P. 1
Sejarah jawi

Sejarah jawi

|Views: 213|Likes:
Published by muruganyellumalai

More info:

Published by: muruganyellumalai on Sep 23, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOCX, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/15/2013

pdf

text

original

perkembangan tulisan jawi

        

Home News Calender of Events Assignments & Handouts Resources Photo Gallery Members About Us BAB6 : PENUTUP

Muhd Hashimi B Abu Koshin D20091035767 mat_mie89@yahoo.com 13 OKTOBER 2010 (M12)

HASIL KERJA PADA HARI ISNIN YANG BERTARIKH 11/10/2010 IAITU PENTERJEMAHAN SATU BUKU YANG BERTAJUK PERKEMBANGAN TULISAN JAWI DALAM MASYARAKAT MELAYU PERKEMBANGAN TULISAN JAWI DALAM MASYARAKAT MELAYU 12/10/2010 SITI ZAWIAH BINTI AB AZIZ (D20091036666)

KANDUNGAN Seungkap kata seikhlas hati Sinopsis Penghargaan xvii Tulisan Jawi Tulisan Jawi yang tertua Asal-usul Tulisan Jawi BAB I PENDAHULUAN 1.1 Tujuan dan pentingnya kajian ini xix xxi xxv 1 1 xiii xv

1.1.1 Penimbaan bahan-bahan lama yang sangat berguna

bagi sasterawan dan cendekiawan 1.1.2 Pewarisan tulisan jawi kepada generasi akan datang 1.1.3 Tulisan jawi sebagai ciptaan yang cemerlang 1.1.4 Kemudahan membaca Al-Quran 1.1.5 Mencari sistem baharu yang mudah 1.2 1.3 Latar belakang kajian mengenai tulisan jawi Beberapa masalah dalam kajian tulisan jawi

1 2 3 3 4 4 7 7

1.4 Sedikit mengenai konsep tulisan 1.4.1 Sistem tulisan Idiogram

8

1.4.2 Sistem tulisan

Silabek

10 12

1.4.3 Sistem tulisan Ponologis

1.5

Pendekatan kajian ini

12

BAB II SEJARAH PEMBENTUKAN DAN PERUBAHAN SISTEM TULISAN JAWI 2.1 Pendahuluan 14 14

2.2

Analisis perkembangan tulisan jawi dalam pengejaan perkataan 15 16 18 19 22 27

2.3 2.4 2.5 2.6 2.7

Tahap-tahap perkembangan Tulisan jawi pada Batu Bersurat Terengganu Tulisan jawi dalam surat tahun 1602 Tulisan jawi dalam kitab Sirotul Mustaqim Tulisan jawi dalam majalah Dian

2.8 2.9

Tulisan jawi dalam daftar ejaan melayu (1938) Penutup

29 30

BAB III PENGANALISISAN SISTEM TULISAN JAWI KUNO 3.1 3.2 3.3 Pendahuluan Analisis Shellabear Perincian tahap-tahap perkembangan tulisan jawi

32 32 33 35

3.3.1 Tahap perkembangan bentuk perkataan ''Kuda'' dan masalah Serta penyelesaiannya 3.3.2 Tahap perkembangan bentuk perkataan ''Masa'' 3.3.3 Tahap perkembangan bentuk perkataan ''Ribuan'' 3.4 3.5 3.7 3.8 3.9 3.10 Penganalisisan bentuk perkataan ''Kepala'' Penganalisisan bentuk perkataan ''Mukaku'' Proses membezakan bentuk ''Lima'' daripada bentuk ''Lama'' Proses membezakan bentuk ''Kamu'' daripada bentuk ''Kami'' Penggunaan akhiran 'an' dan 'i' dalam teks Lama Masalah pengejaan dan penyebutan lambang vokal dan konsonen 3.12 Penutup 52 56 58 58 58 37 42 43 45 46 48 49 50

BAB IV ANALISIS PEMBELAJARAN PENULISAN JAWI 4.1 4.2 4.3 Pendahuluan Kaedah hafalan Menghafal perkataan yang menerima imbuhan, praktikal dan kata ganti 4.3.1 4.3.1.1 Penggadingan huruf-huruf pada posisi awal dasar kata Huruf-huruf 's', 'k','d'

66 66 66

4.3.1.2 4.3.2 4.3.2.1

Huruf-huruf 'p', 'm' Penggandingan huruf-huruf pada posisi akhir dasar kata Hukum-hukum yang berkaitan dengan penggunaan alif

69 70 71 71 72 73 74 75 75 75 77

4.3.2.1.1 Hukum wa, ra, da, la, nga 4.3.2.1.3 Hukum ak2, k1 4.3.2.1.4 Hukum Ka, Ga 4.3.2.1.5 Hukum Ran , Uan 4.3.2.1.6 Hukum Hamzah 4.3.2.1.6.1 Hamzah sebagai warisan bahasa arab 4.3.2.1.6.2 Hamzah sebagai pengganti hentian glotis 4.3.2.1.6.3 Hamzah sebagai gandaan alif 4.3.2.1.6.4 Hamzah sebagai pemisah kata dasar daripada huruf-huruf 's', 'k', 'd' 4.3.2.1.6.5 Hamzah sebagai pemisah satu perkataan daripada yang lain 4.3.2.1.6.6 Hamzah dalam pelambangan 'U' bukan 'W' dan pelambangan 'I' bukan 'Y' 4.3.2.1.6.7 Hamzah sebagai huruf ''kaf'' yang ada dibelakang ''qaf'' 4.3.2.1.7 Hukum angka dua 4.3.2.2 4.3.2.2.1 4.3.2.2.2 Penggabungan dasar kata dengan huruf-huruf golongan A Alif yang bersifat ''Sentiasa ada'' Alif yang bersifat ''dihidupkan semula''

77 78

79 80 81 83 84 84 84 85 85 85

4.3.2.2.2.1 Perkataan ''Rasa'' dan sebagainya 4.3.2.2.2.2 Perkataan ''Serta'' dan sebagainya 4.3.2.2.2.3 Perkataan ''Buka'' dan sebagainya 4.3.2.2.3 Alif yang bersifat ''Dipindahkan kebelakang''

4.3.2.2.4 4.3.2.2.5 4.3.2.2.6

Alif yang bersifat ''Disembunyikan'' Alif yang bersifat ''disembunyikan'' atau ''dihidupkan semula'' Alif yang bersifat “Dipindahkan ke belakang” atau “Disembunyikan” 87

86 87

4.3.2.2.7

Alif yang bersifat “Dipendekkan kebelakang” atau “Disembunyikan” ataupun “Dihidupkan semula” 88

4.3.2.3

Penggabungan dasar kata dengan huruf-huruf golongan B 88 88 89 89 89 90 90 90 91 91 91 92

4.3.2.3.1 Alif yang bersifat “Sentiasa ada” 4.3.2.3.2 Alif yang bersifat “Dihidupkan Semula” 4.3.2.3.2.1 Perkataan “Budaya” dan sebagainya 4.3.2.3.2.2 Perkataan “Manusia” dan sebagainya 4.3.2.3.2.3 Perkataan “Kening” dan sebagainya 4.3.2.3.2.5 Perkataan “Pandai” dan sebagainya 4.3.2.3.2.5 Perkataan “Diam” dan sebagainya 4.3.2.3.2.6 Perkataan “Suka” dan sebagainya 4.3.2.3.3 Alif yang bersifat “Dipindahkan kebelakang” 4.3.2.3.4 Alif yang bersifat “Diadakan” 4.3.2.3.5 Alif yang bersifat “Ditiadakan” 4.3.2.3.6 Alif yang bersifat “Disembunyikan” atau “Dihidupkan semula” 4.3.2.3.7 Alif yang bersifat “Diadakan” atau “Dihidupkan semula” 4.4 Kaedah hafalan perkataan-perkataan yang dieja tanpa hukum 4.4.1 Perkataan-perkataan yang huruf “‫ ”ﻱ‬ya disingkatkan

92

93

93 94

4.4.2 4.4.3 4.4.4 4.4.5 4.4.6 4.4.7 4.4.8 4.4.9 4.4.10 4.5

Perkataan-perkataan yang alifnya digunakan untuk „I‟ Perkataan-perkataan yang huruf “َ” nya disingkatkan Perkataan-perkataan yang “‫ ” ﺍ‬nya disingkatkan Perkataan-perkataan diakhiri oleh huruf „69

95 95 95 „‫ك‬ 96 96 “‫ﺫ‬ “‫ﻕ‬

Perkataan-perkataan yang mempunyai huruf " ‫ "ﻱ‬untuk „a‟ Perkataan-perkataan yang ada “ ‫ ”ﻉ‬untuk konsonen tertutup Perkataan-perkataan yang menggunakan huruf “69 Perkataan-perkataan yang mengandungi huruf “ 69

Perkataan-perkataan yang mengandungi huruf “ ‫ “ ﺙ‬untuk „tha‟ 97 Penutup 98 99 99 100 106 110

BAB V MASA DEPAN TULISAN JAWI 5.7 5.2 5.3 5.4 Pendahuluan Kajian-kajian Za‟ba, Winstedt dan Marsden Peranan dan kepentingan tulisan jawi untuk penulis Tulisan jawi perlu dipelajari pada tahun 1 universiti

BAB VI PENUTUP BIBLIOGRAFI LAMPIRAN

117 122

SEUNGKAP KATA SEIKHLAS HATI Kelahiran tesis tulisan jawi ini sehingga ianya dapat mengabdikan diri dalam masyarakat sebagai panduan, juga bahannya para cendekiawan khususnya, berputik daripada keikhlasan hati dan semangat waja terhadap usaha-usaha di bidang pembelajaran yang berbahagia Dato‟ Syed Kechik bin Syed Muhammad, dermawan tanah air Malaysia yang tidak lagi perlu diperkenalkan dengan lebih lanjut. Ketika saya tiba di Malaysia pada tahun 1984, berbekal dengan azam untuk mendalami pengajian dan penyelidikan mengenai tulisan jawi secara lebih terperinci maka

Dato‟ Syed Kechik yang budiman inilah yang telah memberi perangsang kepada saya, bukan sahaja berupa moral tetapi juga berbentuk material. Disini dengan sukacitanya saya dan keluarga saya merakamkan setinggi-tinggi penghargaan kepada beliau. Tiada bahasa yang seindah rasa yang dapat saya nukilkan, tiada harga yang setinggi nilaian yang dapat saya umpakan betapa terima kasihnya saya sekeluarga atas jasa, budi dan keyakinan yang berbahagia Dato‟ Syed Kechik yang dihormati ini.

SINOPSIS Tujuan utama tesis ini ialah untuk menyatakan tahap perkembangan tulisan jawi dan contoh-contohnya dikemukan sebelum ini. Oleh yang demikian kita dapat melihat sejarah perubahan system tulisan jawi itu sendiri. Saya menerangkan proses perkembangan tulisan jawi dari tahap yang pertama yang bersifat unsur arab hingga kepada tahap yang terakhir yang bersifat unsur melayu sahaja. Dengan memahami proses ini sahaja kita akan dapat membaca bermacam-macam manuskrip lama ataupun sebarang bahan yang dirakamkan dalam tulisan jawi. Oleh sebab itu sistem tulisan jawi ini perlu dipelajari oleh mahasiswa tahun pertama di universiti dan penulispenulis yang menyelidiki bahasa, sastera dan kebudayaan melayu. Tesis ini dibahagikan kepada enam bab. Bab 1 mengandungi latar belakang kajian tulisan jawi, konsep tulisan, pendekatan kajian dan beberapa masalah yang sukar dalam mengkaji tulisan jawi ini. Bab ii menyatakan contoh-contoh perkembangan perkataan dan memperkenalkan tulisan jawi lama yang berasal daripada beberapa bahan yang khusus. Bab iii memberi penganalisisan system tulisan jawi kuno yang telah dibincangkan oleh Shellabear bab ini juga menyatakan penganalisisan perkembangan bentuk jawi dari beberapa perkataan tertentu. Dan ini mengandungi pula cadangan untuk membezakan keenam-enam vocal melayu dalam bentuk jawi yang belum diperkatakan sehingga sekarang. Bab IV menganalisis cara pembelajaran tulisan jawi. Cara yang boleh diterapkan dengan mudah asalkan kita mengetahui beberapa kaedah yang dinyatakan dalam bab ini. Cara ini yang berunsur arab dan cara belajar bahagian yang bukan berunsur arab. Dengan demikian kita baru mendapat ilmu pengetahuan yang sempurna secara keseluruhan. Satu perkara lagi yang perlu disebut ialah peranan alif yang sangat penting sehingga saya menerangkan beraneka ragam sifat alif dalam bab ini. Bab V menerangkan masa depan tulisan jawi dengan mencadangkan supaya kajian ini diperkenalkan kepada penulis-penulis dan mahasiswa-mahasiswi diperingkat universiti yang akan membimbing dunia cendekiawan masyarakat melayu pada masa hadapan. Akhir sekali bab VI adalah bab penutup bagi tesis ini. Bab ini merupakan intisari bagi bab-bab yang telah pun dibincangkan sebelumnya. ASAL-USUL TULISAN JAWI

Tulisan jawi ini asalnya daripada tulisan arab yang dipinjam oleh orang melayu. Oleh sebab huruf-huruf arab mempunyai kekurangan dari sudut lambang-lambang untuk fonem melayu, maka orang-orang melayu telah meminjam beberapa huruf arab yang telah di parsikan. Dengan itu bertambahlah jumlah huruf jawi. Huruf-huruf tambahan ini ialah ‫,چ ,ݢ , ڤ, ڽ‬ dan ‫ڠ‬untuk (g, p,ny,c) dan ng secara satu persatu yang tidak ada pada bahasa arab. Selain daripada ini terdapat juga beberapa huruf lain yang digunakan di alam melayu ini seperti tha, nya tanda~ (untuk dal), serta yang lain-lain. Ini boleh kita dapati daripada kitab-kitab agama berbaris jawa yang ditulis dengan huruf arab atau bahasa disebut tulisan pegoa. Tulisan dan ejaan jawi sekalipun telah lama dipelajari oleh orang-orang melayu, tetapi tidak ada rekod yang menunjukkan bahawa ada orang melayu yang mengkajinya kecuali pada zaman abad terakhir ini terutama oleh pendeta Za'ba. Beliau telah mengkaji ejaan jawi dengan mendalam sehingga beliau berjaya menyusun satu pedoman ejaan jawi. Selain beliau sebenarnya ada orang lain yang tidak kurang gigihnya dalam menggarap sistem ejaan jawi serta menyusunnya dalam sebuah karangan, tetapi penyebaran tulisannya hanya berkisar di negeri Johor sahaja iaitu tempat beliau tinggal dan bertugas. Beliau ialah Mejar Datuk Haji Muhammad Sa'id bin haji Sulaiman, orang kuat, PBM PB diraja Johor (Pertubuhan Bahasa Melayu yang mula ditubuhkan pada tahun 1888 masihi). Pengkaji ejaan jawi yang paling ramai jumlahnya ialah dari barat. Mereka telah mempelajari dan mengkaji tulisan jawi dengan bersungguh-sungguh. Usaha mereka itu dibuat dengan gigih kerana ada kepentingan-kepentingan tertentu. Tetapi yang penting sekali ialah untuk mengetahui bahasa melayu dan hasil karya sasteranya. Antara peminat dan/ atau pengkaji tulisan jawi ialah Worandly, William Mursedan, Klinkar, Rafles, Shellabear, Winston dan lain-lain. Diantara mereka ini ada yang mengkaji tulisan jawi hanya bertujuan untuk digunakan bagi terjemahan kitab injil (Baibel) kedalam bahasa melayu. Contohnya Ladyker telah menerbitkan injil (Baibel) dalam bahasa melayu dengan tulisan jawi pada tahun 173133, begitu juga Kalenkrah pada tahun 1870. Contoh injil (Baibel) yang diterjemahkan ialah kisah perbuatan rasul-rasul (Acts of the Apostles) yang penulis sendiri ada memiliki naskhah jawinya. Selepas Za'ba tidak ada orang yang mengkaji secara mendalam tentang sistem ejaan jawi. Kalau ada pun hanya penerbitan buku untuk kegunaan, mengajar, menulis, dan membaca jawi seperti yang diusahakan. Oleh cikgu Haji Abdul Razak Hamid. Pada tahun 1983 dewan bahasa dan pustaka baru bergerak kuat dan memandang serius tentang sistem ejaan jawi. Pihak dewan bahasa dan pustaka telah menubuhkan sebuah jawatankuasa untuk mengkaji sistem ejaan jawi. Walaupun begitu pedoman ejaan jawi yang dibuat oleh Za'ba masih menjadi pedoman utama. Satu kertas kerja tentang sistem ejaan jawi baru dengan beberapa tambahan dan pindaan telah dibentangkan dalam konvensen ejaan jawi yang diadakan di Kuala Terengganu pada tahun 1984. Pada tahun 1986 diterbitkan pedoman ejaan jawi yang disenpurnakan dan pada tahun 1988 diterbitkan daftar ejaan rumi-jawi oleh dewan bahasa dan pustaka. KAJIAN KANG KEUNG SEUK Dalam masa keghairahan untuk meningkatkan semula penggunaan tulisan jawi maka muncullah seorang pengkaji yang datang dari luar. Kali ini bukan dari barat tetapi dari timur. Secara kebetulan sesuai dengan dasar negara sekarang yang memandang ketimur. Pengkaji ini tidak lain daripada Encik Kang Keung Seuk seorang sarjana bahasa melayu dari Korea. Beliau telah membuat kajian tentang Perkembangan Tulisan Jawi Dalam Masyarakat Melayu.

Kajian ini merupakan tesis beliau untuk memenuhi keperluan ijazah sarjana sastera di Universiti Malaya. Beliau telah mengkaji tentang perkembangan tulisan jawi sejak ia diperkenalkan dalam masyarakat melayu hingga ke masa kajian ini dijalankan. Dalam kajian itu beliau telah merujuk kepada kajian yang telah dibuat oleh pengkaji-pengkaji terdahulu seperti Shellabear (lihat bab III), selain daripada penelitian beliau sendiri yang berdasarkan bahan-bahan yang beliau pilih dan temui. Satu hal yang menarik dalam tulisan saudara Kang ini ialah beliau telah mengemukakan satu teori tentang perkembangan sistem ejaan jawi dari dahulu hingga sekarang iaitu dari tarikh kira-kira 1200 masihi hingga 1986 (halaman:29). Beliau telah membahagikan perkembangan tadi kepada dua bahagian besar iaitu pengaruh arab dan unsur melayu. Bahagian pengaruh arab dibahagikan kepada dua pecahan lagi iaitu ejaan yang menggunakan baris dan ejaan yang menggunakan shaddah atau sabdu. Sedangkan bahagian unsur juga melayu dibahagikan kepada dua iaitu penambahan vokal depan dan penambahan vokal belakang. Beliau telah menganalisis perkembangan dan perubahan sistem jawi itu secara gemilang dan mudah difahami. Sebagai contoh ialah ejaan perkataan „ ُ‫( ‟ترالن‬halaman:29). Beliau telah mencabarkan perkembangannya begini: ‫ترنم‬ ‫ترالنُ ترنم‬ ُ‫ترالل ترالن‬

Tetapi disini saudara Kang tidak menyebutkan dan memperincikan tentang kekeliruankekeliruan yang banyak timbul dari sebab sistem ejaan yang bertukar dan digunakan itu. Di peringkat ini sebenarnya timbul banyak masalah iaitu sukarnya membaca jawi dengan betul seperti perkataan ‫( روچڠ‬sejenis aksara atau tulisan orang-orang melayu pada suatu masa dahulu): ada yang menyebutnya sebagai (rencang) dan ada yang menyebutnya rencong (A.Samad). (Ahmad,1957) ‫( : ﺍَتس‬utus) atau (utas), ‫( بُسر‬busar) atau (busur) dan lain-lain. Kesukaran-kesukaran diatas hanya dapat diatasi dengan membubuh huruf-huruf vokal. Dengan itu berlaku perubahan dari pengaruh arab kepada sistem yang berunsurkan melayu iaitu dengan menggunakan huruf saksi atau vokal. Namun demikian penambahan vokal itu tidak dilakukan sepenuhnya seperti ‫ بُم‬untuk (bumi), ‫ الك‬untuk (laki), ‫( الݢ‬lagi) dan lainlain. Oleh itu kesamaran masih tetap wujud. Oleh itu berlakulah penambahan vokal belakang sehingga proses itu menjadi lengkap, dan dengan itu sekaligus hilanglah segala kesamaran. (Bumi) menjadi ‫ بُمي‬dan bukan ‫ بُم‬lagi dan ‫ بُم‬sudah menjadi (bom). Sebenarnya sebelum ejaan jawi menjadi sempurna banyak kekeliruan timbul. Contohnya nama tempat Muar itu berasal dari muara (iaitu kuala sungai) tetapi ejaan pada masa itu ialah ‫ , مُﺍر‬maka orang menyebutnya sebagai muara. Begitu juga perkataan َ‫ سر‬sepatutnya (sarwa) tetapi sekarang disebut seru. Seterusnya perkataan ‫ تالدن‬ada yang menyebut (teladan) dan ada yang kata (tauladan). Etimologi bagi kata ini ialah ‫( تُالدﺍ‬tulada) apabila di beri akhiran (an) menjadi ‫ . تُالدن‬Pada ejaan jawi lama di tulis ‫ تالدن‬bunyinya (tuladan) dan kemudian ada yang mengejanya ‫ تُالدن‬sesuai dengan penggunaan vokal depan dengan bunyinya ‫.تُالدن‬ Namun demikian berlaku pula perubahan dari segi sebutan: ‫ تالدن‬menjadi (teladan) dan ‫ تُالدن‬menjadi (tauladan). Kedua-duanya sebenarnya salah, (yang benar ialah ‫) تُالدن‬ tetapi akhirnya dimenangkan juga ‫ , تالدن‬walaupun masih ada orang menyebutnya ‫, تُالدن‬ kerana pada ejaan jawi masih banyak yang ditulis ُ‫ تُالدن , ت‬hanya boleh berbunyi (tu) atau bunyi (tau) sahaja dan ‫تأ‬mungkin menjadi (ta) seperti ‫ ,تُنه‬ia tetap (taulan) bukannya (telan).

Saudara Kang juga telah memberi contoh tentang perkembangan ejaan bagi perkataan (kuda) ‫ .كُدﺍ‬Contoh yang di beri itu amat menarik (halaman 31) sehingga kita dapat menelurusi perkembangan sistem ejaan yang dilalui oleh tulisan jawi dalam bahasa melayu. Saudara Kang begitu yakin dengan penemuannya ini sehingga berdasarkan teorinya itu beliau telah meragui tarikh prasisti Kuala Berang, Terengganu. 702 Hijrah atau bersamaan 1303 masihi). Kononnya prasisti itu berkemungkinan wujud atau dibina pada zaman yang lebih kemudian. Tetapi dalam hal ini kita lebih yakin dengan hasil penyelidikan Syed Muhammad Naquib alAttas yang mengatakan bahawa prasisti itu bertarikh 702 hijrah/1303 masihi. Sehingga kini hasil penyelidikan Profesor Naquib belum ada ahli sejarah yang dapat membantah atau menyanggahnya. Selain daripada kekurangan di atas sebenarnya masih banyak terdapat kekurangan dan kelemahan lain sama ada dari segi penganalisisan atau kekurangan fakta. Sebagai contoh pada halaman yang 83 dikatakan terdapat tiga buah badan sahaja iaitu Utusan Melayu, Dewan bahasa dan pusta, dan pustaka dian yang masih menggunakan dan memperkembangkan tulisan jawi. Kenyataan ini tidak tepat kerana ada banyak lagi badan yang masih tepat menggunakan dan memperkembangkan tulisan jawi seperti pustaka aman, penerbit sulaiman marai, jabatan agama islam johor, jabatan agama islam kelantan, kerajaan terengganu dan lain-lain. Badan-badan dan jabatan-jabatan ini menerbitkan buku dan risalah serta majalah-majalah dengan menggunakan tulisan jawi. Contohnya warak jabatan agama johor dan majalah al-Ihsan. Semua kitab untuk sekolah-sekolah agama johor adalah menggunakan tulisan jawi dan penerbitnya adalah jabatan agama isalam johor. jika kita meninjau lebih jauh kerajaan Brunei Darul Salam yang mempunyai masyarakat Melayu yang masih kuat dan kental tetap mempertahankan tulisan jawi. Disana di tetapkan bahawa setiap tulisan jawi mesti ditulis dengan keadaan yang lebih besar daripada tulisan rumi seperti nama-nama kedai; dan kedai-kedai mesti menggunakan tulisan jawi bagi nama kedai atau syarikatnya. Saya kira Brunei darul Salam tidak boleh di keluarkan daripada kajian saudara Kang kerana ia tetap masih dalam lingkungan masyarakat melayu walaupun di luar Malaysia.

Kekurangan atau kelemahan yang terdapat dalam kajian saudara Kang ini disebabkan antara lain:

(a) Bahan-bahan kajian yang dijadikan asas dalam kajian ini masih banyak yang tidak di masukkan. Oleh sebab itu penganalisisan bahan serta hasil penganalisisan menjadi terbatas. Kalaulah pada waktu beliau mengumpul bahan-bahan kajian dibuat dengan teliti dan tuntas saya kira tidak akan timbul kekurangan-kekurangan ini. Sebagai contoh buku katan yang di susun oleh Mejar Datuk haji Muhammad Said Sulaiman tidak ada dalam bibiliografinya. Begitu juga dengan kaedah mengeja yang di susun oleh orang yang sama – di situ beliau ada menyebut huruf (dal) (‫ )د‬bergaris di bawah sebagai ganti kepada (dal) bertitik tiga di bawah. Ia merupakan satu lambang puning dalam bahasa melayu yang sekarang tidak digunakan. Tulisan-tulisan Mejar Datuk Hj Muhammad Said adalah penting kerana beliau adalah ahli bahasa bahkan pendita bahasa melayu yang gigih dan menghasilkan karya tulisan yang prolifik. Saudara Kang juga tidak memasukkan manuskrip buku aka‟id nasafi yang ditulis pada 998 Hijrah / 1590 Masihi yang merupakan manuskrip melayu yang tua. Kalau manuskrip ini beliau baca saya fikir hasil kajiannya akan menjadi berlainan. Contoh ialah dalam manuskrip tersebut ”hingga” dieja hingga; dihinggakan dieja dihinggakan, sedangkan

dalam manuskrip wilkinas (1903) kata (hingga) di eja hingga sahaja. Ejaan dalam kitab ako‟id an-nasafi untuk (kehidupan) ialah kehidupan, (memfardukan) (memfardukan), perbuatan (perbuatan), (celaka) celaka, (membahagiakan) (membahagiakan) dan lain-lain. Pada saya ejaan pada manuskrip ako‟id an-nasafi lebih maju pada beberapa bahagian yang terdapat pada kamus wilkinis yang mula terbit pada tahun 1903. Dalam kamus Wilkinis di eja hidup hidup. Kemudian sumbat di gunakan untuk ejaan bagi lima perkataan iaitu, (sumbat), (simbat), (sembat), (sambat), dan (sambut). Ini sungguh teruk sekali.

Oleh sebab tidak tuntas bahan yang di jadikan sandaran maka terdapat kelemahan pada teori. Contohnya teori perkembangan tulisan jawi (halaman 29). Di situ dikatakan penambahan vokal depan di buat dahulu, kemudian baru ditambah vokal belakang. Tetapi dalam manuskrip ako‟id an-nasafi terdapat ejaan budi sebagai badi. Ini jelas menunjukkan vokal belakang telah dinyatakan tetapi vokal depan belum lagi. Ini bermakna bertentangan dengan teori yang di sebutkan di atas tadi.

Buku rancang melayu yang di susun oleh Raja Hj Muhammad Tahir bin Marhum Murshad juga tidak ada dalam senarai bibiliografi tesis saudara Kang. Buku ini penting kerana kerana dalam buku itu (terkarang pada 24 April tahun 1915 tetapi baru di cetak pada tahun 1928) terdapat satu huruf baru yang diciptakan pada masa itu iaitu bagi panduan huruf V dalam tulisan rumi. Dalam buku ini di cadangkan huruf ‫ب‬iaitu huruf ‫ ب‬jawi dan di atasnya di bubuh huruf (V) rumi yang kecil. Pembentukan huruf ini adalah penting tetapi orang tidak tahu. Oleh sebab itu pada kenuwisan tulisan jawi terkandung pada tahun 1984 diputuskan untuk membentuk huruf (V) iaitu huruf w (wau) dengan jawatankuasa penyemak sistem ejaan jawi dewan bahasa dan pustaka (saya sendiri terlibat) telah di cadangkan huruf f tetapi dengan titik dibawah menjadi f sebagai padanan huruf rumi (V).

Saudara Kang juga, walaupun telah membaca dan meneliti pedoman ejaan jawi yang disempurnakan yang di terbitkan oleh dewan bahasa dan pustaka tetapi nampaknya beliau tidak memanafaatkan sistem ejaan baru yang di cadangkan umpamanya ejaan bagi kata ganda hendaklah diulang dengan membubuh sempang. Ini bukan bermakna ingin meniru sistem yang digunakan pada pra asasi melayu dahulu (pra asasi) Kuala Berang, Terengganu misalnya, melainkan ia ingin meniru sistem yang digunakan pada tulisan rumi. Cadangan ini asalnya di utarakan oleh seorang ustazah (guru agama) yang saya yakin beliau tidak mungkin mengetahui tentang sistem ejaan jawi pada zaman dahulu. Dalam pedoman ejaan jawi yang di sempurnakan (PETYD) banyak cadangan yang dibuat. Bahkan apa yang dicadangkan oleh saudara Kang sudah pun banyak yang disebut dan digarap dalam buku tersebut. Hanya saudara Kang tidak mahu menjelaskan lagi dalam tesis.

Kedua ialah saudara Kang, walaupun telah memahami tentang peria kuatnya pengaruh arab – Islam dalam kebuadayaan melayu, tetapi ada hal-hal yang jelas yang beliau belum dapat menyelaminya dengan mendalam. Satu perkara yang nyata sekali ialah tentang ejaan kata-kata agama yang di pinjam daripada bahasa arab. Di sini orang melayu sukar

untuk mengubahnya kerana ada hukum agama yang di tetapkan padanya. Secara yang lebih tepat lagi mentartilkan bacaan kata-kata al-Qur‟an adalah wajib dalam Islam. Kalau tidak tartil bacaan kan membawa kepada senkasi iaitu berdosa. Itu sebabnya ejaan kata-kata arab (istilah agama) tidak atau jarang diubah, kerana ejaan di ubah akan mengubah sebutannya. Mungkin akan ada orang yang menyatakan kalau tidak diberi huruf seperti (alif, wau, ya) sebutan akan salah. Tetapi kalau di bubuh huruf saksi mungkin boleh mengubah makna. Itu adalah nahu arab. Seperti ahad atau ahad. Kedua-duanya berbeza maknanya, kerana berbeza panjang pendek sebutannya. Lagipun dalam sistem pendidikan Islam setiap pengajian bukan hanya bergantung kepada ejaan atau tulisa, Tetapi hendaklah di terima juga daripada sebutan guru iaitu di terima daripada mulut kuar. Itulah sebabnya timbul kaedah menghafal bagi membaca sesuatu perkataan. Sistem ejaan rumi sekarang pun perlu di pelajari sebutannya bukan hanya berkandung kepada tulisan seperti sebutan rai, mengetahui, dutandai, iklan, tidak dan lain-lain. Ia bukan ray, mengetahuy, ditanday, ditanda‟i, i?lan, tida?.

Kesimpulan Walau apa pun kekurangan bahan penyelidikan tempatan yang di jadikan rujukan tetapi bukan saudara Kang yang merupakan tesis M.A. beliau ini telah berjaya menerokai satu arena baru dalam kajian tentang perkembangan sistem ejaan jawi hingga ke masa kini. Banyak pendapat yang dikemukakannya dan pendapat-pendapat itu memberi faedah kita bersama.

Bibiliografi 1. Raja Hj Muhamad Tahir Bin Almarhum Murshad riyar (1928) rancang melayu, Singapore: al-ahmadiah. 2. Za‟ba (1949) difatur ejaan melayu: jawi-rumi, Kuala Lumpur: Jabatan Perseketuan Tanah Melayu. 3. Mejar Datuk Hj Muhammad Said Sulaiman (1936) buku katan pi. Bi. Im pi. Bi. Diraj (kamus melayu) Singapura: al-Ahmadiah. 4. ____________ (1936) panduan bagi ejaan pi. Bi. Im pi. Bi. Diraj, Singapura: alAhmadiah. 5. Kementerian Pendidikan Malaysia (1988) diftur ejaan rumi – jawi, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa Dan Pustaka. 6. Syed Muhammad Najib al-Athosi (1988) The Oldest known A 16th Century Malay Translation : Malay Manuscript of the „Aqaid of Al-Nasafi Kuala Lumpur: Universiti Malaya. 7. ____________ (1972) Islam dalam sejarah dan kebudayaan melayu, Kuala Lumpur: Universiti Kebangsaan Malaysia. 8. ____________ (1970) The Correct Date Of the Terengganu Inscriptions. Kuala Lumpur: Mezium Negara Malaysia. 9. ____________ (1969) Preliminary Statement on the General Theory of the Islamization of the Malay – Indonesia Archipelago, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa Dan Pustaka.

10. Ayat. Hasmi (1981) Sejarah masuk dan berkembang Islam di Indonesia, Bandung: fi. Ti. Al-makruf. 11. Ayat. Samad ahmad (1951) Sejarah kesusasteraan melayu, jilid I-III, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa Dan Pustaka. 12. Ar. Jih. Wilkinsan (1963) kamu jawi- melayu- inggeris, cetakan 1985, Melaka: Penerbit Baharudin Nasuhi. Profesor Madya Doktor Ahmad Johari Muin, Julai, 1988.

BAB 1: PENDAHULUAN 1.1 Tujuan Dan Pentingnya Kajian Ini Bahasa Malaysia sedang berkembang dan tulisan ruminya telah maju sehingga tulisan ini digunakan secara berleluasa sebagai alat kebudayaan barat. Tulisan rumi ini boleh disebut sebagai unsur asing yang juga boleh dianggap perintis dalam bidang bahasa.Tetapi hakikat yang boleh dinafikan aialah memperkembangkan warwsnya sendiripun sangat perlu dititikberatkan. Warasnya ini tidak lain daripada tulisan jawi bahasa Malaysia. Usaha menyelidiki tulisan jawi ini ada beberapa tujuan atau kepentingan. 1.1.1 Penimbaan Bahan-Bahan Lama Yang Sangat Berguna Bagi Sasterawan Dan Cendiakawan. Jika kita ingin menyelidiki kesusasteraan, kebudayaan, masyarakat melayu dan sebagainya maka kita mesti berbalik kepada bahan rujukan atau manuskrip lama kerana tidak ada lagi bahan yang masih tinggal dalamtulisan pelawa atau nagiri yang telah digunakan dalam masyarakat melayu sebelum tulisan jawi itu digunakan. Sejarah melayu bermula bersamasama dengan tulisan jawi. Orang yang mahu menyelidiki unsur melayu terpaksa mengkaji bahan-bahan yang bertulis dalam jawi. Tetapi di antara bahan lama yang berkenan denagn bermacam-macam bidang itu banyak yang belum dirumukan dan digunakan. Justeru kerana tulisan jawi kuno sedikit banyak berbeza daripada tulisan jawi sekarang ini, kita perlu terlebih dahulu mengenalpastikan posisi tulisan jawi ini sekarang. 1.1.2 Pewarasan Tulisan Jawi Kepada Generasi Akan Datang Batu bersurat Terengganu yang dianggap sebagai bahan yang bertarikh lebih kurang 1303 masihi, menunjukkan bahawa sejarah tulisan jawi telah hampir tujuh ratus tahun lamanya. (Lihat Harun Amin Ar-Rasyid 13:1966), selama dua ratus tahunia sudah banyak berkembang selaras dengan berkembanganya agama islam. Tetapi setelah orang Eropah masuk ke tanah melayu pada tahun 1511, tulisan jawi di kebelakangkan sehingga sama-sama menggunakan tulisan rumi. Akhirnya tulisan jawi telah hilang kedudukannya dalam bidang pendidikan selepas pengistiharaan akta bahasa kebangsaan pada tahun1963, walaupun akta itu tidak melarang penggunaan tulisan jawi. (lihat :Awang Had Soleh 20:1982) akibat tindakan tersebut penggunaan jawi sedikit demi sedikit mula merosot hingga tahun1984. Pada tahun 1985 kementerian pelajaran yng menyedari kepentingan warasnya ini telah mewajibkan pelajaran tulisan jawi ini di sekolah rendah agama. Memag wajar kita menyelidiki tulisan jawi ini dan mewariskan kepada generasi akan datang. 1.1.3 Tlisan Jawi Sebagai Ciptaan Yang Cemerlang

Di dunia ini, jawi hanya terdapat dalam masyarakat melayu sahaja. Walaupun ini berasal daripada bahasa arab namun tulisan jawi ini telah lama di usahakan hingga sekarang dan boleh disebut unsur melayu. Pada zaman dahulu tulisan parsi dan urdu pun cuba diusahakan daripada tulisan arab. Hal yang sam aberlaku pada tulisan jawi yang cuba dikemaskinikan. Apa yang membimbangkan ialah kalau tulisan jawi ini dimusnahkan, maka mutiara dari dunia melayu ini akan hilang. Dengan kata lain, ciptaan yang cemerlang itu akan hilang daripada dunia ini. 1.1.4 Kemudahan Membaca Al-Quran Membaca al-Quran tanpa dasar tulisan jawi samalah seperti si buta berjalan tanpa tongkatnya. Dengan mempelajari huruf dan hukum-hukum dasar tulisan jawi kita akan boleh mengetahui sebutan al-Quran dengan lebih mudah lagi. Walaupun sistem tulisan ini telah jauh sedikit terlepas daripada [eraturan yang mendasari tulisan arab asli, namun ia tetap mempunyai asas sistem tulisan arab sehingga orang yang mahir dalam boleh mendekati bahasa arab dengan lebih mudah. Di Malaysia tulisan jawi lebih dititikberatkan sebab agama negara adalah agama islam. Ini boleh dikatakan dari segi hubungan antara agama denan bahasa dunia ini. Umpamanya agama hindu berpasangan dengan bahasa sanskrit, agama budha berpasangan dengan bahasa cina, agama kristian berpasangan dengan bahasa inggeris dan tulisan rumawi dan agama islam berpasangan dengan bahasa arab ataupun tulisan arab dan jawi. Dilihat dari segi perkaitan di atas itu kita boleh dikatakan agama islam tidak begitu berpasangan dengan tulisan rumi sebaliknya ia mesti berpasangan dengan tulisan arab dan jawi, kerana tulisan rumi ini berasal daripada agama kristian .Sehingga kalau kita mahu teguh dalam agama islam maka kita perlu ghairah menyelidiki dan menggunakan tulisan jawi ini. 1.1.5 Mencari Sistem Baharu Yang Mudah Dalam sistem lama ini ada beberapa masalah. Perkataan "tupai" dan "topi" tidak boleh dibezakan, kerana sistem sekarang menggunakan satu huruf untuk dua atau tiga sebutan. Dan sekarang cara menulisnya bermacam-macam sehingga orang awam tidak tahu tulisan yang baku. Selaras dengan ini kita akan mencari satu sistem dengan menganalisis tulisan kuno dan memperbandingkan beraneka ragam tulisan yang terdapat dalam bahan-bahan lama itu. 1.2 Latar Belakang Kajian Mengenai Tulisan Jawi

Pengkaji Eropah yang ulung ialah Rev.W.G. Shellabear. Beliau telah menyebut beberapa orang pengkaji lain beserta karangan mereka dalam karangan beliau yang bertajuk "The Evolution Of Malay Spelling" (1901). Dr Van Ronkel dengan karangannya dalam jurnal yang bertajuk "Bidjragen tot de Taal Land-en" "Indie Nederlandsch Volkenkunderan" (17;1901), Robinson dengan karangannya yang bertajuk "Malayan Orthography" (dipetik oleh Shellabear (83;1901), Dr Gerth v. Wijk dengan bukunya bertajuk "Spraakleer der Malaische Taal" (Batavia:1901), Werndly dengan "Mal. Spraakkunst" (87;h, De Hollander dengan karangannya Mal. Taa-en Letterkunde Handleiding tot de beoefening der (1856:Breda) dan ada juga pengkaji-pengkaji yang bernama V. Elbinck (81:h) Van de Wall (87:h) Pieter Willemsz (89:h), A.B Cohen Stuart (92:h), Pijnappel (103:h), Klin/Kert (103:h), Wilkinson (103:h) dan lain-lain. Selain daripada pengkaji di atas masih ada lagi pengkaji lain yang bernama W. Marsden dengan bukunya yang bertajuk "A Grammar of The Malayan Language. Selepas Shellabear ada juga yang telah membuat kajian mengenai tulisan jawi ini. Beliau ialah R.O Winstedt yang terkenal dalam bidang kesarjanaan Melayu. Dalam abad yang ke 18,19 dan permulaan abad 20 ini para pengkaji tersebut telah banyak bertelagah di

antara satu sama lain untuk membetulkan kesilapan yang dibuat oleh sarjana-sarjana lain. Mereka mengemukakan teori-teori melalui majalah dan buku-buku. Tetapi Shellabear menganalisis dan membandingkan sistem-sistem yang lama dan fikiran-fikiran yang dikeluarkan oelh sarjana-sarjana sebelumnya. Sarjana-sarjana lain membincangkan nahu Bahasa Melayu, tetapi Shellabear meneliti perkembangan tulisan jawi. Selepas beliau, R.O Winstedt pula menyebut rumusan yang hampir serupa dengan isi makalah Shellabear dalam buku yang bertajuk "Malay Grammar" (Oxford University Press, London 1957). Di antara pengkaji setempat yang kita boleh sebutkan ialah Munsyi Abdullah dan Zaaba. Munsyi Abdullah sebenarnya bukanlah pengkaji tulisanjawi melainkan hanya sekadar pengarang sahaja. Dia hanaya menggunakan tulisan jawi dalam bukunya yang bernama Hikayat Abdullah, Punca T (dipetik daripada Shellabear (104:1901). Tetapi Pendeta Zaaba pula terlibat dalam penyelidikan dan menerima ilmu pengetahuan daripada sarjana-sarjana Eropah tadi. Misalnya beliau mengarang satu makalah yang bertajuk "Spelling Jawi" dalam (Vol. V1, Pt.11, 1928) "Spelling Asiatic Society Royal, Journal Mlayan Branch" selain daripada buku yang bernama "Daftar Ejaan Melayu" (Tanjung Malim: 1949) dan "Pelita Bahasa Melayu Penggal 1" (Kuala Lumpur:1965). Beliau telah menjadi titik tempat bertolak bagi para sarjana setempat untuk mengkaji dan mewariskan pengkajian tulisan jawi kepada generasi selepasnya. Teorinya masih dipegang kuat oleh kebanyakan orang Melayu. Pemikiran beliau masih terus mempengaruhi dunia kesarjanaan Melayu. Sebgaimana yang diketahui, Dewan Bahasa dan Pustaka, Utusan Melayu dan Pustaka Dian pun telah banyak dipengaruhi oleh Pendeta Zaaba. Sejak kebelakangan ini lahir pula para sarjana seperti Haji Hamdan Haji Abdul Rahman, Awang Muhammad Amin, Raja Mokhtaruddin bin Raja Muhammad Dain, Lutfi Abas, Hasyim Musa dan lain-lain lagi. (Lihat tulisan mereka dalam bibiliografi). Dari segi pengajaran tulisan jawi ini ada pula pengarang-pengarang seperti Haji Ir. Ayah. Hamid dan Haji Am Muhammad Dom yang telah menerbitkan buku bertajuk "Belajar Tulisan Jawi" (1979). Selain daripada para sarjana yang tersebut di atas ini ada pula pengkaji-pengkaji di Korea dan di Jepun. di sana terdapat beberapa buah buku yang membincangkan hal-hal mengenai tulisan jawi ini. (Lihat bibiliografi). 1.3 Beberapa Masalah Dalam Tulisan Jawi masalah yang dihadapi semasa mengkaji tulisan jawi ialah kekurangan bahan atau manuskrip. walaupun ada sedikit namun biasanya tidak ditulis tarikhnya. hal ini menyusahkan pengkaji menyusun baha-bahan menurut susunan tarikhnya. kadangkala bahan hasilnya ada tetapi bahan itu belum diselidiki atau dianalisis sehingga ada yang tidak boleh dibantah terhadap fikiran itu. suatu hal lagi yang menyusahkan penyelidikan ialah terdapatnya tulisan tangan yang susah hendak dibaca. maka, sering kita jumpai beberapa kekeliruan tentang sesuatu huruf. bahkan ada manuskrip yang tidak disimpan dengan baik sehingga halamanya tercarik di sana sini dan ada juga hilang hurufnya. selain daripada masalah bahan ada pula masalah dari segi teori. tidak ada teori yang baku mengenai sistem tulisannya. memang tepat kata pepatah "lain lubuk lain ikan". kalau tidak ada teori yang baku maka pengkajiannya banyak terganggu. walaupun terdapat begitu banyak masalah dalam tulisan jawi ini. masalah yang berbagai-bagai itu semestinya dibincangkan di meja bengkel universiti. tetapi tidak ramai orang yang boleh membincangkan berbagai-bagai segi tulisan jawi ini. maka jika tidak ada pengkaji dalam sesuatu bidang maka bidang itu sudah tentu terus merosot dan akhirnya akan lenyap. 1.4 Sedikit Mengenai Konsep Tulisan:

Sejak dahulu kala manusia terus menggunakan bermacam-macam tulisan untuk menyatakan isi hati mereka sendiri. Kerja menciptakan tulisan ini pun bukan dilaksanakan dalam satu dua hari sahaja. malahan memerlukan masa yang panjang sehingga kadangkala beberapa tahun dan mungkin beberapa kurun. secara ringkas jenis tulisan mereka boleh dibahagikan kepada tiga iaitu ideogram, silabik dan fonologis. 1.4.1 Sistem Tulisan Ideogram: sistem tulisan ideogram adalah lambang yang mewakili idea ini dan dianggap paling pramatif di antara beraneka ragam tulisan di dunia ini. Huruf Mesir Kuno dan Huruf Cina itu termasuk dalam katogeri ini.Huruf mesir Kuno merakamkan sesuatu hal atau barang dengan menggunakan gambar-gambar kecil. contohnya seperti rajah di bawah ini (lihat Albertine Gaur 49:1984)(1.1) dalam pada itu sistem tulisan yang berasal daripada gambar-gambar tetapi agak berlainan dengan Huruf Mesir Kuno ialah Huruf Cina. Dlama sistem tulisan Cina ini setiap suatu hurf melambangkan satu morfem iaitu kata sehingga kita dapat mengembalikan tiap-tiap satu perkataan kepada gambar asalnya. Gambar-gambar itu sering digabungkan untuk menyatakan makna yang lebih jelas. Misalnya rumah dan perempuan. apabila perempuan berada di dalam rumah maka ia bermaksud selamat. Contohnya seperti rajah di bawah ini. (Lihat Abdullah Hassan 89:1983)(1.2) 1.4.2 Sistem Tulisan Salabik Sistem tulisan Salabik ialah sistem tulisan yang memberi lambang untuk mewakili suku kata tulisan Jepun adalah jenis sistem tulisan Salabik walapun huruf Jepun ini berpunca daripada huruf Cina yang termasuk sistem tulisan lain iaitu sistem Tulisan Ideogram. Dalam Bahasa Jepun, sama ada dalam tulisan " katagana"ataupun "hiragana", bentuk yang mengandungi lebih daripada satu suku kata biasanya digabungkan untuk menjadi perkataan yang dapat menyatakan suatu makna yang tertentu. Contohnya, seperti rajah di bawah ini. (Lihat Abdullah Hassan 91:1983) Tulisan "Rinjung" dan "Cara" juga menggunakan sistem tulisan ini. Huruf Jawa ini diubah sedikit daripada "kawi "yang lebih disebut "jawa kuno" dan "kawi" ini sebenarnya berasal daripada huruf Wingki iaitu bentuk asal daripada tulisan "pelawa" (lihat Abdullah Hassan 90:1983). Contohnya seperti rajah (1.4)

1.4.3 Sistem Tulisan Fonologis: Sistem Tulisan Fonologis ialah tulisan yang menggunakan perlambangan untuk mewakili tiap-tiap fonem. Biasanya diberi suatu huruf. Sistem tulisan ini banyak digunakandi dunia sekarang. Tulisan Rumawi Sirilik yang banyak digunakan dalam Bahasa Yunani, Bahasa Rusia, Bahasa Eropah Timur dan Tulisan rumi Bahasa Malaysia termasuk dalam golongan ini (lihat Abdullah Hassan 92:1983) 1.5 Pendekatan Tuliasan ini:

Kajian ini menggunakan pendekatan sinkrunik dan diakrunik. Justeru kerana tulisan jawi ini ada sejarahnya yang tertentu meskipun tidak begitu jelas jejaknya yang telah dilalui dan pada masa yang sama, terdapat juga pertelingkahan di antara sarjana-sarjana kadangkala kita perlu membandingkan sistem yang ada sekarang dengan sistem yang paling lama sekali . Dan Kdang-kadang pula kita perlu membandingkan dan menganalisis beberapa pendapat yang dikemukakan pada suatu masa sahaja. Sebenarnya perkembangan tulisan jawi merangkumi perkembangan huruf misalnya "gha titik bawah tiga"→ "khaf titik atas"→ "khaf"→"gha" (g) dan "nya"→ "nya titik bawah", tetapi masalah demikian hanya sedikit sahaja kerana huruf ini akan menimbulkan lebih banyak masalah jika disambung denga awalan dan akhiran padanya. untuk menyelesaikan masalah ini perlulah digunakan pendekatan penganalisisan. Hanya dengan cara ini sahaja kita boleh sampai kepada inti masalah tulisan jawi ini. ini adalah kerana masalah tulisan jawi biasanya bersifat morfologi. oleh itu, kebanyakkan penanalisisan harus dibuat pada tahap morfologi juga. yang paling banyak dititikberatkan ialah K1. AK2AK3 (disini K1 bermaksud konsonan yang pertama dan "a" bermakna "alif") itu disambung dengan akhiran. "an" atau "ia". masalah ini paling rumit sehingga kini belum ada teori yang mantap. Kajian ini cuba menyelesaikan dan satu sistem baru akan dikemukakan pada akhor nanti. Akhirnya akan dibuat beberapa cadangan yang boleh menampung kekurangan tulisan jawi sekarang ini. semasa memperkenalkan cara belajar tulisan jawi, hukum yang menggunakan istilah baru akan digunakan untuk menerangkan rahsia tulisan jawi yang serupa dengan tulisan tulisan pendeta Za'ba. Walau bagaimanapun pendekatan ini boleh dianggap sebagai analisis terhadap kaedah yang lama, dan kemudian mengemukanakan teori yang baru.

BAB 2 SEJARAH PEMBENTUKAN DAN PERUBAHAN SISTEM TULISAN JAWI 2.1 Pendahuluan sejak tahun 1303, iaitu tarikh batu bersurat terengganu dijumpai, tulisan jawi telah banyak berkembang. walaupun telah melalui berbagai-bagai kesulitan sehingga sekarang, namun tulisan jawi masih hidup bersama-sama kita. oleh itu kita boleh meramalkan bahawa tulisan jawi akan terus digunakan oleh masyarakat melayu khasnya dan masyarakat Malaysia amnya. Penggunaan tulisan jawi yang cemerlang ini telah merosok akibat penggunaan huruf rumi sejak pengaruh barat masuk ke tanah melayu. tetapi kini kerajaan Malaysia terus menggalakkan penggunaan tulisan jawi. berkat tindakan ini tulisan jawi mulai berkembang semula sehingga sekolah rendah dan sekolah menengah pun menjadikannya mata pelajaran yang wajib. (Sila rujuk sukatan pelajaran bahasa Malaysia sekolah rendah dan sekolah menengah untuk tingkatan 1,2 dan 3). Meskipun tulisan jawi telah digunakan oleh khalayak ramai semenjak tujuh ratus tahun yang lalu namun belum banyak diselidiki dari segi sejarah perkembangannya, sistem tulisan dan lain-lain. Melalui kajian yang saya cuba mengesan perkembangan kata-kata tertentu walaupun saya menemui banyak halangan yang tidak terduga oleh kerana kebanyakan manuskrip yang lama tidak bertarikh. oleh kerana itu saya juga melompat-lompat diri semasa kesemasa supaya jejak perkembangan tulisan jawi dapat dikesan dengan lebih tepat lagi.

2.2 Analisis Perkembanga Tulisan Jawi Dalam Pengejaan Perkataan Untuk memudahkan kefahaman, jawi mengemukakan contoh-contoh perkembangan perkataan tertentu. Sebagaimana yang dapat dilihat daripada contoh diatas, sesuatu perkataan biasanya mempunyai beberapa bentuk asal yang hampir serupa dengan huruf arab kerana dilengkapi dengan unsur-unsur arab umpamanya tanda tasydid, baris dan lain-lain.Tetapi bentuk yang ketiganya boleh dianggap sebagai unsur yang sejati sebab ia tidak mempunyai tasydid atau apa-apa baris. Bentuk yang paling akhir itu adalah yang digunakan sekarang atau yang akan digunakan nanti, atau mungkin tidak akan digunakan langsung. Tetapi bentuk yang pertama mesti sampai kepada bentuk yang terakhir walaupun masa yang diambil cukup panjang sekali untuk sampai kesan. Halangan utama adalah kata-kata yang baku misalnya a`maka`,`jika`dan `pada`. Alif yang sebenarnya ada di dalamnya enggan dinyatakan, sebaliknya ditinggalkan dengan bentuk yang telah dibakukan. Ini betul-betul melambatkan perkembangan tulisan jawi kearah yang sangat cekap. 2.3 Tahap-Tahap Perkembangan Kita sudah melihat urutan perkembangan dari awal hingga akhir seperti dalam (2.1) di atas. Sebagaimana yang ditunjukkan,bentuk yang pertama telah melalui beberapa langkah. Langkah yang pertama ialah untuk menghapuskan baris dan sukun yang ada pada bentuk asal. Langkah yang kedua ialah untuk menghilangkan tasydid yang masih ada pada alograf yang kedua.Tetapi kadang-kadang langkah yang pertama dan yang kedua ini sekaligus tercapai. Selepas itu,jika sampai pada tahapyang ketika kita tidak lagi dapat melihat unsurunsur arab. Kita hanya menemui bentuk yang terdiri daripada sekadar dua atau tiga konsonan sahaja.Bentuk ini menerangkan bahawa tulisan arab-melayu itu susah terlepas daripada pengaruh arab. Dengan demakian tulisan Jawi masih menggunakan cara tulisan arab sejati.Walaubagaimanapun.langkah yang ketika ini bersambungan dengan langkah yang keempat,langkah yang keempat ini ialah untuk menyatakan vokal yang kedua dari belakang. Tulisan berbentuk ini sebenarnya lebih mudah dibaca tetapi vokal akhir masih belum terang, sehingga dengan sendirinya langkah yang kelima itu memerlukan satu langkah untuk menambahkan satu baris di atas konsonan yang terakhir. Dengan demikian bolehlah dibezakan kata "kami" dengan "kamu". Selepas langkah ini tamat kita kita sampai pada alograf yang terakhir. Langkah yang memerlukan proses untuk menukarkan baris dengan vokal yang terakhir.Yang terperlu disebutkan disini ialah bahawa beberapa perkataan telah berkembang dengan cepat sehingga telah sampai kepada alogrf yang terakhir, padahal proses perkataan lain masih terhenti pada langkah yang masih awalkerana terikut oleh hukumhukum atau kaedah yang telah dibuat oleh sarjana-sarjana yang ternama pada masa itu. Kebanyakan perkataan itu sudah sampai kepada bentuk yang terakhir,oleh itu sekarang inilah masanya untuk menukarkan perkataan yang belum sampai kepada bentuk yang terakhir itu sesuai dengan contoh perkembangan yang telah dicapai oleh perkataan yang serupa jenis susunan vokal dan konsonannya. 2.4 Tulisan Jawi Pada Batu Bersurat Terengganu

Daripada batu bersurat Terengganu yang bertarikh 1303 tahun Masihi itu kita mendapati bahawa tulisan itu agak berbeza sekali dengan yang kita gunakan sekarang ini ( lihat Ismail Hasin 29 : 1966 ) contohnya ( 2.2 ) merdeka agama hamba dua raja beg bicara didalam raya pertama paduka berebut laki laki Senarai perkataan yang berumur lebih kurang tujuh ratus tahun itu menerangkan bahawa waktu itu belum ada angka dua. ini dapat dibuktikan dengan perkataan ' laki-laki ' yang semestinya ditulis 'laki2' menurut hukum yang ada pada masa ini. Dan dalam senarai itu ada perkataan yang sama bentuknya contohnya : ( 2.3 ) didalam paduka dua raya Tetapi tulisan ' beg' itu sangat jauh perbezaannya denagn bentuk yang terakhir dalam perkembangan iaitu bagi. Satu hal yang boleh menimbulkan masalah ialah alif yang terakhir yang biasanya tidak ditulis sekarang ini telah berani dinyatakan pada batu bersurat yang sedemikian lama. Dalam perkataan lain bentuk inilah merupakan langkah perkembangan yang terakhir setakat ini yang belum pernah digunakan oleh orang ramai, sehingga tarikh batu bersurat ini pun mempunyai banyak kemungkinan yang boleh disangsikan tentang tarikhnya yang sebenar. Mengenai perkataan 'agama' boleh kita katakan bahawa bentuk asal 'agam' telah berkembang menjadi 'agaam' dengan mendapat satu vokal pada tempat vokal yang kedua dari belakang menggantikan baris atas pada bentuk asal. Selepas itu bentuk ini digabungkan dengan 'nya' sehingga menjadi 'agamanya'. Dari bentuk hanya huruf 'nya' sahaja yang diceraikan, akhirnya kita boleh mendapat satu bentuk iaitu 'agama'. Bentuk seperti ini telah kita temui dalam bahan-bahan daripada kurun yang ketujuh belas atau lapan belas. Selepas bentuk ini barulah kita temui bentuk 'agaam' semula kerana bentuk 'agama' itu sebenarnya dianggap tidak betul dan bentuk itu boleh digunakan apabila digabungkan dengan 'nya'. Selepas bentuk 'agama' itu barulah datang bentuk 'agama' menurut langkah-langkah perkembangan tulisan jawi. Selain dengan ini boleh dikatakan bahawa kitra sama sekali tidak perlu melambatkan langkah kearah penggunaan alif yang terakhir pda perkataan umpamanya, 'pertama' 'raja' merdeka' dan 'hamaba'. sebab telah ada bukti penggunaan bentuk itu sejak dahulu. Berkenaan dengan bentuk 'laki' itu saya tidak menyangsikan bahawa batu bersurat ini dibuat selepas kurun yang ketujuh belas kerana bentuk yang masih digunakan iaitu bentuk 'lak' tidak begitu banyak berkembang. 2.5 Tulisan Jawi Pada Surat Tahun 1602 Surat yang ditulis kepada kapitan Inggeris yang bertarikh 1602 yang pernah disebut oleh Hoykaas ( 1961 ) ( seperti yang dipetik oleh Haji Hamdan Bin Abdul Rahman 29: 1983 )

mengandungi banyak perkataan yang agak berbeza bentuknya dengan bentuk yang ada sekarang. Dibawah ini ditulis kembali bentuk ejaan jawi yang terkandung dalam surat itu. (2.4) Daripada perkataan yang tersebut diatas itu kita boleh perhatikan bahawa huruf ' ' bertitik tiga dibawah huruf. Baris, tanda mati dan tasydid masih dipakai. Daripada bentuk ' kapitan' itu kita boleh membuat kesimpulan bahawa barisnya tidak lagi digunakan tetapi tasydid masih digunakan. Ini menunjukkan langkah yang pertama yang semestinya digunanakan barisnya telah berlalu dan telah sampai kepada langkah kedua. Pada perkataan 'nekeri' kita dapati huruf ' ga' itu mempunyai tiga titik dibawah sedangkan pada batu bersurat terdapat satu titik sahaja diatas huruf. kedua-dua perkataan ' sammudara' dan 'inglittir' itu masih menggunakan baris, tasydid dan tanda mati kerana perkataan seperti ini agak susah dibaca. Kedua-dua perkataan itu teramasuk dalam langkah pertama. Kedua-dua bentuk ini sama dengan yang telah digunakan lebih tiga ratus tahun yang lalu iaitu kurun yang ke-14' Kita dapat perhatikan perkataan'sakka' Bentuk ini juga termasuk langkah yang ke-dua kerana barisnya sudah tidak ada lagi dan tasydidnya pula masih lagi dipakai. Berkenaan dengan perkataan 'dalam' kita boleh membuat satu huraian tentang proses perkembangan seperti yang berikut: Bentuk 'dalam' tanpa tasydid adalah langkah yang pertama atau yang kedua sahaja. Berhubung dengan perkataan 'kerjaan' boleh dibuat kesimpulan bahawa kata dasar yang berbentuk 'raj' itu menjadi bentuk 'rja', jika digabungkan dengan akhiran. Tetapi bentuk sekarangnya akan menjadi 'raja' sehingga sempurna menjadi bentuk 'kerajaan', walaupun bentuk kata dasarnya adalah sama. Pada waktu itu telah ada hukum ejaan yang mengatakan bahawa bentuk '‫ ' ٌات‬sebenarnya mesti ditulis '‫ .' ٌاتي‬Apabila perkataan ini digabungkan dengan bentuk-bentuk misalnya -ku-, nya,-kan,- dan -lah dihilangkan alif dan dinyatakan vokal yang telah disembunyikan itu daripada bentuk ' ‫ 'ٌتيث‬dan '‫ ' ٌتيك‬menjadi '‫ ' ٌاتيث‬dan 'ُ‫ .' ٌاتيك‬Perkataan '‫ ' كام‬itu sudah sampai kepada langkah yang keempat selepas bentuk Melayu yang pertama iaitu '‫ ' كم‬telah dihapuskan baris dan tasydid. Bentuk ini sering mengelirukan kerana mungkin dibaca '‫ ' كامي‬atau 'ُ‫ .' كام‬Akibat kekacauan ini maka terpaksa digunakan baris. '‫ ' كام‬menunjukkan '‫ ' كامي‬dan bentuk 'kamu' menunjukkan 'kamu'. Kita dapat mengetahui bahawa perkataan yang digunakan sekarang '‫ ' كتٍؤﻱ‬atau '‫ ' مغتٍؤﻱ‬berasal daripada bentuk '‫ .' تاي‬Bentuk '‫ ' تاي‬ini, jika digabungkan dengan akhiran '‫ ' ءﻱ‬maka alif yang ada dihadapan itu dihilangkan dan vokal yang telah disembunyikan menjadi bentuk 'tahui' dan kalau ditambah awalan '‫ ' ك‬nescaya menajdi bentuk 'ketahui'. Tambahan lagi, kalau ditambah awalan '-‫ ' م‬maka bentuknya yang sempuran ialah 'mengetahui' kalau mengikut pustaka dian , ditulis 'mengetahui' berkenaan dengan bentuk 'lain' itu saya berpendapat bahawa dalam perkataan itu '‫ ' ء‬mesti ada, kalau tidak, perkataan itu akan menjadi bentuk yang agak berbeza. 2.6 Tulisan Jawi Dalam Kitab Siratol Mustaqim Kitab siratol mustaqim yang bertarikh 1645 mengandungi banyak perkataan yang sedang berkembang seperti yang dapat ditunjukkan dalam bentuk yang ditulis kembali seperti yang berikut ini.Bentuk 'tatkala' telah berkembang dari bentuk yang digunakan sekarang iaitu 'tatkala' tetapi belum berkembang dengan sempurna sebab masih ada bentuk yang lebih maju iaitu 'tatkala'. Apa yang perlu ditekankan di sini ialah bentuk yang lebih maju itu telah kalah dalam saingan bentuk asal Melayu sejati yang kurang berkembang itu, pada hal bentuk 'tatkala' semestinya berkembang sehingga sampai kepada 'tatkala'. Gejala seperti ini sering terdapat dalam perkembangan tulisan jawi. Kita dapat perhatikan bentuk Melayu sejati seperti 'bagi'. Perkataan seperti ini seperti ini semestinya berkembang kepada "bagi". Dan seterusnya

bagi tetapi masih tinggal pada bentuk itu sahaja. Daripada ketiga-tiga perkataan " ", "tulis" dan "lagu" itu dapat kita fahami bahawa pada tahap ini belum dinyatakan vokal akhir yang dipakai sekarang seperti "aku", "tulus" dan "lagi". Dalam bentuk "sahabatku" kita dapati bahawa perkataan ini telah berkembang dengan penuh kerana pada peringkat awal sudah digunakan bentuk yang belum berkembang iaitu "sahabatk". Dan perkataan "barulah" itu telah dihilangkan alif tetapi bentuk ini tidak betul kerana semestinya ditulis "beroleh". Bentuk "beroleh" inilah yang digunakan sekarang. Berkenaan dengan bentuk "dijadikannya" dapat kita ketahui bahawa kata asal "jadi" telah ditambahkan dengan akhiran -kan, vokal yang pertama dihapuskan dan vokal yang kedua dinyatakan. Kesan semacam ini juga terdapat dalam hikayat maharaja Rawana yang bertarikh tahun 1633 ( lihat Haji Hamdan Bin Abdul Rahman 30 : 1983 ). Perlu disebutkan di sini bahawa tulisan dalam kitab siratol mustaqim ini tidak mempunyai baris atau tasydid yang telah lama digunakan itu. Tarikh kitab siratol mustaqim ini menunjukkan bahawa tulisan jawi ini sudah masuk ke tahap yang hanya mempunyai unsur-unsur melayu sahaja dan unsur-unsur Arab telah ditinggalkan. Dan bentuik tulisan perkataan 'penghulu' sudah sampai kepada langkah yang paling akhir. Bentuk ini adalah sama dengan bentuk yang digunakan sekarang ini. Urutan ini lebih singkat daripada urutan yang pertama itu. Ini boleh menunjukkan bahawa kekacauan lebih banyak berlaku dalam urutan pertama. Urutan perkembangan dalam kitab sirotol mustaqim itu adalah daripada langkah yang ketiga sampai kepada langkah yang kelima iaitu daripada bentuk yang tidak mempunyai baris serta tasydid sampai kepada bentuk yang telah dinyatakan vokal yang paling akhir. Sebenarnya urutan ini pun terhad kepada tiga jenis langkah sahaja. Urutan yang ketiga ini telah banyak berkembang hingga sampai kepada langkah yang paling akhir. Tetapi langkah ini menghapuskan unsur-unsur Arab pada langkah yang pertama dan yang kedua. Untuk mengelakkan kekeliruan seperti ini kita mesti menggunakan langkah yang pertama dan yang kedua iaitu unsur-unsur Arab. Kekeliruan yang berlaku itu sebenarnya berpunca daripada masalah ini. Ini adalah kerana langkah yang lebih maju daripada langkah yang sekarang menggunakan bentuk itu kecuali satu atau dua sahaja yang belum. Dan yang lebih menyusahkan kita ialah langkah yang ketiga yang sama sekali tidak pun digunakan oleh ramai orang. Langkah yang masih tinggal adalah untuk menyatakan kembali alif yang telah disembunyikan akibat daripada bunyi tertutup itu sehingga menjadi misalnya bentuk 'kan' seperti yang telah ditulis oleh Pustaka Dewan kebelakangan ini. Sebagaimana yang tersebut diatas, kita dapat fahami posisi atau keadaan tulisan jawi yang makin lama semakin susah kerana bidang yang diterokai itu hampir pupus. Dengan ini saya mencadangkan supaya urutan perkembangan tulisan jawi mesti diluaskan, dengan kata lain, lebih elok jika dibolehkan unsur-unsur Arab iaitu baris dan sukuan digunakan jika perlu. Inilah cara yang bijaksana untuk mengelakkan kesamaran serta kekacauan yang terlalu banyak dilakukan itu. Sebenarnya huruf jawi berasal daripada bahasa Arab sehingga kita tidak boleh mengabaikan unsur-unsur Arab. Namun pada pihak lain pula tulisan jawi agak berbeza daripada bahasa Arab sendiri hingga telah menjadi kepunyaan masyarakat Melayu. Jika dilihat dari sudut semacam ini kita juga tidak boleh mengabaikan unsur-unsur Melayu yang telah banyak diperkembangkan. Sebagai kesimpulan, saya berpendapat bahawa kita tidak boleh tidak menerima keistimewaan kedua-dua unsur bahasa itu supaya kekaburan yang ada pada masa ini jangan diulangi lagi dalam tulisan jawi. Berbalik kepada bentuk 'segal' dan 'segala' , bentuk yang pertama termasuk langkah yang ketiga sementara bentuk yang kedua itu adalah langkah yang keempat. Penggunaan kedua-dua bentuk yang belum berkembang dan yang telah berkembang boleh memperlihat proses perkembangan tulisan jawi yang sedang dilaksanakan. Mengenai perkataan 'adapun', kaedah tulisan jawi terbaharu melarang alif yang kedua dinyatakan. Sekarang kita akan menyelidiki pula dua perkataan iaitu 'nama' dan 'namanya'. Menurut pandangan orang yang

hidup pada kurun yang ketujuh belas, vokal yang paling akhir dalam suatu perkataan mesti disembunyikan dan kemungkinan vokal itu dinyatakan semula apabila digabungkan dengan akhirnya serta ditiadakan vokal yang sedia ada dihadapan. Misalnya perkataan 'suka' menjadi 'sukakan' jika disambungkan dengan akhiran 'kan'. Sekiranya ada perkataan yang berbunyi 'sika' ejaannya pun akan menjadi bentuk yang sama iaitu 'sikakan' jika digabungkan dengan akhiran 'kan'. Dan bentuk asal 'seka' pun akan menjadi 'sekakan' juga. Kembali kepada perkataan 'nama' dan 'namanya' kita dapati senang untuk difahami seperti yang telah diterangkan tadi. Kaedah Za'ba yang masih digunakan tetapi mulai merosak menyatakan satu hal yang sangat penting. Perkara itu kadang-kadang disebut hukum wa, ra, da, la dan nga sahaja. Seperti yang diketahui dalam pula (pola) KVKV, jika konsonan yang dibelakang itu adalah termasuk wau, ro, dal, lam, dan nga. Selain daripada ini kesemua perkataan pasti tidak menggunakan alif yang akhir itu. Tetapi hal ini menjadi amat susah apabila bentuk demikian digabungkan dengan akhiran -kan. Bentuk perkataan wa, ro, da la, dan nga itu senang digabungkan dengan -kan. Sehingga menjadi bentuk ' wakan, rokan, dakan, lakan, dan ngakan tetapi yang bukan wa, ro da, la dan nga susah dan kaedahnya boleh dibahagikan kepada dua. Pertama, jika konsonan hadapannya termasuk 'ro' atau 'dal' ataupun kosong , maka bentuk ini baharu boleh digabungkan dengan -kan selepas alif yang telah disembunyikan itu dinyatakan semula terlebih dahulu. Manakala perkataan-perkataan yang terkecuali daripada ini semuanya mesti dihilangkan alif hadapan serta dinyatakan alif dibelakang yang telah disembunyikan itu. Untuk mengelakkan daripada peraturan-peraturan yang susah difahami semacam ini, Pustaka Dewan telah mengesyorkan satu sistem tulisan jawi yang senagn diikuti iaitu menggalakkan kita semua menggunakan alif yang sudah lama disembunyikan atau yang belum dinyatakan itu. Misalnya, dahulu perkataan-perkataan seperti yang di bawah ini biasanya kita tulis seperti berikut : 'lame', 'rase', daye', ' bace', dan 'raje', digalakkan menulis seperti 'kata', 'lama', 'rasa', 'daya', 'baca' dan 'raja'. Pada masa dahulu pendita Za'ba pun tidak berani mengemukakan teori yang ganjil semacam ini. Kalau tidak silap saya, Za'ba mungkin belum pernah memikirkan penggunaan alif seperti yang disyorkan oleh Dian dengan semahunya sahaja. Tulisan ini betul-betul pernah digunakan dalam majalah dewan pada tahun 1972. Sebenarnya sistem baharu ini cuba menghapuskan hukum wa, ro, da, la, dan nga. Kalau kesemua alif dinyatakan, apa gunanya hukum atau kaedah itu? Jika dibandingkan dengan kedaan dahulu, lebih cepat kita fahami masalah ini. Sekarang kita gunakan tulisan yang berbentuk 'hati' dan 'hatinya'. Tetapi orang pada kurun ke-7 sudah menggunakan 'hati' menggantikan 'hati' dan 'hatinya'. Apakah boleh difahami fikiran mereka yang telah menciptakan hukum yang menyatakan bahawa dalam satu perkataan vokal akhir mesti dihilangkan dan kemudian vokal itu mesti dinyatakan kembali apabila digabungkan dengan akhirannya? Sebaliknya siapakah yang dapat menduga bahawa pada tahun 1986 ini ramai orang menggunakan bentuk 'hati' menggantikan 'hati' yang tidak mempunyai vokal akhir serta bentuk 'hatinya' menggantikan 'hatinya' yang belum terang bentuknya itu? Siapa pun tidak dapat meramalkan bahawa generasi yang akan datang akan menggunakan tulisan yang sangat jauh bezanya dengan tulisan yang ada sekarang ini. Tetapi boleh dikatakan bahawa kemungkinan itu sudah semakin nyata. Jika dilihat dari segi ini say ingin mengemukakan pandangan saya iaitu bagaimana jika kita gunakan bentuk tulisan yang peringkay perkembangannya masih belum sampai tahap terakhir.

2.7 Tulisan Jawi Dalam Majalah Dewan Majalah dewan yang bertarikh 1972 mengandungi bentuk perkataan yang jarang terdapat dalam tulisan jawi kerana bentuk ini banyak melampaui batasan yang telah lama digariskan oleh kaedah yang sedia ada. Misalnya, dalam pola "K1V1K2V2" alif yang paling akhir, biasanya tidak dinyatakan kalai k2 tidak termasuk wau, ro, dal,lam, dan nga, sekiranya kedua-dua vokal alif sahaja. Di bawah ini ditulis kembali bermacam-macam bentuk perkataan yang telah digunakan dalam majalah dewan. BAB 3 PENGANALISISAN SISTEM TULISAN JAWI KUNO

3.1 Pendahuluan Seperti yang diketahui dalam bab 2 tulisan jawi berkembang daripada langkah yang pertama sampai kepada langkah yang terakhir. langkah yang pertama itu mempunyai unsur arab. sebelum langkah yang pertama ini sampai kepada langkah yang pertengahan , telah berlaku proses peleburan unsur arab iaitu tasdid, sukun dan baris. selepas itu langkah pertengahan ini menghadapi masalah yang rumit akibat penghilangan unsur2 arab. masalah ini alah yang berkaitan dengan kesusahan untuk membezakan dua perkataan yang perbezaannya terletak pada vokal terakhir sahaja. untuk mengatasi masalah ini langkah yang diambil ialah mempunyai hampir semua vokal yang dahulunya telah disembunyikan atas dasar ekonomi.walaupun langkah ini bertentangan dengan dasar ekonomi itu. Dalam bab ini tulisan jawi kuno akan dianalisis untuk menilai tahap2 perkembangan sehingga sampai kepada bentuk yang ada sekarang ini. analisis juga akan dibuat keatas kajian2 tentang tulisan jawi oleh pengkaji2 yang terdahulu misalnya, marsden, shellabear dan zaba. 3.2 Analisis Shellabear Dalam buku the evolution of malay spelling ( 1910) oleh w.g Shellabear ternyata bahawa manuskrip yang telah digunakan ialah "hikayat serirama", "hikayat Abdullah", "panca tandaran". Beliau telah menganalisis perbezaan tulisan jawi dalam buku2 tersebut. Beliau mengatakan bahawa sistem tulisan jawi menerusi Abdullah itu hampir serupa dengan yang diwarisi oleh zaba; (shellabear 1910:104) ini bermaksud bahawa perkataan sperti "dua ", "bila" dan "bawa" sama dengan sistem sekarang ini, tetapi perkataan lain seperti nama semestinya nama. kerana semestinya kerana kereta semestinya kereta dan minat semestinya minat itu sedikit sebanyak berbeza daripada tulisan kini. Beliau juga telah menyentuh secara ringkas perkembangan tulisan jawi selama 300 tahun sejak tahun 1600 (shellabear 1901:103) dalam buku itu ada tertulis lima hal yang penting. pertama huruf wau dan ya sebagai huruf vokal yang terakhir yang ditiadakan itu dinyatakan kembali. misalnya perkataan pada itu ditulis dengan penuh, padi : demikian juga dengan perkataan alif kaf pun ditulis dengan penuh aku . jadi vokal yang paling akhir itu dinyatakan sebagai huruf saksi kecuali huruf alif sahaja.

Kedua , perkataan yang dikahir oleh huruf alif tidak menggunakan alif sebagai vokal yang paling akhir. kecuali funim yang beraksi atau mempunyai tekanan suara. pada hal kadangkala penggunaan alif itu terdapat juga dalam penulisan . mengenai hal ini buku "new malay spelling book" yang telah digunakan disekolah vernakular penjajahan memberikan beberapa perkataan yang hampir serupa dengan tulisan sekarang.kecuali perkataan sahya.

Ketiga, huruf َ dan ‫ ﻱ‬dinyatakan walaupun kedua-duanya di bawah kaedah yang menegaskan bahawa vokal yang tertutup tidak perlu dinyatakan. Yang perlu ditekankan di sini ialah bahawa huruf "‫ "ﺍنيف‬masih tidak dinyatakan sebagai vokal tertutup. Berkaitan dengan suatu kaedah tulisan iaitu tertutup boleh dinyatakan sebagai huruf saksi Van De Wall (lihat: 105: 1901 Shellabear) menyatakan bahawa keputusan seumpama itu berpunca daripada kejahilan sahaja. Tetapi beliau sendiri pun memberi jalan keluar kepada sistem tulisan seumpama itu dengan menyebut bahawa huruf َ dan ‫ ﻱ‬yang sebelu huruf 'h' yang dtempatkan pada hujung sesuatu perkataan boleh dinyatakan meskipun itu adalah vokal tertutup. misalnya, perkataan "runtuh" boleh dieja "‫ "رَوتُي‬dan "pedih" boleh dieja "ً‫."ڤدي‬ Keempat, tanda "tasdid" sama sekali tidak digunakan lagi. Kelima, suatu kaedah yang menyatakan "eK1aK2" itu menjadi "eK1aK2an" jika digabungkan dengan akhiran "an", kecuali K2 itu adalah 'K'. Misalnya K2 senang jika digabungkan dengan akhiran 'an' menjadi senangan. Tetapi, letak menjadi letakan , jika disambungkan dengan akhiran 'an'. Kedua-dua ini agak berlainan tetapi sistem ini sering digunakankini. 3.3 Perincian Tahap-Tahap Perkembangan Tulisan Jawi: Sekarang kita akan memberi satu contoh langkah perkembangan untuk menerangkan tahaptahap perkembangan dengan lebih lanjut. Tahap pertama adalah untuk menghilangkan baris. Tahap kedua adalah untuk menghilangkan tasdid. Sebenarnya tahap 1 dan 2 hanya sekadar menghilangkan unusr-unsur yang rumit itu. Tetapi mulai daripada tahap 3 vokalnya terus ditambah untuk menerangkan persamaan yang telah ada. Untuk itu, dalam tahap 3 vokal yang kedua dari belakang sudah dinyatakan. Selepas itu dalam tahap 4 pula vokal yang paling akhir telah dinyatakan. Setiap tahap ada sebutannya yang tertentu, tahap 1 boleh disebut penghilangan baris, tahap 2 penghilangan tasdid, tahap 3 imbuhan vokal di hadapan dan tahap 4 ialah imbuhan vokal di belakang. Daripada contoh di atas kita boleh membuat kesimpulan bahawa ada lima bentuk yang pertama hingga bentuk yang terakhir tetapi tahapnya hanya empat sahaja. Bentuk 1 dan 2 masih mempunyai unsur arab, tetapi bentuk 3 itu telah menjadi unsur melayu, kerana unsur arabnya sudah dihilangkan. Merujuk kepada tarikh yangtelah dianggarkan, kita boleh menyatakan bahawa bentuk 1 bertarikh lebih kurang tahun 1200 dan bentuk 3 bertarikh tahun 1300 yang berkaitan dengan tarikh Batu Bersurat Terengganu. Bentuk 4 itu bertarikh lebih kurang tahun 1600. Pada waktu

inilah ukufnya yang berbentuk "‫ "الك‬itu pula timbul. Tetapi itu juga termasuk bentuk 4. Manakala bentuk 5 dianggar bertarikh 1900. Bentuk ini sudah lebih serupa dengan bentuk yang digunakan kini. Dengan anggapan ini kita boleh lebih senang menganalisis setiap langkah perkembangan tulisan jawi. Di bawah ini diberikan beberapa contoh lagi untuk keterangan yang lebih lanjut. 3.3.1 Tahap Perkembangan Bentuk perkataan "‫ "كودا‬dan masalah serta penyelesiannya: Terdapat beberapa contoh langkah perkembangan tulisan jawi dalam (3.2) di atas, kita ambil contoh '' sebagai kata dasar untuk menambahkannya '' pada setiap bentuk itu. Bentuk 1 "" akan menjadi ""(atau "; "" sebelum huruf itu berubah kepada bentuk yang mudah ""),bentuk 2 "" itu akan menjadi "" tetapi bentuk 4 "" itu kalau digabungkan dengan "", akan menjadi "" , kerana waktu itu telah ada kaedah. "jika vokal terbuka akhir yang tersembunyi itu mempunyai "" vokal dengan yang ternyata itu disembunyikan dan sekali gus vokal belakang yang disembunyikan itu dihidupkan semula.". Kaedah ini terdapat dalam buku Marsden yang bertajuk 'A Grammar of The Malayan Language' (119:812) manakala bentuk 5 "" itu pula akan menjadi "" yang dianggap paling lumrah sekarang ini. Berdasarkan langkah-langkah perkembangan yang tersebut di atas kita boleh membuat satu jalan sejarah perkembangan tulisan jawi hingga ke bentuk akhir yang belum sampai masanya untuk memyempurnakan semua vokal. Kalau kita perhatikan langkah sesuatu perkataan maka kita akan dapat mengetahui dengan lebih jelas lagi. Di sini kita ambil contoh perkataan 'kuda' dan 'kudanya'. Tulisan jawi pada mulanya mempunyai unsur arab iaitu berbaris dan bertasydid. Masalah pada bentuk 1 ialah setiap perkataan ini mesti diberikan baris dengan tepat. Ini sangat rumit dalam penggunaan harian. tindakan untuk mengatasai masalah 1 ialah baris pada perkataan itu ditiadakan dan tasydid dikekalkan untuk membezakan perkataan itu dengan perkataan yang lain. Hasil tindakan 1 ialah lahir bentuk-bentuk yang lebih senang ditulis. Masalah pada bentuk 2 pula ialah tasydid yang masih dikekalkan untuk memainkan peranan seperti dalam bahasa Arab, tidak lagi memainkan peranan melainkan menganggu sahaja, kerana sifat bahasa Melayu berlainan dengan bahasa Arab dari segi sebutan. Tindakan untuk mengatasi masalah 2 ialah tasydid dianggap tidak perlu ditulis dan patut dihilangkan. Hasil tindakan dua ialah lahir bentuk 3 dan tidak ada lagi unsur Arab sama sekali. Ini benarbenar terdiri daripada unsur-unsur Melayu sahaja. Jika di lihat dari segi penulisan bentuk 3 ini adalah bentuk yang paling senang tetapi jika dilihat dari segi pembacaan, bentuk ini lah yang paling susah kerana tidak ade tanda untuk membacanya. Tindakan untuk mengatasi masalah 3 ialah dengan meletakkan baris pada konsonan pertamanya untuk membezakan bunyi “a”, “I” atau “u”. Hasil tindakan 3lahirnya bentuk 4 yang menyempitkan lingkungan ketaksamaan sedia ada pada bentuk 3.

Masalah bentuk 4 ialah sebagaimana huruf arab yang biasanya tidak mempunyai baris pada huruf “sendiri” tulisan jawi pun terikut-ikut cara demikian. Untuk itu baris pada bahagian ini pun mesti tiadakan. Tetapi hal ini akan menimbulkan ketaksamaan sekiranya baris tidak diadakan. Oleh itu, kalau baris pada bahagian ini di tiadakan, maka itu akan menyamai kebiasaan yang ada pada bahasa arab. Tindakan untuk mengatasi masalah 4 ialah bentuk 4 memerlukan penggunaan vocal pada bahagian ini. Oleh itu konsonan yang pertama patut diberikan vocal.ini merupakan vocal yang pertama dinyatakan. Hasil daripada tindakan 4 ialah lahirnya bentuk 5 yang telah dinyatakan vocal pertamanya. Masalah pada bentuk 5 ialah bentuk ini pun masih ada ketaksamaan kerana vocal yang keduanya belum dinyatakan dengan terang untuk menentukan bacaan “kuda”, “kudi” atau “kudu”. Ini memerlukan sesuatu unsur yang akan menentukan bunyi yang kedua itu. Hasi daripada tindakan 5 ialah lahirnya bentuk 6 yang menggunakan baris lagi. Tempoh penggunaan bentuk 6 dan bentuk 5 sama atau hampir sama dalam sejarah perkembangannya. Masalah pada bentuk 6 ialah penggunaan baris yang menyusahkan itu masih timbul lagi. Masalah itu patut diatasi. Tindakan untuk mengatasi masalah 6 ialah seperti pada bentuk 4, baris pada bahagian belakang ini pun mesti digantikan dengan vocal. Hasi daripada tindakan 6 ialah lahirnya bentuk 7 yang sempurna. Sekarang kita bincangkan pula bentuk yang berakhir dengan “nya”. Langkah perkembangan ternyata pada rajah diatas. Bentuk 1 yang ada baris serta tashdidnya menjadi bentuk 8 yang mempunyai baris diatas “nya”. Bentuk 2 yang tidak mempunyai baris hanya memerlukan “nya” tanpa baris diatas menjadi bentuk 9, dan bentuk 3 yang berbau melayu sejati pun hanya sekadar mahu di gabungkan dengan “nya” tanpa baris menjadi bentuk 10. Tetapi bentuk 4 yang ada baris pada konsonan yang kedua apabila digabungkan dengan bentuk “nya”. Dengan kata lain, kalau digabungkan dengan bentuk “nya” maka baris yang ada pada konsonan yang pertama dihilangkan dan sekaligus baris yang ada pada konsonan yang kedua ditimbulkan tetapi baris pada huruf “nya” tidak perlu diletakkan, kerana baris itu merupakan baris bahagiaan sahaja. Sejak bentuk 4 itu mulai diadakan, konsep vocal hadapan hilang dan “vocal belakang timbul” , apabila digunakan dengan akhiran. Bentuk 5 pun dipengaruhi oleh konsep ini dan menjadi bentuk 12. Selepas itu pada bentuk 6 tidak terdapat hukum “see-saw”. Sebaliknya vocal yang ada, dikekalkan selepas digabungkan dengan akhiran. Konsep “tambah sahaja” telah mempengaruhi bentuk 7 yang paling moden sehingga menjadi bentuk 14 apabila digabungkan dengan bentuk “nya” Berbalik pada masalah bentuk 4 itu kita boleh meneka bahawa bentuk 4 bagi perkataan lain pun apabila akhiran “an” ditambahkan, akan mengikut kaedah yang sama. Perkataan “lal”pada bentuk 4, jika digabungkan dengan akhiran “ei”, kita akan dapati bentuk “lalui” (atau lalui kerana pada bentuk itu hamzah tidak begitu banyak digunakan. Hamzah digunakan secara active pada kurun yang ke -20). Bentuk ini berlainan dengan “lalui” yang digunakan pada masa kini, kerana bentuk telah digabungkan dengan bentuk 5 yang lengkap dengan vocal.

Walaupun demikian kaedah ini tidak boleh diterima oleh semua perkataan yang serupa syaratnya.ada beberapa perkataan yang terkecuali daripada kesan ini.

3.3.2 tahap perkembangan bentuk perkataan “masa” Kita ambil pertkataan “masa” sebagai contoh. Langkah perkembangannyaadalah seperti berikut: Bentuk 5 di atas tidak boleh dinyatakan kerana di hadkan oleh kaedah-kaedah wa,ra,da,la dan nga iaitu dalam a2k2k1a1,a2 itu tidak boleh dinyakan selagi k2 itu tidak termasuk wa.ra.da.lam dan nga.tetapi jika a2 itu adalah vocal lain, seperti wa atau ya maka bentuk 5 ini tidak perlu lagi dikurangkan. Daripada berbagai-bagai bentuk itu kita akan mengambil bentuk 4 untuk analisis ini. Kalau ditambahkan “nya” pada bentuk 4 “masa” didapati bentuk menjadi “masanya”. Kerana itu masih dikuasai oleh kaedah yang ada iaitu vocal hadapan mesti dihilangkan dan sekaligus vocal yang bersembunyi itu mesti dinyatakan. Dalam buku “a Grammar of the Malayan language” terdapat bentuk yang sama dengan “masanya”. Walaupun “masanya” itu lebih tepat ejaannya jika dilihat daripada kaca mata kaedah wa,ra,da,la,nga, namun sering terdapat bentuk “masa” yang tidak sejajar dengan kaedah ini. Mungkin bentuk “masanya” ini kurang menimbulkan kekacawan kepada orang ramai berbanding dengan bentuk “masa”. 3.3.3 tahap perkembangan bentuk perkataan “ribuan” Langkah selanjutnya kita ambil perkataan “ribuan” untuk membiasakan diri kita dengan bentuk-bentuk asing yang kadangkala terdapat dalam buku-buku lama. Terutama sekali kita akan melihat langkah perkembangan perkataan ini seperti berikut : Jika digabungkan bentuk yang pertama dengan bentuk akhiran “an” menjadi bentuk “ribuan”dan bentuk yang kedua akan menjadi “ribwan”.dari sini kita mendapat satu bentuk iaitu tashdid pada kata asal akan pindah kepada huruf “wa” kerana tahdid itu mengangu sebutan sekiranya dikekalkan pada huruf “ba”, walaupun akhirnya telah ditambah. Bentuk yang ketiga berupa “ribun” yang tiada mempunyai baris atau pun tashdid. Bentuk yang keempat juga mempunyai bentuk yang sama dengan “ribun”, kerana vocal yang pertama dihilangkan dan vocal yang kedua dihidupkan semula. Bentuk ini kadangkala menjadi bentuk “ ribwan” untuk memisahkan kata asal daripada akhiran “an”. Bentuk paling akhir pula menjadi “ribuwan” kerana huruf “wa”, dan “I” itu tidak digunakan lagi sebagai huruf mad atau pemancang, tetapi sebagai vocal. Contoh perkembangan kata ini dinyatakan seperti berikut: Ribuwwan-ribban-ribun-ribwan-ribuan Ataupun Ribuwwan-ribbun-ribun-ribun-ribuan

Daripada contoh perkembangan perkataan diatas itu kita dapat melihat bahawa pada mulanya ada percubaan untuk menyingkatkan perkataan itu sebaliknya dipanjangkan dengan penambahan vocal. 3.4 penganalisisan bentuk perkataan “kepala” Pada akhir kurun yang ke-19 vocal belum dinyakan secara keseluruhan, malahan vocal mulai digangu oleh penyalahgunaan akhiran. Umpamanya perkataan “kepala”. Perkataan ini pada masa itu, ditulis dengan rupa “kepaala”. Ini bukan “kepala” atau “kepaalaa”. Generasi kini tertanya-tanya kenapa perkataan ini ditulis sedemikian. Tetapi hal ini boleh difahami kerana pada zaman MARSDEN vocal yang kedua dari belakang sesuatu perkataan mesti dinyatakan dan sekaligus vocal yang paling akhir mesti dihilangkan. Tulisan “kepaala” beberapa lama kemudian ditukarkan kepada “kepala”. Jika demikian, apakah unsur yang mempengaruhi “kapla” sehingga menjadi “kepala” yang susah difahami prosesan. Sebenarnya prosesan ini tidak susah untuk difahami. Tulisan awal untuk difahami.tulisan awal “kepaala”kalau diberikan akhiran “nya” menjadi “kapalanya” kerana kita telah mengetahui kaedah MARSDEN pada masa itu. Iaitu sesuatu perkataan yang mempunyai dua vocal, hendaklah dihilangkan vocal yang pertama yang dihidupkan semula vocal yang terakhir. Apabila diberikan akhiran. Oleh itu perkataan kepala+nya menjadi kepalanya. Dari keadaan ini Cuma ditiadakan akhiran “nya” sahaja tanpa menukarkannya semula kepada kata asal yang berupa “kepaala”. Dengan demikian bentuk yang agak kecil sedikit itu terus digunakan hingga sekarang. Kita boleh menganalisis bahawa “kepaala” kalau digabungkan dengan “nya” menjadi “kaplanya” tetapi jika diceraikan akhiran ejaan, mesti dikembalikan semula kepada bentuk asal yang berupa “kepaala”. Sesuatu gejala yang boleh kita dapati disini ialah proses perkembangan senang sahaja namun proses pengembaliannya kepada bentuk asal agak susah. Memang kadangkala kita menjumpai bermacam-macam bentuk tulisan jawi yang ganjil.mengikut proses ejaan za‟ba, perkataan “kepala” mesti ditulis “kepaala”sebab ejaan ini sesuai dengan kaedah wa,ra,da,la,nga dan “kaplanya” pun mesti dinyatakan dengan rupa “kepalanya”

3.5 penganalisisan bentuk perkataan “mukaku” Perkataan “mukaku” pada waktu itu ditulis “muka k”.bentu asalnya susah dicari, tambahan pula baris pun digunakan. Sebenarnya kata asalnya adalah “muk”.tulisan ini sama dengan bentuk yang digunakan sekarang .tetapi “muk” telah berubah menjadi “mka” apabila bersambung dengan akhiran “ku” kerana vocal yang kedua dari belakang mesti dihilangkan dan sekaligus vocal yang paling akhir mesti dinyatakan semula. Bentuk “ku” pada asalnya hanya sekadar “k” sahaja, tetapi kemudian ditambahkan barisnya menjadi bentuk “ku” kerana huruf “k” itu belum di cukup bunyinya tanpa penambah baris diatas. Sebenarnya “k” boleh diberi tanda “ka”, “ki” dan “ku” penambah sukar membezakan sekiranya tidak diberikan baris tertentu. Gejala ini telah timbul pada permulaan kurun yang ke-19. Akhirnya baris digantikan dengan vocal. Jadi sekarang “k” menjadi bentuk “ku”. Disini kita boleh menyimpulkan langkah perkembangan perkataan “mukaku” sebagaimana dibawah ini. (3.7)Mkaa k-mka ku-mka-ku-muka ku.

Langkah 1 menerangkan ejaan dengan lebih lanjut dengan memberikan baris. Langkah 2 dengan memvocalkan dan langkah 3 menyempurnakan vocal yang kedua daripada belakang. Proses seumpama ini banyak terdapat pada bahan-bahan lama. 3.6 penganalisisan bentuk perkataan “tersenyum” Sekarang kita perkatakan pula perkataan “tersenyum” . rajah perkembangan perlu dikemukakan sebelum dihuraikannya. Contoh perkembangan adalah seperti yang berikut: Tarsanyum-tarsanyum-tersanyum –tersenyum Jika dilihat pada bentuk yang pertama, tulisan berbunyi tersennyum ini agaknya lebih mengikuti sebutan yang betul. Pada langkah 1 semua baris telah dihilangkan, dan pada langkah 2 tashdid pula dihilangkan.selepas itu pada langkah 3 bunyi “n” yang serupa dengan “ny” ditiadakan untuk menjimatkan penyebutan, dan sebelum langkah 4 huruf “nya” diberikan baris menjadi “tersenyum”. Akhirnya pada bahagian ini pun mulai digantikan bentuk akhir iaitu “tersenyum”. Perkataan seperti ini jarang terdapat tetapi akan terkejut akan mempunyai bentuk yang pertama mahupun yang kedua. Asalkan kita masih ingat proses ini. 3.7 Prsoses Membezakan Bentuk „Lima‟ Daripada Bentuk „Lama‟. Sekarang kita akan menerangkan sebab-musabab timbulnya tulisan ini dengan mengambil perkataan „lima‟ dan „lama‟. Dalam huraian ini kita akan membincangkan perkara ini dengan melihat rajah di bawah ini :

Langkah (1) dan (5) perlu ada untuk menyenangkan tulisannya. Akhirnya bentuk yang kedua daripada perkataan „lima‟ dan bentuk yang kedua daripada perkataan „lama‟ itu menjadi sama, dan bentuk yang kedua-duanya pun sama. Di sini timbul masalah untuk membezakan di antara „lima‟ dengan „lama‟, sehingga masing-masing memerlukan baris bagi menentukan sama ada „lima‟ ( ) atau „lama‟ ( ). Baris bahagian ini nanti akan digantikan dengan vokal sehingga masing-masing menjadi bentuk yang keempat. Selepas barulah kedua-duanya dapat dibezakan. Pada peringkat ini pun ada kemungkinan untuk dikembangkan dengan lebih lanjut lagi. Bentuk yang akhir patut didatangkan kerana „trend‟ ejaan sekarang lebih cenderung untuk menyatakan bentuk yang telah berkembang dengan sepenuhnya. Ini bermaksud „trend‟ ejaan sekarang mahu mengelakkan kesamaran bunyi. Umpamanya, langkah membezakan „kami‟ daripada „kamu‟.

3.8 Proses Membezakan Bentuk „Kamu‟ Daripada Bentuk Daripada Bentuk „Kami‟ Kita lihat proses perkembangan seperti di bawah ini : ( 3.10 ) Ternyata bentuk yang pertamanya dibezakan dengan baris. Tetapi bentuk ini dianggap mengganggu proses penulisan. Apabila barisnya dihilangkan pada peringkat ini, maka timbul masalah kerana kedua-dua bentuknya sama sahaja. Jika tasydidnya dihilangkan daripada

salah satu daripadanya maka yang satu lagi juga harus dihilangkan, dan sekiranya vokal yang kedua dari belakangnya diadakan maka kedua-duanya patut melalui langkah yang sama. Akibatnya kedua-duanya tidak dapat dibezakan. Akhirnya untuk membezakan kedua-dua perkataan yang berlainan itu maka baris bahagian akhir kedua-dua mesti digunakan. Kemudian baris pada bahagian ini pun digantikan dengan vokal yang sebenarnya. 3.9 Penggunaan Akhiran „an‟ dan „I‟ Dalam Teks Lama Suatu perkara yang boleh didapati dalam buku nahu Marsden itu (lihat : 92) ialah mengenai penggunaan “‫ ” ﻱ‬iaitu huruf untuk mengelakkan gejala Hiatus. Marsden menegaskan, apabila kata depan “di” digabungkan dengan perkataan “atas” , dan ditambah huruf “‫ ” ﻱ‬di hadapan perkataan “atas” , dan ditambah huruf “‫ ” ﻱ‬dihadadapan perkataan “atas” itu untuk menjadi bentuk “di atas” maka ia adalah berlainan daripada “di atas” yang menggantikan ‫ ﻱ‬dengan hamzah dalam perkataan “lain” , untuk mengelakkan kebenturan vokal, digunakan huruf ya, tetapi sekarang digunakan “hamzah”. Dalam manuskrip lama sering dijumpai bentuk yang mengemukakan huruf ya seperti di atas tadi. Yang mustahak dibincangkan di sini dengan lebih mendalam iaitu tentang ”disembunyikan vokal depan dan sekali gus dinyatakan vokal belakang” Sekiranya sesuatu perkataan digabungkan dengan akhiran “ ‫ ” ءن‬misalnya perkataan “hadap” maka jika dilihat daripada kaca mata Marsden, bentuknya mesti “hadapan” , kerana vokal depan mesti dihilangkan dan sekali gus vokal yang tersembunyi itu mesti dihidupkan semula. Kaedah tulisan ini terus diwariskan kepada Pendeta Zaaba. Tetapi Zaaba sendiri telah mengabaikan kaedah yang usang itu lalu beliau menukarkan bentuk itu kepada bentuk yang baharu iaitu “hadapan”. Maksud beliau melakukan demikian ialah bagi memudahkan pembaca, dengan mengambil kata dasar dan teras diberikan penambahan. Tulisan Za‟ba ini telah lama digunakan oleh orang ramai. Tetapi tulisan seperti ini sentiasa cenderung kepada satu gejala yang mahu berbanturan dengan satu kaedah yang berkenaan dengan sifat huruf ”‫ " ر” ”د‬atau “َ” yang bersifat ”di ikuti oleh huruf alif”, seperti bentuk ”‫ .”ٌادﺍفه‬Maka bentuk yang paling lama “‫ ”ٌدﺍفه‬sama-sama digunakan dengan bentuk mudah "‫ "ٌادفه‬dan bentuk yang paling akhir “‫ .”ٌادﺍفه‬Di sini kita boleh membuat satu ungkapan bahawa bentuk “‫ ”ٌدﺍفه‬itu termasuk dalam zaman Marsden (lihat: 121) dan bentuk “‫ ”ٌادفه‬itu pula termasuk dalam zaman Shellabear. Lebih jelas lagi jika dilihat perkataan ”tubah”. Bentuk yang diperkenalkan oleh Marsden berupa ”tubah” dan ”tebuhan” (awalan ‟pra‟ telah di abaikan untuk memudahkan perbincangan kita). Za‟aba mengambil bentuk ”tubuhan” sebagai bentuk yang baru. Tetapi pusaka dian pula mengambil bentuk ”tebuhan” sebagai bentuk yang baru. Perlu diambil perhatian bahawa Marsden dan Za‟ba menentukan ”tubah” ini sebagai bentuk kata asal. Marsdan mengambil bentuk ”tebuhan” bagi yang menerima penambahan ‟an‟ mengikut sistem yang diamalkan pada masa itu, iaitu vokal yang pertama dihilangkan dan sekaligus vokal yang kedua yang tersembunyi itu di hidupkan semula. Za‟ba menentukan bentuk ”tubahan” dengan sistemnya bahawa kata asalnya di biarkan tetap dan huruf ‟n‟ sahaja yang di letakkan selepas kata asal itu jika dibiarkan akhir n ‟an‟.

Pusaka dian pula mengambil bentuk ”tubuhan” sebagai ejaan baru dan ”tebuhan”, kalau akhir n ‟an‟ digabungkan dengan kata asal.

3.10 Masalah pengejaan dan penyebutan lambang vokal. Sekarang dibincangkan langkah untuk mengetahui bahawa ‟w‟dalam perkataan ‟kuda‟ hanya menunjukkan vokal ‟u‟ sahaja. Ada kemungkinan bahawa ‟w‟ berbunyi ‟o‟ ataupun ‟au‟. Masalah inilah yang di hadapi sekarang. Dengan kemunculan lambang-lambang vokal itu, tulisan jawi lebih senang di baca daripada sebelum wujudnya pemvokalan kerana tiga vokal iaitu (o)u, (e)a, (e)(i) itu telah di tulis dengan betul. Tetapi masalah yang di hadapi untuk membezakan ‟a‟ daripada ‟e‟ dan ‟u‟ daripada ‟o‟ belum di selesaikan. Kalau kita merujuk kembali kepada langkah perkembangan perkataan ‟kuda‟ maka lebih mudah jawapannya. Daripada bentuk 1 kepada bentuk 7 kita dapat mengetahui bahawa ada dua cara tulisan untuk menulis satu perkataan yang sama. Salah satu daripdanya ialah dengan menggunakan baris dan yang lain ialah dengan menggunakn vokal. Cara yang pertama iaitu cara menggunakan baris lebih berunsurkan arab dan cara yang kedua iaitu cara yang menggunakan vokal lebih berunsur melayu. Ringkasannya, cara tulisan jawi pada mulanya berasal daripada bahasa arab akhirnya menjadi unsur melayu sejati. Kalau kita hanya mengiktiraf unsur arab sahaja, kita tidak dapat menyelesaikan masalah ini. Ini adalah kerana bahasa arab tidak terdapat lambanglambang e,e, dan ‟o‟. Lambang-lambang ini hanya terdapat dalam bahasa melayu sahaja. Sebaliknya, kalau kita mengiktiraf unsur melayu sahaja maka kita tidak dapat menyelesaikan masalah ini, kerana bahasa melayu tidak mempunyai huruf yang akan digunakan untuk menulis enam jenis sebutan vokal iaitu ‟a‟ ‟e‟ ‟i‟ ‟e‟ ‟o‟ dan ‟u‟.

3.11 Penyelesain pengijaan lambang vokal dan konsunan Kalau ke enam-enam jenis sebutan vokal ingin dinyatakan dengan tiga huruf sahaja maka itu akan menimbulkan banyak ketaksamaan. Seharusnya sesuatu pihak tidak boleh mengabaikan unsur yang terdapat pada pihak yang lain. Sebaliknya kedua-dua pihak iaitu pihak yang berwibawa dalam sistem arab dan melayu patut berkerjasama untuk menyempurnakan tulisan jawi ini. Sejajar dengan ini saya mencadangkan satu sistem ejaan yang bersifat campuran sistem baris dan sistem vokal. Sebenarnya baris ini sangat rapat hubungannya dengan tiga jenis sebutan iaitu ‟a‟ ‟i‟ dan ‟u‟. Jadi kita hanya menggunakan baris untuk ‟a‟ ‟i‟ dan ‟u‟ sahaja. Ketiga-tiga sebutan yang lain iaitu ‟e‟ ‟e‟ dan ‟o‟ di tulis dengan vokal yang penuh seperti kebiasaan tulisan jawi sekarang ini. Kalau sistem baris digunakan serentak dengan sistem vokal maka hampir semua sebutan boleh ditulis dengan tulisan jawi ini. Sistem campuran ini bukan berunsur arab sahaja dan bukan pula berunsur melayu sahaja malahan campuran kedu-dua sistem itu. Di bawah ini di buktikan teori sistem campuran ini. Teori ini mesti berasaskan kaedah sistem pemvokalan yang berikut: Kaedah pemvokalan (3.12) Dalam sistem ini tidak perlu dibezakan vokal panjang (vokal terbuka) daripada vokal pendek (vokal tertutup). Konsep ini telah di buat percubaan pada sistem vokal yang di perkenalkan di sini. Misalnya: (3.13)

BIBIR Seperti dilihat pada contoh di atas vokal (1) yang panjang (terbuka) di tulis berbentuk (3). Dan vokal (2) yang pendek (tertutup) ditulis berbentuk (4). Kedua-duanya sama dari segi tulisannya. Ini membuktikan bahawa dalam sistem tulisan jawi moden tidak ada konsep vokal panjang dan vokal pendek atau pun vokal terbuka dan vokal tertutup. Mengikut sistem ini perkataan yang dipinjam daripada bahasa arab perlu di usahakan. Gejala ini telah timbul dalam tulisan jawi moden, misalnya: (3.14) Tegasnya, baris yang ada telah diubah kepada vokal. Ini sebenarnya pertukaran fizikal sahaja yang sama hakikatnya. Tetapi kita mahu menggunakan kedua-dua bentuk iaitu bentuk asal dan bentuk tukaran. 3.12 Penutup Sebagaimana yang telah di terangkan di atas itu, bentuk tulisan pada zaman Marsden sudah berlainan dengan bentuk yang digunakan oleh Shellabear. Jika diambil contoh perkataan ‟hadapan‟ maka kita dapat melihat perbezaan tersebut dengan jelas. Marsden telah memperkenalkan bentuk tulisan ‟hadapan‟ yang mempunyai alif di belakang, sebaliknya Shellabear pula telah memperkenalkan bentuk ‟hadapan‟ yang mengandungi alif di hadapan. Kedua-dua bentuk yang berlainan ini diambil oleh Utusan Melayu dan Dewan Bahasa Dan Pustaka. Utusan Melayu menerima bentuk ‟hadapan‟ yang telah pernah diambil oleh Marsden, sebaliknya Dewan Bahasa Dan Pustaka menerima bentuk ‟hadapan‟ yang juga pernah diambil oleh Shellabear. Jika dilihat dari segi diakurnika, kita dapat mengambil satu kesimpulan yang sungguh menarik. Sehingga tahun 1812, bentuk ‟hadapan‟ yang mengandungi satu alif pada suku kata yang kedua itu terus digunakan, dan menjelang tahun 1901, bentuk ‟hadapan‟ yang mempunyai satu alif pada suku kata yang pertama itu di perkenalkan. Lepas itu pada tahun 1949 pendeta Za‟ba masih membenarkan bentuk ‟hadapan‟ dalam bukunya yang bertajuk ‟Dipitar Ejaan Melayu‟ (lihat: 674), seterusnya sejak tahun 70an Dewan Bahasa Dan Pustaka telah menggunakan bentuk ‟hadapan‟ hingga sekarang ini.

Namun begitu, Pustaka dian telah lebih maju dengan memperkenalkan bentuk ‟hadapan‟ yang mengatakan kedua-dua alif iaitu satu pada suku kata yang pertama dan yang lainnya pada suku kata yang kedua. Bentuk ‟hadapan‟ ini membuktikan bahawa tahap tulisan jawi sekarang telah memasuki era yang menggunakan dua alif yang mengantikan era dahulu yang mesti memilih bentuk ‟hadapan‟ atau ‟hadapan‟. Dengan menganalisis sistem tulisan jawi kuno, kita dapat menyusun golongkan keadaan tulisan jawi sekarang dan juga dapat meramalkan bentuk-bentuk pada masa yang akan datang.

BAB 4

ANALISIS PEMBELAJARAN TULISAN JAWI 4.1 pendahuluan Daripada penelitian yang telah dibuat oleh penulis terhadap beberapa buah buku teks pengajaran tulisan jawi, maka dalam bab ini akan dikemukakan kaedah2 pembelajaran tulisan jawi yang pernah digunakan oleh penulis2 tempatan. Buku2 teks yang telah diteliti terdiri diantaranya ialah „jawi untuk maktab perguruan‟, „belajar jawi sendiri‟, sinaran bacaan jawi‟, „belajar jawi cara baru‟, „jawi hari ini‟, „cahaya baru‟ dan „belajar tulisan jawi‟. Dalam bab ini akan dibincangkan seterusnya kadah2 pembelajaran tulisan jawi misalnya kaedah hafalan, kaedah hukum wau alif, ra alif, dal alif,lam alif,nga alif,hukum kaf,ga,hukum gandaan,hukum hamzah dan lain2. 4.2 kaedah hafalan Kaedah hafalan ini harus dibuat keatas sejumlah yang mengandungi ejaan jawi yang tidak mengikut sistem yang sedia ada. Jika kita mahu mempelajari dan menulis tulisan bentuk2 perkataan yang demikian makakita mesti menghafaknya kerana ejaan perkataan2 yang demikian telah dibentuk sejak dahulu dan dikekalkan sehingga sekarang. Ada dua golongan bentuk perkataan yang diejakan sedemikian rupa. i) perkataan2 bukan arab ii) perkataan2 hasil pinjaman daripada bahasa arab (4.1) senarai perkataan2 bukan arab Ini Dari Iaitu Sahaj Kitadan Demikian Rahsia Bahawasanya Pula Bahagia Dahulu Tidak Beliau Baharu Sukacita Manusia Tatkala Puluh Ketika Asa Itu Daripada Ialah Cahaya Segala Bahasa Hamba Pun Hingga Jikalau Sekalian Dengan Tak Sebagaimana Supaya Pusaka Diam Tiap-tipaapa Ia Harimau Maka Kepada Ketahui Pustaka Juga Kepala Syurga Yang Sehingga Dahaga Atau Sebagaimana Lain Lima Tadi Untuk Harga Encik Apabila Derhaka Purbakala Suatu Naik Serta Guna Pahala Perniagaan Bahawa Oleh Baginda Mereka Dalam Manakala Bahaya Tiada Maha Tengah Harta Matahari Istana Pada Baik Milik Seperti Kemudian Putera Jika Syahdan Usaha Nescaya Boleh Utama Kepala Sempurna Cik Tiga Cakerawala Siapa Anugerah Lebih

Kerana Suka Ada

Lumpur Setiausaha Isteri

Kebajikan Malaysia Mungkin Kedah

Melainkan Dia Sana Perpustakan

Tujuh Ya Puteri

(4.2) senarai perkataan hasil pinjaman daripada bahasa arab Asli Hal Sahih Wajib Mustahak Muhammad Mahkamah Arif Qabul Fasal Takdun Khairat Mukim Hukum Saat Fajar Hadis Jawab Selamat Syarikat Khat Rahmat Khazanah Syarah Haji Rakyat Makmur Makam Makna Zalim Doa Anasir Adat Iktikad Khidmat Insaf Mustahil Ehwal Dunia Mutlak Rasul Maksud Masyhur Ikhlas Kaedah Walau Tarikh Muharam Sultan Ijtihad Muktamar Habsyi Masyhur Fakir Alim Kiamat Hasil Ibarat Kisah Umur Tamak Hak Ikrar Muqalah Makbul Zahir Imam Iktisod Asyik Akhir Kalimah Ikhtisas Khabar Sihat Soleh Muslim Aurat Kamus Mazhab Ikhtisar Nasib Mukmin Hakikat Khamis Faham Haiwan Yakin Wasiat Kaum Hidayah Khadam Warisan Ibadat Khasiat Umum Khemah Hujah Wafat Yakni Majalah Akal Ilmu Ilham Akhlak Bazir Bahas Khusus Jasmani Nasihat Badan Alam Muslihat Masyghul Manfaat Mayat Takjub Mesir Ramadhan Iklan Muktamad Hakim Khutbah Kaum Iblis Nahas Riwayat Taat Mahabah Hajat Kurun Maklum Misal Murtad Mubaligh Nahu Majlis Khas Iman Iktiraf Adil Akibat Awam Syukur Murid Asal Nasihat Sifat Alamak Masihi Istiadat Akal Takluk Mujarab Faedah Tauhid Khatam Wilayah Ijazah Nafkah Hikayat Tabiat Mulia Hairan Kitab Makhluk Syair Takdir Nasar Waktu Makna Yatim Zaman Zuriat Alimah Wahyu Ajaib Batal Ayat

Awal Mesyuarat Salji Abad Syak Izin Hamil Ghairah Dakwa Huruf Kias Lafaz Syaitan Maut Rujuk Khianat Niat Darurat Soal Nikah Islam Hawa Jilid Sunat

Hormat Askat Nujum Fitrah Syarta Helah Hatta Dahsyat Sabar Almarhum Qudus Kubur Muafakat Niktah Lazim Tuarikh Nikmat Wujud Masalah Nabi Miskin Zakat Waaki Sedekah

Batin Baki Dakwat Petua Sihir Sujud Khat al-istawak Nafas Sah Roh Hikmat Kerabat Malaikat Jemaah Jenazah Taraf Jumaat Daerah Longat Jumlah Fikir Ahmad Sabun Rehat

Bab Kuat Salasilah Fitnah Zat Jadual Hayat Sahabat Khilaf Halal Rezeki Medan Kadar Khuatir Zahir Mukjizat Asas Ulama Hebah Rahim Sebab Hisab Rai

Baligh Berkat Salib Fasih Hasrat Istirehat Ghaib Had Hadir Haram Kertas Korban Lazat Khayal Darjat Risalah Qadi Isyarat Istilah Masjid Musabab Takzim

Selain daripada kata nama am itu ada kata nama khas arab yang biasanya susah hendak ditulis untukmenguasai cara mengeja perkataan demikian. Pelajar2 harus menghafalkannya kerana penulisannya tidak mengikut sistem tulisan jawi yang ada dan huruf2 nya terkhusus kepada bahasa arab yang setengahnya tidak ada dalam tulisan jawi. Misalnya : ha, kho, ain, to, dho, sod, zai,za. (4.3) senarai kata nama khas melayu Abu Adam Afendi Ahmad Ilyas Am Amin Aminah Aminuddin Baki Bakri Aris Asiah Irsyad Asmah Atan Awaluddin Awing Ayub Azham Azhari Halijah Amir Amiruddin Anis Anisah Anuar Aziah Abrahim Ishak Ismail Indon Zulkarnain Badariah Badruddin Badwi Bahagia Bahari Bahruddin (ibrahim) Bahrin Bakri Bakhtiar Zaleha

Basir Basri Borhan Buang Bujang Tajuddin Tarmizi Jaafar Jalal Aman Jamal Jailani Jauhari Jais Jabbar Jalil Jamil Jalaluddin Had Hamid Hasan Hamzah Hamidah Habibah Salam Sulaiman Suhaimi Suwardi Saadiah Salmiah Siti Syamsiah Syukur Syahril Syafie Syarifah Syaari Syamsul Syamsuddin Syukri Syarif Syamsiah Syahruddin Samad

Hadijah Haris Halim Halil Hanifah Hamdan Husin Habib Habsah Hairuddin Hasnah Hadi Haruan Hasyim Khalid Khadijah Khamis Khalil Khairuddin Dahlan Darus Daud Daim Dasimah Zulkifli Saliha Tayib Tahir Talbi Aini Abnuddin Aluddin Aladdin Aziz Abbas Adnan Arif Azizah Azlan Azman Ainun Aisyah Alimah Amran Abbas

Rahim Rasyid Rani Ramli Radhi Rabiah Rahimah Ramlan Rohan Rokiah Rahman Razak Rauf Riduan Razali Radiah Ramlah Rubiah Rohani Zawawi Zarah Zaini Zakaria Zamzam Zaharah Ghaffar Ghani Ghazali Farid Fauzi Faisal Fadhil Fakhruddin Fatimah Fadilah Fatah Fuad Fadilah Faizah Faridah Fauziah Farouk Kadar Kahar Kamar

Zabidah Zaitun Zamri Zubaidah Zuraidah Zuridah Zabri Zainal abiding Zainuddin Zaki Zahrah Zain Zawiah Zaidah Zaman Zarina Zubir Zuriah Said Samah Sanusi Simon Sani Salasiah Salmah Karim Kamal Kamaluddin Kasturi Ghani Latif Lutfi Majid Manaf Manif Mutalib Mustafa Muzaki Mazlan Mokhtar Maaruf Mahid Mahyiddin Mariah Maznah

Sufian Soleh Salahuddin Azizan Sufiah Sidek Misran Mahfuz Maliki Manan Murad Musa Mahmud Mat Yaakub

Ali Alim Azim Karib Azlina Azmi Nasir Nordin Nuh Naimah Nora Norazmi Noriah Normah

Kasim Kamaruzzaman Kadir Mahful Kusyiri Kadir Ninggal Nik Naim Naimah Noraini Norhayati Norizan Norsiah

Muhammad Maimun Mahani Maimunah Mariam Wahab Wan Wahid Yunus Yasin Yusuf Yatim Yahya

4.3 menghafal perkataan yang menerima imbuhan pertikal dan kata ganti Kita telah menyenaraikan perkataan2 yang sering dijumpai yang berbentuk kata tunggal. Tetapi ini tidak mencukupi kerana banyak perkataan menggunakan huruf2 yang digandingkan sama ada pada posisi awal atau posisi akhir dasr katanya dibawah ini akan kita bincangkan cara2 menggandingkan huruf2 demikian kepada dasar kata dan cara2 mengejanya. 4.3.1 penggandingan huruf2 pada posisi awal dasar kata 4.3.1.1 huruf2 sin, kaf,dal Huruf2 yang paling banyak penekanan ialah dak,kaf dan sin. Ketiga-tiga huruf ini jika digabungkan dengan alif sentiasa memrlukan hamzah ditengah-tengahnya. Misalnya huruf dal jika digabungkan dengan perkataan „atas‟ maka mestilah diletakkan hamzah diatas alif seperti rajah dibawah ini. (4.4) Di+atas=diatas Keadaan yang sama berlaku sekiranya huruf „kaf‟ menjumpai perkataan „atas‟. (4.5) Ke+atas=keatas Sekiranya hamzah diatas itu ditinggalkan maka bacaannya boleh menjadi 'Ke atas'buku dibaca (keatas) lagi. disini peranan hamzah sangat penting bagi membezakan perkataab yang pertama daripada yang kedua.

Demikian juga huruf (sin) apabila menjumpai perkataan (akan- akan) akan menjadi (seakan-akan) sekiranya ditambah hamzah bukan menjadi (sakan,sakan)

4.6 Se + Akan, Akan - menjadi seakan-akan

Selain daripada (akan, orang, ekor dan olah-olah) pun mempunyai alif dihadapannya. Apabila digabungkan dengan huruf se perkataan ini memerlukan hmazah diatas alif. rajahnya seperti berikut:-

4.7 Se + seorang menjadi seorang Se + ekor = seekor se+ olah-olah= menjadi seolah-olah

tetapi perkataan-perkataan diatas sering dieja sebagai mana dibawah ini. 4.8 Alif dihapuskan dan diletakkan kepada [enyambung antara huruf sin dengan huruf yang berikutnya. masalah yang dihadapi ialah bagaimana membezakan beruang dengan berwang keran akedua-dua bentuk tulisan ini sama walaupun yang pertama itu kata dasar dan yang kedua itu ada awalan ber. untuk mengelakkan ketaksamaan kita perlu menerima bentuk tulisan yang baru. hingga kini perkataan wang ditulis wang tetapi di indonesia ejaan ruminya uang. dan jawi pun turut bentuk uang. bagi kata ini sahaja nampaknya ejaan indonesia lebih baik kerana ejaan malaysia pun sering mengikuti cara tulisan itu. Sebagai bukti kita sering nampak perkataan kewangan dan keewangan. ini membuktikan bahwa kata asal uang itu telah digabungkan dengan hurug kaf. dan akhiran an sehingga menjadi bentuk akhir kewangan. Sebaliknya sekiranya kata asal itu adalah wang, maka dari mana kah datangnya alif yang ada dihadapan wau itu? kalau kata asalnya betul-betul wau maka bentuk akhirnya pun mestilah berbentuk (kerangan) atau pun ~(kewangan). tetapi bentuk yang terakhir ini tidak kelihatan dalam tulisan di Malaysia. walaupun perkataan beruang dapat dibezakan daripada kata beruang. kita masih mempunyai satu masalah lain iaitu cara membezakan beruang daripada berruang.

Tulisan tradisional jawi memperkenalkan tulisan yang sama pada kita. tetapi ini mesti membezakan. bentuk yang sehingga sekarang digunakan iaitu beruang mesti ditulis berwang. kalau begitu ketiga-tiga perkataan ini dapat dibezakan, sekiranya ditulis be-ra-wang

untuk beruang, beruang untuk bruang, ber-ruang untuk ber-uang dan be-ruang untuk beruang perkataan serupa bentuk itu sangat perlu dibezakan dalam bahasa Malaysia untuk mengelakkan ketaksaan disana sini. dengan itu kita dapat membezakan ketiga unsur yang mengandungi ketaksaan itu. Cara membezakan perkataan-perkataan yang ada ketaksaan seperti ini boleh diterapkan dalam proses penambahan huruf ter dan per. perkataan ini dinyatakan di wah ini. 4.9 teras- teras terasa- terasa terrasa - terrasa peratus-peratus perratus- perratus Mengikut cara tulisan ini perkataan perundingan mesti ditulis perundangan yang berasal dari kata dasar runding bukan perundangan yang masih digunakan sehingga sekarang. Ini adalah kerana tulisan ini mempunyai ketaksaan yang boleh menimbulkan anggapan yang salah iaitu kata ini berasal daripada undang bukan runding. Memang betul ada orang berpendapat bahawa langkah ini tidak perlu asalkan seseorang itu menguasai bahasa Malaysia. tetapi pendirian ini boleh memberi ketaksaan kepada orang lain.

4.3.1.2 Huruf-huruf fa , mim

Seakarang kita akan membincangkan uruf me dan pe. selain dari perkataan yang diberi oleh huruf alif, semua perkataan hanya digabungkan sahaja dengan huruf me dan pe ini. kalau disambungkan dengan perkataan yang mengandungi alif maka alif biasanya ditiadakn kecuali alif yang terbuka. Kaedah tulisan ini boleh diterangkan lagi dengan contoh yang berikut. 4.10 me+ ikut=mengikut (penghilangan alif) me+upah=mengupah (penghilangan alif) me+ambil= mengambil (penghilangan alif yang tertutup me+emas= mengemas (penghilangan alif untuk e) Berlainan dengan contoh diatas alif yang terbuka mesti digabungkan secara langsung dengan huruf tersebut misalnya

4.1.1 me+aku= mengaku me+amuk= mengamuk me+asuh=mengasuh 4.3.2 penggandinag huruf-huruf pada posisi akhir dasar kata jika kita meneliti sistem tulisan jawi sekarang, masalah diatas sebenarnya ialah berkaitan denag penggunaan alif kerana alif memaikan peranan yang penting semasa ditulis. alif kadangkala dihidupkan semula, kadangkala ditiadakan dan kadangkala dipindahkan ke belakng sebagaimana disebutkan tadi, alif mempunyai bermacam-macam sifatnya. dibawah ini akan diterangkan beberapa hukum yang berkaitan dengan penggunaan alif. 4.3.2.1 hukum-hukum yang berkaitan dengan penggunaan alif 1- hukum wau alif, ro alif, dal alif. lam alif, dal alif, nga alif 2-hukum bukan wau alif, ro alif, dal alif. lam alif, dal alif, nga alif 3- hukum k1 dan k2 4- hukum kaf gha 5- hukum uan dan ran 6- hukum hamzah 7- hukum angka dua. 4.3.2.1.1 hukum wau alif, ro alif, dal alif. lam alif, dal alif, nga alif hukum ini hanya sekadar diterangkan pada perkataan yang berbentuk k1 A1 K2 A2, K=konsenan, maksudnya ialah A2 mesti dinyatakan asalkan K2 melambangkan huruf wau, ro, dal, lam, nga. perkataan bawa mesti ditulis bawa contoh lain dinyatakan dibawah ini:4.1.2 MARA=MARA pada=pada jala=jala nganga=nganga

hukum ini meliputi perkataan yang lebih panjang asalkan ada pula kaka dalam perkataan itu. perkataan gejala misalnya dikuasai olah hukum ini sebab kata ini mempunyai bentuk jala. jadi perkataan ini ditulis 4.13 gejala= gejala, 4.3.2.1.2 hukum bukan wau alif, ro alif, dal alif. lam alif, dal alif, nga alif berlainan dengan hukum diatas, hukum ini boleh diterapkan sekiranya K2 tidak mengandungi wau, ro, dal, nga. pada perkataan jenis ini bentuk A2 tidak dinyatakan dan disambungkan misalnya 4.14 baca=baca nama=nama raya=raya raja=raja

4.3.2.1.3 hukum K1 K2 kalau alifnya terdapat diantara konsenan yang pertama dan kedua dalam satu perkataan yang terdiri lebih daripada dua suku kata maka alif itu tidak boleh dinyatakan dan mesti disambungkan. inilah hukum kak contohnya 4.15 kakak=kakak kenal=kenal susah=susah Tetapi jika perkataan yang mengandungi alif itu hanya satu suku kata maka, alifnya mesti dinyataka misalnya 4.16 Dan=dan bab=bab rang=rang

wang=wang

4.3.2.1.4 hukum kaf,gha jika sesuatu perkataan diakhiri oleh sukukata 'ka' atau 'ga' maka alif yang paling akhir tidak dinyatakan misalnya: 4.17 keluarga=keluarga tenaga=tenaga jaga=jaga mereka=mereka muka=muka buka=buka 4.3.2.1.5 hukum uan,ran kalau sesuatu perkataan yang diakhiri oleh waw atau ra digabungkan dengan akhiran an, maka bentuk akhirnya mesti menjadi wan ataupun ran misalnya: 4.18 tiruan=tiruan ukiran=ukiran 4.3.2.1.6 hukum hamzah pengunaan hamzah ada bermacam-macam cara dan perlu diterangkan satu persatu iaitu: 1) hamzah sebagai warisan bahasa arab 2) hamzah sebagai pengganti hentian glotis 3) hamzah sebagai gandaan alif 4) hamzah sebagai pemisah kata dasar daripada huruf2 sin, kaf, dal 5) hamzah sebagai pemisah satu perkataan daripada yng lain 6) hamzah dalam pelambangan u bukan waw dan pelambangan i bukan y.

7) hamzah sebagai pengganti huruf kaf yang ada dibelakang kof. 4.3.2.1.6.1 hamzah sebagai warisan bahasa arab hamzah pada perkataan pinjaman daripada arab perlu ditulis walaupun telah sebati dengan bahasa malaysia. contohnya: doa insyAllah malaikat ajaib soal masalah khatul istiwak

4.3.2.1.6.2 hamzah sebagai penganti hentian glotis hentian glotis kof digantikan dengan hamzah. contohnya: 4.20 datuk=datu' pokok=poko' encik=enci' antuk=antu' dengan kata lain huruf kof digantikan dengan huruf hamzah. Daripada kenyataan diatas kita dapat melihat bahawa sukukata terakhir iaitu tok atau kok atau cek boleh mengambil hamzah mengantikan huruf kof tetapi kata yang terakhir dengan dak yang mempunyai vokal alif pula berlainan. huruf kof yang terakhir tidak mengambil hamzah sebagai ganti. contohnya: 4.21 hendak=hendak tidak=tidak tetapi bentuk tulisan ini tidak mustahil untuk ditulis kerana singkatan kedua-dua kata ini telah ditulis sebagaimana berikut: 4.22 nak=na' tak=ta' satu jalan yang perlu diperhatikan disini ialah yang terakhir pada sesuatu perkataan jarang digantikan debgan hamzah walaupun termasuk dalam golongan hentian glotis. contohnya:

4.23 milik=mili' 4.3.2.1.6.3 hamzah sebagai gandaan alif hamzah diata alif memberi maksud bahawa alif disingkatkan menjadi satu sahaja. ini dapat dilihat pada huruf rumi aa pada beberapa perkataan. contohnya: 4.24 bacaan=bacaan pembawaan=pembawaan keadaan=keadaan 4.3.2.1.6.4 hamzah sebagai pemisah kata dasar daripada huruf2 sin, kaf, dal hamzah digunakan juga untuk memisahkan kata dasar daripada huruf2 kaf, sin dan dal. contohnya: 4.25 diatas= di+ atas keatas=ke+atas seorang=se+orang seolah-olah=se+olah-olah 4.3.2.1.6.5 hamzah sebagai pemisah satu perkataan daripada yang lain dalam bahasa malaysia (jawi) terdapat beberapa perkataan hasil gabungan daripada dua perkataan. disini kita hanya memberi perhatian pada perkataan yang kedua dalam gabunganitu yang dimulai dengan vokal sahaja. pada posisi ini biasanya hamzah digunakan untuk memisahkan perkataan yang pertama daripada perkataan yang kedu. contohnya: 4.26 yang amat= yang+amat yang akan=yang+akan tanah air=tanah+air

selain daripada perkataan diatas ada lagi perkataan yang mempunyai hamzah contohnya iaitu 4.27 iaitu=ia+itu perkaan ini boleh dianalisis seperti 4.27 diatas. jika demikian hamzah itu mempunyai dua fungsi. yang pertama untuk memisahkan perkataan ia daripada perkataan ' itu' dan yang lain memberi maksud alif yang telah digandakan.tetapi yang perlu di perhatikan ialah tulisanya sudah jauh daripada tulisan yang baku. ini adalah kerana ' yaitu' terdiri daripada 'ia' dan itu, yang semestinya ditulis ' iaitu'. kalau kita cantumkan seperti dibawah ini,maksudnya akan menjadi lebih jelas. (4.28) ia + itu = iaitu disisni hamzah hanya berfungsi untuk memisahkan perkataan ia daripada perkataan 'itu' sahaj tanpa memberi maksud penggandaan alif. sekiranya kita memilih tulisan yang beradisional ( yaitu) maka perkataan ruminya pula akan menjadi ' yaitu' tetapi ejaan bentuk ini tidak diterima dalam bahasa malaysia baku. 6.6.1.2.3.4 hamzah dalam pelambangan 'u' bukan 'w' dan pelambangan 'i' bukan 'y'. dalam tulisan jawi terdapat beberapa ketaksaan. salah satu daripadanya adalah penggunaan 'waw' dan 'ya'. huruf ' waw' melambangkan rumi 'w' dan 'u' termasuk juga 'o' dan 'au'. huruf 'ya' melambangkan huruf rumi dan 'y' ( termasuk 'e' dan ai' kalau hamzah tidak ada dihadapan, huruf itu biasanya dibaca 'w' tetapi sekiranya diberikan hamzah ia akan sentiasa dibaca 'u'. contohnya (4.29) lain layan kain kayan laut lawat mempunyai sertai. 4.3.2.1.6.7 hamzah sebagai huruf 'kaf' yang ada dibelakang ' qaf'

jika perkataan yang diakhir oleh 'qaf' itu digabungkan dengan akhir an 'an' maka hukum tradisionalnya telah menentukan bahawa huruf ' kaf' mesti ditambah di belakang huruf 'qaf' itu. contohnya (4.30) tindak + an =tindakan gerak +an = gerakan tetapi bentuk ini mempunyai ketaksaan sehingga tidak boleh dibezakan diantara ' tindakan' atau 'tindakkan'. maka tulisan tradisional ini dikekalkan hanya untuk penambahan' kan' ( tindakkan) sahaja. untuk imbuhan 'an'(tindakan) telah diperbaharui tulisanya menjadi . tindakan. yang menggunakan hamzah. 'gerakan' ditulis ' geraq an'. tetapi tentang hal ini saya berpendapat bahawa hamzah tidak perlu digunakan. dalam contoh lain , perkataan 'ikat' digabungkan dengan akhiran 'an' menjadi ' ikatan': iaitualif yang tersembunyi dibelakang 'kaf' itu dihidupkan kembali dan huruf akhirnya 'ta' marbutah' digabungkan secara langsung dengan huruf 'nun'. kalau teori ini diterapkan pada perkataan 'tindakan' maka bentuknya menjadi ' tindakan'. ini sebenarnya membezakan kata kerja daripada kata nama. dengan cara ini kita dapat memahami dengan lebih mudah sekiranya terdapat 'kan' pada hujung perkataan, maka kata itu adalah kata nama. tetapi bentuk tulisan ini belum pernah digunakan dalam sejarah tulisan jawi. 4.3.2.1.7 hukum angka dua dalam bahasa malaysia banyak terdapat perkataan gandaan. ini biasanya ditadai oleh angka dua. angka dua ini diletakkan pada hujung perkataan tetapi ini menjadi rumit kalau digunakan diantara akhiran -an atau -i dan kata dasar. pada masa ini huruf akhir daripada kata dasar mesti diulang selepas angka dua itu. contohnya: (4.31) kekuning - kuningan = kekuning2an bunyi - bunyian = bunyi2an tetapi bebrapa perkataan telah dikekalkan bentuknya tanpa penggunaan angka dua. contohnya (4.32) mudah - mudahan = mudah2an mudah- mudahan =medamudahan sebagaimana yang tersebut diatas kita telah melihat beberapa hukum asasi sebelum diterangkan alif yang mempunyai bertanika ragam dan sifat. pada hakikatnya perubahan tulisan semasa digabungkan dengan pengganda yang tersebut diatas itui hampir semuanya berkenaan dengan alif sahaja.

berkaitan dengan penggandingan huruf 2 pada posisi akhir dasar kata . cara penggunaan alif terbahagi kepada dua golongan menurut sifat huruf2 yaitu: i) golongan A yang mengandungi '-kan' '-mu' '-ku' '-tah' '-kah' '-nya' '-lah' '-kan' ii) golongan B mengandungi '-i' dan '-an' golongan A ini tidak menceraikan dasar kata yang digabungkan pada posisi hadapan. ini adalah kerana tiap2 satunya telah menjadi satu murfin yang lengkap. perkataan 2 demikian tidak boleh diikatkan dengan kata dasar yang ada dihadapanya menjadi perkataan yang baharu. kalau kita ambil kata dasar ' da-tang' yang digabungkan dengan akhiran ' kan' maka kita mendapat bentuk baharu' da-tang-kan'. perkataan ini tidak boleh ditulis ' da-tang-kan tetapi kata dasar ' da-tang' ini jika digabungkan dengan akhiran 'i' yang termasuk dalam gabungan B, menjadi ' datangi'. ini bermaksud bahawa unsur 'ng' yang terlekat pada '-ta' daripada perkataan ' da-tang' itu telah dipindHKn kebelakang dan disatukan dengan akhiran 'i'. perkataan ini tidak boleh ditulis ' da-tang-i' lagi kerana sudah menjadi bentuk yang baharu. oleh sebab itu penggabungan dasar kata dengan huruf-huruf golongan A itu berlainan dengan golongan B. penggabungan dasar kata itu terbahagi kepada dua bahagian, yaitu: i) penggabungan dasar kata dengan huruf2 golongan B ii) penggabungan dasar kata dengan huruf2 golongan B 4.3.2.2 penggabungan dasr kata dengan huruf 2 golongan A sebagaiman yang akan diterangkan dibawah ini, sifat alif itu dititikberatkan pada penggabungan dasar kata dengan huruf 2 golongan A. mulai dari sekarang kita akan melihat alif yang mempunyai bermacam-macam sifat, yaitu: i) alif yang bersifat ' sentiasa ada' ii) alif yang bersifat ' dihidupkan semula' iii) alif yang bersifat ' dipindahkan kebelakang' iv) alif yang bersifat 'disembunyikan' v) alif yang bersifat 'disembunyikan ' atau ' dihidupkan semula' vi) alif yang bersifat 'ipindahkan kebelakang' atau 'disembunyikan'. vii) alif yang bersifat ' dipindahkan kebelakang' atau ' disembunyikan' ataupun 'dihidupkan semula'. 4.3.2.2.1 sentiasa ada alif yang terdapat pada sesuatu perkataan akan kekal apabila digabungkan dengan huruf2 golongan A. contohnya: (4.33)

kepala + nya = kepalanya kena + kan = kenakan bawa + lah = bawalah sia + kan =siakan sewa + kah = sewakah nyawa + ku = nyawaku 4.3.2.2.2 alif yang bersifat 'dihidupkan semula' Dalam kes ini alif yang tersembunyi itu akan dihidupkan semula. 4.3.2.2.2.1 perkataan k1: k1ak2a yang tidak termasuk dalam hukum ‫ ,َﺍ, رﺍ, دﺍ, ال, ڠا‬dan k1 ialah ' ‫ ' د ' ' ر‬atau ' kosong'. contohnya: (4.34) ras+ kan = rasakan daya+ nya=dayanya ada+lah=adalah 4.3.2.22.2 perkataan yang terdapat alif yang akhir sekali disembunyika. contohnya: (4.35) serta + kan = sertakan dia+ lah=dialah guna+nya=gunanay kepada+ku=kepadaku 4.3.2.2.2.3 perkataan yang diakhiri oleh (ka) atau (ga) serta alif yang dihilangka itu dihidupkan kembali.contonya: (4.36)

buka+kan=bukakan muka+nya= mukanya duga+lah=dugalah 4.3.2.2.2 alif yang bersifat dipindahkan ke belakang alif yang terdapat di depan di pindahkan ke belakang perkataan yang berbentuk k2:k1 a k2 a tidak termasuk dalam hukum wau alif , ra alif, dal aalif, lam alif. nga alif dan k1 pula bukan (da) (ra) atau (kosong) contohnya : 4.37 hanya + lah +hanyalah baca+ kan=bacakan rencana+nya=rencananya mata+ku=mataku 4.38 nyata+kan=nyatakan tanya+lah=tanyalah nama+mu=namamu sama+kan=samakan 4.3.2.2.4 alif yang bersifat disembunyikan alif ini tidak dihidupkan semula dan tidak juga dipindahkan kebelakang, melainkan terus disembunyikan sahaja. contohnya: 4.39 ap+kah=apakah masa+nya=masanya mana+kah=manakah siapa+kah=siapakah

4.3.2.2.5 alif yang bersifat disembunyikan atau dihidupan semula alif ini kadangkala disembunyikan dan kadangkala dihidupkan semula. alif biasanya disembunyikan apabila digabungkan dengan huruf(nya) sahaja. contonhya: 4.40 gaya+lah=gayalah(dihidupan semula) gaya+nya=gayanya(disembunyikan) biasa+kan=biasakan(dihidupkan semula) bias+nya=biasnya(disembunyikan) 4.3.2.2.6 alif yang bersifat dipindahkan kebelakang atau disembunyikan 4.41 kaya+lah=kayalah(dipindahkan kebelakang) kaya+nya=kayanya(disembunyikan) 4.3.2.2.7 alif yang bersifat dipindahkan ke belakang atau disembunyikan ataupun dihidupkan semula) dalam kes ini setiap satu akhiran memerlukan sifat alif yang berlainan 4.42 binasa+lah=binasalah(dipindahkan ke belakang) binasa+nya=binasanya(disembunyikan) binasa+kan=binasakan(dihidupkan semula) 4.3..2.3 penggabyngan dasar kata huruf2 golongan B dalam kes inipun di dapati alaif yang mempunyai berjenis-jenis sifat. iaitu: i)alif yang bersifat sentiasa ada ii)alif yang bersifat dihidupkan semula iii)alif yang bersifat dipindahkan kebelakang iv)alif yang bersifat diadakan v) alif yang bersifat ditiadakan

vi)alif yang bersifat disembunyikan atau dihidupkan semula vii) alif yang bersifat diadakan atau dihidupkan semula 4.3.2.3.1 alif yang bersifat sentiasa ada 4.43 bawa+an=bawaan mula+an=mulaan sia+an=siaan mula+i=mulai 4.44 aman+an=amanan 4.3.2..3.2 alif yang bersifat dihidupkan semula kes ini didapati dalam bermacam-macam perkataan. 4.3..2.3.2.1 perkataan berbentuk k2:k1 a k2 a tidak termasuk dalam hukum wau alif ,ra alif, dala lif .lam alif, nga alif dan k1 (sa) (dal)(ra)atau (kosong) contonhya 4.45 rasa+an=rasaan budaya+an=budayaan kuasa+an=kuasaan 4.3.2.3.2.2 perkataan yang dikekalnkan atau dipinjam daripaa bahsa asing dan alif yang terakhir diesmbunyikan. contonhya 4.46 manusia+an=manusiaan krja+an=kerjaan serta+i+setai kuat+an=kuatan 4.3.2.3.2.3 perkataan ayng berbentuk k1 a k2 k3 a k4 atau kek2ak3 digabungkan dengan akhiran golongan b. contonhya

:4.47 kenang+an=kenangan kembang+an+kembangan tambah+i=tambahi ingta+an=ingatan 4.3.2.3.2.4 perkataan yang mempunyai diftong. alif yang disembunyikan pada perkataan itu dihidupkan semula contohnys 4.48 pandai+an=pandaian lampau+an=lampauan 4.3.2.3.2.5 perkataan yang mempunyai bentuk(ia) dan alifnya tidak dinyatakan. alif boleh dinyatakn apabila digabungkan dengan akhiranini contohnya: diam+an=diaman diam+i=diami 4.3.2.3.2.6 perkataan-perkataan yang diakhiri oleh hukum kaf ga yang digabungkan dengan akhiran golongan B,ini alifnya diidupkan. buka+an=bukaan suka+an=sukaan duga+an=dugaan 4.3.2.3.3. alif yang bersifat dipindahkan kebelakang prkataan yg tdk berkenaan dgn hukum wau,ra,dal, lam alif, nga dan yang k1nya tidak terdiri daripada (dal)(ra) atau (kosong). bentuknya k1ak2a contohnya: 4.51 kaya+an=kayaan nama+i=namai laksana+an=laksanaan

utama+an=utamaan 4.3.2.3.4 alif yang bersifat diadakan kalau perkataan nya diakhiri oleh (ra) atau (wau),maka laifnya mesti diadakan apabila digabungkan dengan akhiran (an) contohnya: 4.52 ukir+an=ukiran tiru+an=tiruan bantu+an=bantuan atur+an=aturan 4.3.2.3.5 alif yang bersifat ditiadakan terdapat beberapa perkataan yang mempunyai alif yang ditiadakan apabila digabungkan dengan akhiran golongan B ini.contohnya: 4.53 tahu+i=tahui sekali+an=sekalian niaga+an=niagaan 4.3.2.3.6 alif yang bersifat disembunyikan atau dihidupkan semula kalau bentuk perkataan k1uk2ak3 maka alifnya kadangkala disembunyikan dan kadangkala dihidupkan kembali apabila digunakan dengan akhiran golongan B. contohnya: 4.54 ubah+an=ubahan (disembunyikan) =ubahan (dihidupkan semula)

susah+an=susahan (disembunyikan) =susahan (dihidupkan semula)

BAB 5 MASA DEPAN TULISAN JAWI 5.1 Pendahuluan Walaupun tulisan Rumi digunakan dalam masyarakat Melayu kini, namun tulisan Jawi masih juga digunakan, kerana Akta Bahasa Kebangsaan yang diturunkan pada tahun 1963 itu tidak melarang pengguanaan dan penyelidikan tulisan Jawi ini. Dalam akta itu dinyatakan bahawa tulisan bagi bahasa Kebangsaan ialah tulisan Rumi; dengan syarat bahawa ini tidak melarang penggunan tulisan Melayu, yang lebih dikenali dengan nama tulisan Jawi, bagi bahasa Kebangsaan. (Akta 63/10, S.2) (lihat: Awang Had Salleh, 1982:20). Beberapa pihak yang masih menggunakan serta memperkembangkan tulisan Jawi ialah Utusan Melayu, Dewan Bahasa dan Pustaka, dan Pustaka Dewan.Diantara ketiga-tiga badan ini Utusan Melayulah yang banyak berusaha mengemaskini tulisan Jawi oleh kerana mereka menggunakannya secara langsung sebagai penghantar akhbar itu. Dari segi akademik Dewan Bahasa dan Pustaka boleh dikatakan sebagai penyelidik yang tekun berusaha membaiki dan mengubahsuai tulisan Jawi yang ada sekarang.(Lihat: Panduan Ejaan Jawi yang Disempurnakan, 1986). Pustaka Dewan pula mengamalkan satu sistem ejaan yang paling moden dari satu segi dan paling ganjil ejaannya dari segi yang lain, kerana ejaan yang mereka gunakan itu belum pernah dilihat oleh khalayak ramai. Malahan Za‟ba sendiri hanya setakat cuba memberi contoh-contoh sahaja, dalam Buku Daftar Ejaan Melayu pada tahun 1938. Ketiga-tiga badan yang tersebut diatas sebenarnya merupakan cabangan yang tumbuh daripada kesarjanaan Za‟ba. Dengan kata lain, ketiga-tiga jenis teori itu sudah pun dinyatakan oleh Za‟ba. Tetapi selepas beliau meninggal dunia ketiga-tiga teori itu dibahagi kepada tiga dan setiap pihak mengambil salah satu cabang sahaja daripada beliau. Hal ini akan dibuktikan selanjutnya.

5.2 Kajian-Kajian Za‟ba, Marsden Dan Winstedt Dalam Buku Daftar Ejaan Melayu 1946 (Za‟ba; 1949:614) kita dapati ejaan baku untuk perkataan „makanan‟ adalah „makanan‟ dan „kemalangan‟ adalah „kemalangan‟ pada hal bentuk asal „makan‟ ialah „makan‟ dan „malang‟ ialah „malang‟. Ringkasnya, teori ini memeperlihatkan satu hukum iaitu dalam perkataan yang berbentuk K1A1K2A2K3, alif yang telah ditulis untuk menggantikan A1 ini biasanya dipindahkan ke belakang, kalau perkataan tersebut itu digabungkan dengan akhiran „an‟ (atau akhiran „i‟). Ini juga boleh diterangkan dengan cara yang lain. Iaitu, kalau sesuatu perkataan yang berbentuk K1A1K2A2K3 digabungkan dengan akhiran „an‟, misalnya perkataan „makan‟ digabungkan dengan „an‟ menjadi „makanan‟.Maka alif yang dinyatakan untuk A1 itu dihilangkan dan alif yang

tersembunyi untuk A2 itu dihidupkan kembali menjadi bentuk „makanan‟. Perhatikan rajah ini: (5.1) MAKAN + AN = MAKANAN MALANG + AN = MALANGAN Sebenarnya hukum seperti ini pernah digunakan semasa William Marsden membincangkan hal tulisan Jawi dalam bukunya yang bertajuk „ A Grammar of the Malayan Language „ pada tahun 1812. 33 buku itu tertulis perkataan yang berbentuk sebuah rajah yang sama dengan contoh dibawah ini. (5.2) MANIS + AN =MANISAN SALAH + AN = SALAHAN Daripada rajah diatas itu kita dapat membuat kesimpulan bahawa dalam perkataan yang terbentuk K1V1K2V2K3, V1 nya boleh dinyatakan tetapinya sama ada „i‟ „a‟ atau „u‟ mesti disembunyikan. Jika perkataan ini digabungkan dengan akhiran „an‟, maka V1 yang telah dinyatakan itu mesti dihilangkan dan sebaliknya V2 yang tewlah disembunyikan itu dinyatakan semula.Walaupun William Marsden membincangkan hal ini pada kurun yang ke19, namun R.O Winstedt menyatakan bahawa sistem ini muncul pada permulaan kurun yang ke-17. Beliau telah membincangkan hukum ini dihalaman 39 buku “Malay Grammar” (1914) dengan perkataan „tahu‟, „jadi‟ dan „kuda‟. Sila perhatikan rajah di bawah ini. (5.3) (tahu) + (i) = tahui (jadi) + (kan) = jadikan (kuda) + (nya) = kudanya Daripada contoh-contoh diatas ini kita dapati bahawa dalam sesuatu perkataan yang mempunyai dua vocal, vocal yang pertama mesti dihilangkan dan vokal yang kedua mesti dinyatakan apabila digabungkan dengan bentuk „kan‟ , „nya‟ atau „ia‟. Sistem ini masih digunakan oleh pihak Utusan Melayu. Dengan kata lain, Utusan Melayu masih menggunakan sistem yang lama. Demikian juga Za‟ba yang memperkatakan sistem ini, juga telah mewarisinya daripada generasi sebelumnya. Sistem yang digunakan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka juga berasal daripda Za‟ba.Kalau dibandingkan dengan sistem yang digunakan oleh Utusan Melayu, sistem yang kedua ini dapat menunjukkan dengan lebih jelas sempadan diantara bentuk awal dengan bentuk akhir.Dalam sistem yang pertama, sukar dibezakan dan dicari bentuk asal.Misalnya untuk mencari bentuk perkataan „malahan‟ agak sukar bagi setengah-setengah orang.

Sebenarnya perkataan ini boleh dihuraikan dengan dua cara. Pertama; perkataan „lahan‟ ditambah oleh awalan „me‟ sehingga menjadi bentuk akhir „malahan‟.Kedua; perkataan ini berasal daripada perkataan „malah‟, tetapi digabungkan dengan akhiran „an‟.Semasa digabungkan dengan akhiran „an‟, vokal yang pertamanya mesti dihilangkan dan vokal yang keduanya perlu dinyatakan semula menjadi „malahan‟. Daripada kedua-dua cara ini orang memilih keterangan yang kedua sebagai betul, sekiranya orang itu menguasai Bahasa Malaysia dan mengetahui kaedah tulisan Jawi pada kurun yang lebih awal.

Untuk mengelakkan ketaksaan Za‟ba telah memilih cara tulisan yang berlainan sedikit dalam sesuatu perkataan, vokal yang pertama masih ada pada tempatnya sendiri dan vokal yang kedua yang tersembunyi itu masih juga tidak dinyatakan semula meskipun digabungkan dengan akhiran „an‟ atau „i‟ .Cara ini membolehkan kita membezakan bentuk awal daripda bentuk akhir dengan lebih cepat. Lihat rajah dibawah ini: (5.4) (malah) + (an) = malahan (malas) + (an) = malasan (malap) + (an) = malapan Sistem ini dipegang oleh Dewan Bahasa dan Pustaka, tetapi meraka berani mengemukakan sistem diatas ini secara meluas. Ini dapat diperhatikan dalam buku pelajaran sekolah rendah yang bertajuk “ Belajar Jawi Cara Baru “ (Dewan Bahasa dan Pustaka, 1983). Dalam buku tersebut, kita dapati dua cara tulisan yang berlainan satu sama lain untuk perkataan „memahami‟ pada kata penghantar buku itu tertulis, „memahami‟ yang mencontohi sistem yang terdahulu dan dalam pendahuluan pula tertulis „memahami‟ yang mencontohi sistem Za‟ba yang sering terdapat dalam buku Daftar Ejaan Melayu itu. Hal ini membuktikan bahawa sistem tulisan Jawi belum ditetapkan walaupun sedang disemak dengan cara baru. Kita berani mengatakan hal ini kerana dalam kesemua buku teks yang bertajuk „Belajar Jawi Cara Baru „ itu tidak dapat kita mencari keterangan penggabungan awalan „an‟ pada bentuk awal. Ini mungkin bermaksud bahawa mereka mengelak daripada mencadangkan sistem yang lebih kukuh.Tapi kita mengetahui bahawa Dewan Bahasa dan Pustaka lebih cenderung kepada sistem yang kedua tadi. Dalam sistem yang kedua ini terdapat masalah bagaimana menyelesaikan masalah penggabungan akhiran „an‟ ini jika sistem ini menghadapi kesulitan.Masalah ini adalah begini. Kalau kita ambil perkataan „darat‟, maka akan terjadi „daratan‟ mengikut sistem kedua itu. Tetapi Za‟ba telah banyak menekankan hukum Wa, Ra, Da, La, Nga yang mahu digabungkan apabila salah satu huruf ini mencapai suku kata yang terbuka yang mengandungi alif. Menurut sistem yang kedua itu vokal yang pertama sahaja yang boleh dinyatakan dan vokal yang kedua mesti dihilangkan, walaupun digabungkan dengan akhiran'an'. Tetapi menurut hukum wa, ra, da, la, dan nga dan juga ditentukan oleh Zaba vokal yang kedua pun boleh dinyatakan menjadi bentuk terakhir 'daratan'. Masalahnya Zaba sendiri pun tidak mengatakan betul atau salah bentuk ini, kerana beliau yang menukarkan sisitem yang pertama kepada sistem yang kedua.beliau memperkenalkan kedua-dua sistem itu

tanpa membezakan antara dua cara tulisan itu; misalnya 'kedapatan' tertulisan dengan dua cara iaitu 'kedapatan' dan 'kedapatan'. Katanya.kedua-dua cara tulisan itu digunakan. Sistem yang ketiga yang digunakan oleh Pustaka Dewan itu mendapat galakkan daripada ramai orang.cara tulisan mereka memudahkan membacaan tulisan jawi. Zaba pun pernah meramalkan dan mempraktiskan sendiri sisiten seperti ini, dan ramalannya itu secara kebetulan menyemai sistem Pustaka Dewan ini.kedua-dua sistem inicuma dinyatakan alif sebanyak mungkin samaada alif yang 'baku' atau pada vokal yang kedua. Kita ambil perkataan 'hadapi' sabagai contoh. sistem yang pertama menganjurkan bentuk 'hadapi' dan sistem kedua pula memilih bentuk 'hadapi', manakala sistem yang ketiga mencadangkan 'hadapi'. Ketiga-tiga cara tulisan itu digunakan biasanya satu pihak akan mengunakan dua atau tiga cara. Tetapi Pustaka Dewan hanya memihak kepada sistem yang ketiga sahaja. Sebenarnya bentuk tulisan 'hadapan' itu telah muncul pada kurun yang ke-17 dan, 'hadapan' itu pada pertengahan kurun yang ke-20 dan 'hadapan' pula pada akhir kurun yang ke-20, atau mungkin akan berterusan hingga kurun yang ke-21. Ahli bahasa,khususnya sarjana tulisan rumi mengatakan bahawa tulisan rumi sudah begitu maju tetapi tulisan jawi masih sangat keterbelakang dari segi kelancaran sistem ejaannya. tetapi pada himat saya, tulisan jawi pun sudah mnegalami banyak perkembangan dan masih mencari cara yang lebih mudah di tulisan. hukum-hukum atau undang-undang tulisan jawi senang dipelajari oleh sesiapa pun. tidak lama lagi tulisan jawi pun boleh bersaing dengan tulisan rumi dari segi mudahnya kerana tulisan jawi tidak begitu banyak mempunyai kelongaran alugraf jika dibangingkan dengan tulisan rumi. perkembangan tulisan jawi telah mengambil masa yang cukup panjang tetapi tulisannya di usah sedikit sahaja. walaupun begitu perkembangannya sudah hampir kepasda tahap untuk berhenti iaitu rtahap terakhiranya dengan kata lain, tanpa memerlukan perdebatan yang panjang lebar. 5.3 Peranan dan kepentingan tuliusan jawi untuk penulis Dalam masyarakat melayu telah ada rupa tulisan dan bentuk agama sebelum islam datang ke nusantara ini, seperti yang dinyatakan oleh proferser Ismail Hasin dalam bukunya yang berjudul 'sejarah perkembangan bahasa kebangsaan kita'. Tetapi nasib tidak baik kerana bahan-bahan yang tertulis dalam tulisan negeri atau pelawa itu tidak terdapat sekarang ini.Hanya setelah Agama Islam masuk ke nusantara pada kurun yang ke-13 bahan-bahan yang tertulis dalam jawi ditimbulkan sehingga didapati sekarang ini.memang betul telah ada kesusteraan dan penulisannya belum tulisan jawi ini dicipta. namun demikian, kesusteraan ini melalui ditetapkan bahan tertulis selepas tulisan jawi diciptakan. Bahasa Melayu telah lama digunakan dan bentuk-bentuk tulisannya telah tercatat diatas batu bersurat kedukan bukit, talang tur, kota kapur karang berahi dan batu bersurat gandasuli, tetapi huruf-huruf itu tidak boleh di kekalkan dalam masyarakat Melayu, hanya di gunakan dari suatu masa ke suatu masa sahaja. Tetapi tulisan jawi berlainan dengan tulisan yang tersebut diatas, kerana tulisan jawi terus digunakan dan dikembangkan melalui peranan kesusteraan dalam buku-buku dengan cara yang lama. maka tulisan jawi telah banyak berkembang sejak tarikh batu bersurat terengganu pada tahun 1303, sebelum portogis mendatangkan tulisan rumi pada tahun 1511. selama 200

tahun tulisan jawi betul-betul digunakan selaras dengan perkembangan agama Islam di nusantara. Oleh sebab itu, tulisan jawi masih digunakan oleh penulis-penulis setempat dan penulis-penulis asing selepas kejatuhan Melaka ke tangan Eropah.Orang Eropah mesti menyelidiki bahasa Melayu kudu dan kesusteraannya.Untuk itu mereka terpaksa mempelajari bahan-bahan lama.Dan lagi mereka suka terbukar-bukar fikiran dengan menggunakan tulisan jawi walaupun tulisan rumi sudah dipekenalkan. Dari segi yang lain, makin banyak perkembangan tulisan rumi maka makin tinggi pula semangat orang yang mahu meneruskan tulisan jawi sebagai tulisan hak mereka sendiri. Maka pada awal abad ke-17 telah tertulis naskah-naskah hakawat sri rama, sejarah melayu dan hakawat hang tuah yang tak ternilai harganya. Berdasarkan latar belakang yang tersebut diatas ini, tulisan jawi yang telah perkenalkan pada kurun yang ke-14 itu mendapat satu perubahan sistem tulisan yang kukuh dan pada kurun yang ke-20 mendapat satu lagi perubahan sistem tulisan yang baharu melalui sistem perciptakan. Sejak hikayat sri rama tertulis (dalam tulisan jawi) ramai penulis lain yang menyalin ceritacerita lama dalam tulisan tangan. Hal ini banyak menolong perkembangan tulisan jawi. Pada tahun 1901 Shellabear menulis 'The Evolution of Malay Spelling' yang dimaksudkan itu tidak lain daripada tulisan jawi. Ini membuktikan bahawa pengkaji-pengkaji Eropah juga benarbenar tertarik untuk memiliki tulisan jawi sejak abad-19 lagi. Pada permulaan kurun yang ke-16 para penulis memiliki tulisan jawi untuk melahirkan tulisan rumi, tetapi penyelikan pada kurun yang ke-20 tentangannya adalah berlainan daripada penyelidikan yang dahulu.Penyelidikan ini dilakukan dengan teliti bagi mencari jejak perkembangan tulisan jawi.Makalah Shellabear itu dilanjutkan oleh R.O.Winstedt.Beliau telah membincangkan tulisan jawi dalam buku beliau yang bertajuk (1914) 'Malay Grammar'.Buku ini dibaca oleh penulis tempatan yang ulung iaitu Za'ba.Za'ba telah menetapkan teori tulisan, sistem tulisan dan banyak rahsia tulisan jawi dalam bermacam-macam buku.Beliau sendiri meskipun mendapat pendidikan barat, suka memelihara dan memperkembangkan tulisan jawi. Beliau cuba memukakan beranika ragam sistem tulisan yang diantaranya ada juga tulisan yang serupa dengan tulisan yang digunakan olehPustaka Dewan sekarang. Za'ba telah mempergaruhi ramai penulis sekarang dalam bermacam-macam bidang.Pada amnya penulis dan khususnya sesusterawan mempercayai ilmu pengetahuan di bidang tulisan jawi.Kadang kala mereka mengemukakan pendirian atau cadagan berkenaan dengan sistem tulisan baharu untuk memperbaiki sistem jawi yang bdiperkenalkan oleh Za'ba. Tetapi penulis penulis ini jarang-jarang melibatkan diri dalam penyelidikan tulisan jawi dengan penuh perhatian.Dengan demikian arus penyelidikan dalam tulisan jawi hampir terputus. Gejala ini mengakibatkan penulis-penulis Melayu tidak berminat lagi kepada tulisan-tulisan lama, hanya suka melibatkan diri dalam ilmu pengetahuan yang mudah sahaja. Tetapi ilmu pengetahuan yang dianggap paling baru pun akan menjadi usang apabila masa berlalu. Tambahan lagi, ilmu pengetahuan yang tidak mempunyai latar belakang tradisional itu tidak boleh berdiri sendiri dengan kukuh.

Apa yang saya maksudkan ialah kita mesti melibatkan diri dalam penyelidikan ilmu pengetahuan yang lama juga mahu menjadi pakar di bidang pengajian melayu. Dengan kata lain, juga kita mahu menjadi sasterawan yang cermelang ataupun ahli bahasa yang terkenal maka kita mesti betul-betul mengetahui tentang tulisan melayu lama iaitu tulisan jawi yang merangkumi sejarah dan sistemnya. Selepas mempunyai ilmu pengetahuan ini baharulah kita dapat menganalisis atau menilai sastera melayu dan bahasa melayu moden. Sekarang tulisan jawi digalakkan semula untuk di pelajari di sekolah rendah.Langkah ini baru dimulakan tetapi ternyata sedang diselaraskan sampai ke Universiti.Pada tahun ini kita dapati pusat bahasa Universiti Malaya telah melalui mengajar tulisan jawi dalam khusus bahasa melayu. Langkah pertama ini mesti dihargai dan gerakkan ini mesti diperluaskan hingga keseluruh pelusuk masyarakat melayu. Sebagai anggota masyarakat melayu yang telah mewarisi tulisan jawi ini, kita mesti memelihara dan memaskinikannya sehingga setiap orang melayu mengetahui dan membincangkan.Dengan ini didapati disebut bahawa tugas dan sikap kita terhadap tulisan jawi telah kita lakukan dengan berkesan untuk selama-lamanya. 5.4 Tulisan jawi perlu dipelajari pada tahun 1 Universiti Kalau ditanya apakah kita dapat membaca dan menulis dalam tulisan jawi, maka hampir ke semua orang melayu akam memberi jawapan yang positif. Tetapi kalau ditanya tentang sejarah dan sistem tulisan jawi itu, maka kebanyakkan orang akan menjawab kurang pasti. Ini maksud mereka hanya sekadar telah belajar cara menggunakan tulisan jawi sahaja tanpa keterangan tentang sejarah dan sistemnya. Gejala ini adalah akibah daripada jarang terdapat pakar yangmempersoalkan dan menyelesaikan masalah tulisan jawi ini pada hal penyelidikan tentang tulisan jawi ini adalah mustahak untuk memahami manuskrip-manuskrip kunu yang mengandungi intisari sastera, sejarah dan kebudayaan melayu.

Manuskrip-manuskrip itu menceritakan hikayat-hikayat lama, misalnya hikayat sri rama dalam tulisan jawi. Bahan-bahan seperti ini bukan satu atau dua buah sahaja malahan jumlah yang belum dirumikan masih banyak lagi.Maka tidak ada penyelidik dalam bidang tulisan jawi ini maka kerja merumikan manuskrip yang belum dirumikan itu masih jauh lagi. Siapakah geragan yang akan melaksanakan tugas ini? orang asing?memang betul orang Eropah telah cuba menyelidiki dan memperkembangankan tulisan jawi tetapi usaha itu dilaksanakan semasa mereka datang untuk menguasai kerajaan melayu dahulu. Selepas mereka meninggalkan neregi ini Za'ba seorang sahaja yang telah menyumbangkan seluruh tenaganya pada masalah tulisan ini. beliau menerbitkan beberapa buah buku yang membincangkan sisrem tulisan jawi . tetapi teori beliau itu pun masih belum sampai kepada instisari daripada tulisan jawi. selepas za'ba meninggal dunia. ada beberapa orang sarjana yang cuba menyentuh dan mempersoalkan tulisan jawi ini, tetapi pendirian mereka sendiri pun tidak boleh diterima

kerana dalam teori mereka masih didapati bermacam-macam kekurangan. walaupun dikatakan sekarang bahawa tugas untuk menyelesaikan masalah tulisan jawi ini di wariskan kepada dewan bahasa dan pustaka, utusanjh melayu dan pustaka dewannamun mereka belum pernah mengemukakan sistem yang semestinya ada pada tulisan jawi. tambahan lagi jejakjejak perkembangan tulisan jawi belum pernah dibincangkan. beban yang dipikul oleh pihakpihak yang tersebut di atsa sangat ringan jika di bandingkan dengan universiti tempatan , kerana mereka tidak lebih daripada badan-badan penerbit pustaka sahaja. tetapi universiti mesti betul-betul bertanggung jawab dan mempunyai tugas penyelidikan tentang hal ini. di universiti terdapat bereneka ragam pakar ekademik termasuk pakar tulisan jawi. tetapi diuniversiti pun hampir tidak ada orang yang mahir ataupun orang yang mahu menyelidiki, hanya terdapat ramai sarjana yang menggunakanya sahaja. penggunaan tulisan jawi mesti berdasarkan teoridan sistemnya. tanpa kedua-duanya tulisan jawi tidak boleh bertahan lama . lama kelamaan tulisan itu boleh jadi dimusnahkan oleh masyarakat. gejala ini menjalarkan tulisan warisan bangsa ini. kalau gejala di di biarkan maka generasi yang akan datang sama sekali tidak akan melibatkan diri dalam penyelidikan tulisan yang bersejarah ini. walaupun warisan yang berharga itudi musnahkan dihadapan mata mereka sendiri. nasib tulisan in agak banyak kerana kementerian pendidikan mewajibkan mata pelajaran tulisan jawi di sekolah rendah . menteri pelajaran datuk sri Abdullah Ahmad Badawi telah menegaskan bahawa tulisan jawi masih lagi dipegang oleh orang melayu.meskipun tidak di hiraukan oleh orang ramai. dan beliau menyatakan bahawa ini adalah warisan yang tidak ternilai harganya bagi masyarakay melayu. bahasa kebagsaan Malaysia sudah berpuluh-puluh tahun telah dikemaskinikan. ejaan rumi telah 20 tahun lebih, sejak dirasmikan oleh undang-undang kerajaan. selama ini ahli-ahli bahasa yang sudah cenderung kepada rumi itu terus memberi bermacam-macam dalih kenapa mereka mengabaikan tulisan jawi dan hanya menumpukan terhadap perkembangan ejaan rumi sahaja. memang betul dalih-dalih yang seperti itu diterima hingga sekarang tetapi sekarang inilah masa yang tepat untuk mengambil tindakan menyelidiki warisan bersifat kemelayuan ini. kita boleh meniru unsur-unsur barat, tetapi kita tidak boleh terus menerus mempengaruhi oleh unsur asing sahaja. warisan sendiri mesti digali semula. diubahsuaikan dan digunakan seharihari. hal ini samalah seperti corak rumah kampung melayu itu masih didapati di bandaraya meskipun bahan-bahan yang sudah digunakan sekarang ini berlainan dengan yang lama. gejala ganjil yang saya dapati ialah bahawa kaum cina dan kaum india sama sekali tidak terlibat dalam penggunaan tulisan jawi ini. namun setahu saya, mereka masih sering menggunakan bahasa malaysia. disini timbul satu pertanyaan, jika kaum asing boleh bertutur bahasa melayusetiap hari oleh kerana mereka bergaul dengan orang melayu. apakah tidak mungkin mereka menulis tulisan jawi untuk bertukar fikiran dengan orang melayu? salah satu sebab mereka menggunakan bahasa melayu ialah kerana bahasa melayu senang dipelajari tanpa ilmu pengetahuan yang mendalam sebagai linggawa perengga. kalau kita menganalisis ini dengan lebih teliti mungkin yang menyebabkan mereka bertutur dalam bahasa melayu adalah kerana orang melayupemimpin tertinggi bagi kaum lain di negara ini. hal ini boleh memberikan satu anggapan ini tentu sahaja termasuk garis panduan politik. begitulah juga dengan polisi politik tulisan jawi ini. boleh dimahirkan oleh kaum lain.

dibawah ini saya ingin membawa contoh Korea mengenai masalah huruf korea dan huruf China. seorang calon yang hendak masuk ke universiti mestilah lulus dalam peperiksaan bahasa korea. untuk lulus dalam peperiksaan bahasa Korea ini setiap calon itu mestilah mengetahui huruf china, kerana dalam soalan-soalan tersebut ada soalan yang berupa soal jawab tentang tulisan china. makin tinggi taraf pengajian nya di universiti, makin rumit lagi soalan berkenaan hal itu. ini bermaksud bahawa orang korea menganggap orang yang lebih banyak mengetahui tentang tulisan china maka orang itu adalah orang yang lebih tinggi tarafnya. disebabkan oleh daya usahal ah maka manuskrip-manuskrip lama yang tertulis dalam tulisan china dapat diterjemahkan. memang betul orang korea yang tidak tahu huruf china pun boleh berkomunikasi dengan orang korea lain dengan sempurna tanpa huruf china. tetapi orang yang tahu huruf kuno itu biasanya dianggap tinggi meskipun dia belum pernah menggunakan huruf itu. keadaan ini serupa dengan keadaan tulisan jawi di malaysia, walaupun orang malaysia tidak tahu huruf jawi, namun dia boleh berkomunikasi dengan baik tetapi kalau dia mahu menjadi orang yang terpelajar iaitu mahu belajar di universiti, maka dia wajib mengetahui tulisan jawi.selaras dengan itu saya mencadangkan supaya dalam peperiksaan bahasa malaysia mesti ada soalan-soalan yang berupa tanya jawab tentang tulisan jawi, dan dalam peperiksaan akhir mesti terdapat soalan-soalan berkenaan dengan hal itu. dengan itu setiap orang malaysia samada kaum melayu, cina atau india mesti tahu dengan mendalam tentsng tulisan jawi sebelum tamat pengajian di universiti. dengan jalan ini penggunaan tulisan jawi ini di perluas bukan hanya dalam masyarakat melayu sahaja, bahkan dalam masyarakat cina dan india selagi mereka masih tinggal dalam negara malaysia ini. keadaan ini menjadi berlainan kalau penggunaan tulisan jawi menghadapi masalah dalam masyarakat asing. tetapi kta masih menghadapi masalah antara jawi dan rumi dalam masyarakat malaysia. tentang hal ini saya berpendapat bahawa rumi ini boleh dianggap sebagai sementara, tidak boleh menjadi alat penganti selamalamanya. jika kita mengambil contoh daripada bahasa mandarin, maka kita akan tahu hakikat yang sebenarnya. sekarang ini negara cina mengemukakan huruf rumi untuk bahasa cina. ini disebabkan oleh kerumitan huruf cina untuk di pelajari oleh orang asing yang tidak pernah mempelajarinya. ramai orang asing mahu mencuba untuk mempelajari bahasa mandarin, tetapi mereka lebih sering gagal mencubanya. Jadi pemerintah cina pun menggunakan rumi untuk pelajaran bahasa cina. namun demikian mereka belum pernah memusnah kan huruf cina yang begitu susah untuk di pelajari dan begitu lama ditulis walaupun mereka sudah ada pengalaman cuba mempersingkat kan huruf-huruf yang rumit itu. dengan kata lain, mereka berfikir lebih elok sistem tulisan nyadiperbaiki daripada menukarkan rumi yang kelihatan lebih senang. pada mata saya, tulisan jawi lebih banyak bersifat kemelayuan daripada rumi yang lebih seronok dan mudah. dan masalah ini hanya menunggu penyelesaian bagaimana kita akan mengubah suaikan atau mempersingkatkan tulisan jawi untuk lebih senang dipelajari dan dipergunakan oleh masyarakat. tentu sahaja kita boleh mencari jalan asal kan kita berfikir panjang dan menyelidiki diperingkat universiti. untuk itu di universiti mesti diadakan kelas mengenai tulisan jawi. lebih besar suaraperbincangan maka lebih cepat diselesaikan masalah bahasa kebangsaan malaysia. dalam masa yang sekejap ini pun kita tidak dapat melupakan bahawa

warisan kita yang berharga itu sedang di musnahkan dalam perpustakaan tanpa perhatian kita yang senang-senang menggunakan tulisan rumi sahaja tanpa menoleh ke belakang kepada sejarah melayu. perbincangan tentang tulisan jawi itu telah banyak di sentuh dalam tulisan-tulisan dalam generasi yang lalu hingga sekarang, tetapi perbincangan ini perlu diteruskan dalam kelas bermula dari sekarang. setahu saya semangat yang berkobar-kobar di bidang tulisan jawi masih terdapat juga di indonesia, brunei, singapura, thailand seri langka, jepunm britain dan korea. pihak yang paling bertanggung jawabuntuk meningkatkan lagi semangat supaya diteruskan usaha ini tidak lain tidak bukan adalah Malaysia sendiri. saya kira Malaysia lah negara yang mempunyai persediaan dari segala-gala syarat yang mencukupi untuk usaha ini. saya menaruh harapan bahawa masa depan yang cemerlang bagi tulisan jawi terletak pada kelaskelas di universiti yang akan memberikannya satu taraf yang tinggi.

BAB 6 PENUTUP Sejajar dengan perubahan sistem tulisan jawi, kita dapat membahagikan beberapa pariod yang penting kepada tiga bahagian. iaitu: Dalam rajah (6.1).A menyatakan untuk penghilangan unsur arab daripada tulisan jawi. Dengan kata lain, tulisan arab yang diterima sebelum tahun 1300 itu terus dimelayukan sambil menghilangkan unsur-unsur sejati daripada bahasa arab iaitu tasydid, baris dan lainlain lagi. Maka menjelang tahun 1600, bentu jawi itu adalah bentuk melayu sejati iaitu tiga huruf konsenen tanpa tasydid atau baris, walaupun kadangkala masih didapati tasydid dan barisnya tertulis diatas huruf-huruf. Selepas itu, dalam pariod B terdapat gejala itu vokal-vokalnya dinyatakan, pada umumnya dalam kebanyakan sukukata tetepi vokal-vokal yang ada dalam sukukata yang terbuka dinyatakan secara wajib. Sehingga tahun 1900 setiap satu perkataan yang mempunyai lebih daripada dua vokal itu dituliskan vokalnya sekurang-kurangnya satu. Dan sepanjang pariod C, hampir semua vokal itu dinyatakan selain daripada alif yang ada dapa sukukata yang tertutup dan beberapa perkataan yang bersifat "konsarvatif" yang boleh disebut juga perkataan-perkataan yang telah dibekukan dan bagi perkataan-perkataan yang berasal dari bahasa arab. Sebagaimana yang telah kita simpulkan di atas, sejarah tulisan jawi dubahagikan kepada tiga pariod sahaja secara kasar. Tetapi kalau kita menyelidiki dengan teliti maka kita boleh mendapati bahawa dalam sesuatu pariod beberapa jenis bentuk tulisannya digunakan tanpa tergangu oleh sesuatu sistem tulisan yang tertentu. Namun begitu, tulisan jawi terus mengarah kepada sesuatu puncak perkembangan atau kemajuan. Dilihat dari segi itu kita boleh mengatakan bahawa puncak perkembangan dalam pariod A ialah penghilangan unsur bahasa arab atau pembentukan unsur melayu sejati, dan

puncak perkembangan dalam pariod B nya adalah proses penvokalan sempurna.Ini bermaksud dalam pariod C ini pun kita boleh menjumpai orang yang masih menggunakan sistem tulisan jawi yang serupa bentuknya dengan tulisan yang telah digunakan dalam pariod A atau B. Kebiasaan untuk memilih yang mana satu sistem tulisannya adalah terletak pada si pengguna itu sendiri. Jawi tidak timbul sebarang masalah jika si pengguna dalam pariod B menggunakan sistem tulisan dalam pariod ataupun sebaliknya. siapa sahaja boleh menggunakan sebarang sistem tulisan jawi, asalkan difahami oleh orang lain. Untuk menjamin kebebasan itu kita memerlukan suayu syarat iaitu kita mesti tahu langkah-langkah perkembangan tulisan jawi dari awal sampai kepada tahap akhirnya.Bentuk awal itu akan sampai kepada bentuk akhir setelah melalui beberapa langkah di tahap pertengahannya.Bentuk yang pertamanya dipenuhi oleh tasydid dan baris. Dengan sendirinya langkah pertama adalah untuk menghapuskan baris. Maka bentuk yang kedua hanya mempunyai tasydid sahaja. Untuk menghapuskan tasydid ini juga perlu melalui langkah yang kedua. Jika telah sampai kepada bentuk yang ketiga maka yang hanya didapati adalah bentuk jawi sejati tanpa tasydid atau baris, iaitu hanya tinggal tiga huruf konsenan sahaja.Tetapi bentuk yang ketiga ini terlalu singkat sehingga kadangkala mengakibatkan ketaksamaan. Untuk mengelakkan ketaksamaan ini diperlukan langkah ketiga. Melalui langkah ketiga ini vokal yang kedua dari belakangnya dinyatakan dulu.Tetapi tindakan ini pun tidak cukup untuk mengelakkan ketaksamaanya kerana dalam bahasa melayu banyak terdapat perkataanperkataan yang hanya vokal hujung sahaja yang berlainan. Maka terpaksalah digunakan satu baris pada bahagian konsenan hujungnya untuk membezakan dua perkataan yang sering menimbulkan masalah(lihat 2.1). Tetapi penggunaan baris sebahagian ini tidak wajar, walau kita menulis kebelakang, kerana hal itu tidak masuk akal. Jika dilihat dari segi sejarah perkembangan tilisan jawi ini, penghilangan barisnya ada matlamat tersendiri didalamnya. Matlamat itu tidak lain tidak bukan adalah untuk kemudahan atau kesederhanaan. Namun apakah kita mesti mengambil baris itu lagi walaupun sebahagian sahaja? lebih banyak kalau kita nyatakan vokal hujung yang tersembunyi itu bagi mengantikan baris yang sebahagian itu. Dengan dimakin bentuk itu akan sampai kapada bentuk yang akhir. Satu hal yang telah kita dapati adalah bahawa alif yang ada pada sukukata yang tertutup itu pun ada kemungkinan untuk dinyatakan, walau di bandingkan dengan hal "‫ "ﻱ‬dan "َ ", yang serupa keadaannya telah lama dinyatakan. Sampai sekarang ini hanya alif sahaja yang di sekat supaya tidak perlu dinyatakan oleh kerana sifat alif yang terkhusus. Selain daripada konsep piriudisasi tahap-tahap perkembangan tulisan jawi di atas itu, ada lagi beberapa hukum untuk mendekati pembelajaran tulisan jawi itu dengan lebih senang. Dalam bab iv, telah di jelaskan satu persatu. Sebagai kesimpulan terakhir saya ingin menyebutkan bahawa tulisan jawi yang melalui sejarah selama lebih kurang 700 tahun ini, kini diketepikan oleh candakiawan melayu oleh sebab beberapa alasan. Mungkin alasan-alasan itu boleh di terima. Namun kita mesti ingat bahawa bahasa itu jiwa bangsa. Bahasa ada dua jenis iaitu bahasa lisan dan bahasa tulisan. Seperti yang di ketahui daripada contoh bahasa sanskrip dan bahasa lain, bahasa lisannya pendek umurnya, sebaliknya bahasa tulisannya cukup panjang umur. Ini bermaksud bahasa bahasa melayu yang tertulis dalam

tulisan jawi ataupun tulisan rumi akan tetap kekal jika sekiranya bahasa melayu lisannya tidak dituturkan lagi. Antara kedua dua tulisan melayu, tulisan jawilah yang telah layak dipanggil sebagai tulisan melayu. Tambahan lagi, tulisan jawi itu lebih cucuk dengan kebudayaan melayu, sebab setiap kebudayaan di dunia ini mempunyai corak tulisannya yang tersendiri.Hakikat ini memang kita sedari walaupun kita tidak perlu menyatakan sesuatu kebudayaan itu dengan tulisannya. Misalnya kebudayaan anda dengan tulisan sanskrip, kebudayaan Ladin dengan tulisan Ladin, kebudayaan cina dengan tulisan cina. Kebudayaan sesuatu bangsa itu sememangnya diwariskan melalui tulisannya. Dan sering di katakan bahawa satu bahasa itu mempunyai berbagai-bagai dialek, namun tulisannya hanya satu. Kebudayaan melayu pun sudah tentu diwariskan melalui satu tulisan, iaitu tulisan jawi.

21 JULAI 2010 (M-2) BAB2 Sejarah Pembentukan dan Perubahan Sistem Tulisan Jawi 2.1Pendahuluan Sejak tahun 1303, iaitu tarikh batu bersurat terengganu dijumpai, tulisan jawi banyak berkembang. walaupun telah melalui berbagai-bagai kesulitan sehingga sekarang, namun tulisan jawi masih hidup bersama-sama kita. oleh itu kita boleh meramalkan bahawa tulisan jawi akan terus digunakan oleh masyarakat melayu khasnya dan masyarakat malaysia amnya. Penggunaan tulisan jawi yang cemerlang ini telah merosak akibat penggunaan huruf rumi sejak pengaru barat masuk ke tanah melayu. tetapi kini kerajaan Malaysia terus menggalakkan penggunaan tulisan jawi. Berkat tindakan ini tulisan jawi mulai berkembang semula sehingga sekolah rendah dan sekolah menengah pun menjadikannya matapelajaran yang wajib. (sila rujuk sukatan pelajaran bahasa malaysia sekolah rendah dan sekolah menengahuntuk tingkatan 1,2 dan 3) Miskipun tulisan jawi telah digunakan oleh khalayak ramai semenjak tujuh ratus tahun yang lalu namun belum banyak diselidiki dari segi sejarah perkembangan, sistem tulisan dan lain-lain. Melalui kajian ini saya cuba mengesan perkembangan kata-kata tertentu walaupun saya akan menemui banyak halangan yang tidak terduga oleh kerana kebanyakan menuskrip yang lama tidak bertarikh. Oleh kerana itu sya juga melompat-lompat dari semasa ke semasa supaya jejak perkembangan tulisan jawi dapat dikesan dengan lebih tepat lagi. 2.2 Analisi Perkembangan Tulisan Jawi Dalam Pengejaan Perkataan

28JUL2010 (M- 3)
1.Sila buat perumian isi kandungan di dalam muka surat 117~121 sebelum dipublishkan ke dalam laman web sendiri.

Sejajar dengan perubahan sistem tulisan jawi, kita dapat membahagikan beberapa pireod yang penting kepada tiga bahagian, yaitu; Dalam rajah (6.1) diatas ini, A menyatakan period penghilangan unsur arab daripada tulisan jawi. Dengan kata lain, tulisan arab yang diterima sebelum tahun 1300 itu terus dimelayukan sambil menghilangkan unsur-unsur sejatu daripada bahasa arab iaitu tashdid, baris dan lain-lain lagi. Maka mengjelang tahun 1600, bentuk jawi itu adalah bentuk melayu sejati iaitu tiga huruf konsenon tanpa tashdid atau baris, walaupun kadangkala masih didapati tashdid dan barisnya tertulis diatas huruf-huruf. Selepas itu, dalam period B terdapat gejala yaitu vokol-vokolnya dinyatakan, pada umumnya dalam kebanyakan sukukata tetapi vokalnya-vokol yang ada dalam sukukata yang terbuka dinyatakan secara wajib. sehingga tahun 1900 setiap satu perkataan yang mempunyai lebih daripada dua vokol itu ditulikan vokolnya sekurang-kurangnya satu. Dan sepanjang period C, hampir semua vokol itu dinyatakan selain daripada alif yang ada pada suku kata yang tertutup dan beberapa perkataan yang bersifat 'konsorwatif' yang boleh disebut juga perkataan-perkataan yang telah dibukukan dan lagi perkataan-perkataan yang berasal dari bahasa arab. Sebagaimana yang telah kita simpulkan diatas, sejarah tulisan jawi dibahagikan kepada tiga piriod sahaja secara kasar. Tetapi kalaw sekiranya kita menyelidiki dengan teliti maka kita boleh mendapati bahawa dalam sesuatu period beberapa jenis bentuk tulisan digunakan tanpa tergangu oleh sesuatu sistem tulisan yang tertentu. Namun begitu, tulisan jawi terus mengarah kepada sesuatu puncak perkembangan atau kemajuan. Dilihat dari segi ini kita boleh menyatakan bahawa puncak perkembangan dalam period Anya ialah penghilangan unsur bahasa. arab atau pembentukan unsur melayu sejati, dan puncak perkembangan dalam penyuyuk Bnya ialah peroses pemvokolan sebahagian dan puncak perkembangan dalam period C nya ialah peroses pemvokolan sempurna. Ini bermaksud bahawa dalam period C ini pun boleh menjumpai orang yang masih menggunakan sistem tulisan jawi yang serupa bentuknya dengan tulisan yang telah digunakan dalam period A atau B. Kebiasaan untuk memilih yang mana satu sistem tulisannya adalah terletak pada si pengguna itu sendiri. Jadi tidak timbul sebarang masalah jika si pengguna itu sendiri. Jadi tidak timbul sebarang masalah jika si pengguna dalam period B menggunakan sistem tulisan dalam period C ataupun sebaliknya. Siapa sahaja boleh menggunakan sistem tulisan jawi, asalkan difahami oleh orang lain. Untuk menjamin kebebasan itu kita memerlukan suatu syarat iaitu kita mesti tahu langkah-langkah perkembangan tulisan jawi dari awal sampai kepada tahap akhirnya. Bentuk awal itu akan sampai kepada bentuk akhir setelah melalui beberapa langkah di tahap pertengahannya. Bentuk yang pertamanya dipenuhi oleh tasdid dan baris. Dengan sendirinya

langkah yang pertama adalah untuk menghapuskan baris. Maka bentuk yang kedua hanya mempunyai tasdid sahaja. Untuk menghapuskan tasdid ini juga perlu melalui langkah yang kedua. Jika telah sampai kepada bentuk yang ketiga maka yang hanya didapati ialah bentuk melayu sejati tanpa tasdid atau baris, iaitu hanya tinggal tiga huruf konsonan sahaja. Tetapi bentuk yang ketiga ini terlalu singkat sehingga kadangkala mengakibatkan ketaksaan. Untuk menggelakkan ketaksaan ini diperlukan langkah yang ketiga. Melalui langkah yang ketiga ini wokal yang kedua dari belakangnya dinyatakan dulu. Tetapi tindakan ini pun tidak cukup untuk menggelakkan ketaksaannya kerana dalam bahasa melayu banyak terdapat perkataanperkataan yang hanya wokal hujung sahaja yang berlainan. Maka terpaksalah digunakan satu baris pada bahagian konsonan hujungnya untuk membezakan perkataan yang sering menimbulkan masalah (lihat 2.1). Tetapi penggunaan baris sebahagian ini tidak wajar, kalau kita menoleh kebelakang, kerana hal itu tidak masuk akal. Jika dilihat dari segi sejarah perkembangan tulisan jawi ini, penghilangan barisnya ada matlamat di dalamnya. Matlamat itu tidak lain tidak bukan adalah untuk kemudahan atau kesederhanaan. Namun apakah kita mesti mengambil baris itu lagi walaupun sebahagian sahaja? lebih baik kalau kita kenyatakan vokal hujung yang tersembunyi itu bagi menggantikan baris yang sebahagian itu. Dengan demikian bentuk awal itu akan sampai kepada bentuk yang akhir. Satu hal yang telah kita dapati ialah bahawa Alif yang ada pada sukukata yang tertutup itupun ada kemungkinan untuk dinyatakan, kalau dibandingkan dengan hal wau dan ya, yang serupa keadaannya telah lama dinyatakan. sampai sekarang ini hanya Alif sahaja yang disekat supaya tidak perlu dinyatakan oleh kerana sifat Alif yang terkhusus. Selain daripada konsep predusisasi tahap-tahap perkembangan tulisan Jawi di atas itu, ada lagi beberapa hukum untuk mendekati pembelajaran tulisan Jawi itu dengan lebih senang. Dalam bab 4, telah dijelaskan satu persatu. Sebagai kesimpulan yang terakhir saya ingin menyebutkan bahawa tulisan Jawi yang melalui sejarah selama lebih kurang 700 tahun ini, kini diketepikan oleh cenderawan Malaysia oleh sebab bebeberapa alasan. mungkin alasan-alasan itu boleh diterima. Namun kita mesti ingat bahawa bahasa itu jiwa bangsa. Bahasa ada dua jenis iaitu bahasa lisan dan bahasa tulisan. Seperti yang diketahui daripada contoh bahasa sanskrit dan bahasa latin, bahasa lisannya pendek umurnya, sebaliknya bahasa tulisannyacukup panjang umur. Ini bermaksud bahawa bahasa Melayu yang tertulis dalam tulisan Jawi ataupun tulisan rumi akan tetap kekal jika sekiranya bahasa Melayu lisannya tidak dituturkan lagi. Di antara kedua-dua tulisan Melayu, tulisan Jawilah yang lebih layak dipanggil sebagai tulisan Melayu. Tambahan lagi, tulisan Jawi itu lebih cocok dengan kedudayaan Melayu, sebab setiap kebudayaan di dunia ini mempunyai corak tulisannya yang tersendiri. Hakikat ini memang kita sedari walaupun kita tidak perlu menyatakan sesuatu kebudayaan itu dengan tulisannya. Misalnya kebudayaan India dengan tulisan Sanskrit, kebudayaan Latin dengan tulisan Latin, kebudayaan Cina dengan tulisan Cina. Kebudayaan sesuatu bangsa itu sememangnya diwariskan melalui tulisannya. Dan sering dikatakan bahawa satu bahasa itu mempumyai berbagai-bagai dialek, namun tulisannya hanya satu. Kebudayaan Melayu pun sudah tentudiwariskan melalui satu tulisan, iaitu tulisan Jawi.

4 OGOS 2010. (M- 4)

Batu Bersurat Terengganu
Batu Bersurat Terengganu yang dianggarkan telah berusia lebih kurang 700 tahun ini merupakan batu bersurat yang mempunyai ukiran yang paling tua dan tulisan Jawi pertama ditemui di Malaysia. Ia membuktikan Islam telah sampai ke Terengganu sebelum 1326atau 1386. Batu ini ditemui separuh tenggelam selepas banjir surut di tebing Sungai Tersat di Kuala Berang, Hulu Terengganu pada tahun 1899.

SEJARAH
Batu ini dikatakan telah disedari oleh Saiyed Husin bin Ghulam Al Bukhari iaitu seorang ahli perniagaan. Saiyed Husin meminta Penghulu Ali dan orang kampung mengangkat dan meletakkannya diatas rakit untuk dibawa ke Kuala Terengganu. Sampai di Kuala Terengganu, batu ini telah di persembahkan Kebawah Duli Yang Maha Mulia Sultan Zainal AbidinIII dan kemudian batu itu diletakkan diatas Bukit Puturi. Pada tahun 1922 Timbalan Penasihat Inggeris di Terengganu Encik H.S. Peterson meminta seorang jurufoto berbangsa Jepun, N.Suzuki mengambil gambar dan dihantar kepada C.O. Blegden untuk dibuat pembacaan. Batu itu telah patah sebahagian disebelah atasnya dan ditulis didalam Bahasa Melayu dengan tulisan jawi bertarikh 702 Hijrah. Pada tahun 1923, batu ini dipinjamkan ke Muzium Singapura sehingga MUZIUM Negara di Kuala Lumpur siap dibina, batu bersurat tersebut telah dipulangkan ke Kuala Lumpur dari Muzium Raffles Singapura. Pada 12 Februari 1987, Kerajaan Negeri Terengganu telah menulis surat kepada Jabatan Muzium menyatakan hasrat untuk mendapat kembali Batu Bersurat tersebut untuk dijadikan bahan pameran di Muzium Negeri Terengganu. Pada tahun 1991, Jemaah Menteri telah memutuskan supaya Batu Bersurat dipulangkan kepada Kerajaan Negeri Terengganu

Kandungan
Isi teks batu bersurat ini mengenai undang-undang seorang raja. Catatan yang terkandung pada batu ini menyebut Islam sebagai agama rasmi dan menerangkan hukum-hukum Islam tentang maksiat dan segala kemungkaran. Catatan ini dipercayai sebagai bukti kedatangan agama Islam di Terengganu pada tahun 1303. Batu bersurat ini disimpan di Istana Sultan Terengganu sebelum di pindahkan ke Arkib Negara pada tahun 60-an.

Muka pertama
1. RasululLah dengan yang arwah santabi mereka 2. Asa pada Dewata Mulia Raya beri hamba meneguhkan Agama Islam 3. Dengan benar bicara derma mereka bagi sekalian hamba Dewata Mulia Raya 4. Di Benuaku ini penentu agama RasululLah sallallahi wassalama raja. 5. Mandalika yang benar bicara sebelah Dewata Mulia Raya di dalam 6. Bumi penentu itu fardhu pada sekalian Raja Manda. 7. Lika Islam menurut setitah Dewata Mulia Raya dengan benar. 8. Bicara berbajiki benua penentuan itu maka titah Seri Paduka. 9. Tuhan menduduki Tamra ini di Benua Terengganu adi pertama ada. 10. Jumaat di bulan Rajab di tahun saratan disasanakala. 11. Baginda RasululLah telah lalu tujuh ratus tua.

Muka kedua
1. Keluarga di Benua jauh kan 2. Datang berikan.keempat orang berpiutang. 3. Jangan mengambil....(a)mbilhilangkanemas. 4. Kelima derma barang orang....(mar)dika. 5. Jangan mengmbil tugas buat temasnya. 6. Jika ia ambil hilangkan emas.Keenam derma barang. 7. Orang berbuat bala cara laki-laki perempuan satitah. 8. Dewata Mulia Raya jika merdeka bujang palu. 9. Seratus ratun jika merdeka beristeri. 10. Atawa perempuan bersuami ditanam hinggakan. 11. Pinggang dihambalang dengan batu matikan. 12. Jika inkar (bala cara) hambalang jika anak mandalika.....

Muka ketiga
1. 2. 3. 4. 5. 6. Bujang dandanya sepuluh tengan tiga jika ia......... Menteri Bujang dandanya tujuh tahil se (paha).... Tengah tiga, jika tetua bujang dandanya lima (tahil.... Tujuh tahil sepaha masuk bandara, jika O (rang)..... Merdeka. Ketujuh derma barang perempuaan hendaak.......... Tiada dapat bersuami, jika ia berbuat balabicara..............

Muka keempat
1. ..........tiada benar dendanya setahil sepaha kesembilan derma. 2. ..........Seri Paduka Tuhan (Tuan) siapa tiada harta dendanya. 3. ..........Ke sepuluh derma jika anakku, atawa pemaainku atawa cucuku atawa keluarga ku atawa anak. 4. ..........tamra ini segala isi tamra barang siapa tiada menurut tamra ini laknat Dewata Mulia raya. 5. ...........di jadikan Dewata Mulia Raya bagi yang langgar acara tamra ini.

Tarikh Tepat

Tarikh tepat bagi penulisan batu bersurat ini tidak dapat ditentukan dengan tepat. Teks pada batu bersurat ini ada menyatakan mengenai tarikh ia ditulis, iaitu "Jumaat di bulan Rejab di tahun saratan di sasanakala Baginda Rasulullah telah lalu tujuh ratus dua". Namun begitu, mesej teks ini agak kabur dan menimbulkan keraguan dalam kalangan sejarawan. Menurut kajian yang dilakukan oleh Prof. Dr. Syed Muhammad Naqiub Al-Attas, tarikh bagi batu bersurat ini ialah Jumaat, 4 Rejab 702 H, bersamaan dengan 22 Februari 1303 M.[1]

11 OGOS 2010 (M-5)

BAB 3: Perkembangan Tulisan Dawi Dalam Masyarakat Melayu
3.1Pendahuluan

Seperti yang diketahui dalam bab 2, tulisan jawi berkembang daripada langkah yang pertama sampai kepada langkah yang terakhr. Langkah yang pertama itu mempunyai unsur Arab. Sebelum langkah yang pertama sampai kepada langkah yang pertengahan, telah berlaku proses peleburan unsur Arab iaitu tasdid, sukun dan baris. Selepas itu langkah yang pertengahan itu menghadapi masalah yang rumit akibat pengalihan unsur-unsur Arab. Masalah ini iailah yang berkaitan dengan kesusahan untuk membezakan dua perkataan yang perbezaannya terletak pada vokal terakhir sahaja. Untuk mengatasi masalah ini langkah yang diambil ialah membunyikan hampir semua vokal yang dahulunya telah disembunyikan atas dasar ekomonisme, walaupun langkah ini bertentang dengan dasar ekonomisme itu. Dalam bab ini tulisan jawi kuno akan dianalisis untuk meneliti tahap-tahap perkembangan sehingga sampai kepada bentuk yang ada sekarang ini. Analisis juga akan dibuat keatas kejian-kajian tentang tulisan jawi oleh pengkaji-pengkaji terdahulu misalnya Shellabear, Marsden dan Za'ba. 3.2 Analisis Shellabear Dalam buku "The Evolution of Malay Spelling" (1901) oleh W.G Shellabear ternyata bahawa manuskrip yang telah digunakan ialah " Hikayat Seri Rama" , "Hikayat Abdullah" dan "Panca tandran". Beliau telah menganalisis perbezaan tulisan jawi mesti perbezaan tulisan tulisan jawi dalam buku-buku tersebut: beliau menyatakan bahawa sistem tulisan jawi Munsyi Abdullah itu hampir serupa dengan yang diwarisi Za'ba: (104:1901 Shellabear). Ini bermaksud bahawa perkataan seperti "‫ "دَﺍ", بيال‬dan "‫ "باَﺍ‬sama dengan sistem sekarang ini; tetapi perkataan lain seperti ‫( وما‬sistemnya nama), ‫( كارن‬sistemnya rakan), ‫( كريت‬sistemnya kereta) dan ‫( مىت‬sistemnya minta) itu sedikit sebanyak berbeza daripada tulisan kini. Beliau juga telah menyentuh secara ringkas perkembangan tulisan jawi selama 300 tahun sejak tahun 1600; (103:1901 Shellabear). Dalam buku itu ada tertulis lima hal yang penting. Pertama, huruf َ dan ‫ ﻱ‬sebagai huruf vokal yang terakhir yang ditandakan itu dinyatakan

kembali. Misalnya, perkataan ‫ ڤاد‬itu ditulis dengan penuh ''‫ :''ڤادﻱ‬Demikian juga dengan perkataan ‫ ﺍك‬pun ditulis dengan penuh "ُ‫ ."ﺍك‬Jadi vokal yang paling akhir itu dinyatakan sebagai huruf saksi kecuali huruf alif sahaja. Kedua, perkataan yang diakhiri oleh huruf alif tidak menggunakan alif sebagai vokal yang paling akhir, kecuali fonem yang berasing atau mempunyai tekanan suara. Pada hal kadang kala penggunaan alif itu terdapat juga dalam penulisan. Mengenai hal buku "New Malay Spelling Book" yang telah digunakan di sekolah vanekular penjajahan memberikan beberapa perkataan yang telah digunakan hampir serupa dengan tulisan sekarang, kecuali perkataan sahya. Ketiga, huruf َ dan ‫ ﻱ‬dinyatakan walaupun kedua-duanya di bawah kaedah yang menegaskan bahawa vokal yang tertutup tidak perlu dinyatakan. Yang perlu ditekankan di sini ialah bahawa huruf "‫ "ﺍنيف‬masih tidak dinyatakan sebagai vokal tertutup. Berkaitan dengan suatu kaedah tulisan iaitu tertutup boleh dinyatakan sebagai huruf saksi Van De Wall (lihat: 105: 1901 Shellabear) menyatakan bahawa keputusan seumpama itu berpunca daripada kejahilan sahaja. Tetapi beliau sendiri pun memberi jalan keluar kepada sistem tulisan seumpama itu dengan menyebut bahawa huruf َ dan ‫ ﻱ‬yang sebelu huruf 'h' yang dtempatkan pada hujung sesuatu perkataan boleh dinyatakan meskipun itu adalah vokal tertutup. misalnya, perkataan "runtuh" boleh dieja "‫ "رَوتُي‬dan "pedih" boleh dieja "ً‫."ڤدي‬ Keempat, tanda "tasdid" sama sekali tidak digunakan lagi. Kelima, suatu kaedah yang menyatakan "eK1aK2" itu menjadi "eK1aK2an" jika digabungkan dengan akhiran "an", kecuali K2 itu adalah 'K'. Misalnya K2 senang jika digabungkan dengan akhiran 'an' menjadi senangan. Tetapi, letak menjadi letakan , jika disambungkan dengan akhiran 'an'. Kedua-dua ini agak berlainan tetapi sistem ini sering digunakankini. 3.3 Perincian Tahap-Tahap Perkembangan Tulisan Jawi: Sekarang kita akan memberi satu contoh langkah perkembangan untuk menerangkan tahaptahap perkembangan dengan lebih lanjut. Tahap pertama adalah untuk menghilangkan baris. Tahap kedua adalah untuk menghilangkan tasdid. Sebenarnya tahap 1 dan 2 hanya sekadar menghilangkan unusr-unsur yang rumit itu. Tetapi mulai daripada tahap 3 vokalnya terus ditambah untuk menerangkan persamaan yang telah ada. Untuk itu, dalam tahap 3 vokal yang kedua dari belakang sudah dinyatakan. Selepas itu dalam tahap 4 pula vokal yang paling akhir telah dinyatakan. Setiap tahap ada sebutannya yang tertentu, tahap 1 boleh disebut penghilangan baris, tahap 2 penghilangan tasdid, tahap 3 imbuhan vokal di hadapan dan tahap 4 ialah imbuhan vokal di belakang. Daripada contoh di atas kita boleh membuat kesimpulan bahawa ada lima bentuk yang pertama hingga bentuk yang terakhir tetapi tahapnya hanya empat sahaja. Bentuk 1 dan 2 masih mempunyai unsur arab, tetapi bentuk 3 itu telah menjadi unsur melayu, kerana unsur arabnya sudah dihilangkan.

Merujuk kepada tarikh yangtelah dianggarkan, kita boleh menyatakan bahawa bentuk 1 bertarikh lebih kurang tahun 1200 dan bentuk 3 bertarikh tahun 1300 yang berkaitan dengan tarikh Batu Bersurat Terengganu. Bentuk 4 itu bertarikh lebih kurang tahun 1600. Pada waktu inilah ukufnya yang berbentuk "‫ "الك‬itu pula timbul. Tetapi itu juga termasuk bentuk 4. Manakala bentuk 5 dianggar bertarikh 1900. Bentuk ini sudah lebih serupa dengan bentuk yang digunakan kini. Dengan anggapan ini kita boleh lebih senang menganalisis setiap langkah perkembangan tulisan jawi. Di bawah ini diberikan beberapa contoh lagi untuk keterangan yang lebih lanjut. 3.3.1 Tahap Perkembangan Bentuk perkataan "‫ "كودا‬dan masalah serta penyelesiannya: Terdapat beberapa contoh langkah perkembangan tulisan jawi dalam (3.2) di atas, kita ambil contoh '' sebagai kata dasar untuk menambahkannya '' pada setiap bentuk itu. Bentuk 1 "" akan menjadi ""(atau "; "" sebelum huruf itu berubah kepada bentuk yang mudah ""),bentuk 2 "" itu akan menjadi "" tetapi bentuk 4 "" itu kalau digabungkan dengan "", akan menjadi "" , kerana waktu itu telah ada kaedah. "jika vokal terbuka akhir yang tersembunyi itu mempunyai "" vokal dengan yang ternyata itu disembunyikan dan sekali gus vokal belakang yang disembunyikan itu dihidupkan semula.". Kaedah ini terdapat dalam buku Marsden yang bertajuk 'A Grammar of The Malayan Language' (119:812) manakala bentuk 5 "" itu pula akan menjadi "" yang dianggap paling lumrah sekarang ini. Berdasarkan langkah-langkah perkembangan yang tersebut di atas kita boleh membuat satu jalan sejarah perkembangan tulisan jawi hingga ke bentuk akhir yang belum sampai masanya untuk memyempurnakan semua vokal. Kalau kita perhatikan langkah sesuatu perkataan maka kita akan dapat mengetahui dengan lebih jelas lagi. Di sini kita ambil contoh perkataan 'kuda' dan 'kudanya'. Tulisan jawi pada mulanya mempunyai unsur arab iaituberbaris dan bertasydid.

Masalah pada bentuk 1 ialah setiap perkataan ini mesti diberikan baris dengan tepat. Ini sangat rumit dalam penggunaan harian. tindakan untuk mengatasai masalah 1 ialah baris pada perkataan itu ditiadakan dan tasydid dikekalkan untuk membezakan perkataan itu dengan perkataan yang lain. Hasil tindakan 1 ialah lahir bentuk-bentuk yang lebih senang ditulis. Masalah pada bentuk 2 pula ialah tasydid yang masih dikekalkan untuk memainkan peranan seperti dalam bahasa Arab, tidak lagi memainkan peranan melainkan menganggu sahaja, kerana sifat bahasa Melayu berlainan dengan bahasa Arab dari segi sebutan.
Tindakan untuk mengatasi masalah 2 ialah tasydid dianggap tidak perlu ditulis dan patut dihilangkan. Hasil tindakan dua ialah lahir bentuk 3 dan tidak ada lagi unsur Arab sama sekali. Ini benarbenar terdiri daripada unsur-unsur Melayu sahaja. Jika di lihat dari segi penulisan bentuk 3 ini adalah bentuk yang paling senang tetapi jika dilihat dari segi pembacaan, bentuk ini lah yang paling susah kerana tidak ade tanda untuk membacanya. Tindakan untuk mengatasi masalah 3 ialah dengan meletakkan baris pada konsonan pertamanya untuk membezakan bunyi “a”, “I” atau “u”.

Hasil tindakan 3lahirnya bentuk 4 yang menyempitkan lingkungan ketaksamaan sedia ada pada bentuk 3. Masalah bentuk 4 ialah sebagaimana huruf arab yang biasanya tidak mempunyai baris pada huruf “sendiri” tulisan jawi pun terikut-ikut cara demikian. Untuk itu baris pada bahagian ini pun mesti tiadakan. Tetapi hal ini akan menimbulkan ketaksamaan sekiranya baris tidak diadakan. Oleh itu, kalau baris pada bahagian ini di tiadakan, maka itu akan menyamai kebiasaan yang ada pada bahasa arab. Tindakan untuk mengatasi masalah 4 ialah bentuk 4 memerlukan penggunaan vocal pada bahagian ini. Oleh itu konsonan yang pertama patut diberikan vocal.ini merupakan vocal yang pertama dinyatakan. Hasil daripada tindakan 4 ialah lahirnya bentuk 5 yang telah dinyatakan vocal pertamanya. Masalah pada bentuk 5 ialah bentuk ini pun masih ada ketaksamaan kerana vocal yang keduanya belum dinyatakan dengan terang untuk menentukan bacaan “kuda”, “kudi” atau “kudu”. Ini memerlukan sesuatu unsur yang akan menentukan bunyi yang kedua itu. Hasi daripada tindakan 5 ialah lahirnya bentuk 6 yang menggunakan baris lagi. Tempoh penggunaan bentuk 6 dan bentuk 5 sama atau hampir sama dalam sejarah perkembangannya. Masalah pada bentuk 6 ialah penggunaan baris yang menyusahkan itu masih timbul lagi. Masalah itu patut diatasi. Tindakan untuk mengatasi masalah 6 ialah seperti pada bentuk 4, baris pada bahagian belakang ini pun mesti digantikan dengan vocal. Hasi daripada tindakan 6 ialah lahirnya bentuk 7 yang sempurna. Sekarang kita bincangkan pula bentuk yang berakhir dengan “nya”. Langkah perkembangan ternyata pada rajah diatas. Bentuk 1 yang ada baris serta tashdidnya menjadi bentuk 8 yang mempunyai baris diatas “nya”. Bentuk 2 yang tidak mempunyai baris hanya memerlukan “nya” tanpa baris diatas menjadi bentuk 9, dan bentuk 3 yang berbau melayu sejati pun hanya sekadar mahu di gabungkan dengan “nya” tanpa baris menjadi bentuk 10. Tetapi bentuk 4 yang ada baris pada konsonan yang kedua apabila digabungkan dengan bentuk “nya”. Dengan kata lain, kalau digabungkan dengan bentuk “nya” maka baris yang ada pada konsonan yang pertama dihilangkan dan sekaligus baris yang ada pada konsonan yang kedua ditimbulkan tetapi baris pada huruf “nya” tidak perlu diletakkan, kerana baris itu merupakan baris bahagiaan sahaja. Sejak bentuk 4 itu mulai diadakan, konsep vocal hadapan hilang dan “vocal belakang timbul” , apabila digunakan dengan akhiran. Bentuk 5 pun dipengaruhi oleh konsep ini dan menjadi bentuk 12. Selepas itu pada bentuk 6 tidak terdapat hukum “see-saw”. Sebaliknya vocal yang ada, dikekalkan selepas digabungkan dengan akhiran. Konsep “tambah sahaja” telah mempengaruhi bentuk 7 yang paling moden sehingga menjadi bentuk 14 apabila digabungkan dengan bentuk “nya” Berbalik pada masalah bentuk 4 itu kita boleh meneka bahawa bentuk 4 bagi perkataan lain pun apabila akhiran “an” ditambahkan, akan mengikut kaedah yang sama. Perkataan “lal”pada bentuk 4, jika digabungkan dengan akhiran “ei”, kita akan dapati bentuk “lalui” (atau lalui kerana pada bentuk itu hamzah tidak begitu banyak digunakan. Hamzah digunakan

secara active pada kurun yang ke -20). Bentuk ini berlainan dengan “lalui” yang digunakan pada masa kini, kerana bentuk telah digabungkan dengan bentuk 5 yang lengkap dengan vocal. Walaupun demikian kaedah ini tidak boleh diterima oleh semua perkataan yang serupa syaratnya.ada beberapa perkataan yang terkecuali daripada kesan ini.

3.3.2 tahap perkembangan bentuk perkataan “masa” Kita ambil pertkataan “masa” sebagai contoh. Langkah perkembangannyaadalah seperti berikut: Bentuk 5 di atas tidak boleh dinyatakan kerana di hadkan oleh kaedah-kaedah wa,ra,da,la dan nga iaitu dalam a2k2k1a1,a2 itu tidak boleh dinyakan selagi k2 itu tidak termasuk wa.ra.da.lam dan nga.tetapi jika a2 itu adalah vocal lain, seperti wa atau ya maka bentuk 5 ini tidak perlu lagi dikurangkan. Daripada berbagai-bagai bentuk itu kita akan mengambil bentuk 4 untuk analisis ini. Kalau ditambahkan “nya” pada bentuk 4 “masa” didapati bentuk menjadi “masanya”. Kerana itu masih dikuasai oleh kaedah yang ada iaitu vocal hadapan mesti dihilangkan dan sekaligus vocal yang bersembunyi itu mesti dinyatakan. Dalam buku “a Grammar of the Malayan language” terdapat bentuk yang sama dengan “masanya”. Walaupun “masanya” itu lebih tepat ejaannya jika dilihat daripada kaca mata kaedah wa,ra,da,la,nga, namun sering terdapat bentuk “masa” yang tidak sejajar dengan kaedah ini. Mungkin bentuk “masanya” ini kurang menimbulkan kekacawan kepada orang ramai berbanding dengan bentuk “masa”. 3.3.3 tahap perkembangan bentuk perkataan “ribuan” Langkah selanjutnya kita ambil perkataan “ribuan” untuk membiasakan diri kita dengan bentuk-bentuk asing yang kadangkala terdapat dalam buku-buku lama. Terutama sekali kita akan melihat langkah perkembangan perkataan ini seperti berikut : Jika digabungkan bentuk yang pertama dengan bentuk akhiran “an” menjadi bentuk “ribuan”dan bentuk yang kedua akan menjadi “ribwan”.dari sini kita mendapat satu bentuk iaitu tashdid pada kata asal akan pindah kepada huruf “wa” kerana tahdid itu mengangu sebutan sekiranya dikekalkan pada huruf “ba”, walaupun akhirnya telah ditambah. Bentuk yang ketiga berupa “ribun” yang tiada mempunyai baris atau pun tashdid. Bentuk yang keempat juga mempunyai bentuk yang sama dengan “ribun”, kerana vocal yang pertama dihilangkan dan vocal yang kedua dihidupkan semula. Bentuk ini kadangkala menjadi bentuk “ ribwan” untuk memisahkan kata asal daripada akhiran “an”. Bentuk paling akhir pula menjadi “ribuwan” kerana huruf “wa”, dan “I” itu tidak digunakan lagi sebagai huruf mad atau pemancang, tetapi sebagai vocal. Contoh perkembangan kata ini dinyatakan seperti berikut: Ribuwwan-ribban-ribun-ribwan-ribuan

Ataupun Ribuwwan-ribbun-ribun-ribun-ribuan Daripada contoh perkembangan perkataan diatas itu kita dapat melihat bahawa pada mulanya ada percubaan untuk menyingkatkan perkataan itu sebaliknya dipanjangkan dengan penambahan vocal. 3.4 penganalisisan bentuk perkataan “kepala” Pada akhir kurun yang ke-19 vocal belum dinyakan secara keseluruhan, malahan vocal mulai digangu oleh penyalahgunaan akhiran. Umpamanya perkataan “kepala”. Perkataan ini pada masa itu, ditulis dengan rupa “kepaala”. Ini bukan “kepala” atau “kepaalaa”. Generasi kini tertanya-tanya kenapa perkataan ini ditulis sedemikian. Tetapi hal ini boleh difahami kerana pada zaman MARSDEN vocal yang kedua dari belakang sesuatu perkataan mesti dinyatakan dan sekaligus vocal yang paling akhir mesti dihilangkan. Tulisan “kepaala” beberapa lama kemudian ditukarkan kepada “kepala”. Jika demikian, apakah unsur yang mempengaruhi “kapla” sehingga menjadi “kepala” yang susah difahami prosesan. Sebenarnya prosesan ini tidak susah untuk difahami. Tulisan awal untuk difahami.tulisan awal “kepaala”kalau diberikan akhiran “nya” menjadi “kapalanya” kerana kita telah mengetahui kaedah MARSDEN pada masa itu. Iaitu sesuatu perkataan yang mempunyai dua vocal, hendaklah dihilangkan vocal yang pertama yang dihidupkan semula vocal yang terakhir. Apabila diberikan akhiran. Oleh itu perkataan kepala+nya menjadi kepalanya. Dari keadaan ini Cuma ditiadakan akhiran “nya” sahaja tanpa menukarkannya semula kepada kata asal yang berupa “kepaala”. Dengan demikian bentuk yang agak kecil sedikit itu terus digunakan hingga sekarang. Kita boleh menganalisis bahawa “kepaala” kalau digabungkan dengan “nya” menjadi “kaplanya” tetapi jika diceraikan akhiran ejaan, mesti dikembalikan semula kepada bentuk asal yang berupa “kepaala”. Sesuatu gejala yang boleh kita dapati disini ialah proses perkembangan senang sahaja namun proses pengembaliannya kepada bentuk asal agak susah. Memang kadangkala kita menjumpai bermacam-macam bentuk tulisan jawi yang ganjil.mengikut proses ejaan za‟ba, perkataan “kepala” mesti ditulis “kepaala”sebab ejaan ini sesuai dengan kaedah wa,ra,da,la,nga dan “kaplanya” pun mesti dinyatakan dengan rupa “kepalanya”

3.5 penganalisisan bentuk perkataan “mukaku” Perkataan “mukaku” pada waktu itu ditulis “muka k”.bentu asalnya susah dicari, tambahan pula baris pun digunakan. Sebenarnya kata asalnya adalah “muk”.tulisan ini sama dengan bentuk yang digunakan sekarang .tetapi “muk” telah berubah menjadi “mka” apabila bersambung dengan akhiran “ku” kerana vocal yang kedua dari belakang mesti dihilangkan dan sekaligus vocal yang paling akhir mesti dinyatakan semula. Bentuk “ku” pada asalnya hanya sekadar “k” sahaja, tetapi kemudian ditambahkan barisnya menjadi bentuk “ku” kerana huruf “k” itu belum di cukup bunyinya tanpa penambah baris diatas. Sebenarnya “k” boleh diberi tanda “ka”, “ki” dan “ku” penambah sukar membezakan sekiranya tidak diberikan baris tertentu. Gejala ini telah timbul pada permulaan kurun yang ke-19. Akhirnya baris digantikan dengan vocal. Jadi sekarang “k” menjadi bentuk “ku”. Disini kita boleh menyimpulkan langkah perkembangan perkataan “mukaku” sebagaimana dibawah ini.

(3.7)Mkaa k-mka ku-mka-ku-muka ku. Langkah 1 menerangkan ejaan dengan lebih lanjut dengan memberikan baris. Langkah 2 dengan memvocalkan dan langkah 3 menyempurnakan vocal yang kedua daripada belakang. Proses seumpama ini banyak terdapat pada bahan-bahan lama. 3.6 penganalisisan bentuk perkataan “tersenyum” Sekarang kita perkatakan pula perkataan “tersenyum” . rajah perkembangan perlu dikemukakan sebelum dihuraikannya. Contoh perkembangan adalah seperti yang berikut: Tarsanyum-tarsanyum-tersanyum –tersenyum Jika dilihat pada bentuk yang pertama, tulisan berbunyi tersennyum ini agaknya lebih mengikuti sebutan yang betul. Pada langkah 1 semua baris telah dihilangkan, dan pada langkah 2 tashdid pula dihilangkan.selepas itu pada langkah 3 bunyi “n” yang serupa dengan “ny” ditiadakan untuk menjimatkan penyebutan, dan sebelum langkah 4 huruf “nya” diberikan baris menjadi “tersenyum”. Akhirnya pada bahagian ini pun mulai digantikan bentuk akhir iaitu “tersenyum”. Perkataan seperti ini jarang terdapat tetapi akan terkejut akan mempunyai bentuk yang pertama mahupun yang kedua. Asalkan kita masih ingat proses ini.

3.7 Prsoses Membezakan Bentuk „Lima‟ Daripada Bentuk „Lama‟. Sekarang kita akan menerangkan sebab-musabab timbulnya tulisan ini dengan mengambil perkataan „lima‟ dan „lama‟. Dalam huraian ini kita akan membincangkan perkara ini dengan melihat rajah di bawah ini :

Langkah (1) dan (5) perlu ada untuk menyenangkan tulisannya. Akhirnya bentuk yang kedua daripada perkataan „lima‟ dan bentuk yang kedua daripada perkataan „lama‟ itu menjadi sama, dan bentuk yang kedua-duanya pun sama. Di sini timbul masalah untuk membezakan di antara „lima‟ dengan „lama‟, sehingga masing-masing memerlukan baris bagi menentukan sama ada „lima‟ ( ) atau „lama‟ ( ). Baris bahagian ini nanti akan digantikan dengan vokal sehingga masing-masing menjadi bentuk yang keempat. Selepas barulah kedua-duanya dapat dibezakan. Pada peringkat ini pun ada kemungkinan untuk dikembangkan dengan lebih lanjut lagi. Bentuk yang akhir patut didatangkan kerana „trend‟ ejaan sekarang lebih cenderung untuk menyatakan bentuk yang telah berkembang dengan sepenuhnya. Ini bermaksud „trend‟ ejaan sekarang mahu mengelakkan kesamaran bunyi. Umpamanya, langkah membezakan „kami‟ daripada „kamu‟. 3.8 Proses Membezakan Bentuk „Kamu‟ Daripada Bentuk Daripada Bentuk „Kami‟ Kita lihat proses perkembangan seperti di bawah ini : ( 3.10 )

Ternyata bentuk yang pertamanya dibezakan dengan baris. Tetapi bentuk ini dianggap mengganggu proses penulisan. Apabila barisnya dihilangkan pada peringkat ini, maka timbul masalah kerana kedua-dua bentuknya sama sahaja. Jika tasydidnya dihilangkan daripada salah satu daripadanya maka yang satu lagi juga harus dihilangkan, dan sekiranya vokal yang kedua dari belakangnya diadakan maka kedua-duanya patut melalui langkah yang sama. Akibatnya kedua-duanya tidak dapat dibezakan. Akhirnya untuk membezakan kedua-dua perkataan yang berlainan itu maka baris bahagian akhir kedua-dua mesti digunakan. Kemudian baris pada bahagian ini pun digantikan dengan vokal yang sebenarnya. 3.9 Penggunaan Akhiran „an‟ dan „I‟ Dalam Teks Lama Suatu perkara yang boleh didapati dalam buku nahu Marsden itu (lihat : 92) ialah mengenai penggunaan “‫ ” ﻱ‬iaitu huruf untuk mengelakkan gejala Hiatus. Marsden menegaskan, apabila kata depan “di” digabungkan dengan perkataan “atas” , dan ditambah huruf “‫ ” ﻱ‬di hadapan perkataan “atas” , dan ditambah huruf “‫ ” ﻱ‬dihadadapan perkataan “atas” itu untuk menjadi bentuk “di atas” maka ia adalah berlainan daripada “di atas” yang menggantikan ‫ ﻱ‬dengan hamzah dalam perkataan “lain” , untuk mengelakkan kebenturan vokal, digunakan huruf ya, tetapi sekarang digunakan “hamzah”. Dalam manuskrip lama sering dijumpai bentuk yang mengemukakan huruf ya seperti di atas tadi. Yang mustahak dibincangkan di sini dengan lebih mendalam iaitu tentang ”disembunyikan vokal depan dan sekali gus dinyatakan vokal belakang” Sekiranya sesuatu perkataan digabungkan dengan akhiran “ ‫ ” ءن‬misalnya perkataan “hadap” maka jika dilihat daripada kaca mata Marsden, bentuknya mesti “hadapan” , kerana vokal depan mesti dihilangkan dan sekali gus vokal yang tersembunyi itu mesti dihidupkan semula. Kaedah tulisan ini terus diwariskan kepada Pendeta Zaaba. Tetapi Zaaba sendiri telah mengabaikan kaedah yang usang itu lalu beliau menukarkan bentuk itu kepada bentuk yang baharu iaitu “hadapan”. Maksud beliau melakukan demikian ialah bagi memudahkan pembaca, dengan mengambil kata dasar dan teras diberikan penambahan. Tulisan Za‟ba ini telah lama digunakan oleh orang ramai. Tetapi tulisan seperti ini sentiasa cenderung kepada satu gejala yang mahu berbanturan dengan satu kaedah yang berkenaan dengan sifat huruf ”‫ " ر” ”د‬atau “َ” yang bersifat ”di ikuti oleh huruf alif”, seperti bentuk ”‫ .”ٌادﺍفه‬Maka bentuk yang paling lama “‫ ”ٌدﺍفه‬sama-sama digunakan dengan bentuk mudah "‫ "ٌادفه‬dan bentuk yang paling akhir “‫ .”ٌادﺍفه‬Di sini kita boleh membuat satu ungkapan bahawa bentuk “‫ ”ٌدﺍفه‬itu termasuk dalam zaman Marsden (lihat: 121) dan bentuk “‫ ”ٌادفه‬itu pula termasuk dalam zaman Shellabear.

Lebih jelas lagi jika dilihat perkataan ”tubah”. Bentuk yang diperkenalkan oleh Marsden berupa ”tubah” dan ”tebuhan” (awalan ‟pra‟ telah di abaikan untuk memudahkan perbincangan kita). Za‟aba mengambil bentuk ”tubuhan” sebagai bentuk yang baru. Tetapi pusaka dian pula mengambil bentuk ”tebuhan” sebagai bentuk yang baru.

Perlu diambil perhatian bahawa Marsden dan Za‟ba menentukan ”tubah” ini sebagai bentuk kata asal. Marsdan mengambil bentuk ”tebuhan” bagi yang menerima penambahan ‟an‟ mengikut sistem yang diamalkan pada masa itu, iaitu vokal yang pertama dihilangkan dan sekaligus vokal yang kedua yang tersembunyi itu di hidupkan semula. Za‟ba menentukan bentuk ”tubahan” dengan sistemnya bahawa kata asalnya di biarkan tetap dan huruf ‟n‟ sahaja yang di letakkan selepas kata asal itu jika dibiarkan akhir n ‟an‟.

Pusaka dian pula mengambil bentuk ”tubuhan” sebagai ejaan baru dan ”tebuhan”, kalau akhir n ‟an‟ digabungkan dengan kata asal.

3.10 Masalah pengijaan dan penyebutan lambang vokal. Sekarang dibincangkan langkah untuk mengetahui bahawa ‟w‟dalam perkataan ‟kuda‟ hanya menunjukkan vokal ‟u‟ sahaja. Ada kemungkinan bahawa ‟w‟ berbunyi ‟o‟ ataupun ‟au‟. Masalah inilah yang di hadapi sekarang. Dengan kemunculan lambang-lambang vokal itu, tulisan jawi lebih senang di baca daripada sebelum wujudnya pemvokalan kerana tiga vokal iaitu (o)u, (e)a, (e)(i) itu telah di tulis dengan betul. Tetapi masalah yang di hadapi untuk membezakan ‟a‟ daripada ‟e‟ dan ‟u‟ daripada ‟o‟ belum di selesaikan. Kalau kita merujuk kembali kepada langkah perkembangan perkataan ‟kuda‟ maka lebih mudah jawapannya. Daripada bentuk 1 kepada bentuk 7 kita dapat mengetahui bahawa ada dua cara tulisan untuk menulis satu perkataan yang sama. Salah satu daripdanya ialah dengan menggunakan baris dan yang lain ialah dengan menggunakn vokal. Cara yang pertama iaitu cara menggunakan baris lebih berunsurkan arab dan cara yang kedua iaitu cara yang menggunakan vokal lebih berunsur melayu. Ringkasannya, cara tulisan jawi pada mulanya berasal daripada bahasa arab akhirnya menjadi unsur melayu sejati. Kalau kita hanya mengiktiraf unsur arab sahaja, kita tidak dapat menyelesaikan masalah ini. Ini adalah kerana bahasa arab tidak terdapat lambanglambang e,e, dan ‟o‟. Lambang-lambang ini hanya terdapat dalam bahasa melayu sahaja. Sebaliknya, kalau kita mengiktiraf unsur melayu sahaja maka kita tidak dapat menyelesaikan masalah ini, kerana bahasa melayu tidak mempunyai huruf yang akan digunakan untuk menulis enam jenis sebutan vokal iaitu ‟a‟ ‟e‟ ‟i‟ ‟e‟ ‟o‟ dan ‟u‟.

3.11 Penyelesain pengijaan lambang vokal dan konsunan Kalau ke enam-enam jenis sebutan vokal ingin dinyatakan dengan tiga huruf sahaja maka itu akan menimbulkan banyak ketaksamaan. Seharusnya sesuatu pihak tidak boleh mengabaikan unsur yang terdapat pada pihak yang lain. Sebaliknya kedua-dua pihak iaitu pihak yang berwibawa dalam sistem arab dan melayu patut berkerjasama untuk menyempurnakan tulisan jawi ini. Sejajar dengan ini saya mencadangkan satu sistem ejaan yang bersifat campuran sistem baris dan sistem vokal. Sebenarnya baris ini sangat rapat hubungannya dengan tiga jenis sebutan iaitu ‟a‟ ‟i‟ dan ‟u‟. Jadi kita hanya menggunakan baris untuk ‟a‟ ‟i‟ dan ‟u‟ sahaja. Ketiga-tiga sebutan yang lain iaitu ‟e‟ ‟e‟ dan ‟o‟ di tulis dengan vokal yang penuh seperti kebiasaan tulisan jawi sekarang ini. Kalau sistem baris digunakan serentak dengan sistem vokal maka hampir semua sebutan boleh ditulis dengan tulisan jawi ini. Sistem campuran ini bukan berunsur arab sahaja dan bukan pula berunsur melayu sahaja malahan campuran kedu-dua sistem itu. Di bawah ini di buktikan teori sistem campuran ini. Teori ini mesti berasaskan kaedah sistem pemvokalan yang berikut:

Kaedah pemvokalan

(3.12) Dalam sistem ini tidak perlu dibezakan vokal panjang (vokal terbuka) daripada vokal pendek (vokal tertutup). Konsep ini telah di buat percubaan pada sistem vokal yang di perkenalkan di sini. Misalnya:

(3.13) BIBIR Seperti dilihat pada contoh di atas vokal (1) yang panjang (terbuka) di tulis berbentuk (3). Dan vokal (2) yang pendek (tertutup) ditulis berbentuk (4). Kedua-duanya sama dari segi tulisannya. Ini membuktikan bahawa dalam sistem tulisan jawi moden tidak ada konsep vokal panjang dan vokal pendek atau pun vokal terbuka dan vokal tertutup.

Mengikut sistem ini perkataan yang dipinjam daripada bahasa arab perlu di usahakan. Gejala ini telah timbul dalam tulisan jawi moden, misalnya:

(3.14) Tegasnya, baris yang ada telah diubah kepada vokal. Ini sebenarnya pertukaran fizikal sahaja yang sama hakikatnya. Tetapi kita mahu menggunakan kedua-dua bentuk iaitu bentuk asal dan bentuk tukaran.

3.12 Penutup Sebagaimana yang telah di terangkan di atas itu, bentuk tulisan pada zaman Marsden sudah berlainan dengan bentuk yang digunakan oleh Shellabear. Jika diambil contoh perkataan ‟hadapan‟ maka kita dapat melihat perbezaan tersebut dengan jelas. Marsden telah memperkenalkan bentuk tulisan ‟hadapan‟ yang mempunyai alif di belakang, sebaliknya Shellabear pula telah memperkenalkan bentuk ‟hadapan‟ yang mengandungi alif di hadapan. Kedua-dua bentuk yang berlainan ini diambil oleh Utusan Melayu dan Dewan Bahasa Dan Pustaka. Utusan Melayu menerima bentuk ‟hadapan‟ yang telah pernah diambil oleh Marsden, sebaliknya Dewan Bahasa Dan Pustaka menerima bentuk ‟hadapan‟ yang juga pernah diambil oleh Shellabear.

Jika dilihat dari segi diakurnika, kita dapat mengambil satu kesimpulan yang sungguh menarik. Sehingga tahun 1812, bentuk ‟hadapan‟ yang mengandungi satu alif pada

suku kata yang kedua itu terus digunakan, dan menjelang tahun 1901, bentuk ‟hadapan‟ yang mempunyai satu alif pada suku kata yang pertama itu di perkenalkan. Lepas itu pada tahun 1949 pendeta Za‟ba masih membenarkan bentuk ‟hadapan‟ dalam bukunya yang bertajuk ‟Dipitar Ejaan Melayu‟ (lihat: 674), seterusnya sejak tahun 70an Dewan Bahasa Dan Pustaka telah menggunakan bentuk ‟hadapan‟ hingga sekarang ini.

Namun begitu, Pustaka dian telah lebih maju dengan memperkenalkan bentuk ‟hadapan‟ yang mengatakan kedua-dua alif iaitu satu pada suku kata yang pertama dan yang lainnya pada suku kata yang kedua. Bentuk ‟hadapan‟ ini membuktikan bahawa tahap tulisan jawi sekarang telah memasuki era yang menggunakan dua alif yang mengantikan era dahulu yang mesti memilih bentuk ‟hadapan‟ atau ‟hadapan‟. Dengan menganalisis sistem tulisan jawi kuno, kita dapat menyusun golongkan keadaan tulisan jawi sekarang dan juga dapat meramalkan bentuk-bentuk pada masa yang akan datang.

25 OGOS 2010 (M 7)

<a href="http://ms.wikipedia.org/wiki/Tulisan_Jawi"target=_blank>Tulisan_Jawi</a> <a href="http://www.ashtech.com.my/koleksi_digital/konvension/Display&f=jawi000 33&s=1&t=toc.htm"target=_blank>jawi-</a> <a href="http://www.mykedah.org/Menjejak-Sejarah/jawilama.html"target=_blank>jawi-lama-</a> <a href="http://www.scribd.com/doc/2582591/tulisanjawi"target=_blank>tulisanjawi </a> <a href="http://www.angelfire.com/id/sulyh/tul.htm"target=_blank>tulisan_jawi</a>

<a href="http://pakngah70.blogspot.com/2006/03/menghayati-sejarah-tulisanbahasa-arab.html"target=_blank>menghayati-sejarah-tulisan-bahasa-arab-</a> <a href="http://webferret.search.com/click?wf6,+%2Btulisan+%2Bjawi,,warisanjawi.t ripod.com%2Fjawialif.htm,,alltheweb,1"target=_blank>warisanjawi</a> <a href="http://www.doktorjawi.com/polemikjawi.htm"target=_blank>polemikjawi</a> <a href="http://wapedia.mobi/id/Huruf_Jawi"target=_blank>Huruf_Jawi-</a> <a href="http://www.scribd.com/doc/7878248/Tulisan-jawidan-Khat-Arab-"target=_blank>Tulisan-jawi-dan-Khat-Arab-</a>
6 OKTOBER 2010 (m11)

3.4 penganalisisan bentuk perkataan “kepala” Pada akhir kurun yang ke-19 vocal belum dinyakan secara keseluruhan, malahan vocal mulai digangu oleh penyalahgunaan akhiran. Umpamanya perkataan “kepala”. Perkataan ini pada masa itu, ditulis dengan rupa “kepaala”. Ini bukan “kepala” atau “kepaalaa”. Generasi kini tertanya-tanya kenapa perkataan ini ditulis sedemikian. Tetapi hal ini boleh difahami kerana pada zaman MARSDEN vocal yang kedua dari belakang sesuatu perkataan mesti dinyatakan dan sekaligus vocal yang paling akhir mesti dihilangkan. Tulisan “kepaala” beberapa lama kemudian ditukarkan kepada “kepala”. Jika demikian, apakah unsur yang mempengaruhi “kapla” sehingga menjadi “kepala” yang susah difahami prosesan. Sebenarnya prosesan ini tidak susah untuk difahami. Tulisan awal untuk difahami.tulisan awal “kepaala”kalau diberikan akhiran “nya” menjadi “kapalanya” kerana kita telah mengetahui kaedah MARSDEN pada masa itu. Iaitu sesuatu perkataan yang mempunyai dua vocal, hendaklah dihilangkan vocal yang pertama yang dihidupkan semula vocal yang terakhir. Apabila diberikan akhiran. Oleh itu perkataan kepala+nya menjadi kepalanya. Dari keadaan ini Cuma ditiadakan akhiran “nya” sahaja tanpa menukarkannya semula kepada kata asal yang berupa “kepaala”. Dengan demikian bentuk yang agak kecil sedikit itu terus digunakan hingga sekarang. Kita boleh menganalisis bahawa “kepaala” kalau digabungkan dengan “nya” menjadi “kaplanya” tetapi jika diceraikan akhiran ejaan, mesti dikembalikan semula kepada bentuk asal yang berupa “kepaala”. Sesuatu gejala yang boleh kita dapati disini ialah proses perkembangan senang sahaja namun proses pengembaliannya kepada bentuk asal agak susah. Memang kadangkala kita menjumpai bermacam-macam bentuk tulisan jawi yang ganjil.mengikut proses ejaan za‟ba, perkataan “kepala” mesti ditulis “kepaala”sebab ejaan ini sesuai dengan kaedah wa,ra,da,la,nga dan “kaplanya” pun mesti dinyatakan dengan rupa “kepalanya”.

20 OKTOBER 2010 (M-13) Profesor 'JAWI' berceramah di UM Kuala Lumpur- seorang profesor dari Korea Selatan yang pakar dalam tulisan jawi, Profesor Dr Kang Kiuk suk mengadakan bengkel mengenai tulisan jawi kepada mahasiswa dan mahasiswi universiti Malaya (UM) di sini baru-baru ini. Ahli akademik itu tidak mahu melepaskan peluang atas jemputan tersebut untuk mengendalikan bengkel mengenai tulisan jawi kepada mahasiswa di universiti pengajian tinggi awam tertua negara. beliau yang kini bertugas di fakulti bahasa, Universiti Pendidikan Sultan Idris(UPSI) berkongsi pengalaman sepanjang berada di negara ini serta kepakarannya dalam penulisan jawi. Profesor Kang berkata, semasa beliau mahu melanjutkan pelajaran ke negara ini, ramai kawan-kawannya bertanya kenapa memilih negara kurang maju. Menurut beliau, ramai kawanya bertanya kenapa tidak sambung belajar di Amerika Syarikat atau Jepun? 'Saya memilih malaysia sebagai pilihan pertama bagi mempelajari tulisan jawi kerana keunukan dan keistimewaanya. Saya mahu membuat kajian yang lebih mendalam mengenai tulisan jawi. 'Bahasa melayu begitu istimewa kerana mempunyai tulisan jawi. Ia berbeza dengan bahasa indonesia yang tidak mempunyai tulisan jawi,' katanya ketika menyampaikan ceramah pada bengkel penulisan jawi di akademi pengajian Islamn, UM baru2 ini. Bengkel penulisan jawi itu merupakan sebahagian daripada aktiviti minggu terbuka akademi (mita) 2010 akademi pengajian Islam ,UM. Ia diadakan selama empat hari bermula 4 hingga 8 oktober lalu. Pelbagai aktiviti diadakan antaranya pameran, jualan buku dan bengkel jawi serta tulisan khat.

27 OKTOBER 2010 (M-14) PENUTUP Hubungan di antara gaya dengan sistem ejaan jawi. Gaya ialah satu bentuk penyimpangan daripada nurma.Dengan kata-kata lain,gaya ialah perkaitan diantara perinsip dengan penyimpanga. Itu boleh disebut sebagai perhubungan di antara bahasa baku dengan warisannya. bahasa lama dengan bahasa moden dan bahasa ilmu dengan bahasa biasa. Tegasnya, gaya ialah perhubungan diantara kedua-dua konsep yang bertentangan.

Dari sudut yang lain, gaya ialah satu sifat yang asli yang dimiliki dan dihayati oleh semua penulis. bentuk-bentuk gaya boleh terdiri daripada gejala penyulangan, gejala penukanan perkataan-perkataan dan bunyi-bunyi tertentu, penyambungan, penyunsangan dan pengguguran unsur-unsur iaitu dan sebagainya. Oleh yang demikian, gejala-gejala itu sering diungkap sebagai satu penyimpangan daripada bentuk-bentuk yang bersifat nurmatik. Jika kita dapat mengenali watak dan peribadi seorang penulis, kita mungkin dapat mengetahui gaya karyanya. Sebaliknya, jika karya dianalisis, maka kita boleh mengetahui pula sifat dan peribadi penulis itu. kaedah untuk memehami penulis dan karyanya seperti itu boleh diterapakan untuk menganalisis karyakarya sastera melayu lama. Pertama, boleh dikongsi pola-pola iaitu ungkapan-umgkapan yang telah digunakan iaitu yang merupakan corak kursus bagi manuskerip lama itu. Kedua, boleh dibuat rekonstruksi sisitem ejaan dan gaya bahasa melayu lama. Ketiga, berdasarkan rekonstruksi demikiaan, satu karya sastera dapat dibangdingkan dengan karya sastera yang lain. Berdasarkan ketiga-tiga kaedah analisis tersebut, gaya karya sastera melayu lama diketahui. Dengan kata-kata lain, untuk menganalisis karya-karya sastera melayu lama, penelitian tentang konsep gaya demikian perlu dibuat. Salah satu ciri gaya sastera melayu lama ialah penukaran daripada satu bentuk yang sederhana kepada bentuk yang rumit, misalnya menambahkan berbagai-bagai unsur yang menimbulkan berbgai-bagai gaya. Oleh yang demikian, unsur-unsur tersebut boleh dianggap sebagai jenis-jenis gaya. Dengan kata-kata lain, ragam gaya bahasa demikian menyerupai sulaman bunga di atas kain-kain sutera. Dengan demikian, konsep gaya ini, jika diterapkan dalam penerbitan kata, maka proses satu dasar yang menerima pelbagai imbuhan dan menghasilkan pelbagai kata terbitan boleh dianggap sebagai satu jenis ragam gaya. Contohnya, jika kata dasar 'lihat' ditambahkan dengan pelbagai imbuhan, maka bentuk terbitan boleh ditunjukkan seperti dalam rajah yang berikut: dasar tambahan +ke-an + me lihat + di + memper-kan + ter terbitan kelihatan melihat dilihat memperlihatkan terlihat

Seperti yang tertera di atas, proses untuk menghasilkan pelbagai kata terbitan daripada satu dasar boleh disebut sebagai ragam gaya bahasa. Proses ini sebenarnya ialah satu cara untuk membuat dasar menjadi terbitan dengan menambahkan imbuhan. Jika satu bentuk menyimpang daripada norma, maka bentuk itu sekaligus telah mempunyai kelainan atau perbezaan di samping mengekalkan ciri-ciri kesamaannya. Jika kedua-dua bentuk mempunyai kelainan dan persamaan sekaligus, maka bentuk-bentuk itu masih boleh

dibandingkan antara satu sama lain. Melalui perbandingan tersebut, ciri-ciri gaya boleh ditonjolkan dengan jelas. DAlam konteks ini, bahasa melayu lama boleh dibandingkan dengan bahasa melayu moden dan sistem ejaan jawi lama boleh dibandingkan juga dengan sistem ejaan jawi baharu iaitu sistem ejaan jawi yang disempurnakan. Jika bahasa lama dibandingkan dengan bahasa melayu moden, maka terdapat banyak perbezaan yang menyatakan ciri-ciri gayanya seperti pola-pola ayat yang tertentu, ungkapanungkapan yang beraneka ragam dan perkataan-perkataan yang ganjil. Demikian juga halnya dengan perbandingan di antara sistem ejaan jawi lama dengan sistem ejaan jawi baharu. Jika sistem ejaan jawi lama itu dibandingkan dengan sistem ejaan jawi baharu. maka terdapat juga banyak kelainan, misalnya penggunaan huruf 'ga' dan 'nya'. Pemisahan kata dasar daripada imbuhan, kesilapan tulisan, penggandaan kata,penggunaan angka dua, penggunaan hamzah, pertukaran daripada huruf 'qa' kepada huruf 'kaf' dan penggunaan vokal iaitu 'alif' 'wau' 'ya'. Satu kemungkinan membentuk gaya sistem tulisan jawi yang baharu jika konsep gaya diterapkan dalam perhubungan di antara tulisan arab dengan tulisan jawi, maka boleh disebutkan bahawa tulisan jawi merupakan penyimpangan daripada tulisan arab. Tegasnya, tulisan arab dan tulisan jawi ada kelainan dan sekaligus ada ciri kesamaannya, kesamaannya terletak pada hakikat bahawa kedua-dua tulisan menggunakan vokal a, i, u, manakala kelainannya ialah pada hakikat bahawa dalam bahasa arab tidak terdapat vokal o, e,e, seperti yang ada dalam bahasa melayu. Jika ada kesamaan di antara kedua-dua tulisan, ciri-ciri kesamaan itu mesti sama-sama digunakan. Sebaliknya jika terdapat perbezaan maka jarak perbezaan itu perlu didekatkan melalui cara yang tertentu. Disebabkan tulisan jawi berasal dari tulisan arab, maka persamaan yang di antara kedua-dua tulisan iaitu penggunaan barisnya mesti dikekalkan. Di satu sudut yang lain, kelainan di antara kedua-dua tulisan iaitu masalah vokal o,e,e, mesti deselesaikan dengan menggunakan sistem vokalisasi iaitu penggunaa huruf-huruf yang sebenar. Dalam usaha mencadangkan gaya sistem tulisan jawi yang baharu perlu dibuat satu hipotesis seperti yang di bawah ini: 1. Vokal dalam suku kata tertutup wajar ditulis dengan baris atas, bawah dan depan. misalnya: langsung --------> lang/sung 2. Vokal dalam suku kata terbuka wajar ditulis dengan huruf yang sebenar. sudi --------->su/di Berdasarkan kedua-dua kaedah ini, cara yang sama boleh diterapkan ke dalam perkataan berikut:

si/buk be/kal ba/kal be/lan/ja tan/pa tu/pai to/pi a/sap e/sok u/tuh Kedudukan perkataan ini dalam tahap perkembangan ejaan jawi boleh ditunjukkan seperti yang berikut:

Seperti yang tertera di atas, walaupun bentuk 6 yang menggunakan baris sebahagian, tidak begitu banyak digunakan dalam manuskrip lama, namun bentuk 6 tentu sekali mempunyai keunggulan dari segi linguistik. Maksudnya dalam bentuk 6 iaitu 'sibuk' ini , vokal dalam suku kata terbuka ditulis dengan huruf 'ya' yang menandakan bunyi panjang manakala vokal dalam suku kata tertutup ditulis dengan baris 'wau' yang menandakan bunyi pendek. Sebagaimana yang diketahui masyarakat melayu lama sudah menghayati satu sistem ejaan jawi yang unggul untuk membezakan bunyi-bunyi. Antara lain vokal panjang dan vokal pendek iaitu vokal dalam suku kata terbuka dan vokal dalam suku kata tertutup. Sebenarnya masyarakat melayu kini kurang menghargai beberapa unsur sistem tulisan jawi lama serta mengabaikan kepentingan pemeliharaan sistem jawi lama ini yang telah bertahan begitu lama tanpa ada sebarang kelemahan. Mungkin masyarakat melayu kini memandang lebih lojik, jika vokal-vokal yang sama ada berada dalam suku kata terbuka ataupun suku kata tertutup itu ditulis dengan huruf-huruf sebenar seperti sekarang. Akan tetapi, jika diteliti dengan lebih mendalam. keunggulan bentuk 6 yang disebutkan sebelum ini dapat dilihat dengan jelas. Berikut ini diberikan contoh penerapan sistem ejaan jawi yang dicadangkan itu: Orang-orang melayu di kampung suka bercucuk tanam untuk menyara hidup mereka setiap hari. Kebanyakannya bekerja sebagai penoreh getah, bersawah padi dan menangkap ikan. Orang melayu, terutama di kampung-kampung suka bekerja bergotong royong dalam

membina sesuatu untuk kebanyakan orang ramai misalnya membina masjid, membina jambatan dan sebagainya.

Add your main content here - text, photos, videos, addons, whatever you want!

Members Area
Sign In or Register

Recent Blog Entries
No recent entries Copyright ©2010
Create a Free Website

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->