You are on page 1of 24

I

Historija francuske revolucije

Desila se na prelazu 18. i 19. stoljeća, u doba demokratskih revolucija, što je sporan termin, a postavio ga je historiĉar Palmer. Francuska revolucija ima sve elemente koje nosi jedna revolucija. Nastala je u društvu koje se razvija, ali ga koĉi feudalni poredak, koji će revolucija razbiti. Revolucija je ubrzala razvoj društva, predstavljala je stvar cijelog društva a ne samo dijela naroda... Revolucija ima tri faze: 1. ustavna monarhija od juriša na Bastilju14. jula 1789. do 10. augusta 1792, tj. do juriša na kraljevski dvor u Parizu. To je period borbe za donošenje ustava, ukidanje feudalizma i demokratizaciju društva. 2. despotizam slobode ili jakobinska vlada od 10. augusta 1792. do 26. oktobra 1795., tj. pada jakobinske vlade 3. degeneracija revolucije od 26. oktobra 1795. do 9. novembra 1799, tj. doba direktorijuma, kada je izvršen drţavni udar od strane Napoleona. Do 1804. traje doba konzulata. Napoleon je 1804. proglašen za cara. Uzroci revolucije su socijalne prirode. Društvo se razvija u pravcu kapitalistiĉkih odnosa, a smetaju mu feudalni okviri, iako je francuski feudalizam napredovao pa nije bio klasiĉnog tipa. To pokazuje i broj parnih mašina, a plemići su se bavili trgovinom. Pred revoluciju Francuska nije bila jedinstvena nacija. Osim toga podijeljena je u 12 okruga. Postoje i cijele oblasti gdje se govore dijalekti, ali se postepeno teţilo ujednaĉavanju jezika i njegovoj integraciji. Jezik kancelarije kraljevskog dvora je francuski knjiţevni jezik i jezik grada Pariza. U doba revolucije je izdat dekret o zabrani upotrebe dijalekata. Francuska tada ima 25 miliona stanovnika, podijeljenih u tri staleţa: svećenstvo, plemstvo i ostalo. Na prva dva staleţa dolazi 500.000 osoba. Procjene broja sveĆenika kreću se od 80.000 do 135.000, a plemića od 120.000 do 350.000. Seljaci ĉine 22.000.000 stanovnila, dakle, na gradove otpada 3 miliona stanovnika.

Francuska je agrarna zemlja u feudalnom odnosu, a poĉinje postajati industrijska. Pariz ima 720.000 stanovnika. Prva dva staleţa su privilegovana. Apsolutizam koji se izgraĊuje od 1614. u revoluciji se ruši. Druga grupa uzroka su ekonomske prirode. Postojala je potreba za stvaranjem unutrašnjeg trţišta radne snage, a vezanost seljaka za zemlju to omogućava, mada su francuski kmetovi imali više slobode u pravnom smislu, ali je zemlja vlasništvo plemića. Ona je inaĉe slabo obraĊena, bilo je i suša, a tu su i finansijske krize drţave /od 1715. 4,5 miliona livri, što je malo u odnosu na druge drţave/. Ne postoji institucija budţeta. U Versaju se trošilo strahovito mnogo. Tu je bilo mnogo dvorana, pozorište, civilna i vojna administracija... Treća grupa uzroka su bili duhovne prirode. Od 1751. do 1772. se objavljuje “Francuska enciklopedija”, koja donosi nova saznanja. Data je definicija nacije koja ima pravo da stvori demokratsku drţavu, a u odnosu na vladu je jedna i govori jednim jezikom. Po toj definiciji nacija nije poistovjećena sa narodom. Nacija odreĊuje vladu i ima pravo da upravlja drţavom. Dakle, revolucija ima i duhovnu pripremu, tj. racionaliste XVIII stoljeća. Odbacuju teologiju, srednjovjekovnu filozofiju i deduktivnu logiku. Razvijaju historiju, nauku i induktivnu logiku. Umjetnost, posebno arhitektura je sekularizovana. Razvija se i filozofija. Montesque 1748. piše “Duh zakona”, Ruseau 1755. “Raspravu o porijeklu i nejednakosti meĊu ljudima”. Volter piše “Ogled o obiĉajima i duhu naroda”, Helvecius “Djelo o duhu”, a Ruseau fiziokrata. U sukobu oko budţeta kralj postepeno popušta. Sazvana je skupština notabla /njih 177/, koji zasjedaju u 7 sekcija i raspravljaju o novim zakonima koje bi oni predloţili, a kralj usvojio. Ali, pariški parlament je odbio da potvrdi zakone, traţeći da se sazovu drţavni staleţi koji nisu sazivani nakon 1614. Aristokratija je ţeljela preureĊenje društva po britanskom uzoru, bez apsolutizma. U Versaju se 5. maja 1789. sastaju drţavni staleţi. Rasprave ova tri doma vode se odvojeno. Glasa se dva puta, jednom pojedinaĉno u domu, a onda se sastaju predstavnici koji raspravljaju o eventualnom usvajanju 1762. “Društveni ugovor”. Godine 1751. pokrenut je list “Journal economique”, organ francuskih

zakona. Svaki dom ima jedan glas pa se zakon moţe usvojiti sa jednim glasom većine. Teţi se priznavanju ove skupštine kao narodne. Bilo je dosta svećenika i plemića koji su bili slobodoumni i sami su naginjali revoluciji. Staleţi se 17. juna 1789. proglašavaju narodnom skupštinom. Sukobi politiĉke prirode se iz Versaja prenose u Paris, gdje se smatralo da će se izvesti drţavni udar, a da će kralj poslati dobrovoljce protiv zavjerenika. Vladala je i finansijska kriza koja se posebno osjetila na cijeni hljeba. U tim okolnostima 14. jula 1789. u Parisu je došlo do narodne pobune i juriša na zatvor. Zatvorenici su osloboĊeni, a zatvor je srušen. Kasnije će se donijeti dekret da se od njega napravi most na Seni. Ruše se i spomenici starih vladara. Revolucija nosi koncept umjetnosti, koji naglašava realistiĉke crte, a protiv je crkvene umjetnosti. To je još uvijek bila revolucija grada Parisa. Aristokratija je radila na agrarnoj reformi. Stvara se Nacionalna garda, nova zastava... Zastava Pariza je bila crvene boje, pa je preuzeta, postajući simbol revolucije. Bijela zastava je bila zastava Bourbona, a plava je bila simbol slobode. Narodna skupština je izglasala 27. augusta 1789. dokument “Deklaracija o pravima ĉovjeka i graĊanina”, što je predstavljalo prvi korak ka Ustavu, jer je stavljena u njegov uvodni dio. Racionalistiĉka filozofija, posebno Rusoa, imala je koncept o razvoju ĉovjeka od ţivotinje ka društvenom biću. RazraĊeno je prirodno pravo u smislu da ĉovjek ne moţe biti zarobljen osim u smislu ograniĉavanja slobode u procesu izrastanja u društveno biće, kada ĉovjeku više nije dozvoljeno sve kao kad je bio na stepenu ţivotinje. Ĉovjek više svojom slobodom ne smije da naruši slobodu drugog ĉovjeka, pa je sloboda jednog ĉovjeka ograniĉena slobodom drugog. Prirodno pravo nalaţe i ekonomsku jednakost, što predstavlja neku vrstu primitivnog komunizma. Ideologija revolucije nije obuhvatila i selo. Sama revolucija imala je odjeka na selu, ali ne svuda. Dijelovi francuskog sela su nastupili protiv revolucije, a 5. oktobra 1879. povorka ţena krenula je iz Parisa u Versaj, zbog pronošenja glasova u Parisu o eventualnoj kontrarevoluciji; da se onemogući drţavni udar Narodna skupština je prerasla u Ustavotvornu skupštinu. Da bi se sprijeĉio ustanak seljaka, 4. augusta 1789. na noćnoj skupštini plemići

odluĉuju o ukidanju feudalizma. Francuski seljak je do svoje zemlje došao besplatno, jer otkup nije sproveden zbog jakobinske diktature, a Napoleon je to potvrdio. Francuska je bila nezadovoljna i crkvom. Proglašava se graĊanski Ustav svećenstva. Od crkve je oduzimana zemlja, a uvodi se plaćanje svećenika od strane drţave. Crkva je većinom bila protiv revolucije, ali je unutar nje bilo i onih koji su bili za revoluciju. Postoji i novĉana kriza. Papirni novac se nije mogao štampati zbog nepostojanja zlatne podloge, a zlato se odlivalo zbog nesigurnosti. Štampane su asignate, u vrijednosti 1/5 zemlje koja je nekada pripadala crkvi. Novi Ustav je donijet 18. septembra 1791. Nije uvedeno opće biraĉko pravo, nego je postojao imovinski cenzus. Kralj je imao pravo veta na odreĊene zakone. Taj Ustav nije zadovoljio sve. Viši slojevi su bili zadovoljni ovim, ali je ipak postojao strah od opće socijalne revolucije. Kralj je pokušao paktirati sa Austrijom, a politiĉka emigracija na austrijskim i pruskim posjedima se vezivala za njihove vlade, smatrajući da će oni osloboditi kralja od revolucije. Rat sa Austrijom je poĉeo 23. aprila 1791. Zbog straha da će dvor napraviti drţavni udar izvršen je napad na dvorac Tiljeri. Kralj je zarobljen a izvršena je ustavna izmjena. Umjesto zakonodavnog tijela bira se Konvent - Narodna skupština koju ne saziva kralj. To je istovremeno i sudska i izvršna vlast koja je i osudila kralja na smrt. Jakobinska diktatura Ovo je faza u kojoj je revolucija produbljena ali za stepen niţe. Za taj period je bila karakteristiĉna kriza i slom ustavne monarhije, a formiran je Konvent. Socijalna kriza je podstaknuta ekonomskom a praćena je sukobima politiĉkih struja. U takvim uvjetima ustavna monarhija nije funkcionisala, pa je zbaĉena a vlast je preuzeta od strane Konventa, koji ĉini izvršnu i sudsku vlast. Komitet javnog spasa od 12 ĉlanova se birao na kratko vrijeme. Mandat njegovih ĉlanova je trajao jedan mjesec, pa je stalno dolazilo do rotacije. Teţilo se formiranju vlasti koja neće biti predstavništvo naroda, nego vlasti u kojoj će narod direktno uĉestvovati.

Izvršna vlast je sprovodila ono što Konvent zakljuĉi, bez mogućnosti da se jedan ministar uĉvrsti i na taj naĉin poĉne sprovoditi odluke nezavisno od Konventa. Zbog stalnog mijenjanja u Komitetu javnog spasa nije bilo lako utvrditi pojedinaĉnu odgovornost, jer je ona bila kolektivna. Zbog pretjerane sumnjiĉavosti i mehanizam pravosuĊa je doveden u pitanje. Formiran je Komitet sigurnosti, koji je imao ulogu sliĉnu policiji. Konvent je imao zadatak da odbaci stari Ustav koji nije dao jednakost Francuzima, pa ni jednakost prava glasa i da pozove kralja na sud. Tu su bili prisutni i drugi problemi (gladi, imovinske jednakosti, finansija, kako dobiti rat protiv Austrije... Austrijsko-pruska vojska je 20. septembra 1792 krenula na Pariz, a masa Pariţana je krenula da ih susretne uspijevajući da ih zadrţi kod Valenija. Luj XVI je saslušan pred Konventom i 21. januara 1793. na trgu Conkord (Sloga) je pogubljen. To je bio i najznaĉajniji akt u francuskoj historiji. Kasnije je u talasu terora, koji je zavladao, pogubljena i njegova supruga. U Konvent su ulazili montanjari, ţirondinci, i tzv bara. Oni su se grupisali kao klubovi po izbornim srezovima. Ţirondinci su u poĉetku bili radikalna ljevica, da bi kasnije njihova gledišta postala umjerenija. I oni koji nisu bili iz podruĉja oko Ţironde su kasnije nazivani ţirondincima, ako su bili uz njih. Bara je bila ispoĉetka neopredjeljena. Do 2. juna 1793. Trajala je tzv. ţirondinska faza Konventa. Nakon ubistva kralja on se dijelio na regicide i apelante. Apelanti su traţili da se plebiscitom odluĉi o krivici kralja. Francuska je bila podijeljena više nego ikada. Većina je bila za republiku, pa su oni upravljali manjinom, ali su je oštro kaţnjavali, pa je postojala struja onih koji su htjeli da malo smire revoluciju. I u vojsci su se generali sumnjiĉili, pa je smatrano da general Dimurije ţeli da mu armija posluţi kao sredstvo za borbu u kojoj bi revoluciju vratio nazad. U takvoj situaciji 31. maja 1793. izbija revolucija, u kojoj je narod opkolio Konvent dok on nije donio odluku o iskljuĉenju 29 ţirondinskih voĊa pod optuţbom da usporavaju donošenje revolucionarnih zakona. Desnica je pokušala da likvidira revoluciju ubijanjem jednog od voĊa urednika Mara, što je raspalilo masu i što joj je posluţilo kao povod za pokolj ţirondinaca. Jakobinska diktatura je trajala od 2. juna 1793. do 27. jula 1794.

Taj naziv joj je kasnije dat, a oni su svoju vladu zvali despotizmom slobode. Htjeli su uvesti demokratske principe i drţavu opće jednakosti, ali su smatrali da prvo treba suzbiti neprijatelja. Nazvani su jakobinci, po manastiru sv. Jakoba, gdje su se skupljali, a oni će postati najznaĉajnija francuska politiĉka institucija. Iz kluba jakobinaca se izdvojio klub fajetinaca, nazvan po generalu Lafajetu, klub 1789, udesno (monarhijski), klub kondelijera... Jakobinci su smatrani komunistiĉkom partijom XVIII stoljeća. U Konventu su postijala tri pravca: sasvim lijevi (andaţeri) (predstavnik Bebef, koji je u osnovi imao komunistiĉka shvatanja - ljeviĉar je ali umjereniji, pogubljen je u revolucionarnom teroru); ebertovci (dobili ime po Ţak Rene Eberu), a skupljali su se oko lista “Ĉiĉa Dišen”; desni umjereni – dantonovciDanton je predvodio Pariz, a u sredini su bili pravi jakobinci koje je vodio Robespjer i Sen Ţist. Jakobinci su imali svoj centar (maticu) koji je brojao 1300 ĉlanova, a imali su i podruţnice po okruzima (oko 300, sa 44.000 ĉlanova). U Parizu se izdavao list koji se slao podruţnicama. Jakobinci su ţeljeli uvesti jednakost ljudi, a baza za to je bila jednakost vlasništva. Oni takoĊer ţele uvesti direktnu vlast naroda preko stalnog rotiranja, što je idejno dobro zamišljeno ali je nestabilno. Nije priznata vlast manjine nego većine, pa se stvorila tzv. revolucionarna birokratija. Nema ministara niti ministarstava. Ipak je došlo do toga da manjina dalje vodi Francusku. Donesen je agrarni zakon po principu da „zemlja pripada onome koji je obraĊuje” a višak zemlje je podijeljen seljacima; zatim, zakon o maksimumu koji se odnosio na cijene. Sprovedena je pravilnija distribucija ţita, brašna i sl..., ali je malo ostalo toga što je trebalo podijeliti. Jakobinski pokret se raširio po Evropi, pa je tako u Utrehtu 1794. bilo 8.000 pristalica, u Milanu 600, u Amsterdamu oko 3.000. U istoĉnoj Evropi tada dolazi do jednog paradoksa a to je da se intelektualci plemićkog porijekla, oni koji su poznavali Francusku i više bili pod njenim utjecajem zbog školovanja u njoj ili putovanja po njoj, proglašavaju se jakobincima. U Francuskoj su se uvodili opunomoćeni komesari koji su sve rješavali na licu mjesta, bez mnogo pravne procedure. Postojali su i revolucionarni sudovi koji

su imali samo jednu kaznu ako je neko bio kriv - smrt. Ispoĉetka se ta kazna razliĉito izvodila (vješanjem, maĉem...) zavisno od osuĊenog, pa je tako vješanje smatrano kao kazna nedostojna pravog kaţnjenika, nego je ona samo za lopove... a onda je uvedena giljotina kao jednaka kazna za sve. Egzekucija je vršena na licu mjesta. Jakobinska diktatura je predstavljala i doba krize katoliĉke crkve, koja gubi socijalnu podlogu a i svećenici su se plaćali iz drţavnih sredstava. Jedno vrijeme su rušene i crkve, osim onih glavnih. Jakobinci su pokušali uvesti neku novu vrstu vjerovanja, ne u Isusa kao proroka nego u Boga, ali bez teologije, sa odreĊenim ritualima, procesijama... UvoĊene su nove mjere (metar, litar, kilogram..), ali su se one teško probijale pored starih feudalnih. Ukinut je i stari kalendar a mjeseci su nazivani po karakteristikama (kišni, cvjetni...). Ubaĉeno je i nekoliko dana umjesto prestupne godine i to su bile svetkovine (santilotidi- 5 dana drţavnih praznika). Mjera ukidanja starog kalendara je najviše i uspjela. TakoĊer, uvedena je i opća vojna obaveza a stvorena je i industrija naoruţanja, pa je Francuska godišnje proizvodila 13.000 topova. 20.000 pušaka... Zbog revolucionarnog terora dio Francuske se pobunio, posebno njen zapadni dio - Vandeja, zaostala oblast u kojoj su glavnu rijeć imali lokalni svećenici. Jakobinska diktatura je organizovala vojne kaznene ekspedicije, pa je došlo do masovnih ubistava po selima, uz pretjerano krvoproliće. Smatra se da je oko 600.000 Francuza poginulo po pobunjenim provincijama. Postepeno su likvidirane i ostale struje, pa je zbog toga vlast jakobinaca postala nestabilna. Narod je preko ulice vršio vlast, a Konvent nije postao revolucionarna institucija. Konaĉno je 27. jula 1794. izvršen drţavni udar protiv jakobinaca i revolucionarne birokratije. Ali, to nije bila likvidacija revolucije. Direktorijum 1795-1799. Ovaj period predstavlja stabilnu fazu revolucije u kojoj je vlast bila reformirana. Donesen je 1795. novi Ustav, raspušten je Konvent, a formirano

je novo zakonodavno tijelo od dva doma i izvršno tijelo od pet ministara – direktora. Napušten je princip direktnog utjecaja mase na izvršnu vlast. Dakle, došlo je do rascjepa naroda i vlade. U izbornom mehanizmu dolazi do pogoršanja u tom smislu što široki narodni slojevi više nisu uĉestvovali u tome. Ovo je i faza okonĉavanja revolucije, ali je formalno direktorijum bio njen produţetak. Nije donijet dekret da je revolucija završena, zbog tadašnjeg pravnog sistema po kojem se onda protivnici revolucije ne bi mogli progoniti. Ipak, vlast direktorijuma je bila nesigurna, jer mnogi problemi revolucije nisu bili riješeni. Osim toga, sa jedne strane su bili oni koji su teţili okonĉanju revolucije i vraćanju monarhije, a sa druge su oni koji koji ţele obnovu jakobinizma, ali sa nekim novim ideološkim elementima. Monarhisti su poraţeni 1795. a 10. maja 1796. i jakobinci. Ti novi jakobinci bili su okupljeni oko jednog lista, a vodio ih je Kajus Grahus Babef, pa su po njemu nazvani babuvisti. Oni stvaraju tzv. zavjeru jednakih, ţeleći da stvore odreĊenu formu budućeg komunizma na agrarnoj osnovi. Teţe ukidanju privatnog vlasništva, da bi se moglo stvoriti društvo slobodnih ljudi. To je ipak bio mali pokret koji je povezao jakobinizam sa budućim socijalizmom. Pokušali su da nešto urade preko uliĉnih demonstracija, pri ĉemu su i rojalisti izlazili na ulice. Rastjerani su artiljerijom, a u tome je uĉestvovao i artiljerijski oficir Napoleon Bonaparta. Zakonodavno tijelo je bilo podijeljeno na dva dijela. To su vijeće starijihSenat i vijeće 500. Senat nije klasiĉni gornji dom koji se ne bira nego se imanuje. Ovih 500 poslanika su predstavljali cijelu Francusku, a formirani su na bazi visokog poreskog cenzusa. Novi ustanak rojalista izbija 4. septembra 1797., dovodeći do pada direktorijuma pa je formiran drugi, koji vlada do juna 1799. Nastao je u pobuni desnih snaga pa teţi skretanju ulijevo, dakle demokratskiji je od prvog. Ali, i on pada pa nakon novog udara dolazi na vlast treći direktorijum. U svemu tome u znatnoj mjeri je rasla uloga vojske. Od 1792. Stvarala se moderna vojska i poĉinjala regrutacija na masovnoj osnovi. Usavršena je ariljerija, taktika, Francuska je podijeljena na vojne okruge. U ratu sa Austrijom se istakao Napoleon, pa je u 24.-oj godini postao general. Francuska je 1798. zauzela Egipat, a 9/10 oktobar 1799, oboren je

direktorijum od strane vojske a nakon toga je uspostavljen konzulat (18. brimera 8. godine republike). Ĉlanovi Senata i vijeća 500 su u Sen Kluu bili prisiljeni da se odreknu vlasti. Konzulat je monarhijska vlast koja ipak nije bila klasiĉno monarhijska. Vlada konzulata traje do 2. decembra 1804., kada se Napoleon proglasio carem a njegova historija se dijeli u dva dijela, do 1802. i 1802-1804, tj. doba drugog konzulata u kojem je povećana uloga Napoleona, jer je on postao nasljedni konzul. Postojala su ĉetiri tijela bitna za funkcionisanje vlasti,konzulat, /sa tri konzula, od kojih je jedan šef, dok su druga dva priliĉno beznaĉajni/, koji je nosilac izvršne vlasti i suvereniteta. ; zatim skupština iz dva dijela- Donji, izborni dom i Senat, a postoji i Sudski dom/Tribunal/. Ima i posebno izvršno tijelo i ministarstvo- vijeće (savjet). Izbori se vrše po izbornom cenzusu. Još jedna institucija je formalno demokratska, a to je plebiscit. U kriznim situacijama prvi konzul je bio dovoljno pametan da izbjegne plebiscit. Tako se uspostavio sistem vlasti nazvan bonapartizam- forma diktature, autoritarne vlasti, koja je formalno saĉuvala demokratske institucije. Seljaci oĉekuju da im drţava da sve, pa su glasali za Napoleona. To je revolucija odozgo. Napoleonov kodeks postaje model za buduće zakonike, a donesen je i zakon o trgovini. Napoleonovi ratovi To su ratovi Francuske sa koalicijom evropskih drţava i to sa 7 koalicija. Prva 1793-1797 sa dva mira u Bazelu 1795 i Kampoformiju 1797; druga 1799 sa mirom u Linevilu 1801. i u Amijenu 1802., treća 1805. sa mirom u Poţunu 1805.; ĉetvrta 1806. sa mirom u Tilzitu 1807., i savezom sa Rusijom; peta 1809. sa mirom u Šenbrunu 1809; šesta 1813 sa mirom u Fonteneblou i abdikacijom, sedma 1815. sa mirom u Beĉu 1815., nakon Napoleonovog povratka, a onda je uslijedila konaĉna abdikacija.

Sve evropske drţave su manje-više direktno ili indirektno bile uĉesnice ovih koalicija, Velika Britanija i Austrija su stalno bile protivnici Napoleona, a Velika Britanija je bila jedini protivnik kojeg Mapoleon nije vojniĉki porazio. Velika Britanija ima veliko bogatstvo, i vrlo jaku flotu, ali joj je kontinentalna vojska mala. U Engleskoj nema regrutacije do 1916. Austrija je jedno vrijeme saveznik Napoleona, Rusija takoĊer, a Pruska će nakon 1806. biti katastrofalno poraţena, ali se onda oporavila. Ovo je vrijeme radikalnog francuskog nacionalizma, koji je kasnije, oko 1870. postao masovni od elitnog.

MARSELJEZA, franc: La Marseillaise, franc. revolucionarna pjesma i nacionalna himna. Rijeĉi i melodiju napisao u Strasbourgu u noći 24-25. IV 1792. franc. oficir C. J. Rouget de Lisle kao bojni marš francuske Rajnske armije (Chant de guerre pour l'armée du Rhin) u ratu protiv prusko-austr. kraljevske koalicije. Pošto su je dobrovoljci iz Marseillea donijeli u Pariz, i jurišali uz nju na kraljevski dvorac Tuileries (10. VIII 1792), postala je popularna u cijeloj Francuskoj, najprije kao Pjesma Marseljaca, a zatim kao Marseljeza. Poĉinje rijeĉima: Naprijed, djeco domovine, dan je slave stigao (Allons, enfants de la patrie, le jour de glorie est arrivé). U oktobru 1792. proglašena je himnom Republike, a 1795. francuskom nacionalnom himnom. Zabranjena je nakon restauracije ponovo ju je 1879. proglasila Burbonaca, a ponovo priznata 1830; za Narodna skupština Treće republike nacionalnom himnom. - Izraz revoluc. Drugoga carstva takoĊer zabranjena;

oduševljenja naroda koji, ponesen idealom Slobode, Jednakosti i Bratstva, kida stoljetne okove feudalno-kraljevskog apsolutizma, M. je u XIX st. prešla granice Francuske, postavši revolucionarnom pjesmom evropskih narodâ u borbi protiv svih oblika tiranije, a njezini su zvukovi odzvanjali svuda gdje se narod borio protiv tlaĉitelja. Stoga je i u XX st. reakcionarnih reţima. Veliku francusku armiju je vodio najveći vojnik u historiji. Francuska je stalno teţila da rat prebaci na stranu teritoriju. Tako je Napoleon 1793. krenuo u Italiju, po principu da vojsku treba nahraniti na tuĊi raĉun. ĉesto bila na indeksu

Druga karakteristika svih ratova je da protivnik Francuske nikada nije ujedinjen. Napoleonovi ratovi su imali i vojne posljedice, jer je ratna tehnika usavršena, a Napoleon je stabilizovao strategiju i taktiku. Ubaĉen je još jedan operacijski faktor, po kojem glavna bitka nije morala biti odluĉujuća, nego se teţilo obnovi te bitke i prestrojavanju snaga. Sintezu iskustva Napoleonovih ratova dao je von Klausewitz, a general Ţomini je formulisao 10 principa Napoleonovog voĊenja rata 1811. godine 1. drţati inicijativu 2. pokrenuti se prema najslabijem poloţaju protivnika 3. usmjeriti ofanzivu u jednom pravcu 4. koncentrisati snage u pripremama, a ne poĉeti rat sa malim i razbijenim snagama 5. pješadija mora kombinovati mobilnost i dubinu prodora 6. navesti protivnika da razvuće front 7. stalno se informisati slanjem špijuna 8. u toku napada angaţovati sve snage, osim rezerve 9. poraţena armija se mora nastaviti proganjati i ne dozvoliti joj da zauzme bolji poloţaj 10. voditi raĉuna o visokom moralu svojih trupa Sam Napoleon je dao odreĊene principe voĊenja rata: 1. davati unapreĊenje sposobnima - “ drţati maršalsku palicu u torbi svakog vojnika” 2. rat se dobiva artiljerijom 3. u maršu treba podijeliti jedinicu 4. treba manevrisati ofanzivno, a boriti se defanzivno 5. rezerva je masa koja se uredno ĉuva do trenutka krize i mora se pravovremeno upotrijebiti. Prvo treba osigurati velike rezerve, pa onda ući u rat 6. armija jelena (kukavica) kojom komanduje lav, bolja je od armije lavova kojom komanduje jelen. 7. ne ĉekati napad u šancu, nego treba biti mobilan

8. u toku bitke nastupa momenat kada vojnici zaţele da pobjegnu, a onda je zapovjednik duţan da ih zaustavi jednom snaţnom rijeĉi (ne kaţe kojom) 9. starješina mora uvijek saĉuvati zdrav razum Bilo je još nekih tekovina Fridricha Pruskog o zbijenoj konjici, da se konjanici dodiruju konjenima, a pješadija ramenima, zatim o uvjeţbavanju radnji sa puškom, koja ispaljuje tri metka u minuti, što je bila velika brzina. Napoleonov top l’greboval je ispaljivao 2 Ċuleta u minuti. Prvu koaliciju su ĉinili Austrija, Pruska, Nizozemska, Velika Britanija, Španija. U toku 1794. francuska vojska je prešla u Nizozemsku, gdje je stvorila batalijsku republiku, koja je 1795. sklopila mir i savez sa Francuskom. Zatim, Prusija i Španija istupaju iz rata. Napoleon je u dvadesetak bitaka u sjevernoj Italiji potukao Austriju i Sardiniju, kod Rivolija, pa je 1797. sklopljen mir u Kampoformiju. Usput, Napoleon je ukinuo Mletaĉku republiku. Francuska je dobila Veneciju i Istru. Savoja i Nica su oduzete od Sardinije i pripojene su Francuskoj. Napoleon 1797. zauzima Egipat, gdje formira vojsku od sudanskih crnaca i Egipćana. Uveo je i ĉinove oficira po francuskom uzoru, pa je tako Egipat postao prva islamska drţava koja je reformisala vojsku na evropski naĉin. Francuska flota je poraţena kod Abukira 1798., a Napoleon kreće preko Sirije u borbu protiv Osmanlija. U pregovorima sa Velikom Britanijom je prepustio Egipat. Drugu koaliciju su ĉinili Velika Britanija, Rusija, Austrija, Pruska, Portugal, Napuljska kraljevina. Kod Marenga su Austrijsanci poraţeni, a Rusi, sa generalovm Suvorovom kod Ciriha. Rusi istupaju iz rata i sa Danskom i Švedskom osnivaju ligu neutralnih. Sa Austrijom je zakljuĉen mir 1801. u Linevilu, a sa Velikom Britanijom 1802. u Amijenu. Egipat i Malta su postale slobodne drţave, a priznate su odredbe kampoformijskog mira. U toku 1801. je sklopljen konkordat sa papom, a Napoleon od Francuske stvara jedinstveno tijelo koje vodi prema carstvu. U Parizu, Napoleon nije dozvolio papi Piju VII da ga kruniše, nego je sam sebi stavio krunu na glavu.

Kod Kadiza admiral Nelson je blokirao francusku flotu i zarobio oko 20 laĊa, a u toj trafalgarskoj bici 21. X 1805.. zarobljen je i komandant savezniĉke flote (francusko-španske), admiral Vilnev. Poginuo je i admiral Nelson, ali je ipak osigurana dugotrajna prevlast Velike Britanije na moru. Uslijedio je Napoleonov pohod na Beĉ, koji je pao 13. novembra 1805. Slijedio je savezniĉki poraz kod Austerlica, 2. decembra 1805. Prusija je u Poţunu zakljuĉila mir, tj. savez kojim je dobila Hanover za neke dijelove koje je ustupila Bavarskoj i Francuskoj. Šesnaest njemaĉkih drţava, sa Bavarskom i Vitembergom na ĉelu, formiralo je Rajnski savez, koji se obavezao da u sluĉaju rata stavi na raspolaganje Napoleonu 63.000 vojnika. Time je Sveto rimsko carstvo njemaĉkog naroda završilo svoju egzistenciju. Na vijest da će Napoleon ustupiti Velikoj Britaniji Hanover, pruski kralj je poĉeo mobilizaciju. Prusi ulaze u Saksoniju. Napoleon 8. oktobra 1806. kreće sa 160.000 vojnika na Pruse, ĉija se vojska podijelila u dva dijela, pa je tako došlo do dvostruke bitke kod Jene i Aueršteta, u kojima se pruska vojska u cjelini raspala. Napoleon je 27. oktobra 1807. ušao u Berlin, gdje je potpisao i dekret o kontinentalnoj blokadi Velike Britanije. Izdrţavanje vojske najvećim dijelom je plaćala Pruska. Napoleon je uspio nagovoriti Osmansko carstvo da poĉne rat sa Rusijom, a sa Persijom je zakljuĉen savez. Da bi mogao prezimiti kod Varšave, odluĉio je i uspio da rusku vojsku na istok. Bitka kod Preusisch Ajlana je bila neodluĉna, iako su se Rusi povukli. Napoleon je zauzeo i Danzig. Nakon bitke kod Fridlanda 14. jula 1807. Rusi su odstupili na svoju teritoriju. Slijedeći je, Napoleon je ušao u Tilzit. Zakljuĉen je tilzitski mir, Francuske i Rusije 9. jula 1807. Rusija je ustupila Francuskoj Jonska ostrva sa Krfom i Boku Kotorsku, a dobila je slobodu akcije prema Švedskoj, zbog otimanja Finske 1809. i oblast Bjalistok. Posjedi zapadno od Labe će postati Vestfalska kraljevina, pod upravom Napoleonovog brata Ţeroma, dok će u Poljskoj biti formirano Varšavsko vojvodstvo pod saksonskim kraljem. Tako je mirom u Tilzitu Napoleon dostigao vrhunac slave. Za upad u Portugal Napoleon je osigurao saradnju Španije i poĉetkom 1808. on je uglavnom okupiran. U novembru 1807. Napoleon je ušao u Španiju pod

izgovorom da ţeli osigurati komunikacije za rat protiv Portugala, da bi 23. marta 1808. ušao u Madrid. Na prijesto je doveo svog brata Ţozefa, do tada napuljskog kralja. Španci su digli ustanak u Madridu, ali je on uskoro ugušen. Ipak, revolt se proširio na ostale dijelove Španije a poĉeo je i u Ovijediu i Valensiji. Francuska vojska gubi bitke, a nakon poraza kod Bajlena Napoleon je odluĉio da se liĉno angaţuje. I pored jake francuske vojske gerilski rat je Francusima nanosio velike gubitke. U odbrani Saragose palo je ili bilo ranjeno 50.000 Španaca, a francuske represalije su samo pojaĉavale otpor. Austrija se spremala za rat i upadom u Bavarsku 10. aprila 1809. rat je i poĉeo. Napoleon je krenuo kroz Bavarsku i porazio Austrijance kod Egmila, ali je i on poraţen kod Asperna. Rusi se nisu angaţovali protiv Austrije. Poraz Austrije kod Vagrama natjerao ju je da traţi mir. Šenbrunski mir potpisan je 14. oktobra 1809. Trst, dio Kranjske, dio Koruške, Istra, Rijeka, Hrvatska do Save pripojeni su Francuskoj i sa Dalmacijom su obrazovali Ilirske provincije. Admiral Velingtin je ţelio da Portugal organizira kao bazu Velike Britanije, pa obrazuje vojsku koja je u septembru imala 25.000 osoba u regularnim jedinicama. Napoleon odluĉuje da prvo skrši otpor u Andaluziji, pa da zatim krene u Portugal. Zauzete su Katalonija i Valensija. U bici kod Salamanke Francuzi su poraţeni 12. januara 1812. Poslije katastrofe u Rusiji Napoleon je iz Španije izvukao još trupa, a Velington je krenuo u napad i natjerao Francuze da se povuku iza Pirineja. Poĉetkom oktobra Velington je upao u Francusku. Slabost Napoleona je bila da on nije znao gdje treba stati, mada se kasnije pravdao da je htio ujediniti Evropu, ali je on htio da to bude pod francuskim voĊstvom. Smatrao je da će njegova vlast prestati kada drugi prestanu da ga se plaše. Rusija je bila jedan od njegovih opasnijih protivnika. Prekinula je savezniĉke odnose sa Francuskom. Još ranije je dobila Finsku i Besarabiju, a ne pridrţava se suviše ni kontinentalne blokade. Rusi 1810. uvode i zaštitne carine na robu iz Francuske. Ali, oni smatraju da se Napoleon neće usuditi da krene u rat. Napoleon se za njega pripremao vojniĉki i diplomatski, savezom sa Pruskom i Austrijom. Njegova armija od 500.000 osoba 23/24 juna 1812. prelazi rijeku

Njemen. Kreće u pravcu Moskve, a ne prema prijestonici Petersburgu, smatrajući da je ona prava prijestonica, i da će njen pad biti pravi udarac za Ruse. Rusi se povlaĉe, pokušavajući da iscrpe Francuze širinom prostora, a i zbog straha od borbi sa francuskom vojskom. Kod Smolenska i Borodina su poraţeni, iako se u Rusiji smatra da je bitka bila neodluĉna. Nakon toga pada Moskva. Kutuzov se povukao i ĉekao. Već u oktobru došli su veliki snjegovi,m pa je trebalo dugo ĉekati da doĊe vijest iz Petersburga o eventualnom miru. Napoleon odluĉuje da se povuĉe, a veliki mrazevi uništavaju francuske konje. Nema odakle da dobije i to je bio njegov veliki poraz. Njegova moćna armija je u rasulu. Od pola miliona, ostalo je 25.000 osoba, što je i protivnicima bila dobra prilika da se organizuju, pa je u prvoj 1813. 850.000. Tako je 18. oktobra 1813. došlo do bitke naroda kod Leipziga, u kojoj je Napoleon imao 180.000 vojnika, naspram 320.000 protivniĉkih i u kojoj je bio poraţen. Razvija se i njemaĉki nacionalizam, koji nakon ove pobjede dobija veći znaĉaj. Napoleon se 6. aprila 1814. u Fonteneblou odriĉe prijestola i odlazi na Elbu. U meĊuvremenu, Francuska izraţava nezadovoljstvo protiv ruske vojske koja je u Parizu, a Napoleon odluĉuje da se vrati u Francusku. Grupa graĊana po gradovima predstavljaju opoziciju Napoleonu, ali ipak on postiţe veliki uspjeh, dolazeći u Francusku, gdje je stvorio ustavnu monarhiju sa oktroisanim ustavom. Francuskom vlada Luj XVIII. Ustav garantuje graĊansku jednakost, a zadrţava Napoleonov kodeks i sudsku administraciju. Nije došlo do socijalne restauracije, tj. vraćanja zemlje. Uveden je parlament sa dva doma, dom poslanika i dom perova/velikih zemljoposjednika/. Zadrţan je izborni sistem, sa velikim cenzusom, ali nije uveden apsolutizam. Napoleon organizira armiju, a protiv njega se formira sedma koalicija, u kojoj Rusija ne igra znaĉajniju ulogu. Napoleo kreće u Belgiju, gdje je, 18. juna 1815. poraţen kod Vaterloa. Zatim se on predao Britancima i otišao na ostrvo Sv. Jelena,. U julu 1815. pada i Pariz. stvorena šesta koalicija, Principom regrutacije, Napoleon je ponovo stvorio armiju od 400.000 osoba, dok su njegovi protivnici imali oko

Bonapartizam je postao osnovna poruka francuske revolucije, sa svojim idejama o slobodnom trţištu, jeziĉkoj integraciji, ukidanju feudalizma, priznanju principa suvereniteta naroda, sa ciljem da se onemogući revolucija odozgo, a da se ona da odozdo. GraĊanstvo ne teţi potpunoj demokraciji, jer bi to bila jakobinizacija, nego ţeli da zadrţi konzervativni nivo. Izborni mehanizam je kontrolisan od strane drţave, a s vremena na vrijeme sprovodi se plebiscit. Francuska revolucija imala je odjeka i u Evropi i u ostalim dijelovima svijeta. Beĉki kongres je trajao od 1. novembra 1814. do 9. juna 1815. Na kongresu je uĉestvovalo 216 predstavnika, koji se nikada nisu skupa sastali, nego su pregovori voĊeni po komisijama i manjim grupama. Glavni pregovaraĉi su Rusija na jednoj i Velika Britanija na drugoj strani. PreureĊene su geografske karte, a usavršena je metodologija sporazumijevanja i to preko kongresa i konferenciija. Konferencija bi bila susret ovlaštenih predstavnika u kongresususret šefova drţava. Data je i definicija velike sile (ekonomija, broj stanovnika, strateški poloţaj), koja se kao takva treba potvrditi u velikim dogaĊajima, kao što je to odluĉujuća bitka u ratu. U završnom aktu kongresa data su tri principa prema kojima se treba voditi spoljna politika 1. legitimnost- pravo starih monarhija i monarha da vode drţavu na stari naĉin 2. solidarnost- da na miran naĉin rješavaju diplomatske poslove i zajedniĉki istupaju protiv revolucija 3. restauracija- po principu legitimnosti izvršiti restauraciju starih drţava, ali uz odreĊene modifikacije i to ne obnavljati se smatra da će novi rat poĉeti Francuska. Velika Britanija je dobila Maltu, Cejlon i Jonska ostrva, Austrija je dobila Mletaĉku republiku i Ilirske provincije, zatim dio Bavarske, Lombardiju što je bila zamjena za teritorijalni gubitak Belgije, koja je ujedinjena sa Nizozemskom, ĉime je tvorila tampon zonu izmeĊu Francuske i Evrope. republike /Venecija, Dubrovnik, Đenova/ i napraviti teritorijalnu raspodjelu iz tog razloga što

Sardinija je dobila Đenovu, a Norveška je pripala Švedskoj, a Poljska Rusiji. Njemaĉke drţave, njih 38, ušle su u ujedinjeni njemaĉki savez sa sjedištem u Frankfurtu, a predsjedavao mu je austrijski car. Sveta alijansa, koja je stvorena 26. septembra 1815. trajala je do 1830, kada izbija revolucija u Parizu, a zatim i u Poljskoj, pa Rusija nije mogla intervenisati u Francuskoj, što je prouzrokovalo raspad alijanse.

Liĉnosti

MARAT [mar'a], Jean Paul, franc. revolucionar; r. 1743, u. 1793. Lijeĉnik, fiziĉar i publicist. Boraveći u Londonu, 1773. objavio Filozofski esej o ĉovjeku (Philosophical Essay of Man) u kojem tvrdi da jedino fiziologija moţe razjasniti povezanost duše i tijela. Kritiku drţ. ureĊenja Engleske objavio je 1774. u djelu Okovi ropstva. Vrativši se u Francusku (1776), bio je lijeĉnik tjelesne straţe grofa d'Artaisa (kasnije Karla X). Traţi ukidanje torture i smrtne kazne, prevenciju zloĉina odgojem itd. Revolucija ga posve uvlaĉi u politiku. Nakon pada Bastille zbliţava se s jakobincima. Od septembra 1789. izdaje nekoliko novina, od kojih su najpoznatije L'Ami du peuple; u njima traţi neograniĉenu slobodu štampe, ţigoše aristokratsko ancien régimea. Stekao je veliku popularnost u širokim God. 1792. u Parizu postaje ĉlan kluba »Cordeliers«. društvo i ostatke slojevima naroda. Poslije juriša na

Tuileries (10. VIII 1792) M. je biran u Konvent, gdje se nije vezao ni uz jednu stranku. Pošto je kralj giljotiniran u januaru 1793, M. je došao u sukob sa ţirondincima. Smatrajući ga i suviše crvenim optuţili zbog veleizdaje i predali republikancem, Marata su Revolucionarnom tribunalu, koji ga je u

aprilu 1793. oslobodio od optuţbe. M. je bio jedan od organizatora ustanka 31. V-2. VI 1793. kojim je bila zbaĉena vladavina ţirondinaca. 13. VII 1793. ubila ga je Charlotte Corday. LA FAYETTE [la faj'êt], Marie Joseph du Motier, markiz, franc. general i politiĉar; r. 1757, u. 1834. Od 1777. dobrovoljac u amer. ratu za nezavisnost,

u kojem suraĊuje s G. Washingtonom i stiĉe ĉin generalmajora. Vrativši se u Francusku kao predstavnik plemstva u Generalnim staleţima predlaţe 11. VII 1789. Deklaraciju o pravima ĉovjeka i graĊanina po ugledu na Jeffersonovu Deklaraciju o nezavisnosti. U julu 1789. postaje komandant Narodne garde. Nakon juriša na Bastilleu predlaţe da plavo- bijelo-crvena trikolorka postane zastavom nove Francuske. U Ustavotvornoj radu konzervativno-liberalnog kluba skupštini zalaţe se za vjersku Feuillants. Lavirajući izmeĊu toleranciju, osloboĊenje kmetova, ukidanje plemićkih titula. Ţivo sudjeluje u ultramonarhista i revolucionara, izaziva negodovanje i jednih i drugih. Kao komandant Narodne garde dao je na Martovoj poljani u Parizu 1791. pucati na pobunjene sankilote. U ratu protiv Austrije 1792, kao komandant jedne armije, ustao je protiv svrgavanja kralja pa je proglašen izdajicom. Prebjegao je u Austriju, ali je vraćen u Francusku, gdje je utamniĉen. OsloboĊen 1800. na inicijativu Napoleona; do restauracije Burbona ţivi u provinciji. Od 1818. ponovno poslanik Skupštine, u kojoj prijestolja, ali doskora prelazi u opoziciju. ROBESPIÈRRE [robespj'e:r], Maximilien, franc. revolucionar i politiĉar, najistaknutija liĉnost Francuske revolucije; r. 6. V 1758. u Arrasu, u. 28. VII 1974. u Parizu. Već kao advokat u rodnom gradu, zadojen idejama J. J. Rousseaua, istupao je protiv zastarjelog feudalno-apsolutistiĉkog reţima u Francuskoj. God. 1789. na zasjedanjima generalnih staleţa i Ustavotvorne skupštine traţi opće pravo glasa, ukidanje imovnoga cenzusa, ravnopravnost Jevreja i domorodaca u kolonijama, ukidanje ropstva. smatra društveno pitanje; on nije za imovnu nivelaciju, Bitnim problemom no smatra da se zastupa liberalne ideje. U julskoj revoluciji 1830. postaje komandant Narodne garde i pomaţe Orleancima do

blagostanje naroda ne moţe osigurati bez obaranja plutokracije. Od 1791. borio se protiv nastojanja feuillantsa da onemoguće dalji razvoj Revolucije i saĉuvaju ustavnu monarhiju. U periodu Zakonodavne skupštine (1. X 179120. IX 1792) preko tribine Jakobinskog kluba, te najutjecajnije polit. snage Revolucije, R. se suprotstavlja pripremanju nar. ustanka i 1792), pa je u januaru 1793. ţirondincima. Vaţnu ulogu odigrao je i u traţio pogubljenje kralja. Nakon ustanka pohodu pariskog puka na Tuilerije (10. VIII

izabran je za ĉlana revoluc. Pariske komune a zatim i Konventa (20. IX 179231. V 1793) u kojem kao voĊa montanjara (lijevo krilo jakobinaca) pridonosi padu Ţirondinaca. Velika je njegova uloga u izradbi novog ustava. U svojem nacrtu Deklaracije prava ĉovjeka R. ograniĉava pravo vlasništva, zahtijeva da se uvede progresivni porez prema imutku, proglašuje pravo na opće školovanje, na rad i na socijalnu pomoć najpotrebnijima. Uz to ozakonjuje revoluc. akciju (ĉl. 17): »Kada vlada nasiljem krši prava naroda, ustanak je njegov najsvetiji zadatak«. R. se zalaţe za solidarnost svih naroda povezanih u univerzalnoj teţnji za slobodom: »1. Ljudi svih zemalja su braća. Razliĉiti narodi treba da se meĊu sobom pomaţu koliko god mogu, kao graĊani jedne drţave. - 2. Tko tlaĉi jednu naciju, neprijatelj je svih ostalih nacija: - 3. One koji vode rat protiv jednoga naroda da bi zaustavili napredak slobode i uništili prava ĉovjeka treba svi da progone, i to ne kao obiĉne neprijatelje već kao ubojice i buntovne razbojnike«. Tu deklaraciju Konvent je smatrao odviše smionom i mnoge je ĉlanove njezina projekta osakatio ili uopće odbacio. Pobjedom montanjara (2. VI 1793) vodstvo u Revoluciji preuzeli su jakobinci. Izabran u Komitet javnog spasa (27. VII 1793). R. uvodi reţim terora i dovodi Francusku revoluciju do njezinog vrhunca. Svojim ugledom i bespogovornim autoritetom, kako u krugovima jakobinaca tako i u širokim narodnim masama, svojom fanatiĉnom odanošću Revoluciji i unosnih poloţaja i poĉasti, R. je stekao nadimak Nepotkupljivi. diktatorskih ovlasti, R. je svojim golemim moralnim ugledom despotizam slobode protiv tiranije... Do kada će se nasilje odbijanjem Iako bez davao smjer tirana nazivati

jakobinskoj diktaturi a istupao je i kao njezin teoretik: »Vlada Revolucije je pravdom a pravda naroda barbarstvom ili buntovništvom?« Istupajući protiv pokreta »dekristijanizacije« R. istovremeno odbija kontrarevoluc. katolicizam, ali ne prihvaća niti ateistiĉki »kult razuma« zasnovanu na kultu »Vrhovnog bića«. Pod Francuska uspjela je odbiti organizirani napad Hebertovih sljedbenika. Kao dati novu duhovnu bazu evropske koalicije i zaštititi 1793, kad poĉinje njegovim utjecajem revoluc. rousseauovski deist on je Francuskoj pokušao

svoje tekovine od neprijatelja izvan drţave. Od jeseni

raskol u stranci montanjara, R. se drţi srednje linije nastojeći odrţati revoluc.

savez izmeĊu jakobinske burţoazije i nar. masa. U tom smislu on se isprva bori protiv ultrarevolucionarnih »bijesnih« J. Rouxa (likvidirao ih u februaru 1794), obraĉunava s hebertistima (mart, 1794), a u aprilu prekida i s desnim krilom tzv. »pomirljivih«, s Dantonom na ĉelu, iza kojih se kriju interesi novih bogataša i ljudi povezanih s emigrantima. Time je u znatnoj mjeri suzio društvenu osnovicu Revolucije i oslabio svoj poloţaj. Savez izmeĊu burţoazije i sankilota slabio je meĊutim sve više. Mnoge mjere terora nisu rezultata. U situaciji sve jaĉeg tajnog, donijele organiziranog otpora prema

jakobinskoj diktaturi izvršen je 9. thermidora (27. VII) 1794. prevrat u Konventu. R. je zbaĉen, uhapšen i već sutradan giljotiniran zajedno sa svojim najbliţim suradnicima Saint-Justom i Couthonom. SAINT JUST [sen ţist], Louis Antoine de, francuski revolucionar; r. 1767, u. 1794. Studirao pravo u Reimsu, 1789. pristao uz Revoluciju; 1792. izabran je u Konvent, gdje se prikljuĉuje montanjarima. Iduće godine postaje ĉlan Komiteta javnog spasa, u kojem je s Robespierreom i Couthonom vodeća liĉnost. U tom svojstvu on je jedan od redaktora ustava 1793. Znaĉajna je njegova uloga kao izvjestitelja u Konventu o nizu mjera Revolucije: o organizaciji revolucionarne vlade, o neprijatelja, o tzv. Ventoseovskim dekretima, o Dantonove grupe i dr. Proslavio se kao komesar za uĉvršćenje konfiskaciji imanja nar. borbi protiv hebertista i Konventa kod Rajnske i proveo reorganizaciju

Sjeverne armije (1793-94), gdje je, sa Le Basom, nizu pobjeda nad austr. koalicijom. Zajedno s ostao do kraja privrţen, pao je kao ţrtva nezainteresiran, S.-J. je nepomiĉnom toj viziji Fragmenti koji

vojske, osobnim primjerom podigao revolucionarni elan trupa i tako pridonio Robespierreom, kojemu je Termidorskog prevrata (27. VII

1794) i bio pogubljen na giljotini. - Postojan, hladnokrvan, za osobni probitak spartanac Revolucije; pod njegovom suzdrţljivom, vanjštinom plamti idealna predodţba o novom svijetu: »Le

bonheur est une idée neuve en Europe« (»Sreća je nova misao u Evropi«). O sretnijega društva svjedoĉe njegovi posmrtno objavljeni zapisi institucija (Fragments des Institutions). S.-J. predviĊa ekon.

osiguranje ljudi u starosti, društvenu pomoć porodicama s više djece i svima nastradaju od elementarnih nepogoda ili rata, besplatno školsko

obrazovanje, brak koji se temelji »na ljubavi... ne na ugovoru«, zaštitu ţene, kaznenu reformu. Jedan od najboljih organizatora i govornika jakobinske diktature, S.-J. je, kao što to pokazuju i njegovi Fragmenti bio i teoretiĉar revolucije, originalnih ideja. NAPOLEON I, franc. car; r. 15. VIII 1769. u Ajacciu, Korzika, u. 5. V 1821. u Longwoodu, Sveta Helena. RoĊen u korzikanskoj plemićkoj obitelji Carla Buonapartea (franc. Bonaparte), stupa kao franc. stipendist u kraljevsku École vojnu akademiju u Brienne-le-Châteauu, a završava školovanje u Robespierrea. U 24. godini, za uspjelu akciju protiv pobunjenog

Militaire u Parizu (1784-55). Za Francuske revolucije pristao je uz jakobince i Toulona, unaprijeĊen je 1793. u brigadnog generala, a već u februaru 1794. postao je komandant artiljerije franc. Talijanske armije. Kad je 1795. u Parizu izbila rojalistiĉka pobuna protiv Konventa, Barras ga je pozvao u nekoliko sati krvavo razbio pobunu. U martu 1796. povjereno pomoć, i mu je gl. Napoleon je 13. vendémiairea, tj. 5. oktobra 1795, upotrijebivši artiljeriju, za zapovjedništvo u pohodu na Italiju. Izvojevavši nekoliko sjajnih pobjeda (kod Millesima, Lodija, Castiglionea, Arcolea, Rivolija i Mantove), pribliţio se Beĉu na sto kilometara, što je prisililo Austriju da sklopi mir u Campoformiju (1797). U namjeri da zada udarac Engleskoj i presijeĉe njezine komunikacije s Indijom, N. poduzima 1798. vojnu protiv Egipta i svladava njegov otpor za tri tjedna. MeĊutim, plan mu je poremetio admiral Nelson nanijevši 1798. franc. floti teţak poraz u tzv. »bitki za Nil« kod Abukira. Kriza Direktorija, izazvana neuspjesima na bojištima izvan zemlje, a i nesreĊenim prilikama u samoj zemlji, potakla je Bonapartea da se 8. X 1799. vrati u Francusku i da, uz pomoć burţoazije, koja ţeli osigurati svoju prevlast vladom ĉvrste ruke, provede drţ. udar 18. brumairea, tj. 9. novembra 1799. Na osnovi ustava objavljenog u decembru 1798. N. je kao prvi konzul postao stvarni gospodar Francuske. Franc. burţoazija konaĉno represivnim mjerama protiv ostataka je osigurala svoj poloţaj, a N. je republikanskog jakobinizma uĉvrstio

svoju vlast. Iako sam ravnodušan prema religiji, on shvaća njenu ulogu u burţoaskom klasnom poretku pa 1801. sklapa konkordat s rimskom crkvom. God. 1802. dao se je, na osnovi plebiscita, izabrati za doţivotnog konzula, a

1804. - i opet plebiscitom, a na osnovi novog ustava - proglašen je za cara. N. je izgradio novi burţoaski drţ. aparat s jakim, centraliziranim upravnim sistemom, koji se oslanjao na sluţbu utemeljio je instituciju Napoléon), kojim je bilo posebno Prosperitet koji je Napoleonova mreţu policijskih prefektura: Centraliziravši Legije ĉasti. Vaţno zakonodavno djelo zaštićeno pravo burţujskog vlasništva. Francuska ostvarila na svim poljima (u i drţavno-administrativnim mjerama financije, stvorio je drţ. banku (Banque de France), a kao nagradu za vjernu doneseno pod njegovom vlašću jest GraĊanski zakonik (Code civil ili Code

industriji, poljoprivredi, financijama i znanosti), a kojim se nadasve koristila krupna burţoazija, bio je uvjetovan protiv štrajkova i radniĉkog udruţivanja (uvedene su tzv. radniĉke knjiţice, koje su potvrĊivali policijski komesarijati ili općinski naĉelnici). Napoleonova je vladavina obiljeţena stalnim ratovanjem. Nakon rata protiv Prve koalicije (u koju su se 1792-95. udruţile Austrija i Pruska), niţu se jedna za drugom još šest protufranc., Kraljevstvo Obiju odn. protunapoleonskih koalicija evr. sila. S Drugom koalicijom (1799- 1802), koju ĉine Engleska, Rusija, Austrija, Portugal, Sicilija i Turska, ostvarivši 1800. slavne pobjede kod Marenga i Hohelindena, N. sklapa mir s Austrijom u Lunevilleu (1801) i s Engleskom u Amiensu (1802). U ratu 1805. s Trećom koalicijom, koju su sastavile Engleska, Rusija, Austrija, Kraljevstvo Obiju Sicilija i Švedska, on je trijumfirao na kopnu kod Ulma i Austerlitza, ali je morao uzmaknuti pred engl. flotom u glasovitoj pomor. bici kod Trafalgara (21. X 1805). Rezultat toga rata bio je 26. XII 1805. sklopljen mir s Austrijom u Poţunu (Bratislavi), prema kojem je od juţnoslav. zemalja N. dobio Dalmaciju i Boku kotorsku. I u ratu 1806-07. protiv Ĉetvrte koalicije (Pruska, Rusija, Engleska i Švedska) Napoleonova armija izvojevala je pobjede kod Jene, je 21. XI 1806. objavio dekret o tzv. Auerstädta, Eylaua i Friedlanda, pa je 9. VII 1807. bio sklopljen mir u Tilsitu. Osvojivši Berlin, N. Kontinentalnoj blokadi, kojim je koalicijom, koju su 1809. Engleskoj zatvorio evr. trţište. Rat s Petom

organizirale Austrija i Engleska, takoĊer je bio pobjedonosan za Napoleona. Pretrpjevši poraz kod Wagrama (5-6. VII 1809) Austrija je Francuskoj mirom u Schönbrunnu (14. X 1809), morala odstupiti Veneciju, Trst, dio Kranjske,

Istru, Rijeku i Hrvatsku do Save. Nakon ovog mira, N. I je sklopio brak s austr. princezom Marijom Lujzom, kćerkom austr. cara Franje II. Tim brakom ţelio je osigurati nasljednika i polit. uĉvrstiti svoju dinastiju. Da bi Englezima zatvorio pristup na evr. kontinent, N. je odluĉio osvojiti Pirenejski poluotok. God. 1807. franc. trupe osvojile su Portugal, a 1808. izvršile su invaziju MeĊutim, Španjolci su se gerilskim ratovanjem cijelu zemlju. U razdoblju 1809-12. N. I je dosegao njegovo je carstvo obuhvaćalo gotovo polovicu mislio prodrijeti u Indiju i tu zadati odluĉan Španjolske. Ferdinand VII je svrgnut, a na španj. prijestolje N. je postavio svog brata Josepha. suprotstavili franc. nisu uspjele pokoriti vrhunac svoje moći; okupacijskim snagama, koje sve do Napoleonova pada

stanovništva Evrope. No, on je htio zagospodariti svijetom. Na putu mu je stajala Rusija, preko koje je udarac Engleskoj. MeĊutim, 1812. u velikoj vojni na Rusiju, nakon što je na ĉelu Grande Armée od oko pola milijuna ljudi poslije bitke kod Borodina dopro sve do Moskve, N. je u strašnim uvjetima rus. zime, izgubljen u golemom prostranstvu Rusije, pretrpio katastrofu od koje se više nije oporavio. Na taj neuspjeh nadovezala se akcija Šeste koalicije, u koju su se udruţile Pruska, Austrija, Španjolska, Portugal, Engleska, Rusija i Švedska (1813-15). Nakon poĉetnih uspjeha, pobijeĊen je od Saveznika u trodnevnoj »bitki naroda« kod Leipziga (16-19. X 1813). Pad je neminovan. Dana 31. III 1814. Saveznici su zauzeli Pariz, a on je nakon abdikacije (11. aprila) prognan na otok Elbu. Na franc. prijestolje vratili su se Burbonci, a Beĉki kongres 1814- 15, restaurirao je legitimistiĉki poredak. Napoleonovim iskrcavanjem u preuzima vlast u zemlji. Ali, snage Engleske i Pruske, protunapoleonsku koaliciju, u bitki kod Waterlooa 18. koji ga interniraju na otok Svetu Helenu. Ondje, Francuskoj 1. III udruţene u Sedmu VI 1815. razbile su 1815. zapoĉinje razdoblje njegovih »sto dana«. U trijumfu se vraća u Pariz i

njegovu vojsku. Poslije ponovne abdikacije (22. VI) predaje se Englezima, odrezan od svijeta, on provodi posljednje godine ţivota u diktiranju svojih memoara. U hist. razmjerima N. je bio izuzetna pojava. Na raznovrsnim podruĉjima svoje djelatnosti (vojne, diplomatske, zakonodavno-upravne) isticao se velikom energijom, neobiĉnim pamćenjem i golemom radnom sposobnošću.

Na polju ratne vještine pokazao je svojstva velikog vojskovoĊe originalnih zamisli. Njegove koncepcije o strategiji i taktici izvršile su veliki utjecaj na razvoj vojne znanosti XIX st. Nezavisno od njegovih osvajaĉko-diktatorskih ambicija, veliko hist. znaĉenje njegove epohe leţi u tome što je ona pokrenula kapitalne društvene promjene u svim zemljama koje su se našle pod franc. okupacijom. Stari evr. poredak iz vremena prije Revolucije i Napoleona nije se više mogao uspostaviti. Burţoaski duh GraĊanskog zakonika, formalna ravnopravnost graĊana, zamijenili su stare feudalno-apsolutistiĉke institucije. MeĊutim, Napoleonova ekon. politika odreĊena dekretom o Kontinentalnoj blokadi izazvala je nagli porast cijena (osobito prehrambenih proizvoda), što je teško pogodilo najšire slojeve i omelo normalni razvoj i djelovanje ProbuĊeni nacionalni osjećaj u okupiranim zemljama teško je prisutnost osvajaĉevih armija. Sve je to zbliţavalo plemićku aristokratske reakcije nastojale su naći saveznike u širokim prijelomu stoljeća bile nosioci antifeud. revolucije. Katastrofalni vojne na Rusiju konaĉno je okupio sve te snage u sveopćem burţoazije. podnosio

aristokraciju i graĊanskoneuspjeh napadu na

graĊanstvo i povećavalo nacionalni otpor evr. zemalja protiv osvajaĉa. Vlade nacionalnim i patriotskim pokretima, tj. upravo kod onih snaga koje su na

Napoleona 1813-14. i doveo do njegova poraza kod Leipziga. Padom Napoleona zapoĉinje vladavina udruţene evr. kontrarevolucije. Sveta alijansa evr. monarha nastoji restaurirati stari poredak, koliko god je Juţnoslav. narodi došli su u dodir s vladavinom Napoleona to moguće, ugušiti evr. demokratsku revoluciju bez obzira u kojoj se zemlji ona pojavila.poslije mira u Poţunu 1805. i mira u Schönbrunnu 1809, kada su osnovane → Ilirske provincije. Lik Napoleona bezbroj je puta bio predmet obradbe u knjiţevnosti i lik. umjetnostima, a revoluc. poĉecima njegove polit. i vojniĉke karijere bio je inspiriran i Beethoven prilikom komponiranja svoje III simfonije; prvotno nazvane Bonaparte, kasnije Eroica. Historijska literatura o njemu je brojna.