You are on page 1of 28

ЧИХРИЙН ШИЖИН ХЭВШИНЖ 2-ЫНЭМНЭЛ ЗҮЙН УДИРДАМЖ

Агуулга

ТОВЧИЛСОН ҮГИЙН ЖАГСААЛТ

............................................................

5ОРШИЛ

6

.................................................................................................... ...................................................

8

.......................................................... .............................................................................................

................

8A.

ЕРӨНХИЙ ХЭСЭГ .................................................................................

8A.1.

Чихрийн шижингийн эмнэлзүйн оношийн тодорхойлолт: .........

8A.2.

Өвчний код (ICD 10):

E.10-14 .........................................................

8A.3.

Удирдамжийг хэрэглэх хүрээ:

.......................................................

8A.4.

Удирдамжийн зорилго:

..................................................................

8A.5.

Удирдамж боловсруулсан огноо:

.................................................

9A.6.

Дахьин хянан засварлах хугацаа:

...............................................

9A.7.

Удирдамж боловсруулахад оролцсон хүмүүс,

удирдамжийгхэлэлцүүлж батлуулсан байдал

.............................................................

9A.8.

Удирдамжид хэрэглэгдсэн нэр томъёо, тодорхойлолтууд

10A.9.

Тархвар зүйн

мэдээлэл

11Б.

ОНОШЛОГОО, ЭМЧИЛГЭЭНИЙ АЛГОРИТМ

1

3Б.1. Оношлогоо, эрт илрүүлэлтийн ерөнхий алгоритм .......................

13Б.1.1.

Чихрийн

шижингийн эрт илрүүлэлтийн алгоритм

13Б.1.2.

Чихрийн шижингийн оношлогооны

(оношийг батлах)алгоритм

14Б.2.

Оношлогоо, менежментийн алгоритм

15Б.2.1.

Оношлогоо,

менежментийн ерөнхий алгоритм

15Б.2.2.

10-с доош жил чихрийн шижингээр

өвчилсөн өвчтөнийменежментийн алгоритм

..............................................................

16Б.2.3.

10-с дээш жил чихрийн шижингээр өвчилсөн өвчтөнийменежментийн

алгоритм ..............................................................

17Б.2.4.

Бөөрний үйл ажиллагааны алдагдалтай чихрийншижинтэй өвчтөний менежментийн

алгоритм 17 ...........................

Б.3. ЧШ-ийн эмчилгээний ерөнхий алгоритм –

.................................

19Б.4.

ЧШ-ийн эмчилгээний

ерөнхий алгоритм – 2

19В.

ҮНЭЛГЭЭ, МЕНЕЖМЕНТ

...................................................................

21В.1.

Чихрийн шижингийн

 

ангилал

21В.2.

Чихрийн шижингийн урьдчилан

сэргийлэлт

22В.2.1.

Анхдагч урьдчилан сэргийлэлт

 

.........................................

22В.2.2.

Өндөр эрсдэл бүхий хүмүүст амьдралын хэв маягийгөөрчлөх

замаар чихрийн шижингээс сэргийлэх нь

.....................

23В.3.

Эрт

илрүүлэлт

...................................................................................

23В.4.

Оношийн баталгаажуулалт ба

эмчилгээ .......................................

24В.4.1.

Оношийн

баталгаажуулалт

................................................

24В.4.2.

Чихрийн шижинтэй өвчтөний үнэлгээ

.............................

25В.4.2.1.

Өвчний түүх ...................................................................

25В.4.2.2.

Бодит

үзлэг ...................................................................

25В.4.2.3.

Лабораторийн шинжилгээ

...........................................

26В.4.3.

Ялган оношлогоо

.................................................................

27В.4.4.

Эмчилгээ ..............................................................................

28В.4.4.1.

......................................................

28В.4.4.2. Эмийн эмчилгээ

Эмийн бус эмчилгээ

............................................................

31В.4.5.

Чихрийн шижингийн

хяналт

38В.5.

Яаралтай тусламж

 

...........................................................................

40В.6.

Архаг

хүндрэлүүд

42В.6.1.

Нүдний

хүндрэл

42В.6.2.

Бөөрний

хүндрэл

43В.6.3.

Хөлийн хүндрэл

...................................................................

44В.6.4.

Том судасны хүндрэл, дислипидеми, артерийн

гипертензи

.........................................................................................................

453

В.7. Чихрийн шижингийн өвөрмөц байдлууд

47В.7.1.

Хүүхэд өсвөр

насныхны чихрийн шижин

47В.7.2.

Хавсарсан өвчний үеийн менежмент

................................

47В.7.3.

Өндөр настны чихрийн шижин

47В.7.4.

Мэс

заслын үе дэх менежмент

48В.7.5.

Солиорлын эсрэг ба ретровирусын

эсрэг эмүүд ..............

48В.7.6.

Халдварт өвчин, амны хөндийн эрүүл ахуй

48В.7.7.

Чихрийн шижин ба нөхөн үржихүйн эрүүл мэнд

..............

49В.7.7.1

Жирэмслэлт

49В.7.7.2.

Жирэмснээс хамгаалах

бэлдмэл

..................................

49В.7.7.3.

Бэлгийн үйл ажиллагаа

................................................

50В.8.

Бодисын солилцооны хам шинж

.....................................................

50НОМ

ЗҮЙ:

..................................................................................................

52ХАВСРАЛТ

.............................................................................................

54Хавсралт

1. Чихрийн шижин хэвшинж 2-

той өвчтөний удирдамж

54Хавсралт

2. Чихрийн шижинтэй өвчтөний хяналт,

 

үзлэгшинжилгээний давтамж

 

69Хавсралт

3.

ДЭМБ/ОУГН-ийн ЗСӨ-ний эрсдлийн түвшинг

 

тодорхойлоххүснэгт

 

70Хавсралт

4.

Чихрийн шижинтэй өвчтөний хоногийн хоолны илчлэгт

 

тооцоолох ба хоолны цэс зохиох аргачлал

 

71Хавсралт

5. Чихрийн

шижингийн эрсдлийн шалгуур

73 ...........................

 

ТОВЧИЛСОН ҮГИЙН ЖАГСААЛТ

 

А

2

Р

Б

А

н

г

и

о

т

е

н

з

и

н

-

2

р

е

ц

е

п

т

о

р

ы

н

б

л

о

к

а

т

о

р

у

у

д

А

Д

А

р

т

е

р

и

й

н

д

а

р

а

л

т

А

К

Х

А

л

ь

б

у

м

и

н

к

р

е

а

т

и

н

и

н

ы

х

а

р

ь

ц

а

а

А

Х

Ф

С

А

н

г

и

о

т

е

н

з

и

н

х

у

в

и

р

г

а

г

ч

ф

е

р

м

е

н

т

и

й

г

х

о

р

и

г

л

о

г

ч

и

д

БЁЖ Байх ѐстой жин

 

Б

Ж

И

Б

и

е

и

й

н

ж

и

н

г

и

й

н

и

н

д

е

к

с

Б

Н

Л

П

Б

а

г

а

н

я

г

т

р

а

л

т

а

й

л

и

п

о

п

р

о

т

е

й

д

Б

С

Х

Ш

Б

о

д

и

с

ы

н

с

о

л

и

л

ц

о

о

н

ы

х

а

м

ш

и

н

ж

Г

А

С

Г

л

ю

к

о

з

ы

н

а

ч

а

а

л

а

л

т

с

о

р

и

л

Г

Т

А

Г

л

ю

к

о

з

ы

н

т

э

с

в

э

р

ж

и

л

т

а

л

д

а

г

д

а

л

Д

П

П

-

4

Д

и

-

п

е

п

т

и

д

и

л

-

п

е

п

т

и

д

а

з

-

4

Д

Э

М

Б

Д

э

л

х

и

й

н

Э

р

ү

ү

л

М

э

н

д

и

й

н

Б

а

й

г

у

у

л

л

а

г

а

З

С

Э

З

ү

р

х

с

у

д

а

с

н

ы

э

м

г

э

г

З

Ц

Б

З

ү

р

х

н

и

й

ц

а

х

и

л

г

а

а

н

б

и

ч

л

э

г

И

Н

Л

П

И

х

н

я

г

т

р

а

л

т

а

й

л

и

п

о

п

р

о

т

е

й

д

М

М

С

С

М

о

н

г

о

л

ы

н

М

я

н

г

а

н

ы

С

о

р

и

л

т

ы

н

С

а

н

О

У

Г

Н

О

л

о

н

у

л

с

ы

н

г

и

п

е

р

т

е

н

з

и

й

н

н

и

й

г

э

м

л

э

г

О

У

Ч

Ш

Х

О

л

о

н

у

л

с

ы

н

ч

и

х

р

и

й

н

ш

и

ж

и

н

г

и

й

н

Х

о

л

б

о

о

Ө

Ү

Г

Ө

Ө

л

ө

н

ү

е

и

й

н

г

л

ю

к

о

з

ы

н

ө

ө

р

ч

л

ө

л

т

ТГ

ТриглицеридХ

Б

Ө

Х

а

л

д

в

а

р

ы

н

б

у

с

ө

в

ч

и

н

ХДХВ/ДОХ Хүний дархлалын олдмол

хомсдлын вирус /дархлалын олдмол хомсдолХИ Хоногийн

 

илчлэгЧ

 

Ш

Ч

и

х

р

и

й

н

ш

и

ж

и

н

Э

М

Б

Э

р

ү

ү

л

м

э

н

д

и

й

н

б

о

л

о

в

с

р

о

л

Э

М

Я

Э

р

ү

ү

л

м

э

н

д

и

й

н

я

а

м

H

b

A

1

C

Г

л

ю

к

о

з

ж

с

о

н

г

е

м

о

г

л

о

б

и

н

ОРШИЛ

 

Энэхүү удирдамжийг Эрүүл Мэндийн Яам (ЭМЯ)-ны ажлын хэсэг

МонголынМ я н г а н ы с о р и л т ы н с а н ( М М С С ) - г и й н Э р ү ү л м э н д и й н т ө с ө л ,

E P O S H e a l t h Management Олон улсын зөвлөх багийн дэмжлэгтэйгээр хамтран

боловсруулав.ЭМЯ-ны ажлын хэсэгт Монголын диабетийн холбоо, Эрүүл мэндийн

шинжлэху х а а н ы и х с у р г у у л ь , М о н г о л ы н д и а б е т и й н т у с л а м ж ,

с у р г а л т ы н х о л б о о , М о н г о л ы н ө р х и й н э м ч н а р ы н н и й г э м л э г ,

У л с ы н к л и н и к и

й н

т ө в

э м н э л э г , Ш а с т и н ы

н э р э м ж и т

т ө в

э м н э л э г ,

Ч и н г э л т э й д ү ү р г и й н н э г д с э н э м н э л э г , Финляндийн

Эрүүл мэндийн үндэсний

хүрээлэн оролцлоо.

ТОЙМ

Дэлхийн хэмжээнд 2010 онд чихрийн шижингээр өвчлөгсдийн тоо 285саяд хүрнэ хэмээн

тооцоолсон ба чихрийн шижингийн нийт тохиолдлын9 0 х у в ийг ч их ри йн шижи н

х э вшинж 2 э з эл д эг . 2 0 0 9 о нд Монг о л у л с а д хи йг д с э н Ха л д в а рын б ус ө вч ни й

(ХБӨ) х о ѐ р д о х у д а а г ий н үнд эс ни йх эмжэ э н ий с уд а л г а а г а а р ч и х ри й н шижи н

6 , 5%, ө л өн ү е ий н г люк о зын өөрчлөлт 9,5% байна.

Биеийн жингийн илүүдэл ба таргалалт, хөдөлгөөний хомсдол нь чихрийншижин хэвшинж 2-ын

өөрчилж болох гол эрсдэлт хүчин зүйлс юм. Хэвийнбиеийн жинтэй (БЖИ < 25 kг/м²)

хүмүүстэй харьцуулахад таргалалттай(БЖИ > 30 kг/м²) хүмүүст чихрийн шижин

хэвшинж 2-оор өвчлөх эрсдэл10-20 дахин их байдаг.

Чихрийн шижин хэвшинж 2-той хүмүүст зүрх судасны эмгэгээр өвчлөхэ р с д эл 2 -4

д а х ь ин , на с б а р а л т 2 -3 д а х ь ин н эмэ г д д э г б ай на . Чи х р ий н шижингийн урьдал

байдал (предиабет) болон БСХШ-тэй хүмүүст ч зүрхсудасны эмгэгээр өвчлөх эрсдэл өндөр

байдаг.

З о х и с г ү й х о о л л о л т ы г ө ө р ч л ө х , х ө д ө л г ө ө н и й и д э в х и й г

н э м э г д ү ү л э х замаар амьдралын хэв маягийг өөрчилснөөр ГАС-д өөрчлөлттэй

буюуЧШ- г ий н у р ь д а л

б а йд а л т ай х үмү ү си йг

с эр г и йл эх боломжтой гэж үзэж байна.

ч их р и йн ш ижинг э эс

Чих р ий н шижи нг ийн эр т

ил р ү ү л эл ти йг э р ү ү л мэн ди йн ан х ан ша тныт у с л амж

ү йл чи л г ээ ни й

б айг у у л л а г а

б уюу

ө р х

с умын

эмнэ л э г

жи л

б ү р т у х а й н

х а р ъ я а

н у т г и й н

3 5 - с

д э э ш

н а с н ы

х ү н

а м д

х и й х

б а

ч и х р и й н ш и ж и н г и й н

э р с д л и й н

ш а л г у у р а а р

ү н э л ж ,

э р с д э л т э й

х ү м ү ү с и й г лаборатори

шинжилгээнд хамруулна.

 

Чихрийн шижинтэй өвчтөнг үнэлэхдээ асуумж, бодит үзлэг, лабораторийншинжилгээний

аргуудыг ашиглна.

6

ЧШ- т э й ө вч т ө нд с у р г а л т , х о о л , х ө д л ө г ө өн , эми йн б а ин с ул ин г эс эн 5 б ү р д э л

э м ч и л г э э г х и й д э г

б а

э д г э э р э э с

х о о л ,

х ө д ө л г ө ө н и й

д э г л э м баримтлан,

зөв зохистой хооллож, дасгал хөдөлгөөн тогтмол хийх нь өвчтөний эмчилгээний суурь

буюу амин чухал хэсэг юм.

Чих р ий н шижи н т э й ө в ч т өн ий с у р г а л т нь ө ө ри йн х ян а л тыг

амжил т т ай хэрэгжүүлэх, чихрийн шижинг үр дүнтэй хянахад чухал ач холбогдолтой.Чихрийн

шижингийн сургалт нь тухайн өвчтөний онцлогт тохирсон байхшаардлагатай.

Чихрийн шижин хэвшинж 2-ын эмчилгээний чухал, салшгүй нэг хэсэг ньх о о л

э м ч и л г э э ю м . Х о о л л о л т ы н з о х и с т о й д э г л э м

б а р и м т а л с н а а р артерийн гипертензи, цусны өөх тосны харьцаа алдагдахь,

таргалалтболон зүрх судасны хүндрэлүүдээс сэргийлэх боломжтой.

Г л ю к о з

б у у р у у л а х

э м ү ү д

н ь

и н с у л и н ы

р е ц е п т о р ы н

м э д р э г

ч а н а р ы г сайжруулж, инсулины шүүрэл ялгаралтанд нөлөөлдөг.С у л ь ф а н и л м о ч е в и н

б о л о н г л и н и д и й н б ү л г и й н э м ү ү д н ь и н с у л и н ялгаралтыг сэдээх, харин

тиазолидиндион болон бигуанидын бүлгийнэмүүд нь инсулины рецепторын мэдрэг чанарыг

нэмэгдүүлэх үйлдэлтэй.А л ь ф а – г л ю к о з и д а з ы н х о р и г л о г ч и д н ь н ү ү р с у с н ы

ш и м э г д э л т и й г бууруулах, ДПП-4 ферментийг хориглогч нь нарийн гэдэснээс

ялгарахинкретин дааврыг нэмэгдүүлэх замаар цусны глюкозыг бууруулдаг.

Г и п о г л и к е м и н ь ч и х р и й н ш и ж и н х э в ш и н ж 2 - ы н э м ч и л г э э н и й

я в ц а д , ялангуяа ахимаг настай, бөөрний үйл ажиллагааны алдагдалтай,

хүндх э л б эр ий н с у д а с ны х ү нд р эл т э й ө вч т өн д т о х ио л д ож б о л о х

аюу л т ай хүндрэл юм.

Чих р ий н шижи н х эвшинж 2 -ын а р х а г х үн д р эл ү ү д ий н ү е д с у д а с

б о л о нм э

д р э л

г э м т д э г .

Ч Ш - г и й н

ж и ж и г

с у д а с н ы

х ү н д р э л ү ү д

( р е т и н о п а т и , нейропати, нефропати) элбэг тохиолддог. Гэвч ЧШ-гийн нас

баралтын6 0 -8 0% нь т ом с у д а сны х үнд р эл ий н ша л т г а ан т б а йд а г . Үү нд

з ү р хн ийшигдээс, тархинд цус харвах, хөлийн шарх, үхжил ордог.

Чихрийн шижин нь архаг явцтай, амьдралынхаа туршид өөрөө өөртөө байнга анхаарал

хяналт тавих шаардлагатай өвчин юм. Эмч, өвчтөнийх амтын х ө д ө лмө ри й н ү р д үнд л

ч и х ри й н шижи нг б ай нгын э э нэ гшил д байлгаж чадна. Цусан дахь глюкозын өөрийн

хяналтаар цусны глюкозыгтогтмол тодорхойлж, тэмдэглэл хөтлөнө.

Эмчийн хяналтанд орж, цусан дахь глюкозын өөрийн хяналтыг тогтмол хийж

гүйцэтгэснээр эмчилгээний үр дүнг тооцох, ЧШ-гийн хүндрэлүүдээсс э р г и й л э х

б о л о м ж т о й . H b A 1 c т ү в ш и н г 1 % б у у р у у л а х а д

ч и х р и й н шижинтэй холбоотой нас баралтыг 21%, бөөр, нүдний хүндрэлийг

37%,зүрх судасны хүндрэлийг 14%-иар тус тус бууруулна.

7

A. ЕРӨНХИЙ ХЭСЭГA.1. Чихрийн шижингийн эмнэлзүйн оношийн тодорхойлолт:

Чихрийн шижин нь инсулины шүүрэл багасах болон инсулин дааварынү йл д э л

а л д а г д с а на а с ц ус а н д а х ь г люк о зын х эмжэ э их эс ч у лма а р их у у х , и хшэ э х х ам

шинжэ эр ил эр д э г б о д исын с о ли лцо оны эмг эг юм. Чих р и йн шижи нх э вши нж 2

н ь у д амшлын б о л о н амь д р а лын б ур у у х э в ма я г а а с ша л т г а а л а н инсулины

шүүрлийн алдагдал болж улмаар инсулины харьцангуй дутагдалд хүргэдэг эмгэг юм.

Эмнэлзүйн онош тавих жишээ:

1.

Чихрийн шижин, хэвшинж 2, хүнд явцтай, ээнэгшилгүй

2.

Чихрийн шижин, хэвшинж 2, хөнгөн явцтай, ээнэгшилтэй

A.2. Өвчний код (ICD 10)

: E.10-14

E.10.9

– Чихрийн шижин хэвшинж 1 (хүндрэлгүй)

E.11.9

– Чихрийн шижин хэвшинж 2 (хүндрэлгүй)

E.12.9

– Чихрийн шижинтэй (хүндрэлгүй) холбоотой тэжээлийн алдагдал

E.13.9

– Бусад хэлбэрийн чихрийн шижин (хүндрэлгүй)

E.14.9

– Тодорхой бус хэлбэрийн чихрийн шижин (хүндрэлгүй)

R.73.0

– Глюкоз тэсвэржилт алдагдал

A.3. Удирдамжийг хэрэглэх хүрээ

:

Е р ө н х и й м э р г э ж л и й н э м ч , а н х а н ш а т н ы т у с л а м ж ү й л ч и л г э э н и й сувилагч

Аймаг, дүүргийн болон клиникийн нэгдсэн эмнэлгийн- Д о т о о д ш ү ү р л и й н э м ч -

Д

о

т

р

ы

н

э

м

ч

-

С

у

в

и

л

а

г

ч

Өвчтөн, түүний гэр бүл

A.4. Удирдамжийн зорилго

:

1.

Эрүүл мэндийн анхан шатны тусламж үйлчилгээний байгууллага буюуө р х с у м ы н

э м н э л э г т у р ь д ч и л а н с э р г и й л э х ү з л э г э э р Ч Ш - г и й н э р т илрүүлэлтийг

нэмэгдүүлэх

8

. ЕРӨНХИЙ ХЭСЭГA.1. Чихрийн шижингийн эмнэлзүйн оношийн тодорхойлолт:

Чихрийн шижин нь инсулины шүүрэл багасах болон инсулин дааварынү йл д э л

а л д а г д с а на а с ц ус а н д а х ь г люк о зын х эмжэ э их эс ч у лма а р их у у х , и хшэ э х х ам

шинжэ эр ил эр д э г б о д исын с о ли лцо оны эмг эг юм. Чих р и йн шижи нх э вши нж 2

н ь у д амшлын б о л о н амь д р а лын б ур у у х э в ма я г а а с ша л т г а а л а н инсулины

шүүрлийн алдагдал болж улмаар инсулины харьцангуй дутагдалд хүргэдэг эмгэг юм.

Эмнэлзүйн онош тавих жишээ:

1.

Чихрийн шижин, хэвшинж 2, хүнд явцтай, ээнэгшилгүй

2.

Чихрийн шижин, хэвшинж 2, хөнгөн явцтай, ээнэгшилтэй

A.2. Өвчний код (ICD 10)

: E.10-14

E.10.9

– Чихрийн шижин хэвшинж 1 (хүндрэлгүй)

E.11.9

– Чихрийн шижин хэвшинж 2 (хүндрэлгүй)

E.12.9

– Чихрийн шижинтэй (хүндрэлгүй) холбоотой тэжээлийн алдагдал

E.13.9

– Бусад хэлбэрийн чихрийн шижин (хүндрэлгүй)

E.14.9

– Тодорхой бус хэлбэрийн чихрийн шижин (хүндрэлгүй)

R.73.0

– Глюкоз тэсвэржилт алдагдал

A.3. Удирдамжийг хэрэглэх хүрээ

:

Е р ө н х и й м э р г э ж л и й н э м ч , а н х а н ш а т н ы т у с л а м ж ү й л ч и л г э э н и й сувилагч

Аймаг, дүүргийн болон клиникийн нэгдсэн эмнэлгийн- Д о т о о д ш ү ү р л и й н

э м ч

-

Д

о

т

р

ы

н

э

м

ч

-

С

у

в

и

л

а

г

ч

Өвчтөн, түүний гэр бүл

A.4. Удирдамжийн зорилго

:

1.

Эрүүл мэндийн анхан шатны тусламж үйлчилгээний байгууллага буюуө р х с у м ы н

э м н э л э г т у р ь д ч и л а н

нэмэгдүүлэх

8

с э р г и й л э х

ү з л э г э э р

Ч Ш - г и й н

э р т илрүүлэлтийг

2.

А н х а н б о л о н 2 - р ш а т л а л ы н э м н э л э г т ү з ү ү л э х Ч Ш - г и й н

т у с л а м ж үйлчилгээ, хяналтын чанар хүртээмжийг сайжруулах

3.

ЧШ-гийн хяналтыг сайжруулж хүндрэлээс сэргийлэх

4.

ЧШ- г ий н цо чмо г б о л он а р х а г х үн д р эл ээ с с э р ги йл эх а р г а х эмжэ эг боловсронгуй

болгох

ЧШ-тэй холбоотой нийгэм эдийн засгийн

A.8. Удирдамжид хэрэглэгдсэн нэр томъѐо, тодорхойлолтууд

Чихрийн шижин:

Инсулины шүүрэл багасах болон инсулин дааварын үйлдэлалдагдсанаас цусан дахь

глюкозын хэмжээ ихэсч улмаар их уух, их шээх хамшинжээр илэрдэг бодисын солилцооны

эмгэг юм.

Чихрийн шижин хэвшинж 1:

Вирусын болон аутоиммуны шалтгаанаар нойрбулчирхайн бета эсийн гэмтэл үүсч инсулины

туйлын дутагдалд хүргэдэг эмгэгюм.

Чихрийн шижин хэвшинж 2:

Удамшлын болон амьдралын буруу хэв маягаасшалтгаалан инсулины шүүрлийн алдагдал болж

улмаар инсулины харьцангуйдутагдалд хүргэдэг эмгэг юм.

Чихрийн шижингийн бусад хэлбэрүүд:

Д о т о о д

ш ү ү р л и й н

б о л о н

б у с а д шалтгааны улмаас хоѐрдогч буюу шинж

тэмдгийн байдлаар илэрдэг чихрийншижинг хэлнэ.

Жирэмсний чихрийн шижин:

Жи р эмс эн ү е д ц ус а н д а х ь г люк о зын х эмжэ э ихэсдэг эмгэг юм.

Өлөн үеийн цусны глюкоз:

Цусны глюкозын хэмжээг өлөн үед тодорхойлох(8-с доошгүй цаг өлөн байх)

Хоолны дараах цусны глюкоз:

Хоол идсэнээс хойш 2 цагийн дараа цусандахь глюкозын хэмжээг тодорхойлох

У н т а х ы н ө м н ө х ц у с н ы г л ю к о з:

Ун т а хын өмнө ц ус ны г люк о зын х эмжэ эг тодорхойлох

(22-23 цаг)

Цусны глюкозын хэвийн хэмжээ:

Венийн цусны сийвэн дэх глюкозын хэмжээ4.0-6.0 ммоль/л, захын буюу хялгасан судасны

цусан дахьь глюкозын хэмжээ3.3-5.5 ммоль/л

Өлөн үеийн глюкозын өөрчлөлт (ӨҮГӨ):

Венийн цусны сийвэн дэх глюкозынхэмжээ

6.1- 6.9 ммоль/л, захын буюу хялгасан судасны цусан дахь глюкозынхэмжээ 5.6 - 6.0

ммоль/л

Глюкоз тэсвэржилт алдагдал (ГТА):

Глюкозын ачаалал өгсөнөөс 2 цагийндараах глюкозын хэмжээ 7.8 - 11.0 ммоль/л

Чихрийн шижингийн урьдал байдал (предиабет):

Өл ө н ү еи йн г люк о зын өөрчлөлт болон Глюкоз тэсвэржилт алдагдалаар илрэх эмгэг байдлыг

хэлнэ.

Чихрийн шижингийн эрт илрүүлэлт:

Эрсдэлт хүн амын дунд чихрийн шижингилрүүлэх урьдчилан сэргийлэх үзлэгийг хэлнэ.

Бодисын солилцооны хам шинж (БСХШ):

Цусны глюкозын хэмжээ ихсэх,артерийн даралт ихсэлт, цусан дахь өөх тосны харьцаа

алдагдахь зэрэг хамшинжүүдээр илрэх бодисын солилцооны эмгэг юм.

A.9. Тархвар зүйн мэдээлэл

Дэлхийн хэмжээнд 2010 онд чихрийн шижингээр өвчлөгсдийн тоо 285 саядхүрнэ хэмээн

тооцоолсон ба эдгээрийн талаас илүү хувь нь 20 -60 насныхандт о хи о л д о х

ма г а д л а л т ай б ай на . Чих р ий н шижи нг ийн ни йт т о хи о л д о лын 9 0 хувийг

Чихрийн шижин хэвшинж 2 эзэлдэг. Чихрийн шижин хэвшинж 2 бүхийх үмү ү с т з ү р х

11

дахьин нэмэгддэг байна. Чихрийн шижингийн урьдал байдал (предиабет) болонБСХШ-тэй

хүмүүст ч зүрх судасны эмгэгээр өвчлөх эрсдэл өндөр байдаг.1950 онд Монгол улсад чихрийн

шижинтэй өвчтөн бүртгэгдээгүй байсан болнийгэм эдийн засгийн өөрчлөлт, хотжилттой

холбоотойгоор 1990 оноос Чихрийнш и ж и н х э в ш и н ж 2 - ы н т а р х а л т

х у р д а ц т а й г а а р н э м э г д э ж б а й н а . Г л ю к о з ы н ө ө р ч л ө л т б а т ү ү н и й

э р с д э л т х ү ч и н з ү й л с и й н т а р х а л т ы г а н х н ы ү н д э с н и й хэмжээнд

судалсан

Ж.Сувд нарын 1999 оны судалгаанд Улаанбаатар хот, 4аймгийн 35-с дээш насны 2996

хүмүүсийг хамруулсан ба чихрийн шижингийнтархалт 3.1%, глюкоз тэсвэржилт алдагдал

9.2% байсан.Сү ү л ий н жи л ү ү д эд амь д р а лын х э в ма я ги й н ө ө р ч л ө л т т эй

х о л б о о т ойг о о р Монголчуудын дунд халдварын бус өвчний (ХБӨ) тархалт нэмэгдэж

байна.2005 онд хийгдсэн ХБӨ-ий тархалтыг тогтоох шаталсан судалгаагаар чихрийншижи н

  • 8 . 2%,

ө л өн

ү е ий н г люк о зын

ө ө р ч л ө л т

1 2 . 2% ,

БСХШ

2 0 . 1%

т ус

т у с и л э р с э н . 2 0 0 9 о н д

х и й г д с э н

Х Б Ө - н и й

х о ѐ р

д а х ь

у д а а г и й н ү н д э с н и й судалгаагаар чихрийн шижин 6,5%, өлөн үеийн глюкозын

өөрчлөлт 9,5% байна.Д э э р х с у д а л г а а н у у д а а с ү з э х э д М о н г о л у л с а д 6 0 0 0 0

-

8 0 0 0 0

х ү н

ч и х р и й н шижингээр өвчилсөн байх магадлалтай боловч албан ѐсны дүн

бүртгэлийнмэдээгээр, 2009 оны байдлаар 7000 орчим хүн чихрийн шижинтэй болох

ньл а б о р а т о р и й н ш и н ж и л г э э г э э р н о т л о г д о ж , м э р г э ж л и й н э м ч и й н

х я н а л т а д эмчлэгдэж байна. Өөрөөр хэлбэл чихрийн шижингийн дөнгөж 10 гаруй

хувийгэ р т ил р ү ү лж б а йн а . Иймд ч их рий н шижинг эр т и л р ү ү л э х үйл

ажил л а г а а г эрчимжүүлж бүртгэл хяналтын тогтолцоог боловсронгуй болгох

шаардлагатайбайна. ОНОШЛОГОО, ЭМЧИЛГЭЭНИЙ АЛГОРИТМБ.1. Оношлогоо, эрт

илрүүлэлтийн ерөнхий алгоритм

Б.1.1. Чихрийн шижингийн эрт илрүүлэлтийн алгоритм

13

Чихрийн шижингийн эрсдэл бүхийхүн амӨлөн үеийн глюкоз

тодорхойлох

(биохимийн аргаар)

< 5.6

ммоль

/

л

(<100

мг

/

дл

)5.6-6.0

ммоль

/

л

(100-110

мг

/

дл

)

6.1

ммоль

/

л(≥

110

мг

/

дл

)

ХэвийнӨлөн үеийн глюкозынөөрчлөлт (ӨҮГӨ)Чихрийн шижинГлюкоз тодорхойлох шинжилгээ

(Өлөн үед, түргэвчилсэн аргаар)

Өлөн үеийн глюкоз

тодорхойлох

(биохимийн аргаар)

Чихрийн шижин< 7.8 ммоль/л(< 140 мг/дл)7.8-11.0 ммоль/л(140-200 мг/дл)≥ 11.1 ммоль/л(> 200

мг/дл)ХэвийнЧихрийн шижингийнурьдал байдалГлюкоз тодорхойлох шинжилгээ

(Өлөн биш үед)

Чихрийн шижингийн оношлогооны (оношийг батлах) алгоритм

14

< 7.8 ммоль/л(< 140 мг/дл)7.8-11.0 ммоль/л(140-200 мг/дл)≥ 11.1 ммоль/л(> 200 мг/дл)ГАС-д

өөрчлөлтгүйХэвийнГлюкоз тэсвэржилталдагдал (ГТА)Чихрийн шижин

Глюкозын ачаалалттай сорил (ГАС)Чихрийн шижингийнурьдал байдалӨлөн үеийн

глюкозынөөрчлөлт (ӨҮГӨ)< 6.1 ммоль/л(< 110 мг/дл)6.1-6.9 ммоль/л(110-125 мг/дл)≥ 7.0

ммоль/л(≥ 126 мг/дл)ХэвийнӨлөн үеийн глюкозынөөрчлөлт (ӨҮГӨ)Чихрийн шижинӨлөн үеийн

глюкоз

тодорхойлох

(биохимийн аргаар)

. Чихрийн шижингийн ангилал

Хүснэгт 1. Чихрийн шижингийн шалтгаан, эмгэг жамын ангилал (ДЭМБ,1999)

ЧШ-гийн хэлбэрүүд Шалтгаан эмгэг жам Эмчилгээнийзарчим

ЧШ, хэвшинж 1-

 

А

у

т

о

и

м

м

у

н

н

ы

-

Ш

а

л

т

г

а

а

н

т

о

д

о

р

х

о

й

г

ү

й

Б

е

т

а

э

с

и

й

н

аутоиммунышалтгаант

гэмтэл•

 

Ш

а

л

т

г

а

а

н

тодорхойгүй•

И

н

с

у

л

и

н

эмчилгээЧ

 

Ш

,

х

э

в

ш

и

н

ж

2

И

н

с

у

л

и

н

ы

м э д р э г чанар буурах баинсулины шүүрлийналдагдал• А м ь д р а
м
э
д
р
э
г
чанар буурах баинсулины
шүүрлийналдагдал•
А
м
ь
д
р
а
л
ы
н
х
э
в
маягийнөөрчлөлт•
Э
м
и
й
н
э
м
ч
и
л
г
э
э
И
н
с
у
л
и
н
эмчилгээХоѐрдогч буюу бусад
хэлбэрийнчихрийн шижин
Инсулины шүүрлийнудамшлын гажуудал
Инсулины үйлчлэлийнудамшлын гажуудал
Дотоод шүүрлийн болоннойр булчирхайн эмгэгүүд
Эмийн бэлдмэл ба химийнбодисын нөлөөлөл
Халдвар
ЧШ-тэй хавсарсан бусадудамшлын хам шинжүүд•
И
н
с
у
л
и
н
ы
э
с
р
э
г
дааврын ба дааврынбус хүчин зүйлсийннөлөө ба инсулинышүүрлийн
алдагдал•
Ш
а
л
т
г
а
а
н
ы
эсрэг
эмчилгээ•
И
н
с
у
л
и
н
эмчилгээшаардлагатайбайж
болноЖ
и
р
э
м
с
н
и
й
Ч
Ш
И
н
с
у
л
и
н
ы
м
э
д
р
э
г
чанар буурах баинсулины
шүүрлийналдагдал•
И
н
с
у
л
и
н
эмчилгээ•
Х
о
о
л
э
м
ч
и
л
г
э
э
Хүснэгт 2. Чихрийн шижингийн хүндийн зэргийн ангилал
Зэрэг Эмнэлзүйн илрэл
Ч Ш - и й н
х ө н г ө н
з э р э г Т о м
б а
ж и ж и г
с у д а с н ы
х ү н д р э л
и л р э э г ү й ЧШ-ийн дунд зэрэг

ЧШ-ийн нүдний хүндрэл илэрсэн (ретинопатийн эрт үе)

ЧШ-ийн бөөрний хүндрэл илэрсэн (нефропатийнмикроальбуминурийн шат)

ЧШ-ийн мэдрэлийн хүндрэл илэрсэн (полинейропати)ЧШ-ийн хүнд зэрэг

ЧШ-ийн нүдний хүндрэл илэрсэн (нэвчдэст ретинопатийнүе)

21

ЧШ-ийн нефропати /протейнури, бөөрний архаг дутагдал/

Захын мэдрэлийн эмгэг

Том судасны хүндрэлүүд:

-

Зүрхний титэм судасны эмгэг

-

Тархины судасны эмгэг

-

Захын судасны эмгэг

Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2-ын ээнэгшлийн шалгуур

ҮзүүлэлтүүдЭэнэгшил-тэйЭэнэгшилалдагдсанЭэнэгшил-

гүйH

 

b

A

1

c

(

%

)

6

.

0

-

6.5

6.6

 

-

7.5

 

>

7

.

5

Ө

л

ө

н

ү

е

и

й

н

ц

у

с

н

ы

г

л

ю

к

о

з

(

м

м

о

л

ь

/

л

)

5

.

0

-

5.5

5.6

-

6.5

 

>

6

.

5

Х

о

о

л

н

ы

д

а

р

а

а

х

ц

у

с

н

ы

г

л

ю

к

о

з

(

м

м

о

л

ь

/

л

)

<

7

.

5

7

.

5

-

1

0

>

1

0

У

н

т

а

х

ы

н

ө

м

н

ө

х

ц

у

с

н

ы

г

л

ю

к

о

з

(

м

м

о

л

ь

/

л

)

6

.

0

-

8.0

8.1

-

1

0

.

0

>

1

0

В.2. Чихрийн шижингийн урьдчилан сэргийлэлт

В.2.1. Анхдагч урьдчилан сэргийлэлт

Чихрийн шижингийн эрсдэлт хүчин зүйлсӨөрчилж болохгүй эрсдэлт хүчинзүйлсӨөрчилж болох

эрсдэлтхүчин зүйлс

Тархины судасны эмгэг - Захын судасны эмгэг Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2 - ын ээнэгшлийн

Нас

Тархины судасны эмгэг - Захын судасны эмгэг Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2 - ын ээнэгшлийн

Удамшил

Тархины судасны эмгэг - Захын судасны эмгэг Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2 - ын ээнэгшлийн

Жирэмсний ЧШ-гийнөгүүлэмж

Тархины судасны эмгэг - Захын судасны эмгэг Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2 - ын ээнэгшлийн

Өндгөвчний олон уйланхайтхам шинж

Тархины судасны эмгэг - Захын судасны эмгэг Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2 - ын ээнэгшлийн

Бага жинтэй төрөх

Тархины судасны эмгэг - Захын судасны эмгэг Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2 - ын ээнэгшлийн

Илүүдэл жин (БЖИ ≥ 25 kг/м²)

Тархины судасны эмгэг - Захын судасны эмгэг Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2 - ын ээнэгшлийн

Хөдөлгөөний хомсдол

Тархины судасны эмгэг - Захын судасны эмгэг Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2 - ын ээнэгшлийн

Глюкоз тэсвэржилт алдагдал / өлөнүеийн цусны глюкозын өөрчлөлт

Тархины судасны эмгэг - Захын судасны эмгэг Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2 - ын ээнэгшлийн

Бодисын солилцооны хам шинж

Тархины судасны эмгэг - Захын судасны эмгэг Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2 - ын ээнэгшлийн

Зохисгүй хооллолт

Тархины судасны эмгэг - Захын судасны эмгэг Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2 - ын ээнэгшлийн

Архи

Тархины судасны эмгэг - Захын судасны эмгэг Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2 - ын ээнэгшлийн

Тамхи

Тархины судасны эмгэг - Захын судасны эмгэг Хүснэгт 3. Чихрийн шижин хэвшинж 2 - ын ээнэгшлийн

Глюкоз ихэсгэдэг эмийн бодис(глюкокортикойд)Биеийн жингийн илүүдэл ба таргалалт,

хөдөлгөөний хомсдол нь чихрийнш и ж и н

х э в ш и н ж

2 - ы н

ө ө р ч и л ж

б о л о х

г о л

э р с д э л т

х ү ч и н

з ү й л с

ю м .

Х э в и й н биеийн жинтэй (БЖИ < 25 kг/м²) хүмүүстэй

харьцуулахад таргалалттай (БЖИ >30 kг/м²) хүмүүст чихрийн шижин хэвшинж 2-оор өвчлөх

эрсдэл 10-20 дахин ихб а й д а г .

И д э в х и т э й

х ө д ө л г ө ө н

 

н ь

х э в и й н

б и е и йн

ж и н т э й

х ү м ү ү с т

т ө д и й г ү й

б ие ий н жи нг ий н

ил ү ү д эл т эй

х үмү ү с т

ч

ЧШ -

и й н

эр с д ли йг

б у у р уу л д а г .

Тамх и, а р х и,

х ана с ан

ө ө х

т о с

б о л о н

өнд ө р

 

и л ч л эг т э й

х о о л

х ү нс

х эр эг л э х ,

х ү нс энд э э

 

ж

и

м

с

б

о

л

о

н

х

ү

н

с

н

и

й

н

о

г

о

о

б

а

г

а

х

э

р

э

г

л

э

х

з

э

р

э

г

н

ь

Ч

Ш

-

г

и

й

н

э

р

с

д

л

и

й

г

н э м э г д ү ү л д э г .

Т а м х и

т а т а х г ү й

б а й х ,

з о х и с т о й

 

х о о л л о х ,

д а с г а л

х ө д ө л г ө ө н

тогтмол хийх, биеийн жинг хэвийн хэмжээнд барих,

 

архи хэтрүүлэн хэрэглэхгүйбайх нь ЧШ-гийн эрсдлийг бууруулахаас гадна зүрх судасны эмгэг

болон бусадХБӨ-ний эрсдлийг буурууж чадна.

В.2.2. Өндөр эрсдэл бүхий хүмүүст амьдралын хэв маягийг өөрчлөхзамаар чихрийн шижингээс

сэргийлэх нь

 

З о х и с г ү й

х о о л л о л т ыг

ө ө р ч л ө х ,

и л ү ү д э л

ж и н г э э

б у у р у у л а х ,

 

х ө д ө л г ө ө н и й и д э в х и й г

н э м э г д ү ү л э х

з а м а а р

 

а м ь д р а л ы н

х э в

 

м а я г и й г

ө ө р ч и л с н ө ө р

Г А С - д ө ө р ч л ө л т т э й

б у ю у

Ч Ш - г и й н

у р ь д а л

б а й д а л т а й

х ү м ү ү с и й г

ч и х р и й н ш иж и н г э э с сэргийлэх боломжтой гэж үзэж

байна.Амьдралын хэв маягийг өөрчлөх замаар чихрийн шижингээс урьдчиланс э р г и й л э х

 

б о л о мж т о й

б о л о хы г

х а р у у л с а н

о л о н

с у д а л г а а н у у д

х и й г д с э н

 

б а й н а . Ж и ш э э л б э л

ЧШ - и й н

с э р г и й л э л т и й н

с у д а л г а а

( Ф и н л я н д ,

2 0 0 1 )

 

б о л о н

ЧШ - и й н у р

ь

д

ч

и

л

а

н

с

э

р

г

и

й

л

э

л

т

и

й

н

х

ө

т

ө

л

б

ө

р

(

А

Н

У

,

2

0

0

2

)

-

и

й

н

ү

р

д

ү

н

г

э

э

с

х

а

р

а

х

а

д

3

жи л и й н

 

т у р ш

х о о л ,

х ө д ө л г ө ө н и й

д э г л эм

б а р и м т а лж

а м ь д р а лы н

х э в

м а я г и й н ө

ө

р

ч

л

ө

л

т

х

и

й

с

э

н

х

ү

м

ү

ү

с

т

ч

и

х

р

и

й

н

ш

и

ж

и

н

г

э

э

р

ө

в

ч

л

ө

х

м

а

г

а

д

л

а

л

5

8

%

-

и

а

р

б у у р с а н

б а й н а .

Э н д э э с

х а р а х а д

х о о л л о л т ,

х ө д ө л г ө ө н ,

б и е и й н

жи н г и й н

б а г а зэргийн эерэг

өөрчлөлт нь ЧШ-ийн эрсдлийг бууруулдаг нь харагдаж байна.ЧШ-ийн урьдчилан сэргийлэлтийн

судалгааны үр дүнгээс:

 

Б

и

е

и

й

н

ж

и

н

г

5

%

-

и

а

р

б

у

у

р

у

у

л

а

х

н

ь

ч

и

х

р

и

й

н

ш

и

ж

и

н

х

э

в

ш

и

н

ж

2

-

ы

н

эрсдлийг бууруулах, мөн

урьдчилан сэргийлэх гол арга хэмжээ юм.

 

Ө д ө р

б ү р

3 0 - с

д о о ш г ү й

м и н у т

д у н д

з э р г и й н

и д э в х т э й

х ө д ө л г ө ө н и й

 

х и й х н

ь

ч

и

х

р

и

й

н

ш

и

ж

и

н

х

э

в

ш

и

н

ж

2

-

ы

н

э

р

с

д

л

и

й

г

б

у

у

р

у

у

л

д

а

г

.

Д

а

с

г

а

л

хөдөлгөөнийг

явган алхах, гүйх, бүжиглэх зэрэг аэроб буюу хүчилтөрөгчш а а р д с а н ,

и х

х

ү ч

 

ш а а р д с а н

б у л ч и н г и й н

 

с у н г а л т ы н

д а с г а л у у д

з э р э г анаэроб буюу

хүчилтөрөгч шаардлагагүй гэж ангилдаг.

 

Эслэг ихтэй хүнс хэрэглэх (1000ккал –т ≥ 15гр, өдөрт), өөх тосыг зохистойх а р ь ц а а г а а р

х э р э г л э х

( н и й т

э н е р г и й н

3 0 % ) ,

х а н а с а н

ө ө х

т о с ы г

 

б а г а х

э

р

э

г

л

э

х

(

н

и

й

т

э

н

е

р

г

и

й

н

<

1

0

%

)

з

э

р

э

г

з

о

х

и

с

т

о

й

х

о

о

л

л

о

л

т

ы

н

д

э

г

л

э

м

баримтлахБ и е и й н

жи н г и й н

 

и л ү ү д э л т э й ,

ц у с ны

г л ю к о з

и х с э э д

1 - 2

жи л

б о лж

б а й г а а ө

в

ч

т

ө

н

 

а

м

ь

д

р

а

л

ы

н

х

э

в

м

а

я

г

и

й

н

д

э

э

р

х

ө

ө

р

ч

л

ө

л

т

ү

ү

д

и

й

г

д

а

г

а

ж

м ө р д ө х ө д мэдэгдэхүйц үр дүн ажиглагддаг. Эрүүл амьдралын хэв маягийг

бүрдүүлэхээсг а д н а

г л ю к о з

б у у р у у л а х

э м и й н

э м ч и л г э э г

 

х э р э г л э х

з а м а а р

Ч Ш - с

у

р

ь

д

ч и

л

а н с э р г и й л э х

 

б о л о мж т о й .

Ж - н ь :

м е тф о р м и н

ч и х р и й н

ш иж и н

ү ү с э х э э с

ү р

д ү н т э й с э р г и й л д э г

б о л о х

н ь

б а т л а г д с а н .

Э м и й н

э м ч и л г э э г

а м ь д р а л ы н

х э в

м а я г и й н өөрчлөлттэй хослуулах нь илүү үр дүнтэй байдаг.

В.3. Эрт илрүүлэлт

ЧШ-ийн эрт илрүүлэлтийн хэлбэрүүд

Э м н э л э г т с у у р и л с а н э р т и л р ү ү л э л т -

 

Т у х а й н

э м н э л э г т

х а н д с а н

н и й т х ү н ам болон өндөр эрсдэл

бүхий хүмүүст чиглэсэн

байдаг.

 

23

О л о н

н и й т э д

с у у р и л с а н

э р т

и л р ү ү л э л т

Э н э

а р г ы г

 

о л о н

у л с ы н

и х э н х удирдамжинд зөвлөдөггүй тул эмнэлэгт суурилсан аргыг хэрэглэдэг.

 

Ч и х р и й н

ш и ж и н г и й н

 

э р с д л и й н

ш а л г у у р ы н

 

т у с л а м ж т а й г а а р

ч и х р и й н ш

и

ж

и

н

х

э

в

ш

и

н

ж

2

-

ы

н

э

р

с

д

э

л

т

э

й

х

ү

м

ү

ү

с

и

й

г

и

л

р

ү

ү

л

ж

,

л

а

б

о

р

а

т

о

р

и

шинжилгээ хийх эсэхийг шийдэрлэнэ.

 

ЧШ-ийн эрт илрүүлэлт хийх заалт

 

Өлөн үеийн цусны глюкозын хэмжээг доорхи хүмүүст тодорхойлно. Үүнд:-

4

0

б

а

т

ү

ү

н

э

э

с

д

э

э

ш

н

а

с

н

ы

o

Таргалалт ба биеийн жингийн илүүдэлтэй (БЖИ >25 m², бүсэлхийнтойрог эрэгтэй >90cм, эмэгтэй

>80cм)

 

o

Ч

Ш

-

и

й

н

у

д

а

м

ш

л

ы

н

ө

г

ү

ү

л

э

м

ж

т

э

й

(

э

ц

э

г

,

э

х

,

а

х

,

э

г

ч

н

ь

ч

и

х

р

и

й

н

шижинтэй)

 

o

ЧШ - и й н

э р с д л и й н

ш а л г у у р а а р

9

б о л о н

т ү ү н э э с

д э э ш

о н о о

б ү х и й хүмүүс-

Д

а

р

а

л

т

б

у

у

р

у

у

л

а

х

э

м

х

э

р

э

г

л

э

ж

б

у

й

-

З

ү

р

х

с

у

д

а

с

н

ы

э

м

г

э

г

т

э

й

(

з

ү

р

х

н

и

й

т

и

т

э

м

с

у

д

а

с

н

ы

э

м

г

э

г

,

т

а

р

х

и

н

д

ц

у

с

харвалт, захын

 

судасны эмгэг)-

Б

ө

ө

р

н

и

й

а

р

х

а

г

э

м

г

э

г

т

э

й

-

Ж

и

р

э