dr Fedor Skuban

Fizika
I godina studija na Tehnološkom fakultetu u Novom Sadu

Departman za fiziku, PMF Novi Sad
1

Mehanika Sadržaj
Elementi vektorskog računa Fizičke veličine. SI sistem jedinica Osnovni pojmovi kinematike Brzina Ubrzanje Pravolinijsko kretanje Slobodno padanje Vertikalni hitac Horizontalni hitac Kosi hitac Kinematika rotacionog kretanja. Kružno kretanje Ugaona brzina Ugaono ubrzanje Krivolinijsko kretanje. Kružno kretanje. Ravnomerno kružno kretanje Jednako-ubrzano kružno kretanje Dinamika. Sila, masa i količina kretanja Njutnovi zakoni kretanja. I Njutnov zakon II Njutnov zakon III Njutnov zakon Neki tipovi sila u mehanici 4 8 14 17 19 21 25 27 29 32 35 36 37 40 42 44 47 49 51 52 53 Gravitaciona sila. Njutnov zakon univerzalne gravitacije Težina tela Sila normalne reakcije podloge Sila trenja Sila elastičnosti Sile kod kružnog kretanja Rad i energija Energija Kinetička energija Potencijalna energija Gravitaciona potencijalna energija Konzervativna i nekonzervativna polja Konzervativne i nekonzervativne sile Potencijalna energija opruge Zakon održanja energije Snaga Impuls sile i količina kretanja Zakon održanja količine kretanja Sudari Elastičan sudar Neelastičan sudar 2 54 57 59 61 65 70 74 77 78 80 82 86 87 88 91 94 95 97 100 102 103

Sadržaj
Dinamika rotacionog kretanja krutog tela 105 Moment sile 108 Moment inercije 111 Moment inercije i Štajnerova teorema 114 Osnovna jednačina dinamike rotacionog kretanja 115 Kinetička energija i rad kod rotacionog kretanja 117 Moment količine kretanja. 118 Zakon održanja momenta količine kretanja. 121 Statika čvrstog tela 124 Uslovi ravnoteže čvrstog tela 125 Vrste ravnoteže. Stabilnost. 127 Oscilacije i talasi 128 Oscilacije 129 Oscilovanje tela obešenog o elastičnu oprugu 130 Matematičko klatno 133 Fizičko klatno 135 Prigušene harmonijske oscilacije 136 Prinudne harmonijske oscilacije 139 Talasno kretanje. Prostiranje talasa u elastičnoj sredini. 141 Jednačina progresivnog talasa Brzina širenja talasa Energija talasa Osnovne osobine talasnog kretanja Stojeći talasi Zvuk Jačina zvuka Doplerov efekat Mehanika fluida. Statika fluida. Pritisak Hidrostatički pritisak Potisak. Arhimedov zakon. Površinski napon Osobine gasova. Atmosferski pritisak. Dinamika fluida Jednačina kontinuiteta Bernulijeva jednačina Toričelijeva teorema Viskoznost 146 148 150 151 156 160 162 164 168 169 172 174 176 178 180 181 183 185 186

3

Elementi vektorskog računa
sabiranje i oduzimanje vektora; razlaganje na komponente
Sabiranje

Oduzimanje

Ax = A cos θ⎫ ⎪ 2 2 ⎬ A = Ax + Ay Ay = A sin θ ⎪ ⎭

4

Projekcije vektora na pravac

5

Skalarni i vektorski proizvod vektora
Skalarni proizvod dva vektora je skalar.

r r r r r r r r a ⋅ b =| a | ⋅ | b | cos ∠( a , b ) = a ⋅ b cos ∠( a , b )
Vektorski proizvod dva vektora je vektor koji je normalan na ravan koju oni čine, a smer mu je određen pravilom desnog zavrtnja. Intenzitet je brojno jednak površini paralelograma konstruisanog iznad vektora a i b.

r r r r r r r a × b =| a | ⋅ | b | sin ∠( a , b ) ⋅ co r r r r | a × b |= a ⋅ b sin ∠(a , b )

6

Trigonometrijske funkcije
Trigonometrijske funkcije koje su najčešće korišćene su sinus, kosinus i tangens i povezuju dužine stranica pravouglog trougla sa odgovarajućim uglovima. Pitagorina teorema povezuje dužine stranica pravouglog trougla.

x2 + y2 = r 2

7

Fizičke veličine. SI sistem jedinica.
Potreba da se brojem izražavaju osobine ili opisuju prirodne pojave nametnula je potrebu uvođenja fizičkih veličina i jedinica fizičkih veličina. Fizičkim veličinama se kvantitativno opisuju osobine tela, stanja i procesa. Skalarne veličine su potpuno određene svojom brojnom vrednošću, dok su vektorske veličine definisane joši pravcem i smerom. 1960. godine je na međunarodnom nivou dogovoreno da se koristi jedinstveni sistem fizičkih jedinica u svetu, tzv. SI sistem (međunarodni sistem jedinica), koji sadrži 7 osnovnih veličina i njihovih jedinica, dok su sve ostale jedinice (jedinice ostalih fizičkih veličina) izvedene od osnovnih (iako imaju druge nazive, mogu se nedvosmisleno izraziti preko nekih od pomenutih sedam osnovnih jedinica).

8

1 s je vreme trajanja 9 192 631 770 oscilacija elektrona između dva hiperfina nivoa u atomu Cs. SI sistem jedinica. 1 m je dužina puta koju u vakuumu pređe svetlost za 1/299 792 458 deo sekunde. 1 A je jačina vremenski stalne električne struje koja. koji se čuva u Međunarodnom birou za težine i mere u Sevru. s. SI sistem jedinica. r t T I J n kilogram metar sekund kelvin amper kandela mol kg m s K A cd mol 9 Fizičke veličine.16 delu termodinamičke temperature trojne tačke vode.Fizičke veličine. paralelna provodnika beskonačne dužine i zanemarljivog poprečnog preseka. 10 . koja se nalaze u vakuumu na rastojanju od 1 m. prolazeći kroz dva prava. 1 K je termodinamička temperatura koja je jednaka 1/273. 1 kg je masa etalona u obliku cilindra visine 39 mm i prečnika 39 mm od legure 90% Pt 10% Ir. prouzrokuje između njih elektrodinamičku (privlačnu ili odbojnu) silu od 2⋅10−7 N po metru dužine. Francuska. Osnovne fizičke veličine: naziv veličine najčešća oznaka veličine jedinica oznaka jedinice masa dužina vreme temperatura jačina električne struje jačina svetlosti količina supstance m l.

sila F=m⋅a [N=kgm/s2].skup fizičkih veličina koje su funkcije osnovnih ili osnovnih i već izvedenih veličina. Primeri: brzina v=dx/dt [m/s] ubrzanje a=dv/dt [m/s2]. SI sistem jedinica.Fizičke veličine. 1 cd je svetlosna jačina koju u određenom pravcu emituje izvor svetlosti u vidu monohromatskog zračenja frekvencije 540⋅1012 Hz i čija je izračena snaga u tom pravcu 1/683 deo W po steradijanu. 11 Fizičke veličine Izvedene fizičke veličine .012 kg izotopa ugljenika 12C (Avogadrov broj). pritisak p=F/S [Pa=N/m2] gradijent brzine dv/dz [s−1=1/s] koeficijent dinamičke viskoznosti η=F/(S⋅(dv/dz)) [Pas=Ns/m2=kg/sm] Mogu biti i bezdimenzione: apsolutni indeks prelamanja Poasonov broj Izuzetak su jedinice za: ugao u ravni [rad] prostorni ugao [sr] 12 n=c/v μ=(Δd/d)/(Δl/l) . a dobijaju se na osnovu formule ili relacije. 1 mol je količina materije sistema koji sadrži toliko elementarnih jedinki koliko ima atoma u 0.

nanosekunda ili mikrofarad su jedinice koje sadrže prefikse mili-. Referentni sistemi koji miruju ili se ravnomerno kreću su tzv. inercijalni referentni sistemi. Referentni sistemi su vezani za “posmatrača” događaja. 14 .i predstavljaju umnoške osnovne jedinice (metar.i mikro. sekunda. već višestruko umanjene ili uvećane. nano. Mogu se kretati (ravnomerno ili ubrzano) ili mirovati. a oni koji se ubrzano kreću nazivaju se neinercijalni referntni sistemi. red veličine prefiks 10−12 10−9 10−6 10−3 10−2 10−1 pikonanomikromilicentidecioznaka p n μ m c d red veličine prefiks 101 102 103 106 109 1012 dekahektokilomegagigateraoznaka da h k M G T 13 KINEMATIKA Osnovni pojmovi kinematike Mehaničko kretanje tela je promena položaja tog tela u odnosu na bilo koje drugo telo. Milimetar. Za određivanje položaja koriste se referentni sistemi. najčešće Dekartov pravougli koordinatni sistem. Farad) zasnovane na različitim eksponentima broja 10.Fizičke veličine Jedinice fizičkih veličina se vrlo često ne koriste u svom osnovnom obliku.

15 Osnovni pojmovi kinematike Deo putanje Δs koji telo pređe za vreme Δt između dve tačke (npr. Materijalna tačka je telo zanemarljivih dimenzija. 16 . To je rastojanje između krajnjeg i početnog položaja tela mereno duž putanje. U kinematici nas nanje interesuju dimenzije pokretnih tela. Rotacija .osa rotacije. ali konačne mase. r r r v Δr = r (t + Δt ) − r (t ) Svako kretanje se može smatrati kao kombinacija translacije i rotacije.sve tačke se kreću po koncentričnim krugovima čiji centri su na istoj pravoj . Ili. Translacija – svaka prava ili ravan ostaje sama sebi paralelna. a više samo njihovo kretanje i veličine koje ga karakterišu. to je skup tačaka kroz koje prolazi tokom svog kretanja. M1 i M2) je pređeni put. Δs Δs = s2 − s1 Vektor pomeraja Δrje vektor koji spaja početni i krajnji položaj tačke u kretanju. Linija koju materijalna tačka opisuje tokom kretanja (skup uzastopnih položaja) predstavlja njenu putanju. a usmeren je ka datoj tački.Osnovni pojmovi kinematike r Vektor položaja r je vektor koji spaja koordinatni početak i datu tačku.

u opštem smislu. vs = Jedinica je [m/s]. Δs Δt Srednja vektorska brzina je količnik vektora pomeraja i vremena u toku kojeg je pomeraj napravljen. Srednja putna brzina je količnik ukupnog pređenog puta Δs za neko vreme Δt i vremena kretanja Δt. Brzina. Δt → 0 Δt r r r Δr dr v = lim = Δt → 0 Δt dt r r | Δr | Δ s ds | v |≡ v = lim = lim = Δt → 0 Δt Δt → 0 Δt dt 18 . na osnovu činjenice da je dužina pomeraja jednaka pređenom putu Δs u slučaju da Δt→0. Vektor trenutne brzine ima pravac tangente na putanju. Δs r r r r Δr r (t + Δt ) − r (t ) vsv = = Δt Δt 17 Trenutna brzina Trenutna brzina (brzina pokretne tačke u datom trenutku t) je srednja vektorska brzina u beskonačno malom intervalu vremena. Intenzitet trenutne brzine se. definiše kao: r r Δr v= .Vrste kretanja. karakteriše pređeni put u jedinici vremena. Brzinom se.

Srednje ubrzanje je količnik promene brzine i vremenskog intervala u toku kojeg je ta promena načinjena. usporenje – vektor brzine i vektor ubrzanja imaju suprotne smerove). 20 .Ubrzanje Ubrzanje je veličina koja karakteriše promenu brzine u jedinici vremena. Ubrzanje Ubrzanje može biti pozitivno (vektor brzine i vektor ubrzanja imaju isti smer) ili negativno (tzv. Dovoljno je da vektor brzine v menja pravac u prostoru. Intenzitet trenutnog ubrzanja se definiše kao: r r | Δv | Δv d v | a |≡ a = lim = lim = Δt →0 Δt Δt → 0 Δt dt dv d ⎛ dr ⎞ d 2 r = ⎜ ⎟= a= dt dt ⎝ dt ⎠ dt 2 * r r Δv a= . r r r r Δv v2 − v1 = as = Δt t 2 − t1 r r r v (t + Δt ) − v (t ) as = Δt Vektor trenutnog ubrzanja ima pravac vektora r promene brzine Δv . Trenutno ubrzanje je granična vrednost srednjeg ubrzanja kada vremenski interval Δt→0. Jedinica za ubrzanje je [m/s2]. Ubrzanje postoji i kada nema promene intenziteta vektora brzine. Δt → 0 Δt r r r Δv dv a = lim = Δt →0 Δt dt ⇒ r r d 2r a= 2 dt 19 * Čita se: drugi izvod vektora pomeraja po vremenu.

Vektori brzine i ubrzanja (ako je a≠0) se poklapaju sa pravcem kretanja. 22 . Njen intenzitet je ravan količniku pređenog puta i vremena. a intenziteti trenutnih ovih veličina su: v= ds dt a= dv d 2 s = dt dt 2 Pravolinijsko kretanje može biti ravnomerno ili promenljivo (najjednostavniji slučaj: jednako-ubrzano). U slučaju pravolinijskog ravnomernog kretanja zakon položaja glasi *: x = x0 + vt ili prosto (ako uzmemo da je početni položaj (kordinata) tela x0=0): x = vt * Kod pravolinijskog kretanja koordinatnu osu (recimo x-osu) na kojoj se prati položaj tela usmeravamo duž pravca kretanja. x=f(t). t 21 Pravolinijsko kretanje – ravnomerno kretanje Zakon položaja je funkcija promene položaja tela (materijalne tačke) sa vremenom. Ravnomerno (uniformno) pravolinijsko kretanje je ono u kome se brzina ne menja ni po intenzitetu ni po pravcu u toku vremena.Jednodimenzionalno (pravolinijsko) kretanje – ravnomerno kretanje Kretanje kod kojeg je putanja prava linija je pravolinijsko. r a =0 ⇒ v= s = const.

Zakon brzine je funkcija koja pokazuje zavisnost brzine od vremena. Za slučaj da je početna brzina (brzina u trenutku t=0 s) v0≠0. zakon brzine glasi: r v = v0 + at Zakon položaja u slučaju pravolinijskog jednako-ubrzanog kretanja glasi: x = x0 + v0t + at 2 2 za x0 = 0 ⇒ x = v0 t + at 2 2 23 Pravolinijsko kretanje – jednako-ubrzano kretanje Veza između krajnje i početne brzine i pređenog puta x je: 2 v 2 = v0 + 2ax Srednja brzina kod jednako-ubrzanog pravolinijskog kretanja je: r a = const. v=f(t). vs = v0 + v 2 v = v0 + at x = x0 + v0t + at 2 2 24 . Ubrzanje može biti pozitivno ili negativno (usporenje. intenzitet brzine se smanjuje u toku vremena).Pravolinijsko kretanje – jednako-ubrzano kretanje Kretanje po pravoj liniji pri kojem je ubrzanje konstantno (a = const.) je jednako-ubrzano pravolinijsko kretanje.

).. . Brzina pri udaru o zemlju pri slobodnom padu sa visine h: v = 2 gh 26 . uz zanemarivanje sile otpora vazduha..81 m/s2 i pod izvesnim uslovima se može smatrati konstantnom veličinom (u blizini površine Zemlje. Smer ubrzanja je ka površini Zemlje (tačnije ka centru Zemlje). Intenzitet brzine. istovremeno i stižu do površine. Intenzitet ubrzanja tela približno iznosi a ≡ g = 9.Primeri pravolinijskog jednako-ubrzanog kretanja Slobodno padanje Slobodno padanje je pravolinijsko (jednodimenzionalno) i jednako-ubrzano kretanje tela u polju sile Zemljine teže bez početne brzine (v0=0). tada sva tela padaju jednako – ako su istovremeno puštena da padaju. već deluje samo sila Zemljine teže na ubrzanje tela. položaj tela na vertikalnoj yosi i pređeni put (računajući od mesta gde se telo pušta da slobodno pada): v = gt y = h− gt 2 2 s= gt 2 2 25 Slobodno padanje Kada nema drugih uticaja.

a smer ubrzanja je ka površini Zemlje (tačnije ka centru Zemlje). 28 . 27 Vertikalni hitac Zakon brzine. a zatim slobodno pada.Vertikalni hitac Vertikalni hitac je jednodimenzionalno (pravolinijsko) i jednako-ubrzano kretanje tela u polju sile Zemljine teže sa nekom početnom brzinom (v0≠0) – telo je bačeno u vertikalnom pravcu (naviše ili naniže nekom početnom brzinom). međutim. Intenzitet ubrzanja tela je takođe g = 9. zakon položaja i pređeni put Hitac naniže v = v0 + gt y = h − v0 t − gt 2 2 s = v0t + gt 2 2 Hitac naviše v = v0 − gt y = h + v0t − gt 2 2 s = v0t − gt 2 2 Maksimalna visina koju dostiže telo u vertikalnom hicu naviše: H = h+ 2 v0 2g U momentu pada na zemlju je y=0. Kod vertikalnog hica naniže. brzina je u početku usmerena u pozitivnom smeru y-ose duž koje se posmatra položaj bačenog tela – telo usporava dok ne dostigne maksimalnu visinu. može biti i suprotan od smera ubrzanja – kada se telo baca naviše (vertikalni hitac naviše). u najvišoj tački putanje je intenzitet brzine v=0.81 m/s2. brzina tela i ubrzanje uvek imaju isti smer. Smer brzine.

Dvodimenzionalno (krivolinijsko) kretanje u polju sile Zemljine teže – Horizontalni hitac Horizontalni hitac je dvodimenzionalno (krivolinijsko) i složeno kretanje tela u polju sile Zemljine teže sa nekom početnom brzinom (v0≠0) – telo je bačeno u horizontalnom pravcu sa neke visine. brzina tela se u svakom momentu može razložiti na dve komponente – duž x. 30 . U slučaju dvodimenzionalnog kretanja (po krivolinijskoj putanji). vx = v0 v y = − gt x = v0 t y = h− gt 2 2 * h – je visina sa koje je bačeno telo po putanji horizontalnog hica. Kretanje duž y-ose je jednako-ubrzano – brzina raste (slobodno padanje. 29 Horizontalni hitac Kretanje duž x-ose je ravnomerno – brzina je konstantna. ubrzanje je g).i duž y-ose koordinatnog sistema vezanog za posmatrača (obično je to Zemljina površina).

Duž y-ose kretanje je jednako-promenljivo – ako je ugao izbacivanja pozitivan (vertikalni hitac naviše). a nakon dostizanja maksimalne visine. u slučaju negativnog ugla. Kretanje se može opisati kao superpozicija dva kretanja duž x. brzina menja smer i raste po intenzitetu. 2 v = vx + v 2 y xD = v0 2h g 31 Kosi hitac Kosi hitac je dvodimenzionalno (krivolinijsko) i složeno kretanje tela u polju sile Zemljine teže sa nekom početnom brzinom (v0≠0) – telo je bačeno pod nekim uglom u odnosu na horizontalni pravac. Zakon (jednačina) putanje. brzina vD. Duž x-ose kretanje je ravnomerno – brzina je konstantna.Horizontalni hitac Putanja je parabola.i y-koordinatne ose. ugao putanje αD. (zavisnost y-koordinate položaja tela koje se kreće po putanji horizontalnog hica od x-koordinate): y = h− gx 2 2 2v0 U momentu pada na zemlju je y=0 ⇒ domet xD. brzina duž y-ose prvo opada. kao kod slobodnog padanja. brzina duž yose stalno raste. 32 .

33 Kosi hitac U najvišoj tački putanje je vy=0 (v=vx) ⇒ maksimalna visina ymax. ugao putanje αD: xD = 2 v0 sin 2α g Domet zavisi od početne brzine tela (v0) i od ugla α pod kojim je ispaljen projektil po putanji kosog hica.Kosi hitac Putanja je parabola. Vremenska promena komponenti brzina i koordinata tela: vx = v0 x ⇒ vx = v0 cos α v y = v0 y − gt ⇒ v y = v0 sin α − gt x = v0 x t ⇒ y = y 0 + v0 y t − gt 2 2 ⇒ x = v0t cos α y = y0 + v0t sin α − gt 2 2 y = y0 + x tgα − g x2 2v cos 2 α 2 0 Zakon (jednačina) putanje y=f(x) ima oblik: * y0 – je visina sa koje je bačeno telo po putanji kosog hica. brzina vD. Pod uslovom da je y0=0: y max = 2 v0 sin 2 α 2g U momentu pada na zemlju je y=0 ⇒ domet xD. * Pretpostavlja se da je otpor vazduha zanemarljiv. 34 .

koji polazi od centra kružne putanje. Položaj materijalne tačke pri kretanju po kružnici dat je radijus-vektorom. 35 Ugaona brzina ω Srednja ugaona brzina ωs je količnik ugaonog pomeraja i vremena u toku kojeg je taj ugao opisan. ako se θ povećava. Trenutna ugaona brzina ω je jednaka srednjoj ugaonoj brzini kada vremenski interval Δt→0. Uglovi se izražavaju u radijanima (rad). Kružno kretanje. Ugaona brzina je vektor čiji se pravac poklapa sa pravcem ose rotacije – normalan je na ravan rotacije. a smer je određen pravilom desnog zavrtnja. Ugaoni pomeraj Δθ je ugao između početnog (θ0) i krajnjeg (θ) položaja radijus-vektora. θ=s/r=1 rad. a završava na mestu materijalne tačke. Ugaona brzina je pozitivna. θ[ rad] = s r → Δθ = Δs r θ Δθ = θ − θ 0 Δt = t − t 0 θ0 * Ugao od 1 rad je onaj za koji je odgovarajuća dužina luka na kružnici jednaka njenom poluprečniku (s=r). a negativna.Kinematika rotacionog kretanja. ωs = Δθ Δt ω = lim Δθ dθ = Δt → 0 Δt dt 36 . Jedinica je [rad/s]. Smer vektora je određen pravilom desnog zavrtnja. ako se θ smanjuje. Ugaoni pomeraj Δθ je vektor čiji pravac se poklapa sa pravcem ose rotacije.

a vektor r ugaone brzine ω je normalan na ravan kružnice. αs = Δω Δt Δω dω = dt Δt α= d 2θ dt 2 α = lim Δt →0 Trenutno ugaono ubrzanje α je srednje ugaono ubrzanje za graničan slučaj kada Δt→0.Ugaono ubrzanje α Ugaono ubrzanje je posledica ubrzanog kretanja materijalne tačke po kružnici (povećanje ili smanjenje intenziteta periferne brzine v). r 37 Veza između linearnih i ugaonih veličina Veza između intenziteta periferne brzine v kretanja materijalne tačke (tela) po kružnici i intenziteta ugaone brzine ω radijus vektora te materijalne tačke: ω= Δθ Δs / r Δs v = = = Δt Δt r Δt r ⇒ v = ωr r v r v = ω× r Vektor periferne brzine v leži u ravni kružnice. Ugaono ubrzanje α je vektor čiji se pravac poklapa sa pravcem ose rotacije. dakle normalan je na ravan r kružnice i kolinearan sa vektorom ugaone brzine ω. odnosno promene intenziteta ugaone brzine ω. r r 38 . kao i radijus-vektor r . Srednje ugaono ubrzanje αs je količnik promene ugaone brzine i vremenskog intervala u toku kojeg je došlo do te promene. Jedinica je [rad/s2] ili samo [s−2] .

40 . vektor ove r veličine ( aτ ) ima pravac tangente na kružnu putanju (kao i periferna brzina) – iz tog razloga nosi naziv tangencijalno ubrzanje.Veza između linearnih i ugaonih veličina Slično tome. Kružno kretanje. jer se brzina menja barem po pravcu. veza između intenziteta ubrzanja a materijalne tačke koja se kreće po kružnici (dakle. Svako krivolinijsko kretanje se može predstaviti kao kretanje po kružnici. Oznaka aτ ističe da ovo ubrzanje treba razlikovati od tzv. r 39 Krivolinijsko kretanje. normalnog (centripetalnog ubrzanja) koje je posledica promene pravca periferne brzine. r dv r a τ = vo dt * vo je jedinični vektor periferne brzine. Položaj materijalne tačke pri kretanju po kružnici je dat radijus-vektorom. periferna brzina v se menja po intenzitetu) i intenziteta ugaonog ubrzanja α dobija se na sledeći način: aτ = Δω Δv r Δω = =r = rα ⇒ Δt Δt Δt aτ = r α Pošto je ubrzanje ovde posledica promene intenziteta periferne brzine. Svako krivolinijsko kretanje je i ubrzano kretanje. pri čemu se poluprečnik kružnice menja u toku kretanja.

usmeren je ka centru krivine putanje i radi se o normalnom (centripetalnom) ubrzanju. v=const. Ugaona brzina ω takođe ima konstantni intenzitet. a period rotacije T je vreme potrebno da radijusvektor opiše pun krug od 2π rad. 41 Ravnomerno (uniformno) kružno kretanje Periferna brzina v ima stalan intenzitet. 42 . Kod ravnomernog krivolinijskog kretanja (intenzitet brzine se ne menja. v= s t ω= θ t pun krug θ = 2π rad ω= 2π = 2πν T 1⎞ ⎛ ⎜ν = ⎟ T⎠ ⎝ Ravnomerno kružno kretanje je periodično. već samo pravac) vektor ubrzanja ima pravac normalan na tangentu putanje.Normalno i tangencijalno ubrzanje kod kružnog kretanja U opštem slučaju. koje je normalno na tangentu u posmatranoj tački. Frekvencija ili učestanost obrtanja ν (ili f) obrnuto je srazmerna periodu obrtanja T. koje ima pravac tangente na putanju. tj. ω=const . i − tangencijalno ubrzanje. vektor ubrzanja ima dve komponente: − normalno (centripetalno) ubrzanje.

44 .tangencijalno ubrzanje. usmereno uvek ka centru rotacije.Ravnomerno kružno kretanje Zbog neprekidne promene pravca brzine v. suprotno od radijus vektora. promena brzine ima dve komponente. a ne samo pravac. postoji normalno ubrzanje intenziteta an. Na osnovu sličnosti trouglova i definicije normalnog ubrzanja an i periferne brzine v. sledi: Δv v Δr Δv Δr v Intenzitet normalnog Vektor normalnog = ⇒ Δv = Δr ⇒ = ubrzanja: ubrzanja: v r r Δt r Δt an = Δv Δt v= Δr Δt v = ωr ⇒ an = v2 = rω2 r r v2 r an = − r0 r 43 Jednako-ubrzano kružno kretanje Ako se menja i intenzitet brzine. a takođe i ubrzanje koje je opisuje: r r r Δv = Δvn + Δvτ r r r a = an + aτ Promena brzine u pravcu normale (brzina promene pravca) definiše normalno ubrzanje. a u pravcu tangente (brzina promene intenziteta) .

ω = ω0 ± α t v = v0 ± a t αt2 2 θ = θ0 + ω0 t ± x = x0 + v0 t ± 2 v 2 = v0 ± 2a x at2 2 2 ω2 = ω0 ± 2α θ 46 .Jednako-ubrzano kružno kretanje Najprostiji oblik neravnomernog kružnog kretanja je jednako-ubrzano (ili jednako-usporeno) kretanje u toku kojeg se. a takođe i brzina i ubrzanja tela koje se kreće. aτ = dv d ( ω r ) dω aτ = rα = =r dt dt dt r r r 2 a = an + aτ a = an + aτ2 ⎛ v2 ⎞ 2 a = ⎜ ⎟ + (r α ) ⎜ r ⎟ ⎝ ⎠ 2 r dv r aτ = vo dt * vo je jedinični vektor periferne brzine. Drugim rečima. čiji se poluprečnici stalno menjaju. r Kretanje po krivoj liniji je. tangencijalno ubrzanje aτ ima konstantni intenzitet. stalno kretanje po kružnim putanjama. Tangencijalno ubrzanje aτ je vektor kolinearan tangenti na kružnicu. pored pravca. 45 Jednako-ubrzano kružno kretanje Pri jednako-ubrzanom kružnom kretanju mogu se definisati izrazi analogni onim kod jednako-ubrzanog pravolinijskog kretanja. praktično. i intenzitet periferne brzine (pa tako i ugaone brzine) menjaju pravilno u toku vremena.

Dinamika.
Sila, masa i količina kretanja.
Dinamika je deo mehanike koji se bavi uzrocima promene kretanja tela. Inertnost je prirodna tendencija tela da ostane u stanju mirovanja ili ravnomernog k t j po pravoj li iji i j d j od osnovnih osobina kretanja j liniji jedna je d ih bi tela. Masa tela je kvantitativna mera inertnosti. Inercija se odnosi na mirovanje ili kretanje tela bez obzira na njihovu masu, a inertnost je opiranje promeni stanja kretanja. Brzina je osnovna kinematička veličina koja karakteriše telo u kretanju. Pri promeni brzine dolazi do izražaja inercija tela pa se masa kao njena tela, masa, mera, i brzina javljaju zajedno u novoj, kompleksnijoj veličini koja bolje opisuje kretanje. To je količina kretanja k – skalarni proizvod mase i brzine tela (jedinica za količinu kretanja je [kgm/s]):

r r k = m⋅v

47

Sila, masa i količina kretanja.
Do promene stanja kretanja (brzine) može doći samo pri interakciji tela sa drugim telima. Sila (jedinica je Njutn, [N]) je kvantitativna mera interakcije (međusobnog delovanja) tela tj izražava intenzitet interakcije tela, tj. interakcije. Sile mogu biti kontaktne, kada pri interakciji postoji dodir između tela, i bezkontaktne, kada se interakcija ostvaruje na daljinu, tj. putem fizičkog polja (gravitaciona, , g ,j električna, magnetna, jaka ili slaba nuklearna sila).

48

Njutnovi zakoni kretanja – I Njutnov zakon
Slika prikazuje različit uticaj sile trenja na kretanje istog p p g tela po različitim podlogama – postoji, dakle, interakcija između kotrljajućeg tela i podloge – podloga utiče na promenu stanja kretanja.

I Njutnov zakon - zakon inercije j j Svako telo zadržava stanje mirovanja ili ravnomernog pravolinijskog kretanja sve dok drugo telo svojim delovanjem to stanje ne promeni, tj. dok ne interaguje sa drugim telom.
* Isak Njutn, engleski fizičar i matematičar (1642-1727). 49

Matematički izraz I Njutnovog zakona
Ukoliko je : r r F =0 ⇒ a=0 r r v = const. ⇒ mv = const.

U odsustvu spoljašnjih sila, a kada se vrši posmatranje u inercijalnom referentnom sistemu, telo koje miruje ostaje u stanju mirovanja, a telo koje se kreće nastavlja kretanje sa konstantnom brzinom i to po pravoj liniji (nepromenjena količina kretanja).

Ovaj zakon važi samo u tzv. inercijalnim referentnim sistemima, koji ili miruju ili se ravnomerno kreću po pravoj liniji.
referentni sistem je koordinatni sistem u kojem se ili u odnosu na koji se posmatra kretanje nekog tela. Postoje neinercijalni referentni sistemi koji se kreću ubrzano i tela čije se kretanje posmatra u takvim sistemima trpe delovanje dodatnih (fiktivnih) tzv. inercijalnih sila, koji su posledica neravnomernog kretanja referentnog sistema.
50
** * Inercijalni

II Njutnov zakon - osnovni zakon dinamike
Ako na telo mase m deluje spoljašnja sila F, ubrzanje a koje pri tome telo dobija direktno je srazmerno (rezultantnoj) sili koja na njega deluje, a obrnuto srazmerno masi. r r r r r F r ⇒ F = ma a= ∑ F = ma m Brzina promene količine kretanja tela proporcionalna je sili koja na njega deluje i vrši se u pravcu sile.

r r d r r dv F = ( mv ) = m = ma dt dt

Sila nije uzrok kretanja tela, već je uzrok j j , j promeni stanja kretanja, koja se meri ubrzanjem – ona menja količinu kretanja tela.

Masa u ovim izrazima je inercijalna masa i predstavlja meru odupiranja tela promeni stanja kretanja – ona je kvantitativna mera inertnosti tela.
51

III Njutnov zakon - zakon akcije i reakcije

r r F12 = − F21

r r m1a1 = − m2 a2

Ako jedno telo deluje na drugo nekom silom, onda i drugo telo deluje na prvo silom istog intenziteta i pravca, a suprotnog smera. Svako delovanje (akcija) stvara uvek suprotno po smeru i jednako po intenzitetu protivdelovanje (reakciju), tj. delovanja dva tela jedno na drugo su jednaka i suprotnog smera.
52

Neki tipovi sila u mehanici

Gravitaciona sila Sila ti k Sil potiska Sila normalne reakcije podloge Sila zatezanja Elastična sila opruge Sila trenja

53

Gravitaciona sila. Njutnov zakon univerzalne gravitacije. Keplerovi zakoni.
I Keplerov zakon: planete se kreću oko Sunca po eliptičnim putanjama u čijoj zajedničkoj žiži je Sunce. II Keplerov zakon: radijus-vektor bilo koje planete za isto vreme prebriše istu površinu – sektorska brzina planete je konstantna.

III Keplerov zakon: odnos kvadrata perioda obilaska planeta oko Sunca i trećeg stepena srednjeg rastojanja (ili duže poluose) od Sunca je konstantna veličina.
* Johanes Kepler (1571-1630), * Isak Njutn (1642-1727)

ΔS = const. Δt

T2 = const. a3
54

poluprečnika R. Njutnov zakon gravitacije (1686. intenzitet je srazmeran masama materijalnih tačaka.gravitaciona konstanta r ro . Zakon univerzalne gravitacije: Bilo koje dve materijalne tačke međusobno se privlače gravitacionom silom: pravac te sile prolazi kroz materijalne tačke. tj. F =γ m1 m2 r2 Nm 2 kg 2 r m m r F = − γ 1 2 2 ro r γ .jedinični vektor usmeren od m1 ka m2 56 γ = 6.672 ⋅10 −11 .Njutnov zakon gravitacije (1686. Njutn je pretpostavio postojanje privlačne sile između Sunca i planeta koja zakrivljuje njihovu putanju i koja je usmerena prema izvoru delovanja sile (Suncu). Keplera.) Na osnovu rezultata astronomskih posmatranja J. ona koja imaju osobinu mase. T= 2 Rπ v T 2 = k ⋅ R3 ⇒ 4π 2 = v2 k⋅R F = man = m M m v 2 4π 2 m m = ⋅ 2 = k ′ ⋅ 2 = γ S2 R R R k R 55 Sila koja održava planete na njihovoj putanji zavisi od mase Sunca MS i od mase planete m.) Svoje zaključke o sili privlačenja između Sunca i planeta Njutn je uopštio na sva materijalna tela. Njutn je takođe pretpostavio (radi jednostavnosti) da se planete kreću po približno kružnim putanjama. a obrnuto srazmeran kvadratu rastojanja između njih. Ubrzanje koje ima planeta usled sile koja zakrivljuje njenu putanju je normalno (centripetalno) ubrzanje an.

r≈RZ) jednaka je gravitacionoj sili: Q=γ Iz II Njutnovog zakona mMZ ⎫ 2 RZ ⎪ ⇒ g = γ M Z ⎬ 2 RZ ⎪ Q = mg ⎭ Ubrzanje g sile Zemljine teže na njenoj površini. odnosno sila kojom telo zateže konopac o koji je okačeno da visi. Težina tela je mera gravitacione sile kojom Zemlja (ili dato svemirsko telo t l ) deluje na objekat objekat. a težina tela deluje na podlogu (ili na neko drugo telo). 58 . VAŽNO: Sila Zemljine teže (gravitaciono privlačenje od strane Zemlje) deluje na telo.na visini h i d R i i i iznad površine Zemlje r r Q = mg 57 Težina tela U slučaju da se zanemari rotacija Zemlje i njena nehomogenost i odstupanje od pravilnog sfernog oblika.Težina tela Težina Q nekog objekta na ili iznad površine Zemlje (ili iznad nekog drugog svemirskog tela) je sila kojom telo deluje na horizontalnu podlogu na koju je postavljeno. težina Q objekta mase m na površini Zemlje (ili blizu površine.na površini Zemlje r=RZ+h . p p j j j j Ono opada sa povećanjem rastojanja od centra Zemlje. Q=γ mMZ r2 Izraz za težinu na osnovu II Njutnovog zakona dinamike (gde su sila i ubrzanje srazmerni) ima oblik: r=RZ .

Tačnije. 59 Sila normalne reakcije podloge . a sila reakcije površine na silu težine kojom telo pritiska podlogu je upravo normalna sila FN. 60 . Za proučavanje kretanja tela po strmoj ravni pravi se dijagram sila u kome se sile i njihove komponente predstavljaju u x-y koordinatnom sistemu.normalna sila FN Telo na strmoj ravni (slučaj kretanja bez prisutne sile trenja između tela i strme ravni). komponenta sile reakcije podloge koja je normalna na površinu predstavlja normalnu silu FN.normalna sila FN U mnogim situacijama telo je u kontaktu sa nekom podlogom (površinom).Sila normalne reakcije podloge .

t kretanja tela d ši U opštem slučaju. postoji statička sila trenja (trenje mirovanja). Sila trenja deluje na dodirnoj površini između tela i usmerena je nasuprot smeru k t j t l u odnosu na površinu. kojom podloga deluje na površinu tela sa kojim je u kontaktu i zaklapa prav ugao sa površinom 62 . 61 Statička sila trenja (trenje mirovanja) Sila trenja mirovanja jednaka je po intenzitetu i pravcu. μs – koeficijent statičkog trenja (zavisi od prirode d di ih površina) i d dodirnih ši ) FN – normalna sila. max Fs ≤ Fs = μ s FN max Maksimalna vrednost statičke sile trenja Fs je srazmerna sili normalne reakcije podloge FN na kojoj se telo nalazi. ili između sastavnih delova unutar nekog sistema (unutrašnje trenje).Sila trenja Trenje je posledica delovanja međumolekularnih sila između dodirnih površina tela i podloge na kojoj se telo nalazi (spoljašnje trenje). i kinetička sila trenja (ona se još deli na trenje klizanja i trenje kotrljanja). a suprotna po smeru (u odnosu na moguće kretanje) rezultantnoj spoljašnjoj sili koja deluje na telo u pravcu paralelnom podlozi. Sila trenja kotrljanja je znatno slabija od sile trenja klizanja. Statička sila trenja Fs može imati vrednosti od 0 do neke maksimalne d ti vrednosti Fsmax.

64 . ukoliko je brzina mala. Po intenzitetu je nešto manja od maksimalne sile statičkog trenja. a na njega deluje sada kinetička sila trenja (nešto manja po vrednosti od fs. FN – normalna sila *. * Na grafiku je normalna sila FN obeležena sa N. približno važi sledeće: − nezavisna je od veličine dodirne površine između tela i podloge. − proporcionalna je veličini normalne sile FN.max) – oblast kinetičkog trenja.Kinetička sila trenja (trenje klizanja) Kinetička sila trenja deluje u pravcu tangente na dodirnu površinu između tela i podloge po kojoj se kreće i uvek je usmerena nasuprot relativnoj brzini tela. − nezavisna je od brzine kretanja (klizanja).max. kojom podloga deluje na površinu tela sa kojim je u kontaktu i zaklapa prav ugao sa površinom. 63 Kinetička sila trenja (trenje klizanja) U oblasti statičkog trenja sa porastom vučne sile F povećava se i statička sila trenja sve do neke maksimalne vrednosti fs. Pod određenim uslovima. nakon čega telo počinje svoje kretanje. Fk = μ k FN μk – koeficijent kinetičkog trenja (zavisi od prirode dodirnih površina).

osim položaja. Elastične sile u telima su posledica međuatomskih sila – pod uticajem spoljašnjih sila menjaj se međ sobna rastojanja i položaji atoma a menjaju međusobna atoma. Elastična deformacija istezanja Istezanje (ili sabijanje) nastaje pri normalnom delovanju sile na površinu. Elastična deformacija se ispoljava u dva osnovna oblika: kao deformacija istezanja i deformacija smicanja. postoje savršeno elastična i savršeno plastična tela. Elastičnost čvrstih tela Svako telo pod uticajem spoljašnjih dejstava.Sila elastičnosti. 66 .Jangov modul elastičnosti F Δl =E S l U izvesnim granicama važi: g F = k Δl Granica do koje važi Hukov zakon je granica proporcionalnosti. a granica do koje telo još uvek ne ostaje trajno deformisano je granica elastičnosti. Sila elastičnosti tela deluje unutar njih i teži da vrati deformisanim telima prvobitni oblik. menja i svoj oblik. Teorijski. Napon je količnik sile i površine na koju ta sila deluje: σ= F S 65 Elastična deformacija istezanja Hukov zakon elastične deformacije istezanja povezuje napon sile i relativnu deformaciju izduženja: E . međuatomske sile se tome suprotstavljaju.

68 . 67 Elastična deformacija smicanja Smicanje je oblik deformacije koji nastaje pri tangencijalnom delovanju sile na površinu tela. ΔF ΔV = Δp = − B S V K= 1 B Znak “−” je zbog smanjenja zapremine. već ceo predmet trpi dimenzionalne promene. Zapreminski koeficijent elastičnost B je koeficijent proporcionalnosti koji povezuje promenu (povećanje) pritiska Δp koji se vrši sa svih strana na p predmet i relativnu promenu (smanjenje) zapremine izazvanu datom p ( j j ) p promenom pritiska. Recipročna vrednost zapreminskog modula elastičnosti je stišljivost K. Iz tog razloga se elastične osobine materijala od kojeg je načinjen neki predmet izražavaju preko koeficijenta stišljivosti K ili preko zapreminskog koeficijenta (modula) elastičnosti B.Zapreminska elastična deformacija U fizici materijala se može zapaziti da se deformacija na predmetu dešava ne samo kod jedne njegove dimenzije.

koji predstavlja odnos apsolutnog pomeranja gornje ivice predmeta i dimenzija deformisanog predmeta: α= Δx l Δx F =G l S 69 Hukov zakon elastične deformacije smicanja: G . Prema II Njutnovom zakonu. koja je uzrok pomenutog ubrzanja.njihova brzina se svakako menja po pravcu. a ukupan efekat delovanja sile je odstupanje gornje ivice predmeta za Δx u odnosu na prvobitni položaj. tela karakteriše samo normalno ubrzanje an . tela se kreću ubrzano . t b j an = v2 = rω 2 r 70 . tj. ako se tela ubrzavaju. Relativna deformacija se izražava preko ugla α (tgα≈α).modul smicanja Sile kod kružnog kretanja . Pri ravnomernom kretanju po kružnici.posledica promene pravca brzine. a može i po intenzitetu. znači da na njih deluje neka sila F koja je uzročnik promene stanja kretanja (koje r opisuje vektorom kolise čine kretanja k ).Elastična deformacija smicanja Tangencijalna sila izaziva pomeranje (smicanje) slojeva (atomskih ravni) u čvrstom telu jednih u odnosu na druge za neki mali iznos.centripetalna sila Prilikom kretanja po kružnici.

Fc = mv 2 r r mv 2 r Fc = − ro r 71 Sile kod kružnog kretanja . a suprotnog smera . pored delovanja centripetalne. sila zatezanja kanapa. koja je istog intenziteta i pravca. r mv 2 r Fcf = ro r Fcf = mv 2 r Centrifugalna sila je ravnotežna sila centripetalnoj i omogućava da telo ostane na zakrivljenoj putanji tokom svog kretanja. …). Centripetalna sila je uvek usmerena ka centru kružne putanje tela tela. i dejstvo sile reakcije na nju.centripetalna sila Sila koja uzrokuje normalno (centripetalno) ubrzanje i zakrivljuje putanju tela naziva se centripetalna sila Fc (gravitaciona kod planeta.centrifugalna sila Prema III Njutnovom zakonu (akcije i reakcije). tela koja se kreću po zakrivljenoj putanji osećaju.Sile kod kružnog kretanja . 72 .to je centrifugalna sila Fcf.

tangencijalno ubrzanje aτ).Sile kod kružnog kretanja – tangencijalna sila Pri neravnomernom kretanju po kružnici. promenu pravca brzine). komponenta sile F koja ima pravac pomeranja tela (Fx) može vršiti rad. Ako se pravac sile ne poklapa sa pravcem pomeranja tela već zaklapa ugao θ sa njim samo tela. 74 . r r r F = Fcp + Fτ r r r a = an + aτ Vektorski zbir centripetalne i tangencijalne sile daje ukupnu silu F koja deluje na telo koje se neravnomerno kreće po kružnoj putanji. 73 Rad i energija Ako na telo duž puta njegovog pomeranja deluje sila konstantnog intenziteta. Fy = F sin θ (komponenta koja ne vrši rad) Fx = F cos θ (aktivna komponenta) A = F ⋅ Δx r F = const. aktivna komponenta sile). osim centripetalne sile Fcp koja zakrivljuje putanju tela i uzrokuje centripetalno ubrzanje an (tj. mora postojati i tangencijalna sila Fτ koja uzrokuje promenu intenziteta periferne brzine (tj. njim. pravca i smera. ukupan rad te sile prilikom pomeranja tela je proizvod pređenog puta tela i komponente sile paralelne sa putem (tzv.

dA = ( F cos θ) dx elementarni rad duž puta dx A = ∫ dA = ∫ F cos θ dx x1 x2 Ako se osim intenziteta menja i smer sile tokom pomeranja tela duž puta Δx. rad sile je jednak nuli. rad sile je pozitivan (negativan). nalaženje izvršenog rada. 76 . Jedinica za rad je džul ([J]=[Nm]). ili ako telo miruje. a njegova ukupna vrednost se nalazi preko integralnog računa (sabiranjem doprinosa ukupnom radu na beskonačno malim delovima puta) – to je površina ispod krive zavisnosti F=f(x). Δx ) Ako na telo deluje sila pod oštrim (tupim) uglom u odnosu na pravac duž kog se kreće telo. Rad i energija r r A = F ⋅ Δx = F Δx cos θ r r θ = ∠( F . rad se izražava u diferencijalnom obliku. što komplikuje integraciju. već se menja duž puta pomeranja.r Rad je skalarna veličina. neophodno je poznavati i smer sile kao funkciju pomeraja F=f(α(x)). skalarni proizvod vektora sile F i vektora r pređenog puta Δx koji telo pri tome prelazi. Ako sila deluje pod pravim uglom u odnosu na pravac kretanja. tj. 75 Rad i energija Ako sila nije konstantna po intenzitetu.

Kaže se da telo poseduje energiju. Iz toga proizilazi činjenica: rad je proces kojim se vrši prenošenje energije među telima. Energija j veličina k j k kt iš stanje t l d k j rad veličina E ij je liči koja karakteriše t j tela. tj. j p j p j gj ΔE = E f − Ei ≡ A Razlika između krajnjeg i početnog stanja tela u pogledu sadržaja energije (ΔE) jednaka je radu A izvršenom prilikom promene tog stanja. 77 Kinetička energija Primer: pomeranje tela po horizontalnoj ravni bez trenja pod uticajem neke rezultantne sile F koja izaziva promenu stanja kretanja (količine kretanja Δk=mΔv). A = ∫ F dx x1 x2 F = ma = m v dv dv dx dv =m = mv dx dt dx dt A = ∫ mv x1 x2 2 ⎛ v 2 v 2 ⎞ mv 2 mv 2 dv dx = m ∫ v dv = m⎜ 2 − 1 ⎟ = 2 − 1 ⎜2 2⎟ dx 2 2 ⎝ ⎠ v1 Kinetička energija translatornog kretanja: gj g j Ek = mv 2 2 Kinetička energija tela pri njegovom translatornom kretanju srazmerna je masi m tela i kvadratu njegove brzine v.Energija Fizička veličina koja karakteriše sposobnost tela. dok je d liči koja karakteriše promenu tog stanja. Jedinica za energiju je džul ([J]). 78 . a rad je proces prenosa ili pretvaranja jednog oblika energije u drugi. ili sistema tela da izvrše rad naziva se energijom. promenu intenziteta brzine od neke vrednosti v1 do vrednosti v2.

pri čemu se menja samo intenzitet brzine kretanja tela. Ako dva tela u sistemu međusobno interaguju putem sile. 2 mv2 mv12 − A = Ek 2 − E k 1 = 2 2 A = ΔEk Teorema o radu i energiji ukazuje na to da će se intenzitet brzine tela povećati ako je izvršen rad nad telom od strane spoljašnjih sila pozitivan. Potencijalna energija je. ako je izvršeni rad nad telom negativan. a ta promena je upravo jednaka radu. Rad A sile F na pomeranju nekog tela je razlika između početne i krajnje kinetičke energije Ek tela. njegova kinetička energija Ek se menja. tada rad koji izvrši sila pri delovanju jednog tela na drugo uzrokuje pretvaranje kinetičke (ili nekih drugih oblika) energije koju poseduju tela u druge oblike energije. ali samo ako je ono sastavni deo nekog sistema tela.Kinetička energija Teorema o radu i energiji: Kada spoljašnja sila F vrši rad A nad nekim telom. Ako se menja međusobni raspored tela u posmatranom sistemu – k j i menja se i njihova potencijalna energija. Pod sistemom tela se podrazumeva skup od dva ili više tela koja mogu međusobno interagovati. 79 Potencijalna energija Potencijalna energija je drugi oblik energije koji može posedovati telo. intenzitet brzine tela se smanjuje. j g silom. delovati jedno na drugo nekom g g . 80 . jer je u tom slučaju krajnja kinetička energija tela veća od početne. dakle. Nasuprot tome. pojam vezan za sistem tela zato što zavisi od fizičkog položaja jednog tela u odnosu na drugo.

Kada se lopta pusti na visini yb. njegova kinetička energija se zanemaruje). tako da se može smatrati da miruje (tj. tj. ako u sistemu “planeta Zemlja − lopta” lopta pada na površinu. 81 Gravitaciona potencijalna energija PRIMER: U sistemu “Zemlja−lopta” izvrši se rad nad loptom pri njenom pomeranju sa visine ya u odnosu na površinu Zemlje na veću visinu yb. To je rad koji telo akumulira dospevajući u neku tačku polja sila. Pošto je lopta mirovala i pre i nakon izvršenog rada nad njom. ona slobodno pada ka površini Zemlje (ka položaju ya) pod uticajem gravitacione sile privlačenja od strane Zemlje. u položaju na visini yb lopta poseduje mogućnost (potencijal) da promeni svoje stanje kretanja. ne dolazi do promene njene kinetičke energije. Postoje i sistemi u kojima je jedno telo znatno masivnije od drugih. Dakle. Npr. da k t j tj d promeni svoju ki tičk energiju. a da se ukupna kinetička sistema odnosi na preostala tela u sistemu.Potencijalna energija U opštem slučaju: Potencijalna energija predstavlja sposobnost tela da izvrši rad zahvaljujući položaju u kome se nalazi. tada se smatra da jedino lopta poseduje kinetičku energiju. i j kinetičku ij yb ya 82 . već se radi o promeni nekog drugog oblika energije usled promene položaja.

usled promene položaja u gravitacionom polju Zemlje. kao što je Zemlja. čime se poveća njegova gravitaciona potencijalna energija za iznos ΔEp=mgh. promenila (smanjila) i potencijalna energija lopte. r r F = mg A = (mg cos 0°)( yb − ya ) A = mgh ⇒ h = yb − y a A = −(E pa − E pb ) = −ΔE p yb ya Isti rad se izvrši i kada se telo težine Q=mg podigne sa mesta na visini ya na visinu yb. 84 . i to u pravcu kretanja ka mestu na visini ya. 83 Gravitaciona potencijalna energija Gravitaciona potencijalna energija – energija koju poseduje telo mase m kada se nalazi u gravitacionom polju drugog tela. U opštem slučaju: Gravitaciona potencijalna energija koju poseduje neko telo u gravitacionom polju Zemlje je rad (Ep=A) koji na telu mase m izvrši Zemljino gravitaciono polje privlačeći ga iz beskonačnosti u neku tačku na rastojanju r od centra Zemlje.Gravitaciona potencijalna energija Prilikom slobodnog padanja sa visine yb. Pošto je gravitaciona sila najslabija od osnovnih interakcija u prirodi. dok se kinetička energija povećala (brzina lopte raste). Rad A koji je izvršila gravitaciona sila Zemlje (njen intenzitet iznosi F=mg) na privlačenju (premeštanju) lopte za rastojanje h=yb−ya jednak je smanjenju potencijalne energije za iznos ΔEp=mgh. jedina sila koja deluje na loptu je gravitaciona sila (jednaka sili težine). Pri tome se. i gravitaciona potencijalna energija nekog t l i it i t ij l ij k tela ima značaj samo ako se ono č j k nalazi u jakom gravitacionom polju – polju nekog masivnog nebeskog tela.

(vertikalnog rastojanja). da se vrednost gravitacione potencijalne energije koju tela poseduju u Zemljinom gravitacionom polju računa u odnosu na neki referentni (nulti) nivo – položaj u kome se (prema sopstvenom izboru) smatra da je potencijalna energija tela jednaka nuli. a ne i od oblika putanje duž koje se vrši pomeranje 86 . Sila je konzervativna (potencijalna). ako njen rad na pomeranju tela zavisi samo od početnog i krajnjeg položaja tela u polju sila. dakle. međutim. E p = mgh Vrednost gravitacione potencijalne energije u nekom položaju tela u polju gravitacije. tj. već samo od početne i krajnje tačke položaja tela u tom polju tj od njihove visinske razlike polju. zavisi od izbora referentnog (nultog) nivoa.Gravitaciona potencijalna energija Uobičajeno je. rad gravitacione sile (sile Zemljine teže) ne zavisi od izbora referentnog (nultog) nivoa potencijalne energije. Sa druge strane. 85 Konzervativna i nekonzervativna polja Izvršen rad na pomeranju tela u gravitacionom polju ne zavisi od oblika putanje. A = mg ( yb − ya ) yb ya Sva polja sila u kojima izvršen rad sile zavisi samo od početnog i krajnjeg položaja tela (a ne i od oblika putanje) su konzervativna (potencijalna) polja.

zavisi od materijala i oblika. veličina izduženja (sabijanja) opruge x je srazmerna spoljašnjoj sili Fi koja je izazvala deformaciju. U realnim situacijama. r r r Fe ( x) = − Fi = −kx k – je koeficijent elastičnosti opruge. otpor vazduha. Nekonzervativne sile uzrokuju promenu mehaničke energije sistema. jer se početni i krajnji položaj tela poklapaju. 87 Potencijalna energija deformisane opruge Potencijalna energija elastične deformacije Deformisana opruga sposobna je da izvrši rad na račun elastičnih sila Fe koje teže da je vrate u prvobitno stanje. …). r r Fi = kx Suprotno spoljašnjoj sili Fi usmerena je elastična (restituciona) sila Fe koja se javlja u deformisadeformisa noj opruzi i ona je uvek suprotnog smera od smera porasta deformacije x. 88 . na tela simultano deluju i konzervativne sile (kao sila gravitacije) i nekonzervativne sile (kinetička sila trenja.Konzervativne i nekonzervativne sile Rad konzervativnih sila na pomeranju tela po zatvorenoj putanji jednak je nuli. čiji se rad delimično pretvara u druge oblike oblike. a koje su posledica spoljašnjih sila Fi koje su dovele do deformacije. Prema Hukovom zakonu.

jer sila deluje u smeru pomeranja tela. sistem “opruga-telo” nastavlja kretanje. U opštem slučaju. 89 Potencijalna energija deformisane opruge Nakon prolaska kroz ravnotežni položaj (x=0). jer elastična sila ima suprotan smer od smera kretanja tela. Rad je. pozitivan. u ovom slučaju.Potencijalna energija deformisane opruge U deformisanom stanju opruga poseduje izvesnu potencijalnu energiju – sposobna je da pod uticajem elastičnih sila izvrši neki rad prilikom vraćanja u nedeformisani oblik. potencijalna energija deformisane opruge je: Ep = k x2 2 90 . Rad je. x2 A = ∫ Fe dx = − k ∫ x dx = −k 2 a a A = −(E p 2 − E p1 ) = −ΔE p = k 0 0 0 a ⎛ a2 ⎞ = −⎜ 0 − k ⎟ ⎜ 2⎟ ⎝ ⎠ a2 2 Pri vršenju rada. Smanjenje kinetičke energija odgovara poveća povećanju elastične potencijalne energije opruge. a elastična sila ga usporava. elastična sila smanjuje potencijalnu energiju deformisane opruge za iznos ΔEp=ka2/2 i menja se stanje kretanja opruge (povećava kinetička energija) – vrši se pretvaranje energije iz jednog u drugi oblik. negativan. u ovom slučaju.

Promena mehaničke energije u ovom slučaju jednaka je nuli: Δ ( Ek + E p ) = 0 92 . između kojih deluju samo konzervativne il t j j sile. sila trenja. ostaje nepromenjena (k t t ) (konstantna). itd. tj. E = Ek + E p = const. U zatvorenom sistemu u kojem ne deluju nekonzervativne sile (npr. 91 Zakon održanja energije Primer: slobodno padanje tela sa visine h. zbir kinetičke i potencijalne energije. ukupna mehanička energija je konstantna. E = E p = mgh E= 2 mv x m + mg (h − x) = 2 gx + mg (h − x) = mgh h 2 2 E = Ek = mv 2 m = 2 gh = mgh 2 2 Ek1 + E p1 = Ek2 + E p2 Ek + E p = const.Zakon održanja energije Zakon održanja mehaničke energije Ukupna mehanička energija E (kinetička i potencijalna) zatvorenog (izolovanog) sistema tela. ne menja se u toku vremena. tj.). otpor vazduha.

deluju i spoljašnje nekonzervativne sile. 93 Snaga Srednja snaga (brzina vršenja rada) je količnik rada A i vremenskog intervala Δt za koji je rad izvršen prilikom pomeranja tela duž puta Δx pod uticajem sile F. E = Ek + E p = const. već samo promeniti oblik iz jednog u drugi. Ank = ΔE = Δ( Ek + E p ) ≠ 0 Energija se ne može stvoriti niti nestati. Jedinica za snagu je vat ([W]=[J/s]). osim međusobnih sila interakcije. za koji sila deluje na putu dx dx. skalarni proizvod vektora sile i vektora brzine pomeranja i u opštem slučaju važi: r r dx r r P=F⋅ P = F ⋅v dt 94 . rad spoljašnjih nekonzervativnih sila Ank bio bi jednak promeni ukupne mehaničke energije . Snaga je skalarna veličina. Ps = A Δt Ps = P = lim ΔA Δt →0 Δt F Δx = F vs Δt Trenutna snaga je srednja snaga u beskonačno malom intervalu vremena: P= dA dt Ako sila nije konstanta. U opštem slučaju. analizira se u kratkom intervalu vremena dt. ali ukupna energija u zatvorenom sistemu tela u kome ne deluju nekonzervativne sile ostaje konstantna.Zakon održanja energije – zatvoren i otvoren sistem Energija može prelaziti iz jednog u drugi oblik i prenositi se sa jednog na drugo telo. za otvoren sistem tela u kome.

r r p = Δk 96 . r Δk = ∫ Fdt =F ⋅ Δt t1 95 r r Impuls sile p je integral proizvoda sile F i vremena dt u rkojem ta sila deluje i jednak je ukupnoj promeni količine kretanja tela Δk u toku intervala vremena Δt=t2−t1. r r r r r r dv dk F = ma = m = ⇒ Fd t = d k dt dt Ukupna promena količine kretanja Δk izazvana delovanjem promenljive sile F u toku konačnog intervala vremena Δt: r t2 r r Δk = ∫ Fdt = F Δt t1 Za slučaj konstantne sile: r t2 r v F = const.Impuls sile i količina kretanja Na osnovu II Njutnovog zakona. t r r 2 r p = ∫ Fdt = Δk t1 Impuls sile i količina kretanja Teorema o impulsu i količini kretanja: r Kada na telo deluje rezultantna sila F u toku konačnog vremenskog interj g g r vala Δt. proizvod trenutne sile F i vremenskog intervala dt u toku kojeg sila deluje na telo jednak je promeni količine kretanja dk u tom intervalu vremena. impuls p ove rezultantne sile je jednak ukupnoj promeni količine r kretanja Δk koju ta sila uzrokuje u toku vremena Δt.

tj.nema delovanja spoljašnjih sila. 97 Zakon održanja količine kretanja . ⇒ Δ⎜ ∑ ki (t ) ⎟ = Δk = ∫ ∑ Fi dt = FR Δt dt i =1 i =1 i =1 ⎠ ⎝ i =1 ( ) ( ) Impuls rezultujuće sile p p.Zakon održanja količine kretanja . r v r Δk = FR Δt = p Promena ukupne količine kretanja Δk otvorenog sistema jednaka je impulsu spoljašnje rezultantne sile FRΔt =p 98 . na tela deluju i spoljašnje sile F. već samo međusobnih sila interakcije f.otvoren sistem Otvoren sistem . r r f1 = − f 2 r r r r d (m1v1 + m2 v2 ) = f1 + f 2 = 0 dt r r m1v1 + m2v2 = const. r r f1 = − f 2 r r r r r r r r d (m1v1 + m2 v2 ) = f1 + f 2 + F1 + F2 = F1 + F2 dt n r n r r r r d n r ⎛ n r ⎞ ∑ ki = ∑ Fi = FR = const. r n r k = ∑ mi vi = const.osim delovanja međusobnih sila interakcije f. ostaje konstantna.zatvoren sistem Zatvoren sistem . i =1 r Δk = 0 Ukupna količina kretanja zatvorenog sistema ne menja se tokom vremena.

Poseban slučaj predstavlja centralni sudar kod kojeg se tela pre sudara kreću po pravcu koji prolazi kroz centre (težišta) tela . 100 . i po intenzitetu i po pravcu. brzine tela se menjaju. Nakon sudara. a deo energije se može pretvoriti u toplotu.Primeri zakona održanja količine kretanja r mv = 0 r r m1v1 + m2 v2 = 0 r m r v1 = − 2 v2 m1 ⇒ m1v1 = (m1 + m2 )v2 ⇒ v1 = m1 + m2 v2 m1 99 Sudari Sudar je kratkotrajna uzajamna interakcija između tela bez uticaja spoljašnjih sila. u kojoj se više ili manje ispoljavaju elastične osobine tela. u opštem slučaju. Sudari dvaju tela mogu biti jednodimenzionalni (kada se tela i pre i nakon sudara kreću po istoj pravoj liniji) i dvodimenzionalni.

kada se deo kinetičke energije transformiše u druge oblike (deformacija tela koja učestvuju u sudaru sudaru. reč je samo o neelastičnom sudaru u širem smislu reči. Elastičan sudar Zakon održanja količine kretanja Zakon održanja kinetičke energije ′ ′ m1v1 + m2 v2 = m1v1 + m2 v2 1 1 1 1 2 ′ m1v12 + m2 v2 = m1v1 2 + m2 v′2 2 2 2 2 2 102 . …). Neelastičan sudar je onaj u kome deo kinetičke energije tela u toku sudara prelazi u druge oblike energije (potencijalnu. . toplotnu.u savršeno neelastičnom sudaru tela nakon sudara ostaju zajedno. a tela ne ostaju 101 spojena. …). . toplota.u ostalim slučajevima.Sudari Elastičan sudar sudar je slučaj sudara u kome se ukupna kinetička energija tela pre i posle sudara ne menja.

Neelastičan sudar Deformacije koje nastaju na telima u sudaru su trajne. 104 . m1v1 + m2 v2 = (m1 + m2 )v 103 Neelastičan sudar Primer savršeno neelastičnog sudara: Balističko klatno Zakon održanja količine kretanja m1v1 A = (m1 + m2 )vB Deo kinetičke energije projektila je potrošen na deformaciju masivnog (drvenog) bloka. jer se deo te energije pretvara u neki drugi vid. Zakon održanja kinetičke energije u neelastičnom sudaru ne važi.

U homogenom gravitacionom polju se težište i centar mase poklapaju. Bez obzira na položaj tela. kao na slici (c) – sistem tela ne rotira. Težište (tačka “cg”) 105 Delovanje sila i momenata sila na kruto telo. napadna tačka rezultantne sile na slikama (a) i (b) se ne poklapa sa centrom mase – tela (spojena šipkom zanemarljive mase) pod uticajem sile započinju rotaciono kretanje. Napadna tačka rezultante svih ovih sila težine koje deluju na pojedinačne materijalne tačke je težište tela. ona ostaje na istom mestu. ΔQ2. čiji zbir predstavlja ukupnu težinu tela Q. već se kreće translatorno. U primeru. centru mase tela C. tzv.Dinamika rotacionog kretanja krutog tela. …. ΔQi. Centar mase je tačka karakteristična za čvrsto telo izloženo delovanju spoljašnje sile koja se kreće na sile. Centar mase je tačka koja reprezentuje prosečan položaj ukupne mase tela. Delovanje sila i momenata sila na kruto telo Δm1. Δm2. …. Čvrsto (kruto) telo je sistem čvrsto povezanih materijalnih tačaka (masa težinu (ΔQ1. …. Δmn) koje imaju svaka svoju ΔQn). 106 . kao da je sva masa skoncentrisana u jednoj tački. Kada je napadna tačka sile u centru mase. …. Δmi. isti način kao što se bi se kretala i materijalna tačka (mase jednake masi datog tela) pod dejstvom te iste rezultantne spoljašnje sile.

Na složeno kretanje krutog tela deluju sile i momenti sila.Delovanje sila i momenata sila na kruto telo Svako kretanje krutog (čvrstog) tela može se predstaviti kao kombinacija translatornog i otac o og eta ja. Kod rotacionog kretanja tačke u telu se kreću po koncentričnim kružnicama različitih poluprečnika. Kod translatornog kretanja prave koje spajaju tačke u telu u toku kretanja ostaju same sebi paralelne. 108 . ti il 107 Moment sile U primeru na slici na vrata koja mogu rotirati oko vertikalne ose deluje se silom F istog intenziteta i u istoj napadnoj tački. Najlakše je zarotirati vrata kada radijus vektor napadne tačke sile i vektor sile zaklapaju prav ugao. rotacionog kretanja. Razlika je u pravcima delovanja sile u odnosu na vektor položaja (radijus ) p vektor) napadne tačke sile. a rotacije vrata nema kada se pravci ova dva vektora poklapaju.

M = rF sin θ M = Ft r = F d r r θ = ∠(r . Drugim rečima. čime se ugaona brzina ω stalno povećava. veličina koja opisuje uticaj rasporeda masa u krutom telu na rotaciju. međutim. utiču ne samo momenti sila. ujedno daje tangencijalno ubrzanje at telu. kruto telo ima neko ugaono ubrzanje α. već i masa tela. Za ugaono ubrzanje α krutog tela odgovorni su momenti sila. Na veličinu ugaonog ubrzanja α. na ugaono ubrzanje. moment inercije I. 110 . tačnije raspored masa u krutom telu u odnosu na osu rotacije.Moment sile Moment M sile F je vektorski proizvod radijus vektora r napadne tačke sile i vektora sile F. Tako je u dinamici rotacionog kretanja definisan tzv. F ) r r r M = r×F Samo tangencijalna komponenta sile (Ft) uzrokuje rotaciono kretanje krutog tela. tj. 109 Moment sile Tangencijalna komponenta sile Ft koja stvara moment sile M odgovoran za rotaciju krutog tela. ed s u o e u od osu o c je. Jedinica za moment sile je [Nm].

a moment inercije zavisi od izbora ose rotacije u odnosu na koju se posmatra raspored mase u telu. Jedinica za moment inercije je [kgm2]. mera inertnosti tela pri rotacionom kretanju.Moment inercije Za svaku materijalnu tačku u telu mase Δmi koja se nalazi na rastojanju ri od ose rotacije. I = ∑ I i = ∑ Δmi ri 2 i i ili I = ∑ ρΔVi ri 2 = ρ∑ ri 2 ΔVi i i 111 Moment inercije Moment inercije I je veličina analogna masi u dinamici translatornog kretanja. Moment inercije za materijalnu tačku Moment inercije za kruto telo I = m r2 I = ∑ Δmi ri 2 i I = ∫ r 2 dm 0 M ili I = ρ∫ r 2 dV 0 V 112 . dobija se moment inercije I tela u odnosu na datu osu rotacije. moment inercije Ii je definisan preko: I i = Δmi ri 2 Sumiranjem momenata inercije Ii za sve materijalne tačke koje čine kruto telo. j Masa je nezavisna osobina tela. Moment inercije je skalarna veličina.

I = I 0 + md 2 I= mR 2 3 + mR 2 = mR 2 2 2 Moment inercije I je u odnosu na osu koja je paralelna osi rotacije kroz centar mase i na rastojanju d od nje. tada će u odnosu na bilo koju drugu paralelnu osu. na rastojanju d od pomenute ose. imati moment inercije I d fi i i ij definisan relacijom: l ij Primer Moment inercije I0 je u odnosu na osu koja prolazi kroz centar mase. 114 .Moment inercije za razna geometrijski pravilna tela 113 Moment inercije i Štajnerova teorema (teorema paralelnih osa) Ako telo u odnosu na osu rotacije koja prolazi kroz njen centar masa ima moment inercije I0.

F ) M =Iα 115 Osnovna jednačina dinamike rotacionog kretanja U krutom telu se delovanje unutrašnjih sila fij=−fji međusobno poništava.Osnovna jednačina dinamike rotacionog kretanja Za ugaono ubrzanje α krutog tela odgovorni su momenti sila. k ji uzrokuje ugaono ubrzanje α. Prema II Njutnovom zakonu. veličinu momenta inercije I krutog tela: Primer rotacije materijalne tačke: at = r α Ft = m at = m r α M = r Ft = mr 2 α M = rF sin θ II Njutnov zakon za rotaciju materijalne tačke oko nepokretne ose r r θ = ∠( r . izraziti u obliku koji sadrži informaciju o rasporedu masa u odnosu na osu rotacije. F ) II Njutnov zakon za rotaciju krutog tela oko nepokretne ose M =Iα 116 . Momenti Mi takvih spoljašnjih sila se sabiraju. Primer rotacije krutog tela: ati = ri α Fti = Δmi ati = Δmi ri α M = ∑ M i = ∑ ri Fti = ∑ Δmi ri 2 α = Iα i i i M = rF sin θ r r θ = ∠(r . Samo tangencijalne komponente spoljašnjih sila Fti koje deluju na pojedine deliće mase Δmi krutog tela uzrokuju rotaciono kretanje. čime se dobija rezultantni moment lj jih il koji k j b j M spoljašnjih sila. tj. tangencijalna komponenta sile Ft koja uzrokuje tangencijalno at i ugaono ubrzanje α i čija je napadna tačka na rastojanju r od ose rotacije (krak sile) stvara moment sile M koji se može ).

v ) = 90° v = rω L = m r 2ω L = Iω 118 .Kinetička energija i rad kod rotacionog kretanja Pri rotaciji krutog tela (bez translatornog kretanja): vi = ri ω Eki = Δmi vi2 Δmi ri 2 ω2 = 2 2 Vrši se sumiranje kinetičkih energija za svaki delić krutog tela: EkR = I ω2 2 Pri složenom kretanju krutog tela ukupna kinetička energija je suma kinetičkih energija translatornog kretanja centra mase i rotacionog kretanja tela: Ek = Ako se pri rotaciji telo obrne za ugao θ (u [rad]) pod uticajem momenta sile M. izvršeni rad je dat preko: mvc2 I ω2 + 2 2 117 A=M θ Moment količine kretanja L Moment količine kretanja L materijalne tačke oko nepokretne ose rotacije je vektorski proizvod njenog vektora položaja r i vektora njene količine kretanja k: r r r r r L = r ×k = r ×mv L = r k sin θ = m r v sin θ r r ∠(r .

Moment količine kretanja L Moment količine kretanja L krutog tela oko nepokretne ose rotacije dobija se sumiranjem momenata količine kretanja za sve materijalne tačke koje čine telo: L = ∑ Li = ∑ ri × Δmi vi = ∑ Δmi ri vi = ∑ Δmi ri 2 ω = Iω i i i i L = Iω 119 Moment količine kretanja L Vremenska promena momenta količine kretanja L materijalne tačke oko nepokretne ose rotacije: r r r r dL r r r d(mv ) dL dr =M = × mv + r × dt dt dt dt r r M .periferna brzina materijalne tačke r r ∠(v . (mv )) = 0° 0 usled delovanja momenta sile M Ovo je drugi oblik II Njutnovog zakona za rotaciono kretanje – analogija sa silom koja je jednaka j g j g j gj j j j r r brzini promene količine kretanja kod translatornog kretanja tela: r r dk d (mv ) = = ma = F dt dt Vremenska promena momenta količine kretanja L krutog tela oko nepokretne ose rotacije: r r dL d ( Iω) dω = =I = Iα = M dt dt dt 120 .ukupni moment spoljašnjih sila r r r dL r = v × mv + r × F = 0 + M dt v .

koje deluju na kruto telo i uzrokuju njegovo rotaciono kretanje. Analogija sa I Njutnovim zakonom dinamike. ugaono ubrzanje je jednako nuli (α=0 ⇒ ω=const. prema kome tela zadržavaju svoje stanje kretanja (mirovanja ili pravolinijskog ravnomernog kretanja) ukoliko je rezultatntna sila koja na njega deluje r jednaka nuli: r r r r ukoliko je F = 0 ⇒ a = 0 ⇒ v = const. ⇒ dk dk d (mv ) = =0 dt dt r mv = const. jednaka nuli (M=0). moment količine kretar r nja L se može predstaviti i kao: L = Iω r Zakon održanja momenta količine kretanja je: Iω = const. tj.Zakon održanja momenta količine kretanja Zakon održanja momenta količine kretanja u izolovanom sistemu: Ako je rezultanta momenata spoljašnjih sila. a moment količine kretanja L ima konstantnu vrednost (konstantni intenzitet i pravac): r r dL r = M = Iα dt za r M =0 ⇒ r dL =0 dt r L = const. ako je sistem izolovan. Ako kruto telo rotira oko nepokretne ose rotacije.). 121 Primeri zakona održanja momenta količine kretanja Rotacija čigre Rotacija balističkih projektila Prandtlova stolica 122 .

a masa. M rotaciona kinetička energija. P r r r r r d( Iα) dL M = Iα M = = dt dt EkR = Iω2 2 mv 2 2 r r P = F ⋅v r r P = M ⋅ω 123 Statika čvrstog tela Primer delovanja sila na kruto telo: a) delovanje jedne sile izaziva samo pomeranje tela na jednu stranu. b) delovanje dve sile istog intenziteta i pravca. Ek snaga. L r r r d (mv ) dk = F= dt dt ω= dθ dt r r dω α= dt r r L = Iω r r F = ma Ek = moment sile. m količina kretanja. α moment inercije. F kinetička energija. EkR snaga. ) delovanje d sile i j dve il istog i i iji i kl j c) d l intenziteta i suprotnog smera. 124 . pod čijim uticajem telo počinje rotaciju – telo nije u rotacionoj ravnoteži. θ r r dx v= dt r r dv a= dt ugaona brzina. x brzina. čiji se pravci ne poklapaju daju rezultantni moment. v ubrzanje.Analogne veličine i jednačine koje važe kod translatornog i rotacionog kretanja translatorno kretanje pomeraj. I moment količine kretanja. k sila. a suprotnog smera daju rezultantnu silu koja je jednaka nuli – telo je i u translatornoj i u rotacionoj ravnoteži. ω ugaono ubrzanje. P r r k = mv rotaciono kretanje ugaoni pomeraj.

već i momenti spoljašnjih sila. Rezultantni moment spoljašnjih sila oko bilo koje ose rotacije treba da je jednak nuli. Uslovi ravnoteže čvrstog (krutog) tela: Rezultantna spoljašnja sila koja deluje na telo treba da je jednaka nuli.Uslovi ravnoteže čvrstog tela Za ravnotežu je neophodno da se poništavaju ne samo spoljašnje sile. r Fi = 0 ∑ i r Mi = 0 ∑ i r a=0 r v = const. r α=0 r ω = const. Uslovi ravnoteže za sve pravce koordinatnog sistema: r r r ∑ Fxi = 0 ∑ Fyi = 0 ∑ Fzi = 0 i i i r ∑ M xi = 0 i r ∑ M yi = 0 i ∑M i r zi =0 125 Uslovi ravnoteže čvrstog tela Primeri: 126 .

Stabilnost. Postoji: a) stabilna. ž Primer lenjir okačen o konac: a) težište C je ispod tačke vešanja. b) labilna. Prema veličini potencijalne energije koju telo poseduje u gravitacionom polju Zemlje: 127 . c) indiferentna ravnoteža.Vrste ravnoteže. c) težište C i tačka vešanja se poklapaju. b) težište C je iznad tačke vešanja.

Primer: telo vezano za učvršćenu oprugu – može da se kreće u vertikalnoj ili u horizontalnoj ravni (po glatkoj površini. 129 . Frekvencija oscilovanja ν (ili f) je broj oscilacija u jedinici vremena. l ij Kod harmonijskih oscilacija promenljiva veličina (elongacija) se menja po sinusnom ili kosinusnom zakonu u funkciji vremena. bez trenja) 128 Oscilacije Osnovne osobine harmonijskog oscilovanja: Period oscilovanja T je vreme za koje telo izvrši jednu oscilaciju. pa prema tome i ubrzanje koje sistem ima. Elongacija x je proizvoljno rastojanje od ravnotežnog položaja. j j od njega i usmereni ka njemu. direktno srazmerni rastojanju p p j j .Oscilacije i talasi Svako kretanje koje se po određenom pravilu ponavlja u toku vremena je periodično ili oscilatorno kretanje. Ukoliko su sila koja teži da vrati oscilatorni sistem u ravnotežno stanje. Amplituda je k i l A li d A j maksimalna elongacija. tada se radi o jednostavnom harmonijskom kretanju.

Znak "−" znači suprotan smer sile F od vektora položaja x tela g p g vezanog za oprugu. y-koordinata položaja materijalne tačke koja se ravnomerno kreće po kružnici menja se po sinusnom (kosinusnom) zakonu. odnosno projekcija radijus-vektora na y-koordinatnu osu menja svoj intenzitet po sinusnom (kosinusnom) zakonu u funkciji vremena. 130 Primeri harmonijskih oscilacija Oscilovanje tela obešenog o elastičnu oprugu Sila koja vraća telo i oprugu ka ravnotežnom položaju je elastična sila deformisane opruge i (prema Hukovom zakonu za elastične deformacije istezanja) srazmerna je veličini deformacije). T je vreme potrebno materijalnoj tački da obiđe pun krug.Oscilacije Osnovne osobine harmonijskog oscilovanja: Kružna frekvencija ω je povezana sa frekvencijom f (ν) i periodom T. r r F = −k x k − koeficijent elastičnosti opruge Iz II Njutnovog zakona sledi jednačina kretanja: Smena: k 2 = ω0 m F = ma = m d2 x dt 2 m d2 x + kx = 0 dt 2 Rešenje ove diferencijalne jednačine ima oblik: x = A sin(ω0t + α) 131 . 1 2π f = ω = 2πf = T T Pri kretanju materijalne tačke po kružnici ravnomernom perifernom brzinom v i njen radijus vektor (vektor položaja) se obrće ravnomernom ugaonom brzinom ω.

133 . opisuje početni položaj sistema (ω0t+α) – faza oscilovanja x = A sin(ω0t + α) Period oscilovanja T zavisi od osobina opruge (koeficijent elastičnosti k) i od mase m tela okačenog na nju: T= m 2π = 2π k ω0 132 Energija tela koje osciluje na elastičnoj opruzi Energija tela koje osciluje na elastičnoj opruzi je zbir kinetičke energije tela i potencijalne energije elastične deformacije opruge. ukoliko nema gubitaka. S obzirom da važi: x = A sin(ω0t + α) i ( v= k 2 = ω0 m E= E= 1 2 1 2 mv + kx 2 2 1 1 2 mA2 ω0 = kA2 = const. je konstantan.Oscilovanje tela obešenog o elastičnu oprugu Elongacija x je sinusna (ili kosinusna) funkcija vremena: ω0 − kružna frekvencija oscilatornog kretanja α − početna faza. 2 2 dx = Aω0 cos(ω0t + α) dt Zbir kinetičke i elastične potencijalne energije pri harmonijskom oscilovanju.

Jednačina kretanja: m d 2 s mgx + =0 dt 2 l x – horizontalno rastojanje od ravnotežnog položaja s – lučno rastojanje od ravnoteže (pređeni put) 134 Matematičko klatno m d 2 s mgx + =0 dt 2 l Za male uglove ϕ. zavisi od dužine klatna l i ubrzanja sile Zemljine teže g: T= 2π l = 2π ω0 g 135 . sin ϕ = Ft x = Q l ⇒ Ft = − mg x l Ft = ma = m d2s dt dt 2 "−" znači suprotan smer sile Ft od vektora položaja x. Smena: g 2 = ω0 l d2 x 2 + ω0 x = 0 dt 2 Rešenje jednačine je da je elongacija x sinusna (ili kosinusna) funkcija vremena t oblika: x = x0 sin(ω0t + α) Period oscilovanja T.Matematičko klatno Matematičko klatno je materijalna tačka koja se u polju Zemljine teže kreće na stalnom rastojanju od date tačke (tačke oslonca). za slučaj malih amplituda oscilovanja. x ≈ s.

Sila otpora je srazmerna brzini kretanja tela: r r F = −b v b .konstanta prigušenja Jednačina kretanja za slučaj oscilovanja tela mase m okačenog na oprugu koeficijenta l tič ti kada k fi ij t elastičnosti k k d na njega d l j otpor sredine okarakterisan j deluje t di k kt i konstantom b: m d2 x dx + b + kx = 0 2 dt dt 137 . a koja ne prolazi kroz njegov centar mase (težište). Prigušeno oscilovanje je oscilovanje u kojem veličina amplitude opada sa vremenom.koeficijent srazmernosti .Fizičko klatno Fizičko klatno je kruto telo koje se u polju sile Zemljine teže može slobodno kretati oko nepokretne horizontalne ose. sinθ≈θ. Takođe se uvodi smena: d – je rastojanje centra mase (CM) od ose rotacije rotacije. Jednačina kretanja: d 2θ 2 + ω0 θ = 0 dt 2 Period oscilovanja: Rešenje jednačine je oblika: θ = θ0 sin(ω0t + ϕ) T = 2π I mgd 136 Prigušene harmonijske oscilacije Na svaki realni oscilatorni sistem deluje sila trenja. r r d 2θ M = Iα α= 2 M = − d × Q = − d mg sin θ dt − d mg sin θ = I d 2θ dt 2 d 2 θ mgd + sin θ = 0 dt 2 I mgd 2 = ω0 I Za malo θ.

oscilovanje može imati sledeće oblike: 1. x0 (t ) = x0 e − b t 2m 138 Prigušene harmonijske oscilacije U zavisnosti od veličine prigušenja b (tj. 3. 2. Neprigušeno oscilovanje Malo prigušenje (kvaziperiodično oscilovanje) Srednje prigušenje (kvaziperiodično oscilovanje) Kritično prigušenje Aperiodično prigušenje 139 . otpora sredine). 5. 4.Prigušene harmonijske oscilacije Rešenje jednačine je elongacija x koja se u toku vremena menja po sinusnom (ili kosinusnom) zakonu.sopstvena kružna frekvencija amortizovane oscilacije Amplituda x0(t) u toku vremena opada do nulte vrednosti prema eksponencijalnoj funkciji. x(t ) = x0 (t ) sin(ω′ t + α) 0 ω'0 .

Rezonancija. Ako je prinudna sila harmonijska (menja se po sinusnom zakonu sa frekvencijom ω) i ω≠ω0 ( ω0 je sopstvena frekvencija oscilovanja sistema bez prisustva prinudne sile) u realnom slučaju. rešenje jednačine oscilovanja: m d2 x dx + b + kx = F0 sin ωt 2 dt dt x(t ) = x0 sin ωt ima oblik: Telo mase m osciluje istom frekvencijom ω kojom se menja i periodična sila. ali sa modifikovanom amplitudom x0. Prinudne harmonijske oscilacije. kada postoji i neka sila trenja koja deluje na oscilatorni sistem. u beskonačnost). Nastupa stanje rezonancije. j 141 . Ako frekvencija prinudne sile F teži sopstvenoj kružnoj frekvenciji oscilatora (ω→ω0). Prinudno oscilovanje je oscilovanje u kojem osim elastične sile postoji još jedna spoljašnja sila koja pojačava oscilovanje. Rezonancija. čija veličina se ne menja u 140 toku vremena.Prinudne harmonijske oscilacije. amplituda x0 prinudnog oscilovanja teži visokim vrednostima (u slučaju kada nema trenja.

Za postojanje mehaničkog talasa neophodno je postojanje: • izvora talasnog poremećaja. 142 Prostiranje talasa u elastičnoj sredini Kod transverzalnih talasa delići elastične sredine osciluju normalno na pravac prostiranja talasa.čvrsta tela. 143 . Oni osciluju oko ravnotežnih položaja. a prenosi se energija talasa. • materijalne sredine kroz koju se poremećaj prenosi. Javljaju se samo u sredinama gde postoje elastične sile smicanja .Prostiranje talasa u elastičnoj sredini Mehanički talas (talasno kretanje) je širenje oscilatornog poremećaja u elastičnoj materijalnoj sredini. ne premeštaju se delići sredine. Pri prostiranju talasa. i • nekog fizičkog mehanizma preko kojeg elementi materijalne sredine utiču jedan na drugi.Talasno kretanje .

Prostiranje talasa u elastičnoj sredini Kod longitudinalnih talasa delići sredine osciluju duž pravca prostiranja talasa (zgušnjavanje i razređivanje). 144 Prostiranje talasa u elastičnoj sredini Sinusoidalni talas postoji kada svaka tačka elastične sredine u kojoj se prostire talas vrši harmonijske oscilacije oko ravnotežnog položaja sa elongacijom: yi = yi 0 sin(ωt + φi ) Rastojanje između dva najbliža delića koji osciluju u istoj fazi (ili im se faze razlikuju za 2π) je talasna dužina λ. Talasni poremećaj prelazi put od jedne talasne dužine dok delići sredine izvrše jednu oscilaciju (za vreme T). pa je brzina prostiranja talasa (fazna brzina): c= λ = λν T 145 .

na rastojanju x od izvora talasa u proizvoljnom trenutku t. reč j o ravnom t l č je talasu. koja opisuje elongaciju proizvoljnog delića materijalne sredine. Prostiranjem talasa u nekoj elastičnoj sredini u stanje oscilovanja se dovode sve tačke te sredine i njihova elongacija se opisuje sinusnom (ili kosinusnom) f k ij k i ) funkcijom za h harmonijsko k ij k kretanje.Prostiranje talasa u elastičnoj sredini Površina koja spaja tačke do kojih je stigao talasni poremećaj je talasni front.jednačina progresivnog talasa: y = y0 sin(ωt − φ) Ovo je tzv. definiše se jednačina koja opisuje vremensku i prostornu zavisnost elongacije delića elastične sredine . 146 Jednačina progresivnog talasa Progresivni talas je talas koji se u celoj elastičnoj sredini prostire bez promene pravca ili smera. U homogenoj i izotropnoj sredini talasni front ima oblik sfere. Ako je talasni front Ak j t l i f t ravan. talasna funkcija. N velikoj udaljenosti od Na lik j d lj ti d izvora talasa i sferni talas ima ravan talasni front. Početna faza talasa: φ= 2π x λ 147 . Hajgensov princip: Svaka tačka elastične sredine do koje je stigao talasni front može se smatrati novim izvorom talasa. j Zbog kašnjenja u oscilovanju udaljenijih delića sredine u odnosu na izvor talasa.

ρ . c= F μ U opštem slučaju.linijska masa žice) brzina talasa je: žice). μ=m/L . Za trasverzalni talas koji se prostire kroz zategnutu žicu (F .gustina materijala). brzina talasa je: c= G ρ 149 .modul smicanja materijala.sila zatezanja žice. za trasverzalni talas koji se prostire kroz čvrsti materijal (G .Jednačina progresivnog talasa Razlika u fazi za dve tačke elastične sredine: Δφ = φ 2 − φ1 = Delići osciluju u fazi: Δφ = k 2π ili 2π ( x2 − x1 ) λ Δx = x2 − x1 = k λ rastojanje između tačaka elastične sredine koje su u fazi: Delići osciluju u suprotnim fazama: Δφ = ( 2k − 1) π ili Δx = x2 − x1 = (2k − 1) λ 2 rastojanje između tačaka elastične sredine koje su u suprotnim fazama 148 Brzina širenja talasa Brzina prostiranja mehaničkih talasa zavisi od elastičnih osobina materijalne sredine kroz koju se prostire.

brzina talasa je: κ= cp cV c= κp ρ 150 Energija talasa Elongacija i brzina kretanja čestica (mase m) sredine: dy = y0 ω cos ωt dt y = y0 sin ωt E = Ek max = v= 2 m vmax 2 E= 1 2 mω2 y0 2 Gustina energije u talasa (n je koncentracija čestica elastične sredine. ρ . ρ − gustina tečnosti).gustina gasa).Jangov modul elastičnosti.adijabatska konstanta.Brzina širenja talasa Za longitudinalni talas koji se prostire kroz čvrsto telo (E . tj. p pritisak gasa. brzina talasa je: c= 1 Kρ 1 =B K c= B ρ Za longitudinalni talas koji se prostire kroz gas (κ . B − zapreminski koeficijent elastičnosti. brzina talasa je: c= E ρ Za longitudinalni talas koji se prostire kroz tečnost (K − koeficijent stišljivosti tečnosti. ρ . broj u jedinici zapremine): 1 2 u = nE = ρω2 y0 2 151 .gustina tela).

dolazi do disperzije . Prema Hajgensovom principu.Osnovne osobine talasnog kretanja. Odbijanje (refleksija) talasa se objašnjava pomoću Hajgensovog principa: Svaka tačka na granici dve elastične sredine do koje je stigao talasni front može se smatrati novim izvorom talasa. Ako se prelamaju talasi koji sadrže komponente različite frekvencije. Novi talasni front (odbijenog talasa) čini zajednička tangenta na sferne talasne frontove koji potiču od tačaka na granici dve sredine. 152 Prelamanje talasa Prelamanje (refrakcija) talasa se dešava na granici dve sredine u kojima se talas prostire različitim brzinama. Novi talasni front (prelomljenog talasa) čini zajednička tangenta na sferne talasne frontove koji potiču od tačaka na granici dve sredine. a delimično prelama. Upadni ugao jednak je uglu odbijanja. Pravci upadnog i odbojnog talasa leže u istoj ravni. sin α c1 = sin β c2 153 . Odbijanje talasa Ravan talas na granici dve sredine u kojima su brzine prostiranja talasa različite delimično se odbija. talasni front prelomljenog talasa menja pravac kretanja.svaka komponenta se prelama pod različitim uglom.

Interferencija je konstruktivna. ako se amplitude sabiraju (talasi u fazi). Dimenzije pukotine treba da su istog reda veličine kao i talasna dužina. dužina Prema Hajgensovom principu. 155 . Interferencija se javlja samo ako postoji stalna fazna razlika između talasa j j ( ) koji interferiraju (koherentni talasi). svaka tačka pukotine je novi izvor talasa. 154 Interferencija talasa Interferencija talasa je pojava slaganja (superpozicije) talasa koji se prostiru u istoj sredini. a destruktivna ako se poništavaju (talasi u suprotnim fazama).Difrakcija talasa Difrakcija talasa je pojava širenja talasa iza prepreka sa pukotinom. Talasi skreću sa prvobitnog pravca u istoj elastičnoj sredini. odnosno savijanja talasa na preprekama.

a različite faze u toj tački. frekvencije i talasne dužine. 156 . 2π ⎞ ⎛ y1 = y0 sin ⎜ ωt − x1 ⎟ λ ⎠ ⎝ 2π ⎞ ⎛ y2 = y0 sin ⎜ ωt − x2 ⎟ λ ⎠ ⎝ φi = 2π xi λ Δφ = φ 2 − φ1 = 2π 2π ( x2 − x1 ) = Δx λ λ konst. već i od fazne razlike Δφ. int. ⎧kλ ⎪ Δx = ⎨ λ ⎪(2k − 1) 2 dest. int.Interferencija talasa Posmatramo interferenciju talasa u datoj tački difraktovanih sa dve pukotine imaju iste amplitude. odnosno od razlike u pređenim putevima Δx talasa od pojedinih izvora. ⎩ U datoj tački rezultantno oscilovanje čestice elastične sredine ima amplitudu koja zavisi ne samo od amplitude talasa koji interferiraju.

a samo u maloj meri i zapremine (stišljivost). Delovanje sile na gasove uzrokuje promenu i oblika i zapremine. Statika (proučava ravnotežu) i dinamika (proučava kretanje) fluida. Delovanje sile na tečnosti uzrokuje promenu oblika. Fluidi: tečnosti ("stalna" zapremina i promenljiv oblik) i gasovi (promenljivi i zapremina i oblik). Jedinica za pritisak je Paskal ([Pa]=[N/m2]).Mehanika fluida. Slabije međumolekulske sile u poređenju sa čvrstim telima uzrokuju promenljivost oblika (i zapremine). p= F S 158 . 157 Pritisak Pomeranje fluida izazivaju sile koje deluju na izvesnu njihovu površinu (zbog toga što nemaju stalan oblik). Zato je uvedena fizička veličina pritisak (skalarna veličina) koja predstavlja odnos normalne sile F koja deluje na površinu nekog tela S. Statika fluida. U većini idealnih slučajeva smatra se da je i zapremina stalna. njena promena je zanemarljiva). nepromenljiva (tj.

⎧ A1 = F1 x1 = p1S1 x1 ⎪ ⎨ ⎪ A2 = F2 x2 = p2 S 2 x2 ⎩ A2 = A1 S 2 x2 = S1 x1 p1 = p2 Paskalov zakon: Pritisak koji se spolja vrši na neku tečnost (ili. u opštem slučaju. na fluid) prenosi se kroz nju nesmanjenim intenzitetom na sve strane podjednako. Moguće je menjati intenzitet.Pritisak Pritisak u tečnosti (fluidu) može da potiče ili od težine same tečnosti ili od delovanja spoljašnje sile.ilustracija primene Paskalovog zakona F2 = F1 S2 S1 160 . 159 Pritisak Hidraulična presa . pravac i smer delovanja sile pomoću tečnosti u zatvorenom sudu.

tada je ukupan pritisak na dubini h jednak zbiru atmosferskog p0 i hidrostatičkog ρgh: puk = p0 + ρgh 162 . Ovaj pritisak raste sa dubinom. Ako se iznad slobodne površine tečnosti nalazi atmosfera. ∑F = 0 i i p2 S − p1S − Q = 0 p2 S − p1S − ρShg = 0 p2 = p1 + ρgh ili: p= Q mg ρVg ρShg = = = = ρgh S S S S p = ρgh 161 Hidrostatički pritisak stuba tečnosti gustine ρ i visine h: Hidrostatički pritisak Pritisak u fluidu zavisi samo od dubine h. a ne i od ukupne količine ili težine fluida (tečnosti) u sudu. Svaki delić tečnosti svojom težinom vrši pritisak na deliće ispod njega.Hidrostatički pritisak U tečnostima postoji pritisak koji je posledica delovanja gravitacione sile na sve čestice (molekule) tečnosti.

Efektivna težina tela (gustine ρt) potopljenog u tečnost (fluid. Sila potiska je posledica činjenice da hidrostatički pritisak raste sa dubinom.Arhimedov zakon.Potisak.dubina na mestu gornje površine Fp = ρgV = m f g Sila potiska je jednaka težini istisnute tečnosti (fluida). koja teži da istisne telo iz tečnosti . Arhimedov zakon. tj. gustine ρf): Qef = Q − Fp = (ρt − ρ f ) g V ρt > ρ f ρt = ρ f ρt < ρ f ⇒ Q > Fp ⇒ Q = Fp ⇒ Q < Fp telo tone telo lebdi telo pliva 164 . Tela jednake zapremine trpe delovanje jednakih sila potiska.sila potiska. Svako telo uronjeno u tečnost prividno gubi od svoje težine toliko koliko teži istisnuta tečnost . 163 Potisak. Fp = F2 − F1 = p2 S − p1S Fp = [ p0 + ρg ( h + x) − ( p0 − ρgx)] S Fp = ρghS x . Na sva tela potopljena u tečnost deluje sila suprotnog smera od gravitacione. Arhimedov zakon. njen uzrok je razlika u hidrostatičkim pritiscima koji na uronjeno telo deluju na njegovoj gornjoj i donjoj strani.

166 .Površinski napon Površinski napon je pojava narušavanja ravnoteže privlačnih međumolekulskih sila u površinskom (tj. graničnom) sloju u tečnostima. odnosno ne kvasi (jače kohezione sile) sud u kome se nalazi. γ= ΔA ΔS 165 Površinski napon U zavisnosti od materijala sa kojim se graniči tečnost. već zauzima viši ili niži nivo u odnosu na nivo u spoljašnjem sudu. Koeficijent površinskog napona je rad na dovođenju molekula tečnosti na površinu koji je potrebno izvršiti za jedinično povećanje slobodne površine tečnosti. tečnosti teže da smanje svoju slobodnu površinu. Kapilarnost je pojava da se tečnost u uskim kapilarnim cevima ne ponaša po principu spojenih sudova. Usled postojanja površinskog napona. razlikuju se slučajevi kada tečnost kvasi (jače athezione sile).

zbog njihove male gustine. ali je ona. ρ0 . Nemaju stalan oblik ni zapreminu. p0 = ρ g ( y2 − y1 ) = ρ g h Toričelijev ogled → 167 Atmosferski pritisak Sa povećanjem nadmorske visine. Uz pretpostavku da se temperatura atmosfere ne menja sa visinom. Atmosferski pritisak U gasovima su međumolekulske sile slabe. može se izvesti tzv. a potencijalna energija koja teži da ih drži na okupu je manja od njihove kinetičke energije. I u gasovima deluje sila potiska. p0.Osobine gasova. Pritisak koji vrše gasovi atmosfere na sva tela na Zemlji naziva se atmosferski pritisak. atmosferski pritisak opada. relativno mala. Pritisak u zatvorenim gasovima se prenosi podjednako u svim pravcima važi Paskalov zakon.pritisak i gustina vazduha na površini Zemlje. barometarska formula: ⎛ ρ gh ⎞ p = p0 exp⎜ − 0 ⎟ ⎜ p0 ⎟ ⎠ ⎝ 168 .

koji se kreće bez trenja (neviskozni fluid) . Brzina čestica se duž strujne linije menja po intenzitetu i pravcu. a pravac i smer kretanja zavisi od smera i pravca delovanja sile i oblika prostora. 169 Dinamika fluida Stacionarno kretanje je kretanje kod kojeg se raspored strujnih linija ne menja u toku vremena (brzina mala i nema prepreka na putu fluida) – brzina u svakoj tački ostaje konstantna u toku vremena. u kome se formiraju vrtlozi (brzo proticanje i brze promene brzine delića fluida pri nailasku na prepreke). a broj čestica unutar strujne cevi je stalan. Idealni fluid je: . Turbulentno kretanje je složeno kretanje. Strujna linija je zamišljena linija duž koje se kreću čestice fluida .koji se kreće bez vrtloga. Pojedini delovi fluida se mogu kretati različitim brzinama jedni u odnosu na druge. 170 . Strujna cev je deo fluida ograničen strujnim linijama.koji se kreće stacionarno (laminarno.nestišljivi fluid (stalna gustina) . U realnim fluidima uvek postoji trenje (posledica međumolekularnih sila).Dinamika fluida Pod uticajem sile fluidi (tečnosti i gasovi) se kreću.kriva linija kod koje je tangenta u svakoj tački kolinearna sa vektorom brzine. slojevito) .

tj. ← Jednačina kontinuiteta 171 Jednačina kontinuiteta. Δm1 = ρ1S1 v1 Δt Δm1 Δm2 = Δt Δt Δm2 = ρ 2 S 2 v2 Δt ⇒ ρ1S1v1 = ρ 2 S 2 v2 ρ S v = const. Zbog osobine nestišljivosti. kada je fluid stišljiv (ima različitu zapreminu. ← Jednačina kontinuiteta Protok fluida Protok fluida je protekla količina (zapremina) fluida kroz strujnu cev u jedinici vremena: Q= V =Sv t Qm = m ρV = = ρS v t t 172 . realnom slučaju. pa tako i gustinu u različitim delovima strujne cevi). tolika masa mora proći u jedinici vremena i kroz bilo koji drugi poprečni presek). uzima se da je maseni protok fluida na dva različita preseka strujne cevi jednak (kolika masa fluida prođe kroz jedan poprečni presek strujne cevi.Jednačina kontinuiteta. U opštem. zapremine proteklog fluida na dva različita preseka strujne cevi su jednake. V1 = S1 v1Δt V2 = S 2 v2 Δt V1 = V2 ⇒ S1v1 = S 2v2 S v = const.

promena ukupne energije fluida ΔE je jednaka radu spoljašnjih sila ΔA: 2 ⎛ Δ m v2 ⎞ ⎛ Δm v12 ⎞ ΔE = ⎜ ⎜ 2 + Δmgh2 ⎟ − ⎜ 2 + Δmgh1 ⎟ ⎟ ⎜ ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ V1 = V2 ≡ V ΔA = F1l 1 − F2l 2 = p1S1l 1 − p2 S 2 l 2 = p1V1 − p2V2 = ( p1 − p2 )V Znak "−" je zbog suprotnog smera sile F2 u odnosu na smer kretanja fluida. 174 .Bernulijeva jednačina Strujanje tečnosti (fluida) je posledica delovanja spoljašnjih sila. visinskog ρgh i dinamičkog ρv2/2 pritiska duž strujne cevi je stalan. kinetičke energije po jedinici zapremine ρv2/2 i potencijalne energije po jedinici zapremine ρgh nestišljivog fluida ima konstantnu vrednost duž strujne cevi. Ili: suma pritiska p. Rad spoljašnjih sila menja kinetičku i potencijalnu energiju tečnosti. 2 Bernulijeva jednačina ↑ Kod stacionarnog strujanja nestišljivog fluida zbir statičkog p. Neka je Δm masa potisnutog (nestišljivog) fluida za vreme Δt u bilo kom preseku strujne cevi: V1 = V2 = Δm ρ Δm = ρS1v1Δt = ρS 2 v2 Δt 2 Δm v2 Δm v12 − 2 2 ΔEk = ΔE p = Δmgh2 − Δmgh1 *Danijel Bernuli (1700-1782). p1 + ρ v12 ρ v2 + ρgh1 = p2 + 2 + ρgh2 2 2 ρ v2 p+ + ρgh = const. 173 Bernulijeva jednačina Na osnovu zakona održanja energije. švajcarski fizičar i matematičar.

jednaka je brzini slobodnog pada tela sa iste visine.koeficijent dinamičke viskoznosti (u [Pas]) ν . Prema Njutnovom zakonu za viskoznost. 176 . a gasova raste.Isticanje tečnosti kroz male otvore. koji se nalazi na vertikalnom rastojanju H od nivoa slobodne površine. p1 = p2 ≡ p0 h1 = H h2 = 0 v2 >> v1 v1 ≈ 0 v2 ≡ v p0 + ρ v12 ρ v2 + ρgH = p0 + 2 2 2 v = 2 gH Toričelijeva teorema: brzina isticanja tečnosti iz širokog i otvorenog prema atmosferi suda kroz mali otvor. ν= η ρ Sa porastom temperature viskoznost tečnosti opada.koeficijent kinematičke viskoznosti (u [m2/s]). sila viskoznog trenja F je srazmerna dodirnoj površini između slojeva S. Toričelijeva teorema. 175 Viskoznost Viskoznost je pojava unutrašnjeg trenja koje se javlja između slojeva tečnosti pri laminarnom (slojevitom) kretanju. a obrnuto srazmerna gradijentu brzine dv/dz (promena brzine duž pravca normalnog na brzinu kretanja): F = ηS dv dz η .