan əmanətçi müştərilərin cəlb edilməsi üçün istifadə edilir.
Lakin bu əməliyyat aparılan zaman, müştərinin hansısa tarixdə banka yatırmış olduğu əmanət hesabına kreditin əldə edilməsi baş
tutur. Həmin əməliyyat üzrə verilmiş kredit, nağd təminatlı kreditə çevrilir ki, bunun “HİKT” ilə hər hansı bir əlaqəsi və ya əsaslı
bənzərliyi haqda söz etmək absurd olar.
“HİKT” üzrə, bank tərəfindən kredit alan müştəriyə, təklif edilən yığım əmanəti (depoziti) növlərindən hər hansı biri üzrə, müvafiq
müddətli hesab açılır ki, məhz bu hesabın, gələcəkdə borcalanın kreditinin ödənilməsi üçün istifadə edilməsi nəzərdə tutulur.
“HİKT” üzrə kredit, bank tərəfindən, “ödəmə fondu”nda olduğu kimi, mütləq, müddətin sonunda ödənilməsi şərti ilə təqdim
edilir və müştəri bank tərəfindən kreditləşdirilərkən, o, eyni anda həmin bankın əmanətçisinə çevrilmiş olur (məhz bundan sonra
“HİKT” üzrə müştəri, “multi-müştəri” adını almış olur).
“HİKT” üzrə kreditləşdirmə zamanı, bank və müştəri arasında, yığım xarakterli əmanət müqaviləsinin bağlanması nəzərdə tutulur.
Bu zaman borcalanın sənədlərinə, vəsaitlərin yığım əmanəti üzrə sərt qaydalara əsaslanan və vaxtlı-vaxtında riayət edilməli olan
əvvəlcədən hazırlanmış “ödəniş qaydaları” haqqında sənəd də əlavə olunur.
www.arpa.az
74 ■ Risk 1’2011

Kredit, bankın qərarına uyğun olaraq, qısa, orta və ya uzun müddətə verilə bilər. Amma, kreditin bağlanması (silinməsi) əməliyyatı,
yığım əmanəti üzrə son ödənişin həyata keçirildiyi tarixdə aparılır. Eyni zamanda, kredit üzrə ümumi borcun (kredit və ona
hesablanmış faizlərin) gələcəkdə ödənilməsi (silinməsi) üçün, bank tərəfindən dövrü (əsasən az intervala malik dövlərlə, yəni, aylıq
və ya rüblük) ödəniş məbləği müəyyən edilir. Dövrü ödəniş məbləği, bərabərhissəli və ya dəyişən olaraq fərqlənə bilər. Dəyişən
ödəniş məbləği ilə tərtib olunmuş ödəmə qaydalarına isə, ədədi (adi faiz) və həndəsi (mürəkkəb faiz) silsilə ilə dövrü şəkildə artan
və ya azalan ödəniş cədvəlləri aiddir.
“HİKT”-nin istifadəsi zamanı, kreditlərin verilmə müddətindən asılı olaraq, bank tərəfindən kredit və əmanət (depozit)
portfellərinin qalıqlarını uzun müddət lazımi səviyyədə saxlamaq və dinamik şəkildə artırmaq imkanı yaranır. Bu onunla izah olunur ki, müştəri tərəfindən dövrü ödənişlər onun cari hesabına mədaxil edilərək borcların dərhal silinməsinə deyil, məhz cari
(tranzit) hesaba ödənilməsi ilə, “mülti-müştəri”nin adına açılmış yığım əmanəti hesabına köçürülərək yığılır (akkumulyasiya olunur) və kredit üzrə borc və faizlərin, yalnız müqavilə ilə nəzərdə tutulmuş olduğu müddətin sonunda tam şəkildə ödənilməsinə
(silinməsinə) yönəldilir.
Təklif olunan innovativ kreditləşdirmə texnologiyası, bank sisteminə tanış deyil və ümumiyyətlə dünya bank sistemində təklif
olunan şəkildə istifadə edilmir. Banklarda likvidliyin artırılması, bankın əmanətçilərdən asılılığının azaldılması və bir çox müsbət
amillərə görə, “HİKT”-nin istifadəsi qaçılmazdır.
“HİKT” - bir texnologiya kimi, Ümumi Qəbul Olunmuş Mühasibat Uçotu Standartlarının və Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq
Standartlarının tələblərinə uyğundur, banklarda mühasibat uçotunun təşkili və aparılması tələblərinə tam şəkildə cavab verir.

“HİKT”-dən İstİfadənİn bank və müştərİ üçün əsas müsbət tərəflərİ
və texnologİyanın İnnovatİvlİyİnİ və səmərəlİlİyİnİ
İsbat edən amİllər
1. Kredit və əmanət portfellərinin qalıqlarında yüksək dinamik artım müşahidə edilir. Yəni, kredit verilmiş olduğu müddət
ərzində azalmır, ödənilmir (silinmir) və ona müddətin sonunadək faizlər hesablanır. Əmanət portfeli isə, müqavilələrin
qüvvədə olma müddəti ərzində dövrü şəkildə artaraq maksimum həddə çatır;
2. Bahalı reklam aksiyalarından istifadə edilmədən, banka ucuz başa gələn kredit və əmanət portfelləri yaradılmış olur;
3. Əmanət və kredit müqavilələri bərabər müddətə rəsmiləşdirilir. Aktivlərin müddəti passivlərin müddətinə bərabərləşir ki
(taktivlər = tpassivlər), bunun da nəticəsində bankın müddətli likvidliyi qorunmuş olur;
4. Hər bir borcalan, bankın əmanətçisinə çevrilir (“multi-müştəri”);
5. Hər bir kredit özünə ödəmə fondu yaradır;
6. Müştərinin yalnız faiz xərcləri deyil, eyni zamanda faiz gəlirləri də yaranır ki, bu da bank qarşısında öhdəliyin müddətin sonunda ödənilməsi (silinməsi) üçün istifadə edilməsinə hesablanır;
7. Bank üzrə, bir çox maliyyə nəticələri üzrə göstəricilər yaxşılaşır (yəni, kredit və depozit portfellərinin yüksək dinamika ilə artımı,
kredit portfelinin sağlamlaşması (ehtiyatların həcmi müqavilə ərzində dəyişmir), kredit və əmanət üzrə valyuta riskinin olmaması, cari aktivlərin və onlara görə yaradılmış cari passivlərin müddətinin bərabərləşməsi, təminatların kreditlərə
nisbətən mütənasibliyi dərəcəsinin dövrü olaraq artması bu maddəyə aiddir);
8. Kreditlər üzrə gecikmələrin hədsiz dərəcədə azalması, bankda kredit mütəxəssisləri və problemli aktivlərlə məşğul olan
mütəxəssislərin işini sürətlə azaltmış olur;
9. Kredit portfeli üzərində diqqət və nəzarət dərəcəsi azalır, və ya portfel üzərində nəzarətin forması dəyişmiş olur;
10. Bankın və əməkdaşlarının kreditlərin ödənilməsi üzrə kommunikasiya, rabitə xərcləri və vaxt sərfi kifayət qədər azalmış olur;
11. Bankın yüksək xərc tələb edən əmanət cəlbi metodlarından qismən imtina etməsi imkanı yaranır;
12. Əmanət və kredit müqavilələrinin qüvvədə olduğu müddət ərzində, aktivlər üzrə ehtiyat (adi ehtiyat, 2%) təyin edilərək
dəyişməz qalır, gecikmə isə aradan qalxmış olur. Bu onunla izah olunur ki, kredit üzrə ödəniş cədvəli mövcud olmur və bunun
əvəzinə yığım fondu üzrə “dövrü ödəniş qaydaları” (cədvəli) tərtib edilir.
www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 75

İNNOVATSİOLAR

13. Bankda kredit üzrə ödənişlərdən fərqli olaraq, yığım əmanəti hesabına ödənişin vaxtlı-vaxtında və intizamlı şəkildə həyata
keçirilməsi daha da asanlaşır, çünki, müştəri, onun əmanət hesabı qalığına faiz hesablandığını bilir və dərk edir, əks halda
müştərinin özü uduzmuş (itirmiş) olur.
14. “HİKT” üzrə kredit mədəniyyəti səviyyəsinin aşağı olduğu “azərbaycan borcalanı”nın kredit (yığım əmanəti) ödənişlərinə
faizlərin hesablanması, “azərbaycan borcalanı”nı intizamlı ödəniş etməyə sövq edəcəkdir. Banklarda “HİKT”-nin istifadəsi
ilə, “azərbaycan borcalanı”nda ödəniş intizamı yaranacaqdır ki, bu da müddət keçdikcə “azərbaycan borcalanı”nda kredit
mədəniyyətinin formalaşmasına və məsuliyyətliliyinə gətirib çıxaracaqdır.
15. “HİKT” istifadə edildikdə, sövdələşmənin valyuta seçimi sərbəstləşir. Amma “HİKT”-nin tətbiqi zamanı, əsasən hər bir ölkənin
milli valyutasından istifadə etməsi daha məqsədəuyğundur.
16. Faiz gəlirləri və faiz xərcləri arasındakı fərq (marja) böyük olmasa da, banklarda “HİKT” üzrə əldə ediləcək faiz gəlirləri,
müştərilərin kreditləşdirilməsi üzrə digər məhsullardan əldə olunan faiz gəlirlərindən daha təhlükəsiz və sağlam olacaqdır.
17. Cari texnologiyanın istifadəsi, kəmiyyəti keyfiyyətlə uzlaşdıracaqdır. Yəni, kredit portfeli kəmiyyətcə artmaqla bərabər, “HİKT”nin xüsusiyyətləri ilə əlaqədar olaraq portfelin keyfiyyəti də yaxşılaşacaqdır;
18. Statistik kəmiyyət və keyfiyyət göstəriciləri yüksələcək və yaxşılaşacaqdır. Belə ki, kreditləşdirilən müştərilərin sayı artdıqca,
əmanətçilərin sayı mütənasib şəkildə artmış olacaq, yəni, bankın statistik kəmiyyət göstəriciləri yaxşılaşacaqdır. Bundan başqa,
statistik keyfiyyət göstəriciləri də artmış olacaqdır. Yəni, “HİKT”-nin istifadəsindən irəli gələn və hazırkı sənəd üzrə sadalanan
bir çox maddələrlə əsaslandırılan maliyyə nəticələri üzrə göstəricilər yaxşılaşacaqdır;
19. “HİKT” üzrə, bankların cari kreditləşdirmə proqramları üzrə digər kredit məhsullarından fərqli olaraq real faiz dərəcəsi, effektiv
faiz dərəcəsinə bərabər olur;
20. “HİKT”-nin istifadəsi ilə, bank ən məsuliyyətli Borcalanları özünə cəlb etmiş olacaqdır. Ödənişlərinə faizlərin hesablanacağı
faktını dərk edən müştərilər, məhz ödəniş məsuliyyəti olan şəxslər olacaqdır ki, bu müştərilər də gələcək ödənişlərinin həyata
keçirilməsində qüsurlara yol verməyəcəklər.

“HİKT”-nİn ƏSASINI TƏŞKİL EDƏN BİR SIRA
ƏLAVƏ XÜSUSİYYƏTLƏR















“HİKT”-nin tətbiqi ilə yeni bir bank məhsulu növü yaranmış olur ki, bu da “HİBRİD” adlandırılır.
“HİKT”-nin istifadəsi ilə, həm kredit, həm də əmanət üzrə əməliyyatlar eyni bankda eyni vaxtda tətbiq edilir.
“HİKT” üzrə əmanətin müddəti, kreditin müddətinə bərabər olur.
“HİKT”-nin tələblərinə əsasən yalnız azfasiləli (qısa intervallı) ödəmə qaydası (yığım əmanəti hesabına ödənişlər) tətbiq edilir.
“HİKT”, bankın kredit siyasətində ipoteka kreditlərindən başqa, demək olar ki, bütün növ kreditlər üçün tətbiq edilə bilir (yəni,
kütləvi şəkildə istifadəni nəzərdə tutur).
“HİKT”, kredit və əmanətin valyutasının eyni olmasını tələb edir.
“HİKT” üzrə hüquqi prosedurlar adi kreditləşdirmə prosedurlarından fərqlidir.
“HİKT”-nin bankda tətbiqi, bankın maliyyə göstəricilərində müsbət dəyişikliklərin yaranmasına səbəb olur.
“HİKT” üzrə bankın iki ayrı məhsul formasının, kredit və əmanət məhsul formalarının ayrılmaz bir bank məhsulu şəklində
istifadəsi, tətbiqi nəzərdə tutulur.
“HİKT”, ayrıca bir kreditləşdirmə texnologiyasıdır ki, hər hansı bir bankın bütün kredit siyasətinin əsasını təşkil edə bilər.
“HİKT” digər bank məhsulları ilə müqayisə olunmazdır, çünki alternativi mövcud deyil.
“HİKT” bir neçə bank məhsulunun sintezindən əmələ gəlmiş və bir çox müxtəliflikləri ilə vahidliyə əsaslanır.
“HİKT” bank tərəfindən kreditlərin istənilən müddətə verilməsi və əmanətlərin istənilən müddətə cəlb edilməsində istifadə
oluna bilər.
“HİKT”-nin istifadəsi zamanı, bankın öhdəlikləri olan könüllü əhali əmanətləri, köməkçi funksiyasını daşıyır.
“HİKT”, yalnız gəlirin əldə edilməsinə deyil, eyni zamanda bankın bir çox maliyyə nəticələrinin yaxşılaşmasına xidmət göstərir.
“HİKT”, bank fəaliyyətində həm fiziki (pərakəndə müştərilər), həm də hüquqi şəxslər (korporativ müştərilər) üçün tətbiq
oluna bilər (spesifik olan, ipoteka (mənzil) kreditləri istisna olmaqla).

www.arpa.az
76 ■ Risk 1’2011

“HİKT” ÜZRƏ TƏTBİQİ QAYDALAR və MİSALLAR
“HİKT”-nin istifadəsindən irəli gələn yığım əmanəti hesabı üçün ödənişlərin hesablanması və ödənilməsi qaydaları, növləri, növ
müxtəliflikləri (aylıq, rüblük, yarımillik və ya illik şəkildə həyata keçirilən dövrü bərabərhissəli və ya dəyişən ödəniş məbləği ilə
fərqlənən ədədi (adi faiz) və həndəsi (mürəkkəb faiz) silsilə ilə artan və ya azalan ödəniş cədvəlləri) də mövcuddur.
“HİKT”-nİn SADƏ FAİZLİ KREDİT ÜZRƏ
BƏRABƏRHİSSƏLİ AYLIQ ÖDƏNİŞLƏRİN HƏYATA KEÇİRİLMƏSİ YOLU İLƏ
YIĞIM ƏMANƏTİNİN FORMALAŞDIRILMASI üzrə misal:
Verilənlər:
Kreditin məbləği, (D) = 1 000,00 manat
Müddət, (n) = 12 ay
Güzəşt müddəti, (n') = 0 ay
Güzəşt dövrü nəzərə alınmaqla yığım əmanətinin müddəti, (n-n’) = 12 ay
Kreditin illik (effektiv) faiz dərəcəsi, (g) = 24,00%
Yığım əmanətinin illik faiz dərəcəsi, (i) = 16,00%

Müddətlər

Dövrün sonuna yığım
əmanətinin qalığı

Dövrü ödənişin
məbləği

95,97

95,97

Kapitalizasiyadan sonra 2-ci ayın sonuna yığım (əmanət) hesabında saldo:

···

···

···

··· ···

···

1-ci ayın sonunda yığım (əmanət) hesabına ödəniş:

··· ···

Kapitalizasiyadan sonra 12-ci ayın sonuna yığım (əmanət) hesabında saldo:

1 240,00

95,97

Əməliyyatlar üzrə müddətin sonuna kiçik bank balansı:
AKTİVLƏR

Alınacaq faizlər

PASSİVLƏR

240,00 Ödəniləcək faizlər

88,32

Kredit

1 000,00

Əmanət

1 151,68

Kassa

1 151,68

Təsisçilərin payı

1 000,00

Öhdəliklərin cəmi

2 240,00

Ehtiyat

-20,00

Kapital

Cəmi:

Cəmi:

2 371,68

131,68
2 371,68

Yuxarıda göstərilən sadə faizli kredit üzrə aylıq ödənişləri bərabər hissələrlə ödənilən əmanət növü kimi, eyni
zamanda, ədədi silsilə ilə d həcmdə artan və ya azalan yığım əmanətlərinin, habelə mürəkkəb faizli kredit üzrə
aylıq ödənişləri bərabər hissələrlə ödənilən əmanət növü və həndəsi silsilə ilə k həcmdə artan və ya azalan
yığım əmanətlərinin formalaşdırılması da mümkündür.
Təklif olunan innovativ kreditləşdirmə texnologiyası, bank sisteminə tanış deyil və ümumiyyətlə dünya üübank
sistemində təklif olunan şəkildə istifadə edilmir.

Qeyd: “HİKT”, məqalə şəklində dərc olunduğuna görə, onun məzmunu 10 dəfə qısaldılmışdır. Cari texnologiyanı məqsədəuyğun
şəkildə Sizin diqqətinizə çatdırmaq üçün, maksimum dərəcədə qısa və asan anlaşılan məzmunda dərcinə üstünlük verilmişdir.
“HİBRİD” İNNOVATİV KREDİTLƏŞDİRMƏ TEXNOLOGİYASI (©“HİKT”), İbişov Zaur Akif oğlunun şəxsi
yaradıcılıq fəaliyyətinin məhsuludur.

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 77

ÜKİ

İNNOVASİYALAR

İstehsal sektorunun Ümumi Keyfiyyət
İdarəetməsi (ÜKİ) konsepsiyalarının bank işi
ilə oxşarlıqları və əlaqəsi var və onlar yeni risk
idarəetmə paradiqması istiqamətində yol göstərə
bilər.

HƏLL YOLU KİMİ
İri və xırda bank təşkilatlarında müşahidə edilən
hazırkı iflasa və əhəmiyyətli itkilərə baxmayaraq,
son bir neçə onillikdə, kredit riskinin idarə
edilməsi sahəsində müəyyən irəliləyiş əldə edilib.
Təsadüfi və ixtiyari kreditləşdirmə qərarları
daha formal, obyektiv kredit qiymətləndirmə
təcrübələrinə çevrilmişlər.
1980-90-cı illərdə, banklar, kredit üzrə
ümumi riski əks etdirmək üçün birölçülü risk
qiymətləndirmə sistemlərindən istifadə edirdilər
(bu, adətən gözlənilən itkinin ölçüsündən
ibarət olurdu, lakin ümumilikdə defolt ehtimalı
adlanırdı); qiymət qoyma isə, ümumi götürdükdə,
riskə və kapital ölçülərinə elə də həssas deyildi;
kapitalın bölüşdürülməsi isə, təxmini hazırlanmış
qarşı tərəf qaydaları ilə tənzimlənirdi. Bir çox
hallarda, Bazel I-in tənzimləyici kapital ölçüləri
(yəni, aktivlərin 8%-i həcmində ümumi kapital
tələbi), o cümlədən gəlirliliyin ölçülməsi və
qiymət qoyma, bir çox korporativ sifarişlərin
xeyrinə kapital ayırmaları zamanı tətbiq edilirdi.
İqtisadi kapital metodlarının qəbul edilməsi
və daha sonra Bazel II standartlarının tətbiq
edilməsi istiqamətində cəhdlər, borcalan
səviyyəsində (misal üçün, PD - defolt ehtimalı),
kredit səviyyəsində (misal üçün, defolt halında
itki - LGD, ödəniş müddəti - M, defolt halında
riskin həcmi - EAD) və mümkün olduqda portfel
səviyyəsində (II Komponentə (II Pillar) əsasən
konsentrasiya riski, bank əməliyyatları portfelində
faiz dərəcəsi riski, stres-testlər və s.) müxtəlif risk

Alok Sinha, Puşpam Çatterci

parametrlərinin hesablanmasını tələb etməklə,
köklü irəliləyişlərə gətirib çıxardı.
Bu ölçülərin, qiymətqoyma və portfelin
idarə edilməsi kimi bank qərarlarını dəstəkləmə
sistemlərinə daha sonrakı inteqrasiyası, vaxt
ötdükcə risk və fəaliyyətin uzlaşdırılmasını və
dəyərin realizasiyasını artıra bilər.
Lakin, kredit riskinin idarə edilməsi
infrastrukturu ilə bağlı tələblər də xeyli artmışdır.
Aydındır ki, qloballaşma, fərqli müştəriləri və
məhsulları əhatə etmək mümkün olması üçün,
kredit riskinin idarə edilməsi işinin miqyasını
genişləndirmişdir. Eyni zamanda, yeni növ
maliyyə məhsulları – misal üçün, sekyuritizasiya,
kredit derivativləri – bu vaxta qədər bir
araya gəlməmiş bazarlar arasında əlaqələrin
yaranmasına səbəb olmuşdur ki, nəticədə risk
idarəetmə funksiyasından əhatə olunan bazarın,
likvidliyin və əməliyyat risklərinin təsirlərini
nəzərə almaq tələb olunmuşdur. Sənayenin
konsolidasiyası, trilyonlarla dollarlıq təşkilatların
meydana gəlməsinə gətirib çıxarmışdır ki, onlar
da, öz ölçüləri ilə get-gedə daha çox sistem riski
yaradırlar. Nəticədə, banklar, hazırda, kredit
risklərinə yəqin ki, həmişəkindən daha çox
həssasdırlar.
İstehsal sənayesi oxşar problemlərlə
üzləşərkən, uğurla tətbiq edilmiş ÜKİ yanaşması
əsasında, banklara kredit riskinin idarə edilməsi
sahəsində baş verən əsas dəyişikliklərin nəzərə
alınması istiqamətində məsləhətlər verilə bilər.
www.arpa.az

78 ■ Risk 1’2011

Aydın seçilən oxşarlıqlar
İstehsal sənayesində keyfiyyət idarəetməsinin
təkamülünü müəyyənləşdirmiş qüvvələrin,
bankların üzləşdikləri hazırkı şəraitdə analoqları
vardır. İstehsal sahəsində müəssisələrin miqyası və
əhatə dairəsi artdıqca, ənənəvi keyfiyyətə nəzarət
prosesləri kifayət etmirdi. Nəticədə istehsal
şirkətləri maliyyə durumuna və nüfuza mənfi təsir
göstərən qüsurlu məhsul istehsalı və məhsulların
geri çağırılması kimi geniş vüsət almış böhranların
öhdəsindən gəlməli oldular. Bundan başqa, xərc
diktələri və rəqabət məsələləri, ÜKİ təcrübələrinin
qəbul edilməsi ilə, istehsal proseslərində inqilab
edən düşüncə tərzinin yaranmasına səbəb oldu.
Bu yanaşmalar mövcud problemlərin bir çoxunu
həll etməyə kömək etdi və onların kredit risklərini
daha səmərəli şəkildə idarə etmək istiqamətində
səylərə şamil edilə biləcəyini düşünməyə əsas
verən müəyyən səbəblər vardır.
Birincisi, keyfiyyət və riskin konseptual
əsaslarında xarakterik oxşarlıqlar nəzərə çarpır.
Misal üçün, hər ikisi qeyri-müəyyənliyin və
onun nəticəsi ola biləcək dəyişkənliyin –
istehsal kontekstində izah olunan/izaholunmaz
dəyişikliklərin, və ya bankçılıq kontekstində
gözlənilən/gözlənilməyən itkilərin – idarə
edilməsini istəyir. Məlumatların, paylanmaların,
korrelyasiyaların və s. dəqiq xarakteri fərqli olsa da,
həm keyfiyyət, həm də risk idarəetməsinin əsasları
statistikadan götürülür.
İkincisi və nəzəri oxşarlıqdan daha vacibi odur
ki, kredit riskinin səmərəli şəkildə idarə edilməsi,
o cümlədən keyfiyyət mədəniyyət, insanlar və
proseslərdən asılıdır. ÜKİ, bunu uğurlu şəkildə
nəzərə ala və bu ölçüləri birləşdirən kompleks
yanaşma işləyib hazırlaya bilmişdir ki, bu da bəzi
ÜKİ dərslərinin maliyyə sahəsində də tətbiq edilə
biləcəyini söyləməyə əsas verir.
Sonuncusu, və heç də az əhəmiyyətli olmayanı,
keyfiyyətin idarə edilməsi konsepsiyaları, istehsal
sənayesindən fərqli sahələrdə də, proqram
təminatı və səhiyyə sahələrində də uğurla tətbiq
olunmuşdur. Doğrudan da, bankların bir çoxu,
əməliyyat risklərini, xüsusilə də, emal zamanı
xətalara və müvafiqliyin pozulmasına aid olan
riskləri aradan qaldırmaq üçün İSO 9001 və Six
Siqma kimi keyfiyyət yanaşmalarından istifadə

etməyə başlamışlar. Kredit riskinin idarə edilməsi
işi, müvafiq keyfiyyət idarəetməsi prinsiplərinin
daha geniş çeşiddə tətbiqindən bəhrələnə bilər.
Hədəflər və stimullar
Yeni biznes üçün amansız və gərgin rəqabət
qarşısında anderraytinq
standartları –
mürəkkəbliyə, əsası olan və yeni yaranan iqtisadi
amillərə əsaslanmaqla – dəyişən hədəfdir və onlar
barədə qabaqcadan fikir söyləmək çox çətin ola
bilər. Belə ki, kreditlərin verilməsi və risklərin
idarə edilməsi departamentləri arasında nə üçün
daim gərginliyin ola biləcəyini və əsas etibarilə,
qısamüddətli biznes hədəfləri ilə əlaqələndirilmiş
stimullarla nə dərəcədə bağlı olmasından asılı
olaraq, təşkilati idarəetmə proseslərinin bu incə
tarazlığa necə təsir göstərə biləcəyini başa düşmək
asandır.
İstehsal sənayesində biznes strategiyaları, əsas
etibarilə satış hədəflərindən çıxış etməklə tərtib
olunur və stimullaşdırılırdı, bu zaman istehsal
gücünə və xərclərə müvafiq diqqət ayrılmırdı.
Bu isə, nəyin bahasına başa gəlməsindən asılı
olmayaraq, hətta, bu zaman müəssisənin üzərinə
daha aşağı qiymətlərə və daha ağır çatdırma
qrafiklərinə əsaslanan öhdəliklər götürməsi lazım
gələrsə belə, satışlara meylliliklə nəticələnə bilər
– bu isə son nəticədə məhsulun keyfiyyətinə
təsir göstərir. İlk dəfə 1984-cü ildə nəşr edilmiş
və sonradan dəyişikliklərlə yenidən dərc edilmiş
“Məqsəd” kitabında, marketinq, mühasibatlıq
və istehsal məqsədləri arasında ziddiyyətlərin
hansı şəkildə bu cür suboptimallığa gətirib çıxara
biləcəyi belletristik şəkildə təsvir edilir. Bu cür
ziddiyyətlər, həmçinin real həyatdan götürülmüş
nümunələr əsasında akademik tədqiqatlarda əks
etdirilmişdir.
ÜKİ bu boşluğu doldurmağa və təşkilat boyu
keyfiyyətə əsaslanan mədəniyyət formalaşdırmağa
çalışır ki, bu mədəniyyət də, yuxarı rəhbərliyin
prioritetləri müəyyənləşdirməsindən başlayaraq,
adətən Hoshin-Kanri sistemi kimi tanınan
struktur yanaşma vasitəsilə, təşkilatın, yuxarıdan
aşağıya doğru hər bir əməkdaşının keyfiyyət üçün
məsuliyyət daşıması və cavab verməsini təmin
edən stimullaşdırıcı strukturun mövcudluğunu
nəzərdə tutur.

İlk dəfə 1984-cü ildə
nəşr edilmiş və sonradan
dəyişikliklərlə yenidən dərc
edilmiş “Məqsəd” kitabında,
marketinq, mühasibatlıq və
istehsal məqsədləri arasında
ziddiyyətlərin hansı şəkildə
bu cür suboptimallığa gətirib
çıxara biləcəyi belletristik
şəkildə təsvir edilir.
Eynilə
banklar
ziddiyyətli
təşkilati
dinamikaların mövcudluq ehtimalını qiymətləndirməlidirlər – misal üçün, geniş kök salmış satış
mədəniyyəti, risk idarəetməsinin rolunu azalda
bilər. Onlar təşkilati dəyərlərin bir hissəsi kimi,
risklərə diqqətin nə dərəcədə genişləndirilməli
olduğuna nəzər yetirməlidirlər və bunu gəlir
hədəflərini müəyyənləşdirərkən nə dərəcədə
nəzərə almalı olduqlarını, stimullaşdırıcı strukturu
uzunmüddətli perspektivdə tarazlaşdıracaq
şəkildə, yəqin etməlidirlər. Hadisə baş verdikdən
sonra görülən cavab tədbirlərinin, vəziyyəti daha
da ağırlaşdırmaq kimi arzuolunmaz nəticələri
ola bilər: əmək haqqının məhdudlaşdırılmasına,
istedadların şirkəti tərk etməsinə səbəb ola bilər.
Şəffaflıq və səlahiyyətin
ötürülməsi
Risklərin idarə edilməsində digər bir əsas
dixotomiya, insan mühakiməsinin model
əsasında hazırlanan qərarlara qarşı qoyulması
kimi təsvir edilə bilər. Modellər, təxmini fərz
etmə və evristik idiosinkraziyalara alternativ
kimi hazırlanmış intizamlı və faktiki məlumatlara
əsaslanan nümunələr olsalar da, onların öz
çatışmazlıqları vardır. Onlar, həddindən artıq
mürəkkəb xarakter daşıya bilərlər ki, nəticədə də
yanlış fərziyyələrə, və ya məlumatların təsirinə
məruz qala bilərlər; dəyişən bazar şəraitində
onların dövrülüyə meylli davranışı, problemi daha
da kəskinləşdirə bilər. Bundan başqa, modellərə
əsaslanan, mərkəzləşdirilmiş risk idarəetməsinə
həddindən çox etibar etmə, digər – adətən
müştərilərə daha yaxın olan – işçilərə məhdud

www.arpa.az
1’2011 Risk ■ 79

İNNOVASİYALAR

səlahiyyətlərinin verilməsi ilə, və ya qırmızı bayraq
qaldırmağa həvəsləndirmə ilə nəticələnə bilər.
Bunu yenə də ənənəvi istehsalla əlaqələndirmək mümkündür ki, bu zaman, əsas etibarilə
keyfiyyətə nəzarət departamenti tərəfindən,
keyfiyyətə tətbiq edilən qəbul zamanı, seçmə
yolla yoxlama modelləri vasitəsilə nəzarət edilirdi
və təşkilatın daha geniş tərkibdə iştirakı, xüsusilə
də istehsal prosesinə ən yaxın işçilərin iştirakı
məhdud xarakter daşıyırdı.
ÜKİ yanaşmaları, təşkilatın bütün işçilərinin
keyfiyyət məqsədlərinə çatmaqda mühüm
rol oynaya biləcəklərini nümayiş etdirmişdir.
Buna, şəffaflığın təmin edilməsi ilə – yuxarı
rəhbərlik tərəfindən keyfiyyətin elementləri və
hərəkətverici qüvvələri barədə məlumatın, aydın,
hamı tərəfindən başa düşülən və şirkət boyu əməl
edilə biləcək şəkildə ötürülməsi ilə nail olmaq olar.

ÜKİ bu boşluğu
doldurmağa və təşkilat
boyu keyfiyyətə
əsaslanan mədəniyyət
formalaşdırmağa çalışır.
Keyfiyyət ölçüləri barədə geniş məlumatlar yayılır;
bütün işçilərə əsas statistik metodlar haqqında
təlim keçilir və onlar keyfiyyət dərnəkləri kimi
davamlı keyfiyyət artırma proqramlarında fəal
şəkildə iştirak edirlər. Keyfiyyət idarəetməsinin
daha bir aspektini Cidoka prinsipi (yəni, insan
intellekti ilə avtomatlaşdırma) təşkil edir ki, bu
prinsipə əsasən hər bir işçi qüsur aşkar etdikdə
müdaxilə edə və hətta bütün istehsal xəttini
dayandıra bilər.
Sadəlik və uyğunluq
Eynilə, kreditorun risk idarəetmə üzrə
hərəkətverici qüvvələri (risk iştahaları) və
bazardakı payı və gəlirlilik məqsədləri də daxil
olmaqla, fəaliyyət parametrləri barədə daha geniş
və aydın məlumatların çatdırılmasına ehtiyac
yarana bilər. Ali rəhbərlik, risk ölçüsü anlayışlarını
elə şəkildə ifadə etməyi və həyata keçirməyi
bacarmalıdır ki, müxtəlif funksiyalar – kreditlərin

verilməsi, kreditlərin idarə edilməsi, borcların
yığılması, risk və maliyyə funksiyaları – bu
ölçülərin mahiyyətini anlaya bilsinlər.
Ona görə də, banklar, ölçüləri sadələşdirmək
və onları təşkilatın əməkdaşlarının istifadəsi üçün
daha açıq etməklə, risk modellərinin şəffaflığını
artırmaq məsələsini nəzərdən keçirməlidirlər ki, bu
da vaxtında əməkdaşların fikirlərini öyrənməyə və
həmin modellərin səmərəliliyini artırmağa kömək
edə bilər. Habelə, işçilərin daşıdıqları cavabdehlik
səviyyələrinə müvafiq olaraq təlimatlandırılması
və müvafiq səlahiyyətlərlə təmin edilməsinə
diqqətin yetirilməsi, riskləri tanıma mədəniyyəti
formalaşdıracaqdır ki, o da müdafiə xətti kimi
çıxış edə bilər. Risklərin səmərəli şəkildə idarə
edilməsində ilk əsas addım, yuxarı rəhbərliyin
nəzarətidir, lakin ÜKİ-nin təklif etdiyi kimi, bu işə
təşkilatı daha geniş tərkibdə cəlb etmək lazımdır.
İnnovativ və eksklüziv məhsulların və
xidmətlərin təklif edilməsi, bank sənayesinin
inkişafını və gəlirliyin artmasını təmin etmək
üçün çox vacibdir. Lakin nəticədə, məhsulun
xüsusiyyətləri mürəkkəbləşə, qiymətqoyma
mexanizmləri çətinləşə və yeni risk amilləri
meydana gələ bilər. Həmçinin, xüsusi olaraq
maliyyə sahəsində təcrübəli müştərilər qrupu
üçün hazırlanmış bəzi yüksək riskli məhsullar,
digərləri üçün uyğun olmayacaqdır. Lakin, bəzən
bu cür məlumatlar əhəmiyyətsiz müddəa kimi
kiçik yazı ilə (şriftlə) verilir ki, nəticədə, müştərilər
onları başa düşməkdə çətinlik çəkir və bu da
potensial yanlış istifadəyə qapı aça bilər.
Tarixən hazır məhsullar da, daha geniş dizayn
aspektləri, müştərinin faktiki istifadə tələbləri
və istehsal proseslərinin qüsurlara səbəb olan
çatışmazlıqları nəzərə alınmadan, dar çərçivədə
yoxlandığı halda, keyfiyyətə nəzarətin səmərəli
olmadığı aydın olmuşdur.
ÜKİ, yavaş-yavaş diqqəti, keyfiyyəti məhsula
daxil edən təşəbbüslər vasitəsilə, yəni, istehsal
məsələlərini potensial şəkildə aradan qaldıra
bilmək və qüsurlara səbəb olan halları müəyyən
etmək və başa düşmək məqsədilə, “əsas səbəb”
təhlil metodlarını tətbiq etmək üçün, ilkin dizaynı
sadələşdirməklə, qüsurların aradan qaldırılmasına
yönəltdi. Burada müştərinin ehtiyaclarını başa
düşmək, keyfiyyət üçün mühüm əhəmiyyət
kəsb edən parametrləri müəyyən etmək üçün

“müştərinin səsinə” diqqət yetirmək və yalnız
müştəriyə uzunmüddətli perspektivdə uğur
qazanmağa kömək edəcək məhsulları satmaq eyni
dərəcədə vacibdir.
Banklar, məhsulların layihələndirilməsi
vasitəsilə irəliləyişlərə nail olmaq üçün bir neçə
üsulu nəzərdən keçirə bilərlər. Yeni məhsullar
təklif edərkən, və ya onlara investisiya qoyarkən
banklar, məhsulların mürəkkəbliyini və onlarla
bağlı olan risklərə nəzarəti çətinləşdirən
məqamları müvafiq hesab edilən dərəcədə nəzərə
almalı və bunun əsasında gözlənilməz risklərin
fərz edilməsi ehtimalına uyğun olaraq müəyyən
təshihlər aparmalıdırlar. Defolt hallarında isə,
sağlamlaşdırma və borcun restrukturizasiyası
tədbirlərinə əlavə olaraq, banklar, defoltların əsas
səbəblərini anlamağa çalışmalıdırlar ki, bu da
onlara defolt hallarının azaldılması üçün müdafiə
tədbirlərinin işlənib hazırlanmasında kömək edə
bilər.
Banklar, həmçinin müştərilərinin maliyyə
məqsədlərinə uyğun olaraq məhsulların
mürəkkəbliyini məqbul səviyyədə saxlamaq
və qiymət qoyma təcrübələrini sadələşdirmək
məsələlərini də nəzərdən keçirməlidirlər.
Yüksək məbləğli defoltları kompensasiya etmək
məqsədilə, sadəcə olaraq, faiz dərəcələrini
artırmaq və yeni komisyon haqları tətbiq etmək
barədə verilən qərarlar əks təsirə səbəb ola bilər ki,
nəticədə müştərilər narazı qalar, tənzimləyici, və
ya hüquqi risklər ortaya çıxa bilər.
Təchizatçılarla inteqrasiya
Banklar və digər bank olmayan maliyyə qurumları,
kredit dəyəri zənciri boyu, tez-tez çoxsaylı
tərəfdaşlara: brokerlər və agentlər, skorinq və
reytinq agentlikləri, qiymətləndirici şirkətlər,
xidmət agentləri və qəyyumlara (kastodianlara)
etibar edirlər. Hətta, daxildə səmərəli risk
idarəetmə təcrübələri tətbiq etdikdə belə, bank,
təchizatçılar və tərəfdaşlar tərəfindən ötürülən
risklərə məruz qala bilər.

www.arpa.az
80 ■ Risk 1’2011

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful