You are on page 1of 49

Kur'an ve Snnetten Hac ve Umre Rehberi

[Trke]

-~- '--- ;~ - ,-- =-

(.,:i| ..li|


Said b. Ali el-Kahtani

_.L-..| .-, _, _. _, .-.


Tetkik eden : Muhammed ahin

.--|. : _-.: i.. ..<



Rabva Semti slm Dvet Brosu-Riyad
_ti| ...., .,it, :t,it)| .,.._ ...li __t.:i| ,:||
200 200 200 2009 99 9 14 14 14 1430 30 30 30


2

1) Haccn Farz Oluu ..................................................................................................................................... 4
2) Umrenin Vacib Oluu ................................................................................................................................ 4
3) Hac Ve Umrenin Farz Olularnn artlar ................................................................................................ 4
4) Hac Ve Umrede Veklet ........................................................................................................................... 6
5) Hac Ve Umrenin Fazileti ........................................................................................................................... 7
6) Yolculuun, Umre Ve Haccn Adab ........................................................................................................ 9
7) Umre Ve Haccn Mkatlar ...................................................................................................................... 15
Mikatlarn eitleri: ..................................................................................................................................... 15
8) Mkat Esnasnda Umre Ve Hac Yapacak Olann leri ........................................................................... 16
9) (Umre Ve Hacc eren) badetin Uygulamas .................................................................................. 18
10) hramda Yasak Olan ler ...................................................................................................................... 19
11) Yasaklarn lenmesi Karlnda Verilecek Fidyeler .......................................................................... 20
12) hraml Olan Kimseye Mbah Olan eyler ........................................................................................... 23
13) Haccn Rknleri Ve Vcibleri ............................................................................................................. 24
A- Haccn Rknleri:................................................................................................................................... 24
B- Haccn Vacibleri: .................................................................................................................................... 24
14) Umrenin Rknleri Ve Vacibleri .......................................................................................................... 25
A- Umrenin Rknleri ................................................................................................................................. 25
B- Umrenin Vacibleri .................................................................................................................................. 26
15) Mekkeye Giri ...................................................................................................................................... 26
16) Beytullah Tavaf Etmek ....................................................................................................................... 27
17) Safa le Merve Arasnda Say Etmek .................................................................................................... 28
18) Zlhiccenin Sekizinci Gn Haccn leri ............................................................................................. 30
19) Arafatta Vakfe Yapmak ....................................................................................................................... 30
20) Mzdelifede Gecelemek ...................................................................................................................... 32
21) Nahr Gn (Kurban Bayram'nn Birinci Yani Zlhiccenin Onuncu Gn) Yaplacak Hac leri ....... 33
22) Terik Gnlerinde Yaplacak Hac leri ................................................................................................ 35
23) Veda Tavaf ........................................................................................................................................... 37
24) Rasulullah Sallallahu Aleyhi Vesellemin Mescidini Ziyaret Etmek ..................................................... 37
25) Genel Kapsaml Dualar ......................................................................................................................... 40
Tevbe Ve stifarn Fazileti ......................................................................................................................... 46
Tesbih, Tahmid, Tehlil Ve Tekbirin Fazileti ............................................................................................... 47
Peygamber sallallahu aleyhi vesellem Nasl Tesbih Ederdi? ...................................................................... 48
Yolculuktan Dn Adab ........................................................................................................................... 48
3


nsz

Bismillahirrahmanirrahim
(Rahman ve Rahim Allahn Adyla)

phesiz hamd Allaha mahsustur. Ona hamd eder, Ondan yardm diler, gnahlarmz balamasn isteriz.
Nefislerimizin erlerinden, amellerimizin ktlklerinden Allaha snrz. Allahn doru yola ilettiini
saptracak kimse olmaz. Saptrd kimseyi de doru yola iletecek kimse bulunmaz. ehadet ederim ki Allahtan
baka hibir ilah yoktur. O bir ve tektir, Onun orta yoktur. Yine ehadet ederim ki Muhammed Allahn kulu
ve Rasldr. Allahn slat ve selam onun, aile halknn, ashabnn ve kyamet gnne kadar onlara gzellikle
uyacak olanlarn zerine olsun.
Elimizdeki bu kitapk umrenin, haccn Raslullah sallallahu aleyhi vesellemn mescidini ziyaret etmenin
faziletlerine, adabna ve hkmlerine dairdir. Ben bu kitapkta umre yapan, hac eden, Peygamber efendimizin
kabrini ziyaret edecek olan kimsenin evinden kt andan itibaren -yce Allahn izniyle- esenlikle ve mkfat
kazanm olarak tekrar evine dnnceye kadar gereksinim duyaca hereyi akladm. Btn bu aklamalarn
kitab ve snnetten delillerini de kaydettim. O bakmdan bu kitabkta bulunan dorular ltfu engin, biricik
Rabbimizden; onda bulunan yanllklar benden ve eytandandr. Bu yanllklardan Allah da, Onun Peygamberi
de uzaktr.
Bu hususta kar karya kaldm birtakm problemleri muhterem byk ilim adam Abdlaziz b. Abdullah b.
Bza
1
sundum. -Allah onu korusun ve derecelerini ykseltsin.- Onun tercih ettii gr benimseyip kaydettim.
Allah ona hayrl mkfatlar versin. Daha sonra kitab bandan sonuna kadar byk ilim adam Abdullah b.
Abdurrahman el-Cibrn inceledi ve ok gzel ve farkl aklamalarda bulundu. Allah ona hayrl mkfatlar ve
byk bir ecir versin.
Yce Allahtan bu kitap kendi zat iin ihlasla yaplm bir amel klmasn, bu kitapn mellifini,
okuyucusunu, onu basan ve yayan nam cennetlerine yaknlatrc bir vesile klmasn, hayatnda ve lmnden
sonra bu kitaptan beni faydalandrmasn, bu kitabn eline ulat herkesi de ayn ekilde yararlandrmasn niyaz
ederim. nk O kendisinden dileklerde bulunulanlarn en hayrllar, kendisinden bireyler umulanlarn en
cmerdidir. O bize yeter, O ne gzel vekildir (dost ve yardmcdr). lemlerin Rabbi Allaha hamdolsun,
Peygamberimiz Muhammede onun aile halkna, ashabna ve kyamet gnne kadar onlarn izinden gzel bir
ekilde gidecek olanlara da Allahn slat ve selm olsun.
Said b. Ali b. Vehef el-Kahtn
Cuma, 15.1.1415 h.

1
eyh Abdulaziz b. Baz 13 Mays 1999 ylnda vefat etmitir.
4
1) Haccn Farz Oluu

Hac, szlkte kasdetmek demektir.
2
Daha sonra er ve rf bakmdan yce Allahn evini ziyaret ve oraya
gitmek hakknda kullanlmaya balanmtr. O bakmdan bu kelime mutlak olarak kullanld takdirde ancak bu
zel trden olan kast anlalr. nk mer olan ve oka grlen kast budur.
3

eriatte hac, zel zamanlarda, zel mekanlarda, zel kii tarafndan
4
yaplan zel fiillerin
5
addr. Hac slmn
zerinde ykseldii be esastan birisidir. Haccn farz oluunun asl dayana kitab, snnet ve icmadr. Yce
Allah yle buyurmutur:
Oraya bir yol bulabilenlerin o Evi haccetmesi Allahn insanlar zerindeki bir hakkdr. Artk kim inkar ederse
phesiz ki Allah lemlere muhta deildir. (Al-i mran, 3/97)
Peygamber sallallahu aleyhi vesellem de: slam be ey zerine bina edilmitir.
6
diye buyurmu ve bunlar
arasnda hacc da saymtr. Yine bir baka hadisinde: Ey insanlar! Haccetmek size farz klnd. Binaenaleyh
haccediniz.
7
diye buyurmutur.
mmet de gc yeten kimsenin hayatta bir defa, haccetmesinin vcib (farz) olduunu icma ile kabul etmi
bulunmaktadr.
8


2) Umrenin Vacib Oluu

Umre szlkte ziyaret etmek demektir. er bir terim olarak ihram, tavaf, say ve salar tra etmek ya da
ksaltmak sonra da ihramdan kmak suretiyle zel bir ekilde Beyt-i Atiki (eski evi Kbeyi) ziyaret etmektir.
Sahih olan umrenin haccn vacib olduu kimseler hakknda da vacib oluudur. nk mer b. el-Hattab
Radiyallahu anhn rivayet ettii hadiste Peygamber sallallahu aleyhi vesellemin Cebrail aleyhisselama
sorduu soru zerine u cevab verdii sabit olmutur:
...slam, Allahtan baka hibir ilh olmadna ve Muhammedin Allahn Rasl olduuna ehadet etmen,
namaz klman, zekt vermen, hac ve umre yapman, cnubluktan dolay gusletmen, tam anlamyla abdest alman
ve Ramazan aynda oru tutmandr.
9

ie radiyallahu anha da Peygamber Salallahu aleyhi veselleme yle sormutur:
Ey Allahn Rasl, kadnlarn cihad ykmllkleri var mdr? Peygamber:
Evet, onlarn, sava bulunmayan bir cihad ykmllkleri vardr. O da hac ve umredir. diye buyurmutur.
10

Ebu Reznden rivayete gre o:
Ey Allahn Rasl, benim babam olduka yal bir kimsedir. Ne haccedebilir, ne umre yapabilir, ne de binein
srtnda durabilir, diye sormu, Peygamber Salallahu aleyhi vesellem ona:
Babann yerine sen hac ve umre yap. diye cevab vermitir.
11

bn mer radiyallahu anhuma da yle buyurmutur: zerinde bir hac ve bir umre ykmll bulunmayan
hibir kimse yoktur.
12

te er delillerin gsterdii ekilde doru olan budur. Umre de tpk hac gibi bir farzdr ve kendisine haccn
vacib olduu kimse zerinde hayatta bir defa olmak zere vacib (farz)dr. mer, bn Abbas, Zeyd b. Sabit,
Abdullah b. mer, Cabir b. Abdullah ve onlarn dnda daha baka sahabenin szlerinden anlalan mana
budur.
13

Hac ve umre mrde bir defa vacibtir. nk bn Abbas radiyallahu anhuman rivayet ettii hadise gre Akra
b. Hbis, Peygamber Salallahu aleyhi veselleme:
Ey Allahn Rasl hac her sene mi yoksa mrde bir defa m, diye sormu, Peygamber Salallahu aleyhi
vesellem:
Hayr, mrde bir defa. Kim bundan fazlasn yaparsa o tatavvu (nafile)dir. diye cevab vermitir.
14


3) Hac Ve Umrenin Farz Olularnn artlar


2
bnul-Esr, en-Nihye, I, 340
3
bn Teymiyye, erhul-Umde fi Beyani Mensikil-Hacci vel-Umra, I, 75; Ayrca bk. el-Misbahul-Munr, I, 121
4
Bu tanm bn Bzn, Allah ona rahmet etsin Buluul-Meram erhindeki tarifidir.
5
bn Kudame, el-Muni, V, 5
6
Buhari -Fethul-Bri ile birlikte- I, 49; Mslim, I, 45
7
Mslim, II, 975
8
bn Kudme, el-Muni, V, 6
9
Hadisi Darakutn II, 283te; rivayet etmi ve isnad sabit ve sahihtir demitir. Beyhak, IV, 350
10
bn Mace ve mam Ahmed, Msned, VI, 156; el-Elbani, Sahihu bn Mace, II, 151de sahih olduunu belirtmitir.
11
Hadisi Snen sahibleri rivayet etmi olup, byk ilim adam el-Elbani: Sahihtir demitir. Ayrca bk. Sahihun-Nesai, II, 556; Sahihu Ebi
Davud, I, 341; Sahihu bn Mace, II, 152; Sahihut-Tirmizi, I, 275
12
Buhari -Fethul-Bari ile birlikte- III, 597
13
Bk. bn Kudame, el-Muni, V, 13; bn Teymiye, erhul-Umde, I, 88-98; Fethul-Bari, III, 597; bn Teymiye, Fetv, VI, 256
14
Ebu Davud, Nesai, bn Mace, Ahmed ve bakalar rivayet etmi olup, el-Elbani Sahihu Ebi Davud I, 324; Sahihun-Nesai, II, 556 ve
Sahihu bn Mace, II, 148de bu hadisin sahih olduunu belirtmitir.
5
Hac ve umre be artn bulunmas halinde farz olur.
15

Birinci art: Mslman olmaktr. nk yce Allah:Mrikler ancak bir pisliktir. Onun iin bu yllarndan
sonra artk onlar Mescid-i Harama yaklamasnlar (et-Tevbe, 9/28) diye buyurmutur. Ayrca byle bir i
yapmalar sahih deildir. Sahih olmayan bir eyin farz olmas da imkanszdr.
Bir dier delil Ebu Hureyre Radiyallahu anhn u rivayetidir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellemin Veda
Haccndan nce Ebu Bekir es-Siddk hac Emiri olarak tayin ettii hac esnasnda beni de kurban bayram birinci
gnnde insanlara u ilan yapmak zere gnderdii kimseler arasnda gnderdi: Artk bu seneden sonra hibir
mrik hac edemeyecektir ve Beytullah rlplak tavaf edemeyecektir.
16

kinci art: Akl. Dier ibadetlerde olduu gibi -akl bana gelinceye kadar- deli olana hac da, umre de farz
deildir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Kalem kiiden kaldrlmtr. (Onlara sorumluluk yoktur.) Akl bandan gitmi deli aykncaya kadar,
uyuyan uyanncaya kadar, kk ocuk da ergenlik yana gelinceye kadar.
17

nc art: Bli olmak. Az nce geen hadis gereince ergenlik yana gelinceye kadar kk ocua hac
farz deildir. Bununla birlikte kk ocuk hac yapacak olursa hacc sahihtir, fakat farz olan haccn yerini de
tutmaz. nk bn Abbasn rivayet ettii hadise gre bir kadn kk bir ocuu kaldrm ve Peygamber
Salallahu aleyhi veselleme gsterip:
Bunun hacc olur mu? diye sormu, Peygamber de:
Evet, senin iin de ecir vardr. diye buyurmutur.
18

Yine Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Herhangi bir ocuk hacceder, sonra ergenlik yana gelirse, onun bir defa daha haccetmesi icab eder.
Herhangi bir kle hacceder sonra ona zgrl verilecek olursa bir defa daha haccetmesi gerekir.
19

Drdnc art: Tam hrriyet. Kleye haccetmesi farz deildir. Bununla birlikte haccedecek olursa hacc
sahihtir, fakat farz olan haccn yerini tutmaz. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem az nce kaydedilen
bn Abbasn rivayet ettii: ...Ve eer bir kle hacceder, sonra da ona zgrl verilirse onun bir defa daha
haccetmesi gerekir. hadisi bunu gerektirmektedir.
Beinci art: stitaat (g yetirebilmek): Hac, Kurnn nass, bu hususta oka varid olmu snnetten deliller
ve mslmanlarn icma dolays ile ancak oraya gitmeye yol bulabilen kimselere farzdr.
20
Bununla birlikte g
yetiremeyen bir kimse haccedecek olursa onun bu hacc farz haccn yerine geer.
21

Kadna zel bir art: Beraberinde mahrem bir kimsenin bulunmas. nk Peygamber Salallahu aleyhi
vesellem yle buyurmutur:
Bir erkek, herhangi bir kadn ile beraberinde bir mahremi bulunmadka sakn babaa kalmasn. Kadn ancak
mahremi ile birlikte yolculuk yapar. Bir adam kalkarak
Ey Allahn Rasl, dedi. Benim hanmm haccetmek zere yola kt ve ben de u u gazaya katlmak zere
yazldm. Peygamber yle buyurdu:
Git, hanmnla birlikte haccet.
22

Buna gre beraberinde kocas ya da mahrem olan bir kii bulunmad srece kadnn hac iin yolculua kmas
vacib de deildir, caiz de olmaz.
23
Ancak kadn mahremi olmakszn haccedecek olursa bu hacc farz haccn
yerine geer, fakat bununla birlikte masiyette bulunmu olur ve byk bir gnah kazanr.
24

Bu artlarn hepsini tayan bir kimsenin derhal haccetmesi icab eder. Haccn bir dahaki seneye ertelemesi caiz
deildir. nk bn Abbas radiyallahu anhuma yle demitir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem buyurdu ki:
-Farz olan hacc kastederek- haccetmekte acele ediniz. nk sizden hibir kimse ne ile kar karya kalacan
bilemez.
25

Bylece Peygamber Efendimiz hac etmekte acele edip, eli abuk tutmay emir buyurmutur. Emir ise vcub (farz
oluu) gerektirir.
26
Bundan dolay mer b. el-Hattab Radiyallahu anhn yle dedii sabit olmutur: u
lkelere birtakm kimseler gndermeyi kararlatrmak istedim. Onlar imkan olup da haccetmeyen kimseleri

15
Bk. bn Kudame, el-Muni, V, 6; bn Teymiye, erhul-Umde, I, 113
16
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 483; Lafz kendisinin olmak zere Mslim, II, 982; Ayrca bk. Nevev erhi, IX, 115
17
Bu hadisi Snen sahibleri ile Ahmed ve bakalar rivayet etmi olup, el-Elbani sahih olduunu belirtmitir. Bk. Irvaul-alil, II, 4-7
18
Muslim, II, 974. es-Saib b. Yezid (r.a)dan yle dedii nakledilmitir: Ben henz yedi yanda iken Raslullah (s.a) ile birlikte hacca
gtrldm. Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 71
19
afi, Beyhaki, Hakim ve bakalar rivayet etmi olup, Hafz bn Hacer, Fethul-Bari, IV, 71de, isnad sahihtir demitir. Ayrca bk.
Irvaul-alil, IV, 156
20
bn Teymiye, erhul-Umde, I, 124
21
stitaat (g yetirebilme) kavram iin bk. Advul-Beyn, V, 75-98; bn Kudame, el-Mun, V, 7-14; bn Teymiye, erhul-Umde, I, 124-
130; el-Fetaval-slamiyye, II, 187
22
Buhari -Fethul-Bari ile-, VI, 143; Mslim, III, 978
23
bn Teymiye, erhul-Umde, I, 172
24
bn Teymiye, erhul-Umde, I, 172
25
Ahmed, I, 14 ile Ebu Davud, bn Mace ve Hakim sahih olduunu belirtmi -Zehebi de bir hususta ona muvafakat etmitir-, I, 448de; el-
Elbani ise rvaul-alil, IV, 168de ile Sahihu Ebi Davud, I, 325 ve Sahihu bn Mace, II, 147de hasen olduunu belirtmitir.
26
Bk. bn Teymiye, erhul-Umde, I, 206; bn Bz, Mecmuu Fetava fil-Hac, V, 243; bn Kudame, V, 36; Advaul-Beyan, V, 125
6
tesbit etsinler ve bu gibi kimseleri cizyeye balasnlar. Byleleri mslman deildir, byleleri mslman
deildir.
27

Bir dier rivayette de yle dedii nakledilmektedir:
Genilik ve imkn bulduu halde yolu da ak ve serbest olmakla birlikte haccetmeyen bir adam - defa tekrar
ederek- ister yahudi, ister hristiyan lsn.
28

Buna gre bu artlar bir kimsede bulunacak olursa o kimseye haccetmek farz olur.
Bu durumda kii bizzat haccetme gcne sahibse haccetmesi farz olur. Eer bizzat haccetme gcne sahib
deilse iki hal szkonusudur:
1- Eer -bu g yetirememe halinin sona ermesini ve geici bir hastala yakalanp ifa bulmay mit eden
hastann halinde olduu gibi- iyilemeyi mit ediyorsa bizzat haccedebilme gcne eriinceye kadar haccetmeyi
erteler. Eer bundan nce vefat ederse onun terekesinden (geriye brakt mirasndan) onun adna hac yaplr ve
gnahkr olmaz.
2- Eer kendisine haccn vacib olduu kii, sona ermesi mid edilemeyen, iyilemesi beklenmeyen srekli bir
acizlik ierisinde ise -olduka yal, iyileme midi olmayan ktrm hasta, binee binemeyen kimse gibi- bu
kimse kendisi adna hac ve umre yapacak birisini vekil tayin eder.
29


4) Hac Ve Umrede Veklet

Binee binemeyen, binek zerinde duramayan, binek zerinde yolculuk yapamayan, iyilemesi mit olunamayan
hasta gibi artlar tamamlanmakla birlikte bizatihi hac ve umre yapamayan kimsenin kendisi adna hac ve umre
yapacak bir vekil tayin etmesi gerekir.
30
nk bn Abbas radiyallahu anhumann rivayet ettii bir hadise gre
Hasamllardan bir kadn:
Ey Allahn Rasl, dedi Allahn kullar zerine farz kld hac ykmll babam ya ilerlemi bir halde
iken gelip buldu. O binek srtnda duramyor, onun yerine ben hac edeyim mi? Peygamber:
Evet diye buyurdu. Bu da Veda haccnda olmutu.
31

Mslimin bir rivayetinde de: Onun yerine sen haccet.
32
dedii zikredilmektedir.
Ebu Reznin rivayet ettii hadise gre:
Ey Allahn Rasl benim babam yal birisidir. Hac da edemez, umre de yapamaz, yolculua da dayanamaz.
Peygamber ona:
Babann yerine sen haccet ve umre yap. diye buyurdu.
33

Kendisine haccn farz olduu kimse haccetmeksizin vefat edecek olursa geriye brakt maldan kendisi adna
hac ve umre yaplmak zere gereken miktar ayrlr.
34
nk bn Abbas radiyallahu anhuma yle demitir:
Sinan b. Abdullah el-Chennin hanm Raslullah Salallahu aleyhi vesellema haccetmeden len annesi
hakknda, kendisi onun adna haccedecek olursa onun yerine hacc olur mu, diye sorulmasn (birisine) teklif etti.
Peygamber yle buyurdu: Evet, O, annesinin boynunda bir bor bulunsayd onun adna bu borcunu deseydi,
bu onun demesinin yerini tutar myd? (Soruyu soran)
Evet dedi. Peygamber de:
O halde o da annesinin yerine haccetsin diye buyurdu.
35

bn Abbas radiyallahu anhumadan yle dedii rivayet edilmitir: Peygamber Salallahu aleyhi vesellema bir
kadn gelerek dedi ki:
Benim annem haccetmeyi adad fakat haccedemeden ld. Onun yerine ben haccedeyim mi? Peygamber yle
buyurdu:
Evet, onun yerine haccet. Eer annenin zerinde bir bor bulunsayd onu sen der miydin? diye sordu. Kadn:
Evet deyince, Peygamber:
O halde alacakl olann hakkn veriniz. phesiz Allah, hakk denmeye en layk olandr.
36

Bir rivayette de: Allahn hakkn deyiniz. nk Allah hakk denmeye en layk olandr.
37
diye buyurdu.
Yine bir rivayette belirtildiine gre bir adam dedi ki:
Benim kzkardeim haccetmeyi adad, fakat vefat etti. Peygamber yle buyurdu:

27
Bu rivayeti Said b. Mansur Snenin de rivayet etmi olup bn Hacer et-Telhisul-Habirde (mer -r.a-e mevkuf bir rivayet olarak), II,
223de sahih olduunu belirtmitir.
28
Beyhaki, es-Snenul-Kbra, IV, 334; bn Hacer, et-Telhisul-Habir, II, 223de mevkuf bir rivayet olarak sahih olduunu belirtmektedir.
29
Bk. Advaul-Beyan, V, 93 ve 98; bn Kudame, el-Mun, V, 19 ve 22; bn Teymiye, erhul-Umde, I, 183; bn Useymin, el-Menhac li
Muridil-Hac vel-Umra, s. 52
30
bn Kudame, V, 19; bn Teymiye, erhul-Umde, I, 133 ve 183; bn Kasm Haiyesi, III, 518; Advaul-Beyan, V, 93; erhuz-Zerkei, III,
31
31
Buhari -Fethul-Bari ile birlikte-, III, 378; Mslim, II, 973
32
Mslim, II, 974
33
Bk. drdnc bahis, nolu not
34
bn Kudame, el-Muni, V, 36, 38 ve 19; bn Teymiye, erhul-Umde, I, 183
35
Msned, I, 297; Sahihu-bn Huzeyme, IV, 343; el-Elbani, Sahihun-Nesai, II, 559da senedi sahihtir, demitir.
36
Buhari -Fethul-Bari ile-, XIII, 296
37
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 64
7
Allahn hakkn de. nk O hakk denilmeye en layk olandr.
38

Bakasnn adna vekaleten hac yapacak kimsenin bizzat kendi adna haccetmedike vekleten haccetmesi caiz
olmaz. nk bn Abbas radiyallahu anhumann rivayet ettii hadise gre Raslullah Salallahu aleyhi vesellem
bir adamn:
Ya Rabbi ubrume adna sana lebbeyk diyorum, dediini duymu ve:
ubrume de kim? diye sorunca, adam:
Benim bir kardeim yahut benim bir yaknmdr, diye cevab vermi. Peygamber:
Peki kendi adna hac yaptn m? diye sormu, adam.
Hayr deyince Peygamber:
nce kendi adna hac yap, sonra da ubrume adna diye buyurdu.
39

Vekleten hac yaptracak olan kimsenin, hac ve umre hkmlerini bilen ve bu hususta Allahtan korkacan
mit ettii uygun bir vekil semeye zen gstermesi gerekir. Vekleten haccedecek olan da Allah iin ihlasl bir
niyete sahib olmaldr ve sahih kabul edilen gre gre; bir kimsenin bakas adna haccetmek zere bir mal
alabilmesinin ancak u iki halden birisi iin szkonusu olacan bilmesi gerekir:
1- Kii len ahsn hac sorumluluundan kurtulmasn ve bu borcunun denmesi suretiyle ona iyilik yapmay
ister. Bu, ya aralarndaki bir akrabalk ya da genel olarak btn mminlere kar bir merhametinden dolay olur.
Bu durumda o vekil hacc eda etmesine imkan verecek kadar bir mal alr, geriye kalan mal ise hak sahiplerine
iade eder. Bu ekilde hareket eden bir kimse, muhsin (iyilik yapan) bir kiidir. Allah da iyilik yapanlar sever.
2- Vekleten haccedecek kimse hacc seven, meiri grmeyi arzu eden bir kimse olmakla birlikte, gerekli
masraf karlayamayan bir kimse olabilir. Bu durumda ihtiyacn grecek kadar mal alr ve kardei adna hac
farizasn eda eder.
zetle, vekleten hac yapacak olan kimsenin haccetmek iin gerekeni almas gerekir. Almak iin haccetmelidir.
Byle bir kimsenin pek byk bir sevab alaca ve kendisini vekil tayin edenin yahutta kendisi adna haccettii
kimsenin ecri gibi ecir alaca -yce Allahn izniyle- mit edilir.
40
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem de
yle buyurmutur:
Emrolunduunu eksiksiz gnl holuu ile deyen gvenilir hazinedar, sadaka verenlerden birisidir.
41

hiret iin yaplmas gereken bir amel ile mal alan yahut dnyay murad eden ve ancak gelip geici dnyal
maksat olarak gzeten bir kimsenin ise hirette alacak hibir pay olmaz.
42


5) Hac Ve Umrenin Fazileti

1- Ebu Hureyre Radiyallahu anhdan dedi ki: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem buyurdu ki:
Kim bu Evi hacceder de kt sz sylemez ve fasklk yapmazsa annesinden domu gibi geri dner.
43

Mslimin bir rivayetinde de yle denilmektedir:
Kim bu Eve gelir de kt sz sylemez, fasklk yapmazsa annesinden doduu gibi geri dner.

44

Bu lafz hem hac, hem de umreyi kapsar.
45

2- Yine Ebu Hureyreden rivayet edildiine gre Raslullah Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Umreden sonra yaplan bir umre ikisi arasnda ilenen gnahlara keffrettir. Hacc- mebrrun ise cennetten
baka hibir karl olmaz.
46

Hacc- mebrr, riyasz, bakalar iitsin diye yaplmayan, herhangi bir gnahn kartrlmad ve akabinden
herhangi bir masiyetin ilenmedii hacdr. Ayn zamanda bu, btn hkmleri eksiksiz yerine getirilen ve
mkelleften istendii en mkemmel ekliyle ifa edilen hacdr. Kabul olunan hac ite budur. Haccn kabul
olunduunun alametlerinden birisi de kiinin daha nceki halinden daha hayrl bir ekilde geri dnmesi ve tekrar
masiyetlere dnmemesidir. Mebrur kelimesi itaat demek olan el-birrden alnmtr. Dorusunu en iyi bilen
Allahtr.
47

3- Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Amr b. el-sa yle demiti:
Sen slmn kendisinden ncekileri yktn, hicretin kendisinden ncekileri yktn ve haccn da kendisinden
ncekileri yktn bilmiyor musun?
48

4- Peygamber Salallahu aleyhi veselleme:

38
Buhari -Fethul-Bari ile-, XI, 574
39
Ebu Davud, bn Mace ve Ahmed rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, I, 341 ile rvaul-alil, IV, 171de sahih olduunu
bildirmitir.
40
Bk. bn Teymiye, Fetva, XXVI, 14-20 (Baz tasarruflarla)
41
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 439; Mslim, II, 710
42
Bk. bn Teymiye, Fetava, XXVI, 28 ve 20
43
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 20; Mslim, II, 984
44
Mslim, II, 983; Tirmizide: Gemi gnahlar balanr denilmektedir. Bk. Sahihut-Tirmizi, I, 245
45
Bk. Fethul-Bari, III, 382
46
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 597; Mslim, II, 983
47
Bk. Fethul-Bari, III, 382; Nevevi, Mslim erhi, IX, 112
48
Mslim, I, 112
8
Hangi ameller daha faziletlidir diye sorulmu, o:
Allaha ve Raslne iman diye buyurmutur.
Sonra hangisi diye sorulunca:
Allah yolunda cihad diye buyurdu.
Sonra hangisi diye sorulunca:
Hacc- mebrur diye buyurdu.
49

5- Abdullah b. Mesud Radiyallahu anhdan dedi ki: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem buyurdu ki:
Ard arkasna hac ile umre yapnz. nk hac ile umre krn demir, altn ve gm zerindeki kir ve pas
giderdii gibi fakirlii ve gnahlar siler sprrler. Mebrur haccn ise cennetten baka bir mkfat yoktur.
50

6- ie (r.anha)dan dedi ki:
Ey Allahn Rasl, kadnlar zerinde cihad var m? diye sordu. O yle buyurdu:
Evet onlarn zerinde sava olmayan bir cihad vardr. Hac ve umre.
51

Nesaideki rivayette de yle denilmektedir:
...Sizin iin cihadn en iyisi, en gzeli vardr. Beyti mebrur bir ekilde haccetmektir.
52

7- Ebu Hureyre Radiyallahu anhdan dedi ki: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem buyurdu ki:
Allahn kafileleri tr: Gaziler, haclar ve umre yapanlar.
53

8- bn mer radiyallahu anhumadan rivayete gre Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Allah yolunda gazaya kan, hac eden ve umre yapan Allahn kafilesidir. Allah onlar ard, onlar da arya
uyup geldiler. Onlar da Ondan dilekte bulundular, O da onlara verdi.
54

9- Ebu Hureyre Radiyallahu anhdan rivayete gre Raslullah Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Byn de, kn de, gc yetmeyenin de, kadnn da cihad hac ve umredir.
55

10- ie (r.anha)dan dedi ki: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu:
Allahn Arafe gnnde cehennemden azad ettii kullardan daha ok kulunu azad ettii hibir gn yoktur. O
gnde Allah olduka yaklar, sonra hac kullar ile meleklere kar nerek: Bunlar neler diledi? diye
sorar.
56

11- Amr b. uaybn babasndan, onun dedesinden rivayet ettiine gre Peygamber Salallahu aleyhi vesellem
yle buyurmutur:
En hayrl dua Arafe gn yaplan duadr...
57

12- Yine Peygamber yle buyurmutur:
...nk phesiz ramazan aynda yaplan bir umre benimle birlikte yaplm bir hacca denktir.
58

13- Abdullah b. Ubeyd, bn mer radiyallahu anhumaya dedi ki:
Ne diye ben senin sadece bu iki rkn yani Hacer-i Esved ile Rkn-i Yamaniyi istilm ettiini gryorum.
(Sebebi nedir?) bn mer dedi ki:
Eer ben bu ii yapyorsam Raslullah Salallahu aleyhi vesellemin: phesiz bunlara el srmek (ve bylece
onlar istilm etmek) gnahlar dker dediini ve yine onun: Her kim bu Beyti yedi defa tavaf eder ve
arkasndan iki rekat namaz klarsa bir kle azad etmi gibi olur ile: Bir kii ayan kaldrp koyacak olursa
mutlaka ona on tane hasene yazlr, on tane gnah silinir ve on tane dereceye ykseltilir. dediini duymu
olmamdr.
59


49
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 381
50
Nesai, Tirmizi, bn Mace, Ahmed ve bakalar rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihun-Nesai, II, 558de sahih olduunu belirtmektedir.
51
Ahmed, bn Mace, bn Huzeyme ve bakalar rivayet etmi olup hadisin asl Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 381de yer almaktadr. Ayrca
bk. Sahihu bn Mace, II, 151; rvaul-alil, IV, 151de el-Elbani sahih olduunu belirtmitir.
52
Hadisi Nesai rivayet etmitir. Bk. Sahihun-Nesai, II, 557
53
Nesai, Hakim, bn Hibban rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihun-Nesai, II, 557; Sahihul-Cami, VI, 108de sahih olduunu belirtmitir.
54
bn Mace, bn Hibban ve bakalar rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihu bn Mace, II, 149 ile el-Ahadysus-Sahiha, IV, 433de sahih
olduunu belirtmitir.
55
Nesai rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihun-Nesai, II, 557de hasen olduunu belirtmitir.
56
Mslim, II, 983
57
Tirmizi ve Muvattada Malik rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihut-Tirmizi, III, 184; Sahihul-Cami, III, 121 ile el-Ahadysus-Sahiha, IV,
6da hasen olduunu belirtmitir.
58
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 72 ile III, 603; Mslim, II, 918 ile Snen sahibleri. Mslim ve
bakalarnn naklettii bir rivayette de: ... Bir hacca denktir. denilmektedir.
59
Ahmed, II, 3 ile Ebu Davud dnda dier Snen sahibleri ve Hakim (I, 489) rivayet
etmitir.; Hakim hadisin sahih olduunu belirtmi ve ez-Zehebi de ona muvafakat etmitir. el-
Elbani, Mikatul-Mesabih, II, 793de sahih olduunu belirtmi, el-Beavi, erhus-Snne,
VII, 129da hasen olduunu sylemitir. Ben bu hadisleri bu lafzlaryla u kaynaklardan
setim: Sahihun-Nesai, II, 613; Sahihut-Tirmizi, I, 283; Sahihu bn Mace, II, 162 ile
Abdrrezzk, el-Musannef, V, 29
9
14- Yine Peygamber Salallahu aleyhi vesellemden sabit olduuna gre Mescid-i Haramda klnan namaz onun
dndaki dier mescidlerde klnan yzbin namazdan daha faziletlidir.
60

15- Kim Beyt-i Atiki tavaf eder, Hacer-i Esvedi de istilm ederse kyamet gnnde ona tanklk eder. nk
bn Abbas radiyallahu anhuma rivayet ettii bir hadiste yle demektedir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem
Hacer-i Esved hakknda yle buyurmutur:
Allaha yemin ederim, kyamet gnnde Allah onu kendileriyle grecei iki gz, kendisiyle konuaca bir dili
olduu halde canlandracak ve bu ta kendisini hakk ile istilm eden kimseler hakknda ahitlikte
bulunacaktr.
61

Yine bn Abbastan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem buyurdu ki:
Hacer-i Esved cennetten, kardan daha beyaz bir halde indirildi. Adem oullarnn gnahlar onu karartt.
62

Bu faziletleri ancak amelini Allah iin ihlsla yapan, hacc ya da umreyi Raslullah Salallahu aleyhi vesellemn
gsterdii ekilde ed eden kimseler elde edebilir. Btn amellerin ve szlerin kabul edilebilmesi iin u iki
artn gereklemesi kanlmaz bir eydir:
Birinci art: Kendisine ibadet olunan mabuda kar ihlsl olmaktr. nk Peygamber Salallahu aleyhi
vesellem yle buyurmutur: Ameller niyetlerine gredir ve mutlaka her kii iin ancak niyet ettii vardr.
63

kinci art: Raslullah Salallahu aleyhi veselleme uymaktr. nk Peygamber efendimiz yle buyurmutur:
Her kim bizim bu iimize uygun olmayan bir amelde bulunursa o geri evrilir.
64

Buna gre amelini ihlas ile Allaha yapan ve bu amelinde Raslullah Salallahu aleyhi veselleme tabi olan
kimsenin ameli makbuldr. Bu iki art elde edemeyen yahut bunlardan birisini gerekletiremeyen kiinin ameli
red olunur ve yce Allahn: ledikleri amellerinin nne geip onu havaya salm toz zerreleri yaparz.

(el-
Furkan, 25/23) buyruunun erevesine dahildir. Bu iki art bulunduran kimse de yce Allahn:yilik yaparak
kendisini Allaha teslim eden ve brahimin hanif dinine uyan kimseden daha gzel din sahibi kim olabilir? (en-
Nisa, 4/125);Hayr (dedikleri gibi deil); kim ihsan edici olarak yzn (ihls ile) Allaha teslim ederse ite
ona Rabbi katndan ecri verilecektir. Onlar iin korku yoktur ve onlar zlmezler. (el-Bakara, 2/112)
buyruklarnn kapsam ierisindedir.
Buna gre mer Radiyallahu anhn rivayet ettii: Ameller niyetler iledir. hadisi btn (i ve kalb) ameller
iin bir ldr. Aie -radiyallahu anha-nn rivayet ettii: Her kim bizim bu iimize uymayan bir amelde
bulunursa o red olunur hadisi ise zahir olan ameller iin bir ldr. O halde bu iki hadis asllaryla, ferleriyle,
zahir olanyla, batnyla dinin tamamn kapsayan iki hadistir.
65


6) Yolculuun, Umre Ve Haccn Adab

Umre ve hac yapan bir kimsenin kabul edilebilecek bir umre yapabilmek ve mebrur bir hac edebilmek iin
bilmesi ve yerine getirmesi gereken edebler pek oktur. Bunlardan bir ksm vacib, bir ksm mstehabtr. Ben
hepsini deil de bir blmn rnek olmak zere aada sralamaya alacam:
1- Zamann, binein, arkadan, birden ok yol olmas halinde yolun hayrlsn takdir etmesini Allahtan diler.
Bu konuda bilgi sahibi olan ve salih kimselerle istiare eder. Haccn hayr olduunda phe yoktur. Bu hususta
istihare ise iki rekat namaz kldktan sonra bu konuda varid olmu duay yapmakla olur.
66

2- Hac ve umre yapacak olann hacc ve umresi ile yalnzca Allahn rzasn gzetmesi, Ona yaknlamay arzu
etmesi, dnyalk elde etmeyi yahut nmeyi yahut kalbleri kazanmay ya da riyakrlk yapp n salma
maksadn gtmekten saknmas gerekir. nk bu gibi hususlar amelin batl olup, kabul edilmemesine sebeb
tekil eder. Yce Allah yle buyurmaktadr:
Deki: phesiz benim namazm, ibadetim, hayatm ve lmm lemlerin Rabbi olan Allah iindir. Onun hibir
orta yoktur. Ben bununla emrolundum ve ben mslmanlarn ilkiyim. (el-Enam, 6/162-163)
Artk kim Rabbine kavumay mit ediyorsa salih bir amel ilesin ve Rabbine ibadetinde kimseyi ortak
komasn. (el-Kehf, 18/110)
Mslman ite bu ekilde yalnzca Allahn rzasn ve hiret yurdunu gzetir:
Kim bu dnyay isterse biz de burada istediimiz kimseye dilediimizi abucak veririz. Sonra da onu
cehenneme koyarz. O buray knanm ve koulmu olarak boylar. (el-sra, 17/18)
Kudsi hadiste de yle buyurulmaktadr:
Ben btn ortaklar arasnda irke (kendisiyle ortak koulmaya) en muhta olmayanm. Her kim iledii bir
amelde benimle birlikte bakasn ortak koarsa ben de onu ortak kotuu ile babaa brakrm.
67


60
Ahmed, III, 343-397; el-Elbani, rvaul-alil, IV, 341de sahih olduunu belirtmitir.
61
Tirmizi; bn Huzeyme, IV, 20; Ahmed, I, 266; el-Elbani, Sahihut-Tirmizi, I, 284te sahih olduunu belirtmitir.
62
Bu lafzla bn Huzeyme, IV, 220. Tirmizinin lafz ise: ...Stten daha beyaz olduu halde... eklindedir. el-Elbani, Sahihut-Tirmizi, I,
631de sahih olduunu belirtmitir.
63
Buhari -Fethul-Bari ile-, I, 9; Mslim, III, 1515
64
Mslim, III, 344; Buhari ve Mslimdeki lafz da u ekildedir:
Her kim bizim bu iimizde ondan olmayan bir eyi yeniden ortaya kartr koyarsa o red olunur.
65
Bk. Byk ilim adam Abdur-Rahman b. Nsr es-Sad, Behcetu Kulubil-Ebrar ve Kurratu Uynil-Ahyr, s. 10
66
stihare iin bk. Buhari, VII, 162; Mellifin, Hsnul-Mslim, s. 45
10
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem mmeti adna kk irke komalarndan korkmutur:
Sizin iin en ok korktuum ey kk irktir. Ona bunun ne olduu sorulunca: Riyakrlktr cevabn
vermitir.
68

Yine Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Her kim bakasna iittirmek iin bir i yaparsa, Allah da onun bu halini iittirir. Her kim riyakrlk yaparsa
Allah da ona bu riyakrlnn cezasn verir.
69

Halbuki onlar onun dininde ihls sahibleri ve hanifler olarak Allaha ibadet etmelerinden, namaz dosdoru
klmalarndan, zekat vermelerinden bakas ile emrolunmadlar. (el-Beyyine, 98/5)
3- Hac ve umre yapacak kimsenin hac ve umre ile ilgili fkh hkmleri, yolculua dair hkmleri yolculua
kmadan bilip renmelidir. Namazlar ksaltmak (kasr), cem etmek (le ile ikindi, akam ile yatsy birisinin
vaktinde klmak), teyemmm hkmleri, mestler zerine mesh etmek ve buna benzer yolculuu srasnda gerek
duyaca hac ibadetinin edas ile ilgili hkmleri renmelidir. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle
buyurmutur:
Allah kimin hakknda hayr murad ederse onu dinde fakih klar.
70

4- ster hac, ister umre yapan olsun, isterse de baka bir durumda bulunsun btn gnahlardan ve masiyetlerden
tevbe etmelidir. Btn gnah ve masiyetlerden tevbe farzdr. Tevbenin gerek mahiyeti de btn gnahlardan
vazgemek, onlar terketmek, daha nce yapm olduu gnah ve masiyetlere pimanlk duymak, bunlara tekrar
dnmemekte kararl olmaktr. Eer zerinde bakalarnn haklar varsa hak sahiblerine haklarn verir, onlardan
helallk diler. Bu haklarn namus ve eref gibi manevi haklar olmalar yahut mali haklar veya bunun dndaki
haklar olmalar arasnda fark yoktur. Kendi iyiliklerinden ayrlp hak sahibine verilmesinden nce bunu
gerekletirmelidir. nk o vakit iyilikleri tkenecek olursa bu sefer hak sahibinin ktlklerinden alnr, onun
zerine konulur.
71

5- Hac ya da umre yapann hac ve umresi iin helal maln semesi gerekir. nk Allah ho ve temizdir, ancak
ho ve temiz olan kabul eder ve nk haram olan mal duann kabul edilmemesine sebeptir.
72
Haramdan biten
bir ete ate daha bir layktr.
73

6- Vasiyetini yazmas, alacaklarn, borlarn kaydetmesi mstehabtr. nk eceller Allahn elindedir:
Hibir kimse yarn ne kazanacan bilemez. Hibir nefis de hangi yerde leceini bilmez. Muhakkak Allah
hereyi bilendir, hereyden haberdardr. (Lukman, 31/34)
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem de yle buyurmutur:
Hakknda bir eyler vasiyet etmek istedii bir eyleri olan bir mslmann, yannda vasiyeti yazl
bulunmakszn iki gn geirmesi doru deildir.
74

Vasiyetine ahit tutar, zerindeki borlarn der, emanetleri sahiblerine verir yahutta yannda kalmalar iin
onlardan izin ister.
7- Aile halkna Allahtan korkup, Ona kar takval olmalarn tavsiye etmesi de mstehabtr. nk yce
Allahn bizden ncekilere de, sonrakilere de tavsiyesi budur:
Andolsun ki sizden evvel kendilerine kitab verilenlere de, size de Allahtan korkun, diye tavsiye ettik. (en-Nisa,
4/131)
8- Salih yol arkada semek iin gayret gstermesi ve bu arkadann er ilimi tahsil edenlerden olmas iin
zen gstermesi de mstehabtr. nk byle bir ey onun baarya ulap, hac ve umresi esnasnda hatalara
dmemesinin sebepleri arasndadr.
Kii arkadann dini zeredir. Bu sebepten hepiniz kiminle arkadalk ettiine iyice dikkat etsin.
75
;
Ancak mmin kimse ile arkadalk yap ve senin yemeini ancak takval bir kimse yesin.
76
Peygamber
Salallahu aleyhi vesellem salih arkada misk taycsna, kt arkada da demir kr fleyen kimseye
benzetmitir.
77

9- Aile halk ile, akrabalar ile, komularndan, arkadalarndan ilim sahibi kimselerle vedalamas da
mstehabtr. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Yolculua kmak isteyen bir kimsenin geriye brakt kiilere: Emanetleri kaybolmayan Allaha sizi emanet
ediyorum, desin.
78


67
Mslim, IV, 2289
68
Ahmed, V, 428; el-Elbani, Sahihul-Cami, II, 45de hasen olduunu belirtmektedir.
69
Buhari -Fethul-Bari ile-, XI, 336; Mslim, IV, 2289
70
Buhari -Fethul-Bari ile-, I, 164
71
Bk. en-Nur, 24/31; Buhari -Fethul-Bari ile-, XI, 395
72
Bk. Mslim, II, 703; Buhari, -Fethul-Bari ile-, XI, 395
73
Ebu Nuaym, el-Hilye, I, 31. Buna yakn bir rivayet; Ahmed, ez-Zhd, s. 164te bu anlamda bir rivayet; Msned, III, 321; Darimi, II, 229 ve
bakalar. el-Elbani, Sahihul-Cami, IV, 172de sahih olduunu belirtmitir. Ayrca bk. Fethul-Bari, III, 111
74
Buhari -Fethul-Bari ile-, V, 355; Mslim, III, 149
75
Ebu Davud ve Tirmizi ayrca bk. Sahihu Ebi Davud, III, 917; Sahihut-Tirmizi, II, 280
76
Ebu Davud ve Tirmizi ayrca bk. Sahihu Ebi Davud, III, 917; Sahihut-Tirmizi, II, 285
77
Buhari -Fethul-Bari ile-, IX, 660; Mslim, IV, 2026
78
Ahmed, II, 403; bn Mace, 2, 943; Ayrca bk. Sahihul-bn Mace, II, 133
11
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem de ashabndan yolculuk yapmak isteyen kimseleri uurlar ve yle derdi:
Dinini ve senin emanetini, amellerinin srlarn Allaha emanet ediyorum.
79
Peygamber Salallahu aleyhi
vesellem yolculua kp da kendisine vasiyette bulunmasn isteyen kimselere de yle derdi:
Allah takvay azn klsn, gnahn balasn, nerede olursan ol sana hayr kolaylatrsn.
80

Yolculua kmak isteyen bir kimse Peygamber Salallahu aleyhi veselleme gelerek
Ey Allahn Rasl, bana tavsiyede bulun dedi. Peygamber yle buyurdu:
Sana Allahtan korkman (takval olman) ve herbir tmsek zerinde tekbir getirmeni tavsiye ederim. Adam
gidince Peygamber yle dua etti:
Allahm, onun iin yeri yaknlatr, yolculuu ona kolaylatr.
81

10- Perembe gnnn ilk saatlerinde yolculua kmas mstehabtr. nk Peygamber Salallahu aleyhi
vesellemin byle yapmtr. Kab b. Malik Radiyallahu anh dedi ki: Raslullah Salallahu aleyhi vesellemin
yapt yolculuklarnda, perembe gn dnda yolculua kt ok azdr.
82

Dier taraftan Peygamber Salallahu aleyhi vesellem mmetine gnn ilk saatlerinde berekete nil olmalar iin
dua ederek yle buyurmutur: Allahm, mmetime ilk ve erken ilerinde bereket ihsan et!
83

11- Evden k duasn yaparak evden kt srada ylece dua etmesi mstehabtr
84
:
Bismillahi tevekkeltu alallhi ve la havle vela kuvvete illa billah. Allahumme inni ezubike en edille ev udall, ev
ezille ev uzall, ev azlime ev uzlem, ev echele ev yuchele aleyye.
Allahn ad ile, Allaha tevekkl ettim. Allahn verdii g ve kudret olmadan hibir eye g yetirilemez.
Allahm, sapmaktan, saptrlmaktan, ayamn kaymasndan, kaydrlmaktan, zulmetmekten, zulme uramaktan,
cahillik etmekten ve bana kar cahillik edilmesinden sana snrm.
85

12- Bineine, arabasna, uaa ya da baka herhangi bir binee bindii vakit yolculuk duasn yaparak yle
demesi mstehabtr:
Allahu ekber, Allahu ekber, Allahu ekber. Subhnellez sehhara len hz ve m kunn leh mukrinn, ve inn
il rabbina le munkalibn. Allahume inna nes-eluke f seferin hzel-birra vet-takva ve minel-ameli m terd.
Allahume hevvin aleyna seferena hz vatvi anna budeh. Allahume entesshibu fisseferi vel halfetu fil ehl.
Allahumme inn ezu bike min vasissefer, ve kebetil manzar, ve sil munkalebi fil mli vel ehl.
: Allah en byktr, Allah en byktr, Allah en byktr.
Bunlar bizlere musahhar klan (Allah) eksiklikten mnezzehtir. Yoksa bizim bunlara gcmz yetmezdi ve
esasen biz muhakkak Rabbimize dneceiz. (ez-Zuhruf, 43/13-14)
Allahm, bu yolculuumuzda senden iyilik ve takvay, raz olacan ameller ilemeyi (nasib klman) dileriz.
Allahm, bu yolculuumuzu bize kolaylatr, uzakln yaknlatr. Allahm, yolculukta arkadamz sensin,
geriye braktmz aile halkmzda halefimiz sensin. Allahm, yolculuun skntlarndan, mal ve ahalimizi
dnp de kt halde grmekten sana snrm.
Yolculuktan geri dndnde ayn duay yapar ve unlar ekler:
yibne, tibne, bidne, li rabbin hmidn : Dndk, tevbe edicileriz, ibadet edicileriz, Rabbimize hamd
edicileriz.
86

13- Tek bana ve arkadasz olarak yolculua kmamas mstehabtr. nk Peygamber Salallahu aleyhi
vesellem yle buyurmutur:
yet insanlar yalnzlkta neler olduunu benim gibi bilselerdi, hibir zaman bir binici geceleyin tek bana yol
almazd.
87

Yine Peygamber yle buyurmutur:
Bir binici eytandr, iki binici iki eytan, ncleri ise binici bir kafiledir.
88

14- Yolculua kanlar aralarndan birisini bakan tayin ederler. Bylelikle dalmalarn nler, ittifak ederler,
maksatlarn daha gl bir ekilde elde ederler. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
kii bir yolculua kacak olurlarsa birilerini bakan tayin etsinler.
89

15- Yolcular bir yerde konaklayacak olurlarsa birbirlerinin yannda olmaldrlar. Peygamber Salallahu aleyhi
vesellemin ashabndan bazlar bir yerde konakladklarnda dalar arasndaki yollara ve vadilere dalmlard
da Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutu:

79
Ebu Davud, Tirmizi, Ahmed, II, 7; Ayrca bk. Sahihu Ebi Davud, II, 493; Sahihut-Tirmizi, II, 155
80
Tirmizi ve Hakim; ayrca bk. Sahihut-Tirmizi, III, 155
81
Tirmizi, bn Mace, Ahmed ve Hakim; ayrca bk. el-Elban, Sahihut-Tirmizi, III, 156; Sahihu bn Mace, 1242; Sahihu bn Huzeyme, IV,
149
82
Buhari -Fethul-Bari ile-, VI, 113
83
Ebu Davud, Tirmizi ve bn Mace ayrca bk. el-Elban, Sahihu Ebi Davud, II, 494; Sahihut-Tirmizi, II, 4; Sahihu bn Mace, II, 21
84
Ebu Davud, Tirmizi. Ayrca bk. el-Elban, Sahihut-Tirmizi, III, 151; Sahihu Ebi Davud, III, 959
85
Snen sahibleri rivayet etmitir. Ayrca bk. Sahihu Ebi Davud, III, 959; Sahihut-Tirmizi, III, 152
86
Mslim, II, 989
87
Buhari -Fethul-Bari ile-, VI, 138.
88
Ebu Davud, Tirmizi, Ahmed ve bakalar rivayet etmitir. Ayrca bk. el-Elban, Sahihu Ebi Davud, II, 494
89
Ebu Davud rivayet etmitir. el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, II, 494 ve 495de hasen olduunu belirtmitir.
12
Sizin bu ekilde dalmanz eytandandr.
90
Artk bundan sonra biri dierinin yannda bulunurdu. yle ki
zerlerine bir rt yaylacak olsayd hepsini rtebilirdi.
16- Yolculuk esnasnda veya yolculuk dnda herhangi bir konaklama yerinde konaklayan kimsenin Peygamber
Salallahu aleyhi vesellemden sabit olan u duay yapmas mstehabtr:
Ezu bi kelimtillhit-tmmti min erri m halak: Ben Allahn eksiksiz kelimeleri ile Onun yarattklarnn
errinden snrm. nk kii bu sz syledi mi o konak yerinden ayrlncaya kadar hibir eyin ona zarar
olmaz.
91

17- Yksek yerlerde tekbir getirmesi, seviyesi dk yerlerde ve vadilerde tesbih getirmesi mstehabtr. Cabir
radiyallahu anhuma dedi ki:
Biz ykseke bir yere ktk m tekbir getirirdik, yksekten aa indik mi tesbih getirirdik.
92
Tekbir getirirken
de seslerini ykseltmemeleri gerekir. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Ey insanlar, kendinize acynz. nk sizler ne sar, ne de hazr olmayan birisine dua ediyorsunuz. O sizinle
birliktedir ve phesiz ki O hereyi iitendir ve pek yakndr.
93

18- Bir kasaba ya da ehire girdii vakit dua etmesi ve oray grd vakit unlar sylemesi mstehabtr:
Allhumme rabbessemvatis-sebi ve m ezlalne ve rabberriyhi ve m zerayne, es-eluke hayra hzihil-karyeti
ve hayra ehlih, ve hayra m fh, ve ezu bike min errih ve erri ehlih ve erri m fh.
Yedi gn ve onlarn glgelediklerinin Rabbi, yedi yerin ve onlarn tadklarnn Rabbi, eytanlarn ve
saptrdklarnn Rabbi, rzgarlarn ve savurduklarnn Rabbi olan Allahm; ben senden bu kasabann ve onun
ahalisinin hayrn, iinde bulunanlarn hayrn dilerim. Bu kasabann errinden, ahalisinin errinden ve iindeki
erlerden de sana snrm.
94

19- Yolculuk esnasnda geceleyin ve zellikle gecenin ilk saatlerinde yol yrmesi mstehabtr. nk
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Geceleyin yol yrmeye baknz. nk yer geceleyin katlanp, drlr.
95

20- Tan yerinin aardn grd vakit, seher vaktinde yle dua etmesi mstehabtr:
Semmea smiun bi hamdillhi ve hsni belih aleyn, ve rabben sahibn, ve afdil aleyn izen billhi
minennr.
Allaha hamdimizi ve Onun zerimizdeki nimetlerini bakalarna duyuracak ekilde aka ilan ve itiraf
ederiz. Rabbimiz sen bizimle birlikte ol, bize ltuf ve ihsanda bulun. Ateten Allaha snyoruz.
96

21- Yolculuu esnasnda oka dua etmesi mstehabtr. nk yolculuk esnasnda yapt dualarn kabul
edilmesi ve dileklerinin verilmesi mit edilir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
dua vardr ki bunlarn kabul edildiinde phe yoktur: Mazlumun duas, yolcunun duas ve babann
evladna duas.
97

Hac da ayn ekilde Safa, Merve zerinde, Arafatta ve Mear-i Haramda fecirden sonra oka dua eder.
Terik gnlerinde kk ve orta cemreyi taladktan sonra da bol bol dua eder. nk Peygamber Salallahu
aleyhi vesellem bu alt yerde oka dua etmi ve ellerini kaldrmtr.
98

22- Gc ve bilgisi orannda iyilii emreder, ktlkten alkoymaya alr. Emrettii ve alkoymaya alt
hususlarda bilgi ve basiret sahibi olmas kanlmazdr. Yumuaklktan ve uygun davrantan ayrlmamaya
dikkat eder. nk mnkerden uzaklatrmaya almayan kimsenin duasnn kabul edilmemesinden ve Allah
tarafndan cezalandrlacandan korkulur. Peygamber yle buyurmutur:
Nefsim elinde olana yemin ederim ki; ya iyilii emreder, ktlkten alkoyarsnz yahutta aradan fazla zaman
gemeden yce Allah zerinize kendi katndan bir ceza gnderir, sonra Ona dua edersiniz de O da sizin duanz
kabul etmez.
99

23- Btn masiyetlerden uzak durur. Diliyle, eliyle kimseye eziyet vermez. Haclar, umre yapanlar onlar
rahatsz edecek ekilde sktrmaz, bakalarnn szlerini alp tamaz, gybet etmez. Gzelce konumas ve
seylemesi mstesna arkadalaryla olsun tartmaz. Yalan sylemez, Allah hakknda bilmedii eyleri sylemez
ve buna benzer dier masiyet ve ktlklerden uzak durur. Yce Allah yle buyurmaktadr:
"Hac bilinen aylardr. Her kim o aylarda (kendine) hacc farzederse artk hacda kadna yaklamak, gnah
ilemek, kavga etmek yoktur. (el-Bakara, 2/197)

90
Ebu Davud ve bakalar rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, II, 298de sahih olduunu belirtmitir.
91
Mslim, IV, 2080
92
Buhari -Fethul-Bari ile-, VI, 135
93
Mslim, IV, 2086
94
Hakim (II, 100) sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir. bnus-Snni, hadis no: 524. Hafz (bn Hacer) hasen
olduunu belirtmitir. bn Baz dedi ki: Nesai hasen bir senetle bu hadisi rivayet etmitir. Bk. Tuhfetul-Ahyr, s. 37
95
Ebu Davud, Hakim, I, 445; el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, II, 2489da sahih olduunu belirtmektedir.
96
Mslim, IV, 2086
97
Ebu Davud, II, 9; Tirmizi, IV, 314; bn Mace, II, 1270; Ahmed, I, 258. Ayrca bk. el-Elban, Sahihut-Tirmizi, III, 156; Sahihul-Edebil-
Mfred, s. 43
98
Bk. bnul-Kayyim, Zadul-Mead, II, 227, 286
99
Tirmizi, IV, 468 ile bn Mace; Ahmed, V, 388. Ayrca bk. el-Elban, Sahihut-Tirmizi, II, 233
13
"Mmin erkeklere ve mmin kadnlara ilemedikleri eyleri isnad ile eziyet edenler muhakkak onlar bir yalan ve
apak bir gnah yklenmi olurlar. (el-Ahzab, 33/58)
Harem hududlar ierisinde ilenen gnahlar dier yerlerde ilenen gnahlar gibi deildir. Yce Allah yle
buyurmutur:
Kim orada zulmle ilhad isterse biz ona pek ackl azab tattrrz. (el-Hac, 22/25)
24- Btn farzlar yerine getirmek iin gereken dikkati gsterir. Bunlarn en bykleri ise namaz vakitlerinde
cemaatle birlikte eda etmektir. Kurn okumak, zikir, dua, sz ve davranlaryla insanlara iyilik, onlara yumuak
davranmak ve ihtiyalar halinde onlara yardmc olmak gibi itaatleri oka iler. Peygamber Salallahu aleyhi
vesellem yle buyurmutur:
Karlkl sevgilerinde, merhametlerinde, efkat gstermelerinde mminler bir vcuda benzer. O vcudun bir
organ hastalanacak olursa, vcudun dier blmleri uykusuz kalmakla ve ateinin ykselmesi ile ona
katlr.
100

25- Gzel ahlak ile bezenir ve insanlara gzel ahlak ile muamele eder. Gzel ahlak ise sabr, affedip
balamay, yumuak hareket etmeyi, skntlara tahamml, arball, ilerde acele etmemeyi, alak
gnlll, cmertlii, adaleti, sebatkrl, merhameti, emaneti, zhd ve takvay, musamahakrl,
vefakrl, hayay, doruluu, iyilik yapmay, iffetli olmay, alkan, gayretli ve insafl olmay kapsar. Gzel
ahlakn byk faziletini ifade etmek zere Peygamber yle buyurmutur: man bakmndan mminlerin en
mkemmel olanlar ahlak itibariyle en gzel olanlardr.
101
;
phesiz ki mmin gzel ahlak sayesinde (devaml nafile) oru tutan ile namaz klann mertebesine ular.
102

26- Yolculuk esnasnda gsz olanlara, arkadalarna canyla, malyla, makam ve mevkii ile yardmc olur.
Fazla mal ile ve gerek duyacaklar baka eylerle onlar gzetir. Ebu Said Radiyallahu anhdan gelen rivayete
gre Raslullah Salallahu aleyhi vesellem ile birlikte bulunduklar bir yolculuk esnasnda yle buyurmutur:
Her kimin fazla bir binei varsa, onu binei olmayan kimseye versin. Her kimin yannda fazla azk varsa, onu
az olmayan kimseye versin. O kadar ok mal eitlerini szkonusu etti ki, bizden hibir kimsenin ihtiya
fazlas herhangi bir eyde hakknn bulunmadn anladk.
103

Cabir Radiyallahu anh dedi ki: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem yolculuk esnasnda geri kalr, zayf ve
gsz kimseleri kafileye yetitirmeye alr
104
, bineklerin terkisine bindirir ve onlara dua ederdi.
105

Bu Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin ne kadar efkatli olduunu, ashab- kiramn maslahatlarn ne kadar
titizlikle gzettiini gstermektedir. Bylelikle genel olarak btn mslmanlar, zel olarak da sorumlular ona
uysun.
27- Dn iin acele etmesi ve ihtiyac olmadan orada kalmay uzatmamas uygundur. nk Peygamber yle
buyurmutur:
Yolculuk azabtan bir paradr. Sizi yemekten, imekten, uykudan alkoyar. O bakmdan sizden herhangi bir
kimse maksadn gerekletirdi mi ailesine dnmekte elini abuk tutsun.
106

28- Yolculuundan dnmesi halinde Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin gaza, hac ya da umreden dnd
vakit okuduu sabit olan dualar yapmas mstehabtr. Peygamber herbir tmsekte defa tekbir getirir, sonra
yle buyururdu:
La ilhe illallahu vahdeh l erkeleh, lehul mulku, ve lehul hamdu, ve huve al kulli eyin kadr. yibne,
tibne, bidne, scidne lirabbin hmidn. Sadakallahu vadeh, ve nasara abdeh, ve hezemel ahzbe
vahdeh.
: Allahtan baka hibir ilah yoktur. O bir ve tektir, Onun orta yoktur. Mlk yalnz Onundur, hamd yalnz
Onadr. O hereye g yetirendir. Tevbe edenler, ibadet edenler, secde edenler, Rablerine hamd edenler olarak
geri dndk. Allah vaadini gerekletirdi, kuluna zafer nasib etti ve tek bana kafileleri bozguna uratt.
107

29- Kendi ehrini grd vakit u szleri sylemesi mstehabtr:
yibne, tibne, bidne, lirabbin hmidn. : Tevbe edenler, ibadet edenler, Rabbimize hamdedenler
olarak dnyoruz. Bunu ehrine gelinceye kadar tekrarlar durur. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem
de byle yapmtr.
108

30- Ayrl uzam ise ihtiya olmadka ailesinin yanna geceleyin eve gelmez. Ancak bunu onlara bildirmesi
ve geceleyin geleceini haber vermi olmas hali mstesn. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem byle
davran yasaklamtr. Cabir b. Abdullah radiyallahu anhuma dedi ki: Peygamber Salallahu aleyhi vesellem

100
Buhari, VII,77; Mslim, IV, 199
101
Tirmizi, Ebu Davud, II, 250; Ayrca bk. Sahihut-Tirmizi, I, 340; el-Ahadysus-Sahiha, I, 167
102
Ebu Davud, el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, III, 911de sahih olduunu belirtmektedir.
103
Mslim, III, 1354
104
Bk. bnul-Esir, en-Nihaye fi Garibil-Hadis, II, 297. Yani Peygamber Efendimiz gsz olan kimseyi dier arkadalarna kavumas iin
arkadan hzl yrmesini salar ve ileri doru gitmesine yardmc olurdu.
105
Ebu Davud, hadis no: 2629; el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, II, 500de sahih olduunu belirtmektedir.
106
Buhari -Fethul-Bari ile-,III, 622; Mslim, III, 1526
107
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 618; Mslim, II, 980
108
Mslim, II, 980
14
kiinin yolculuktan geri dndnde ailesinin yanna geceleyin girmesini yasaklamtr.
109
Bu husustaki
hikmetlerden birisi de bir baka rivayetteki u aklamadr: Ta ki sa ba kark olan hanm salarn tarasn
ve ta ki kocas yannda olmayan kadn kendisini hazrlasn. Bir dier rivayette de yle buyurulmaktadr:
Kiinin hiyanet edebileceklerini dnerek ya da yanllklarn tesbit etmek maksad ile geceleyin ailesinin
yanna baskn yaparcasna girmesini Raslullah Salallahu aleyhi vesellem yasaklamtr.
110

31- Yolculuktan dnen kimsenin ilk olarak yaknlarnda bulunan bir mescide girerek orada iki rekat namaz
klmas snnettir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem byle yapmtr. Peygamber bir yolculuktan geri
dnd m ilkin mescide girer ve orada iki rekat namaz klard.
111

32- Yolculua km olan kimsenin yolculuundan geri dnd vakit gerek kendisinin, gerek komularnn
ocuklarna gzel bir ekilde davranmas, onu karladklarnda onlara iyilikte bulunmas mstehabtr. bn Abbas
radiyallahu anhumadan rivayet edildiine gre o yle demitir: Peygamber Salallahu aleyhi vesellem
Mekkeye geldiinde Abdul-Muttalib oullarndan birka ocukcaz onu karlad. O da onlardan birisini
nne, dierini de arkasna bindirdi.
112
Abdullah b. Cafer Radiyallahu anh da yle demitir: Peygamber
Salallahu aleyhi vesellem bir yolculuktan geri geldi mi karsnda bizi bulurdu. Karsnda beni, Hasan yahut
Hseyini grrd, o da Medineye girinceye kadar birimizi nne, dierimizi de arkasna bindirirdi.
113

33- Hediye vermesi de mstehabtr. nk hediye kalbleri ho tutar. Aradaki kini kaldrr. Hediyenin kabul
edilmesi de ona karlk verilmesi de mstehabtr. er bir gereke olmakszn hediyeyi geri evirmek
mekruhtur. Bundan dolay Peygamber Salallahu aleyhi vesellem: Hediyeleiniz birbirinizi seversiniz diye
buyurmutur.
114
Hediye mslmanlar arasnda sevgiyi douran sebebler arasndadr. Bundan dolay bir air yle
demitir:
nsanlarn biribirlerine hediye vermeleri
Sonucunda kalbler birbirine balanr.
Nakledildiine gre haclardan birisi evine geri dnm, onlara hibir hediye getirmemi. Onlardan birisi buna
kzarak bir iir sylemi ve yle demi:
Sanki haclar u an bana gelmediler gibi
Ve oradan ya bir misvak, ya da bir ayakkab tamadlar.
Yanmza geldiler de gnllerinden bir misvak ubuu bile kopmad
Ve bizim ocuklardan birisinin avucuna bir yemi dahi koymadlar.
115

En gzel hediyelerden birisi Zemzem suyudur. nk o mbarek bir sudur. Peygamber Salallahu aleyhi
vesellem Zemzem suyu hakknda yle buyurmutur:
phesiz ki o mbarektir. phesiz ki o a olanlar iin bir yiyecektir, hasta olanlar iin bir ifadr.
116

Cabir Radiyallahu anhdan rivayete gre Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Zemzem suyu ne iin iilirse onun iindir.
117
Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin mataralarnda ve
krbalarda zemzem suyunu tad ve ondan hastalara serptii ve onlara iirdii de rivayet edilmektedir.
118

34- Yolcu geri dnd vakit kucaklamak mstehabtr. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin
ashabndan bu uygulama sabit olmutur. Nitekim Enes Radiyallahu anh yle demitir:
Onlar karlatklarnda musafaha ederler. Bir yolculuktan dndklerinde kucaklarlard.
119

35- Yolculuktan dnld vakit arkadalar toplayp, onlara yemek ziyafeti vermek de mstehabtr. nk
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem byle yapmtr. Cabir b. Abdullah radiyallahu anhumadan yle dedii
rivayet edilmitir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem Medineye geri dndnde bir deve veya bir inek kesti
(ve ziyafet verdi). Muaz
120
, ubeden, o Muharibden, Cabir b. Abdullahtan unlar da duyduunu
eklemektedir: Peygamber Salallahu aleyhi vesellem iki ukiye ve bir dirhem ya da iki dirhem karlnda
benden bir deve satn ald. Sirer
121
denilen yere gelince, emir vererek bir inek kesildi ve ondan yediler...
122
Bu
ekilde verilen yemee en-Naka ad verilir. Bu da yoldan dnen kimsenin verdii bir yemek ziyafetidir.
123
Bu

109
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 620; Mslim, III, 1528
110
Mslim, III, 1527-1528
111
Buhari -Fethul-Bari ile-, VIII, 113; Mslim, IV, 2021
112
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 619 ile X, 395
113
Mslim, IV, 1885; Ebu Davud, hadis no: 2566; bn Mace, 3773 ve Nesai. Ayrca bk. Fethul-Bari, X, 396
114
Beyhaki, es-Snenun-Kbra, VI, 169; Buhari, el-Edebul-Mfred, s. 208, hadis no: 594; Hafz bn Hacer, et-Telhisul-Habir, III, 70de
senedinin hasen olduunu belirtmitir. Ayrca bk. rvaul-alil, 1601 nolu hadis.
115
Bk. Suud b. brahim e-ureyim, el-Minhac lil-Mutemiri vel-Hc, s. 124
116
Mslim, IV, 1922. Hastalktan ifadr ibaresini Beyhaki ve Tabarani rivayet etmilerdir. Hadisin senedi sahihtir. Bk. Mecmauz-Zevaid,
III, 286
117
bn Mace ve bakalar. Ayrca bk. el-Elban, Sahihu bn Mace, II, 183 ile rvaul-alil, IV, 320
118
Tirmizi; Beyhaki, V, 202; Ayrca bk. Sahihut-Tirmizi, I, 284; el-Elbani, el-Ahadsus-Sahiha, II, 572
119
Mecmaul-Bahreyn Zevaidul-Mucemeyn, V, 262de belirtildiine gre Tabarani, el-Evsatta rivayet etmitir. el-Heysemi de bunu
Mecmauz-Zevaid, VIII, 36da kaydetmi olup, hadisin ravilerinin, sahih ravileri olduunu belirtmektedir.
120
Kastedilen kii Ubeydullah b. Muazdr. Bk. Mslim, I, 496
121
Sirer Medinenin d taraflarnda, dou cihetinde mil uzaklkta bir yerin addr. Fethul-Bari, VI, 194
122
Buhari -Fethul-Bari ile-, VI, 194; Bir ksm Mslim, I, 495-496
123
bnul-Esir, en-Nihaye fi Garibil-Hadis, V, 109; el-Kamusul-Muht, s. 992. Ayrca bk. bn Kudame, el-Muni, I, 191
15
hadis ve bu manada varid olmu dier hadisler imamn ve bakann yolculuktan geri dnd vakit arkadalarna
yemek yedirmesinin gzel olduunu gstermektedir. Selef byle bir ziyafet vermeyi mstehab kabul ederdi.
124


7) Umre Ve Haccn Mkatlar

el-Mevakt (mikatlar) kelimesi mkat kelimesinin ouludur. Mikat ibadet yapabilmek iin belirlenmi ve tayin
edilmi zaman ve mekn demektir. Tevkit: Snrlandrmak, snr getirmek anlamndadr. Terim olarak, ibadetin
yeri ve zaman demektir. Bu bahiste maksat ise, eriat koyucunun ihrama girmek iin tayin ettii yer ve
zamandr.
125


Mikatlarn eitleri:

Birinci eit zaman mikatlardr. Zaman mikatlar haccetmek isteyen iin evval aynn bandan itibaren
zlhicce aynn onuna kadar devam eder. Yce Allah yle buyurmaktadr:
Hac (aylar) bilinen aylardr. Her kim o aylarda (kendine) hacc farzederse artk hacda kadna yaklamak,
gnah ilemek, kavga etmek yoktur. (el-Bakara, 2/197)
bn mer radiyallahu anhuma dedi ki: Hac aylar evval, zulkade ve zlhicce aynn (ilk) on gndr.
126

bn Abbas radiyallahu anhuma da yle demitir: Hac aylar dnda hac iin ihrama girmemek
snnettendir.
127

Umre ile ilgili zaman mikat ise senenin tamamdr. Umre yapacak olan bir kimse zel bir vakit szkonusu
olmakszn ne zaman isterse ihrama girer. Umre maksad ile ihrama girmek iin zel bir vakit szkonusu
deildir. Kii aban, ramazan, evval yahut baka herhangi bir ayda umre yapmak zere ihrama girebilir.
128

kinci tr ise mekna bal mikatlardr. Bunlar da Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin tayin ettii ekilde
be yerdir:
1- Zl-Huleyfe
129
: Buras ile Peygamber mescidi arasndaki uzaklk 13 kilometredir. Burdan Mekkeye uzaklk
da 420 kilometredir. Medineliler ile yollar Medineye urayanlarn mikat burasdr.
2- el-Cuhfe: Bu da am (Suriye blgesi) ahalisinin mikatdr. u anda buralar harabe halindedir.
130
Bugn
insanlar Rabi denilen yerde ihrama girmektedirler. nk buras Cuhfeden biraz daha nce gelir. Cuhfenin
bat tarafnda yaklak 22 mil uzaa der. Hicret yolundan Cuhfe hizasna Mekkeye doru giden otoban yol
gemekte olup, Cuhfenin hizasna den bu nokta ile Mekke arasnda 208 kilometre vardr. Rabi ise
Mekkeden 186 kilometre uzaktadr. Suudi Arabistan krallnn kuzey taraflarnda yaayanlar ile yine bu
lkenin kuzey kylarndan el-Akabeye kadar olan yerde bulunanlar buradan ihrama girerler. Kuzey ve Bat
Afrika lkelerinden gelenler ile Lbnan, Suriye, rdn ve Filistinliler de buradan ihrama girerler. Ayrca onlarn
dndaki lkelerden gelip yollar buraya urayanlar da burdan ihrama girerler.
3- Karnul-Menzil: es-Seylul-Kebir diye de adlandrlr. Vadinin i tarafndan Mekke-i Mkerremeye kadar
uzaklk 78 kilometredir. Necid ahalisi ve Krfez, Irak ve ran haclarndan oluan btn haclar ile onlarn
dnda yolu buraya urayanlar burdan ihrama girerler. Taifin bat tarafnda Hedy yolu zerinde bulunan
Muharrem Vadisi de Mekkeden 75 kilometre uzaktadr. Taifliler ile onlarn dnda yolu buraya urayanlar
buradan ihrama girerler. Buras bamsz bir mikat deildir. Aslnda el-Karnul-Menzilin st taraftan gelen
yoludur.
4- Yelemlem: Burada es-Sadiye diye adlandrlan bir kuyu vardr. Yelemlem byk bir vadidir. Seravat
dalarndan Tihameye doru uzanr. Daha sonra da Kzl Denize kadar devam eder. Buradaki ihrama girme yeri
Mekke-i Mkerremeden 120 kilometre uzaktadr.
bn Abbas dedi ki: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem Medinelilere Zul-Huleyfe, am ahalisine el-Cuhfe,
Necidlilere Karnul-Menazil, Yemenlilere Yelemlemi mikat olarak tayin etmitir. Buralar bu blge ahalileri ile
bu blge ahalisinden olmayp, hac ve umre yapmak isteyip buradan geen kimseler iin birer mikattr. Tm
bunlardan daha yakn ise, onun ihrama girecei yer, ailesinin bulunduu noktadr. Mekkeliler de ayn ekilde
Mekkeden ihrama girerler.
131

5- Zt-u Irk: Mekkenin dou tarafndan 100 kilometre kadar uzaklktadr. Bu mikat u anda terkedilmi
durumdadr. nk buradan yol gememektedir. Gnmzde doudan gelerek karayolunu izleyen haclar ya es-

124
Fethul-Bari, VI, 194te belirtildiine gre bn Battal byle demitir.
125
Bk. el-Kamusul-Muhit, s. 208; el-Misbahul-Munir, II, 667; bn Teymiye, erhul-Umde, I, 302
126
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 419
127
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 419. Burada snnet yol ve eriat demektir. erhuz-Zerkei, III, 71
128
bn Teymiye, erhul-Umde, I, 399. Ayrca bk. Dr. Abdullah et-Tayyar, el-Hac Vasfun li Rhletil-Hac, s. 48
129
Avamdan cahil olan kimseler buralar Ebyar- Ali (Ali (r.a)n kuyular) diye adlandrrlar. nk onlarn kanaatine gre o burada cinlerle
savamtr. Bu yalandr, nk cinlerle ashab- kiramdan hibir kimse savam deildir. Bk. bn Teymiye, Fetv, XXVI, 99
130
Byk ilim adam bn Cibrn dedi ki: Bu srada Cuhfenin Rabden sonra genel yoldan ayrlan bir yolu da vardr. Buraya bir mescid ve
ihrama girmek iin gusledilecek yerler de yaplmtr.
131
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 387; Mslim, 8382
16
Seyl ya da Zul-Huleyfeden ihrama girmektedirler.
132
Aie radiyallahu anhadan dedi ki: Raslullah Salallahu
aleyhi vesellem Irak halkna Zat-u Irk denilen yeri mikat olarak tayin etti.
133
Bu hadis mer b. el-Hattab
Radiyallahu anha ulamadndan dolay o da Irak ahalisine Zat-u Irk denilen yeri mikat olarak tayin etmitir.
Bu da onun snnete uygun den birok itihadndan bir tanesidir.
134

Yolu bu mikatlardan geen kimsenin buradan ihrama girmesi vacibtir. Eer Mekkeye hac ya da umre
maksadyla gidecekse ihrama girmeden buralar ap gemesi haramdr. Onun bu geii ister kara, ister deniz,
ister hava yoluyla olsun farketmez. Hac ya da umre maksad ile hava yoluyla Mekkeye giden bir kimsenin
uaa binmeden nce gusl ve benzeri hazrlklarn yapmas gerekir. Mikata yaklaacak olursa ihramn giyinir,
daha sonra hac ya da umre yapmak isteine gre telbiye getirir. Eer uaa binmeden ya da mikata yaklamadan
nce ihramn giyinecek olursa bunda da bir saknca yoktur. Ancak mikatn hizasna gelmedike ya da ona
yaklamadka ihrama girmeyi niyet etmez ve telbiye getirmez. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem
ancak mikattan ihrama girmitir.
Cidde, Bahre, erai ve buna benzer yerlerdeki sakinler gibi bu mikatlardan daha yakn yerlerde yayanlarn
mikat onlarn kaldklar yerlerdir. Onlar yaadklar bu yerlerden isteklerine gre hac veya umre iin ihrama
girerler. Mekkeliler ise yalnzca hac iin Mekkeden ihrama girerler.
135

Umre ya da hac niyetiyle ihrama girmek isteyen ve fakat ihramsz mikat aan kimseye gelince; byle bir kimse
geri dner ve mikattan ihrama girer. Geri dnmeyecek olursa kurban olmaya elverili bir ceza kurban keser.
nk bn Abbas radiyallahu anhuma yle demitir: Her kim nusknden (hac ya da umre ibadetinden) bir
ey unutur ya da terkederse o bir kurban kessin.
136
demitir.
Mekkeye hac ve umre yapmak kast olmadan ticaret yahutta kendisi adna ya da bir bakas iin herhangi bir ii
yerine getirmek yahut akraba ya da bakalarn ziyaret etmek ve buna benzer maksatlarla Mekkeye giden kimse
ise hac ya da umre yapmak maksad olmadka ihrama girmekle mkellef deildir. nk Peygamber Salallahu
aleyhi vesellem mikatleri tayin ederken yle buyurmutur: ...Buralar buralardaki kimseler ile burada
yaayanlarn dnda olup yolu buraya urayan ve hac ve umre yapmak isteyen kimseler iin... mikattir.
137
Bu
hadisin mefhumundan anlalan, mikatlere yeni urayp da hac ya da umre yapmak istemeyen bir kimsenin
ihrama girmek ykmll olmaddr. Yine Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin Mekkenin fethi
srasnda Mekkeye ihramsz olarak girmesi buna delil tekil eder. O ihraml girmeyip, banda mifer
138

bulunuyordu. Zira o srada ne haccetmeyi, ne de umre yapmay dilemiti. O Mekkeyi fethetmek ve orada irk
namna bulunan ne varsa ortadan kaldrmak istemiti.
139

Cabir Radiyallahu anhdan rivayet edildiine gre Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Mekkenin fethedildii
gn ihramsz olarak ve banda siyah bir sark olduu halde Mekkeye girdi.
140

Muhtemeldir ki Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin Mekkeye girdii ilk srada banda mifer vard. Sonra
bu miferi kaldrp sarn sard yahutta sz edilen siyah sark miferin zerinde sarlm olabilir veya ban
demirin pasndan korumak maksad ile miferin altnda da sarlm olabilir. Dorusunu en iyi bilen Allahtr.
141


8) Mkat Esnasnda Umre Ve Hac Yapacak Olann leri

Umre ya da hac yapan kiinin mikata vard m aadaki ileri yapmas eriatn ngrd hususlar arasndadr:
1- Trnaklarn kesmesi, byklarn kesmesi, koltuk altlarn yolmas, etek tran yapmas mstehabtr. nk
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Be i ftrattandr: Snnet olmak, etek tra yapmak, trnaklar kesmek, koltuklar yolmak ve byklar
kesmek.
142

Enes Radiyallahu anh da yle demitir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem bizlere byklar ve trnaklar
kesmek ile etek tra yapp, koltuk altlarn yolmak zere vakit tayin etti ve bunlar krk gnden fazla (kesmeden)
ylece brakmamz yasaklad.
143

2- Elbiselerini kartarak gusletmesi mstehabtr. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem telbiye getirmek
zere elbiselerini kard ve gusletti.
144
hrama girmek halinde gusletmek erkekler iin de, kadnlar iin de -hatta

132
Btn mikatlarn uzaklklar ile ilgili bu mesafeler iin bk. el-Bessm, Tavdihul-Ahkm fi Buluil-Meram, III, 285-288
133
Ebu Davud ve Nesai. el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, I, 327; Sahihun-Nesai, II, 562de sahih olduunu belirtmektedir. Bu hadisi
Mslimde Sahihinde (II, 841de) Cabir b. Abdullah radyallahu anhumadan rivayet etmitir. Ayrca bk. rvaul-alil, IV, 175
134
Bk. Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 389
135
Bk. e-eyh b. Bz, Mecmuul-Fetava, V, 251
136
Muvatta,I, 419; Darakutn, II, 244; Beyhaki, V, 152; el-Elbani bu rivayet mevkuf olarak sabittir, demitir. Ayrca bk. rvaul-alil, IV,
299.
137
Bu hadisin kaynaklar daha nce 8 nolu dipnotta gsterilmi bulunmaktadr.
138
Mifer, demir zrh kapsamnda ban zerinde giyilen eydir.
139
Buhari -Fethul-Bari ile- IV, 59; Mslim, II, 989. Ayrca bk. bn Bz, Mecmuul-Fetava fil-Hacci vel-Umra, V, 251
140
Mslim, II, 990
141
Bk. Fethul-Bari, IV, 61-62
142
Buhari -Fethul-Bari ile-, X, 334 ve III, 504; Mslim, I, 221
143
Nesai, bn Mace; el-Elbani, Sahihun-Nesai, I, 5te sahih olduunu belirtmitir. Mslimdeki lafzyla: Bizim iin vakit belirlendi, tayin
edildi. (I, 222) eklindedir.
17
lohusa ve ay hali olanlar iin bile- snnettir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Zul-Huleyfede
doum yapan Umeys kz Esmaya gusletmesini, bir bez parasn iyice sarnarak ihrama girmesini emretti. Aie
radiyallahu anha da umre yapmak zere ihrama girdii srada ay hali olunca ona gusletmesini, sonra da hac iin
ihrama girmesini, Beytullah tavafn dnda haclarn yapt her ii yapmasn emretmiti.
145

3- Ud yahut bunun dnda bulabildii en ho kokular bana, sakalna srnmesi mstehabtr. hrama girdikten
sonra ho kokunun kalmasnn zarar olmaz. nk Aie radiyallahu anha yle demitir: Raslullah Salallahu
aleyhi vesellem ihrama girmek istedi mi bulabildii en ho kokuyu srnyordu. Sonra da ben bu kokunun
parltsn banda ve sakalnda grrdm.
146

Yine Aie radiyallahu anha yle demitir: Ben Raslullah Salallahu aleyhi veselleme ihrama girecei vakit
ihram dolaysyla koku srerdim. Ayn ekilde ihramdan kaca vakit Beyti tavaf etmeden nce de ona koku
srerdim.
147
Fakat ihram iin giyinecei elbiselere hibir ekilde koku srlmez.
148

4- Erkek, bir petemal ve bir st rt ile ihrama girer. Bu rtlerin temiz ve beyaz olmalar mstehabtr. Ayrca
iki nalin de giyinir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Sizden herbiriniz bir petemal ve bir rtyle iki nalin giyinerek ihrama girsin.
149

Hanmlara gelince, hanmlarn giyilmesi mbah olan diledikleri elbiselerle ihrama girmeleri caizdir. Bununla
birlikte giyimde erkeklere benzemekten saknrlar. Aie radiyallahu anha dedi ki: hrama giren hanm diledii
elbiseyi giyinir. Ancak alaehre veya zaferan demi elbise mstesnadr. Yzn, burnunu rtmez, fakat dilerse
elbisesinin kuman yznn zerinden aaya doru sarktabilir.
150
Hanmn mest ve orab giymesi caizdir.
nk Aie radiyallahu anhan rivayet ettii hadise gre Raslullah Salallahu aleyhi vesellem mest giymek
zere kadnlara ruhsat vermitir.
151

5- hrama giren bir kimsenin -ay hali ve lohusa olanlar dnda- yet farz namaz vaktinde ise farz namazn
kldktan sonra ihrama girmesi mstehabtr. Eer farz namaz vakti deil ise abdest snneti niyeti ile iki rekat
namaz klar.
152

6- Namaz bitirdikten sonra kalbinden yapmak istedii hac ya da umre ibadetine balamay niyet eder. nk
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem: phesiz ameller niyetler iledir ve phesiz her kii iin ancak niyet
ettii ey vardr.
153
diye buyurmutur. yet umre yapmak istiyor ise lebbeyke umraten yahut Allahumme
lebbeyke umraten der. Eer sadece hac (hacc- ifrad) yapmak istiyor ise: Lebbeyke haccen yahut:
Allahumme lebbeyke haccen der. Eer hac ile umreyi birlikte yapmak (hacc- kran) istiyorsa bu sefer:
Lebbeyke umraten ve haccen yahut: Allahumme lebbeyke haccen ve umraten der. Eer bakas adna hac ya
da umre yapan bir kimse -vekil- ise kalbinden bu niyeti geirir, sonra da: Lebbeyke an fulan (filan adna
lebbeyk) der. yet vekleten adna hac yapt ahs kadn ise: Lebbeyke an ummi filan (filann annesi adna
lebbeyk) yahut binti flan (flann kz) yahut flan hanm der. Efdal olan ise bu szleri binek, araba yahut
her ne ise bineine bindikten sonra sylemesidir.
154
nk byle yaparak Peygamber Salallahu aleyhi veselleme
uyulmu olur.
Abdullah b. mer Radiyallahu anh dedi ki: Raslullah Salallahu aleyhi vesellemin aacn yannda telbiye
getirmesi, ancak devesi srtnda iken devesi kalktktan sonra olmutu.
155
Kii Peygamber Salallahu aleyhi
vesellemin getirdii gibi telbiye getirir:
Lebbeyk Allahumme lebbeyk, lebbeyke l erke leke lebbeyk, innel hamde vennimete leke vel mulk, l erke
lek.
: Buyur, emrine geldim Allahm, buyur. Buyur, senin hibir ortan yoktur, buyur. phesiz hamd ve nimet de
senindir, mlk de senindir. Senin hibir ortan yoktur.
156

hrama girmek isteyen bir kimsenin, eer ibadetini tamamlamasn nleyecek bir engel ile karlamaktan
korkuyor ise art komas merudur. O bakmdan ibadetine balamak zere ihrama girecei vakit yle diyebilir:
Fe in habesen hbis, femahill haysu habesten
: "Eer herhangi bir engel beni alkoyacak olursa o engel ile beni alkoyacan yerde ben de ihramdan
karm. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem hasta iken ihrama girmek isteyen ez-Zubeyr kz

144
Tirmizi, bn Huzeyme, IV, 161; Hakim, I, 447de sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir; el-Elbani, Sahihut-
Tirmizi, I, 250de sahih olduunu belirtmitir.
145
Bk. Mslim, II, 870-887; Nesai, V, 165
146
Buhari -Fethul-Bari ile-, X, 366, III, 396; Mslim, II, 848
147
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 396; Mslim, II, 846
148
Bk. bn Bz, Mecmuul-FetavafilHacci vel-Umra, V, 96
149
Ahmed, II, 34; bn Hacer, et-Telhis, II, 237de zikretmi olup, Sahihin artna uygun bir sened ile Ebu Avaneye nisbet etmitir.
150
Beyhaki, V, 47; el-Elbani, rvaul-alil, IV, 212de senedinin sahih olduunu belirtmektedir.
151
Ahmed, VI, 35; el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, I, 345de senedinin hasen olduunu belirtmektedir.
152
bn Bz, Fetava Muhimme, s. 7. Ayrca bk. bn Teymiye, Fetava, XXVI, 108; bn Teymiye, erhul-Umde, I, 417; bn Useymn, el-
Menhec li Muridil-Umreti vel-Hac, s. 23
153
Buhari -Fethul-Bari ile-, I, 9; Mslim, III, 1515
154
bn Bz, Mecmuul-Fetava, V, 249. Ayrca bk. bn Teymiye, erhul-Umde, I, 419; erhuz-Zerkei, III, 95
155
Mslim, II, 843; Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 412
156
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 408; Mslim, II, 841
18
Dubaya bu ekilde art komasn emretmi idi.
157
hrama giren, ihrama girdii srada bu art koar da sonra
herhangi bir ey ibadetini tamamlamasna engel tekil ederse ihramdan kabilir ve hibir ykmll yoktur.
Eer hac ya da umre yapmak isteyen kimse ile birlikte kk ocuklar varsa ve bunlar da hem kendileri adna
hem de babalar adna sevab kazanmak zere hac ya da umre iin ihrama girmek isterlerse; ayet ocuk
mmeyyiz (akl eren) birisi ise velisinin izni ile ihrama girer ve ihrama girerken byklerin daha nce
yapacaklar szedilen ileri yapar. Eer kk ocuk ya da kz henz temyiz yana gelmemi ise, velileri onlar
adna ihrama niyet eder ve onlar adna telbiye getirir. Bykler iin ihramda yaplmas yasak olan eylerden
onlar da alkoyar. ocuklarn elbiselerinin ve bedenlerinin tavaf esnasnda temiz olmas gerekir.
Ayn ekilde mmeyyiz erkek ve kz ocuun da tavafa balamadan nce taharet halinde olmalarn ister.
158


9) (Umre Ve Hacc eren) badetin Uygulamas

Hac aylar olan evval, zlkade ve zlhiccenin ilk on gnnde mikata ulaan bir kimse, eer o sene hac yapmak
istiyor ise u ibadetten birisini semekte serbesttir:
1- Yalnzca umre: Bu temettu hacc diye de bilinir. Kii hac aylarnda mikatten itibaren yalnzca umre iin
ihrama girer. hrama girecei vakitte niyet edeceinde: lebbeyke umraten der. Telbiye getirmeyi srdrr.
Mekkeye ulap tavafa balaynca telbiyesini keser. Beytullah tavaf edip Safa ile Merve arasnda sayini
yaptktan sonra da salarn tra ettirip yahutta ksalttktan sonra ihram sebebiyle kendisine haram olan herbir ey
helal olur. Terviye gn olan zlhiccenin sekizinci gnnde sadece hac iin ihrama girer ve haccn btn ilerini
yerine getirir.
159

Beraberinde kurbanlk bulunmayan kimseler iin temettu hacc, hac trlerinin en faziletlisidir. nk Peygamber
Salallahu aleyhi vesellem Safa ile Merve arasnda say yaptktan sonra yle buyurmutur: ...Eer ben geriye
braktm bu ilerimi gelecekte yine yapacak olursam, beraberimde hediye kurbanl getirmem ve sadece umre
yaparm. Sizden her kim ile birlikte hediye kurbanl bulunmuyor ise, ihramdan ksn ve bu ibadetini umre
olarak tamamlasn...
160

2- Hac ile umreyi birlikte yapmak: Buna da kran ad verilir. Bu da kiinin hac aylarnda mikattan itibaren
hem umre, hem de hac iin ihrama girmesi ile olur. badete balyaca vakit niyet esnasnda lebbeyke umraten
ve haccen der yahutta mikatten umre niyetiyle ihrama girer, sonra yolda iken umresi ile birlikte hacc da niyet
eder. Tavafa balamadan nce de hac etmek niyetiyle telbiye getirir. Mekkeye ulat takdirde Kudum tavafn
yapar ve hac iin say eder. Dilerse hac iin sayi fda tavafndan sonraya da brakabilir. Ban tra da ettirmez,
ksaltmaz da. hramndan kmaz ve ihram dolaysyla kendisine haram olan eyler helal olmaz. Bylece bayram
gn ihramdan kaca vakte kadar ihramda kalmay srdrr.
3- Yalnzca hac: Buna frd ad verilir. Bu da kiinin hac aylarnda mikatten yalnzca hac iin ihrama girmesi
demektir. hrama girecei vakit niyet esnasnda lebbeyke haccen der.
frad hacc yapann yapaca iler kran hacc yapann ileri ile ayndr. Ancak kran hacc yapan kimsenin tpk
Temettu hacc yapan kimse gibi kurbanlk kesmesi gerekir. Bu da yce Allaha tek bir yolculukta hem umreyi,
hem de hacc kolaylatrd iin kr olmak zere kesilir. frad hacc yapan kimsenin ise kurban kesmek
ykmll yoktur. Kran hacc yapan iin de, frad hacc yapan iin de daha faziletli olan Beyti tavaf edip
Safa ile Merve arasnda say yaptktan sonra bu ibadetini sadece umre olarak yapp salarn ksaltmas ya da
kestirmesidir. Bylelikle bu kimse Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin Veda haccndaki emri zere ashab-
kiramn yapt gibi Temettu hacc yapm olur.
161

bn Kudame -Allahn rahmeti zerine olsun- yle demitir: lim ehli diledii bu ibadetten hangisini isterse
kiinin o niyetle ihrama girmesinin caiz olduunu icma ile kabul etmilerdir.
162
nk Aie radiyallahu anha
yle demitir: Biz Raslullah Salallahu aleyhi vesellem ile birlikte ktk. Kimimiz bir umre yapmak zere
ihrama girdi, kimimiz hac ve umre yapmak zere ihrama girdi, kimimiz de sadece hac yapmak niyetiyle ihrama
girdi...
163

Hac aylarnda Mikate ulamakla birlikte hac yapmak istemeyip, sadece umre yapmak isteyen kimseye gelince,
buna mtemetti (temettu hacc yapan) denilmez. Byle bir kimseye sadece mutemir (umre yapan) denilir. Ayn
ekilde ramazan ve aban gibi hac aylar olmayan aylarda Mikate ulaan bir kimse sadece umre yapan
kimsedir.
164



157
Buhari -Fethul-Bari ile-, IX, 132; Mslim, II, 867
158
Bk. bn Bz, Mecmuul-Fetava, X, 255-256
159
Bk. bn Kudame, el-Muni, V, 82, 94-95
Temettu, kiinin hac aylarnda mikatten sadece umre niyetiyle ihrama girmesi, umreyi bitirdikten sonra ayn senede hac iin ihrama girmesi
demektir.
160
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 504; Mslim, II, 888
161
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 504; Mslim, II, 888
162
el-Muni, V, 82
163
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 421
164
bn Bz, Fetv Muhimme fil-Hacci vel-Umra, s. 10
19
10) hramda Yasak Olan ler

Hazr (yasak); engellemek, alkoymak demektir. Bir eyin hazr edilmesi alkonulmas, engellenmesi
anlamndadr.
165
hramn mahzurlar (yasaklar) ise ihram sebebiyle ihrama giren kimse iin yaplmas haram
olan eylerdir. Bunlar ylece sralayabiliriz:
1- Herhangi bir mazeret olmakszn tra veya baka bir yolla vcudun tamamndan salar, kllar izale etmek.
nk yce Allah: Kurban yerine (Minaya) varncaya kadar balarnz tra etmeyin. (el-Bakara, 2/196) diye
buyurmutur. Bu, balarn tra edilmeyecei hususunda ak bir nastr. Vcudun dier kllar da buna kyas
edilir.
2- El ya da ayaklardan herhangi bir mazeret olmakszn trnaklarn kesilmesi: nk kiinin bedeninden bir
paray izale etmesi ile bir eit rahatlk elde edilir. O bakmdan bu ynyle salar tra ettirmeye benzer. Ancak
kiinin trna krlr ve bundan rahatsz olursa sadece rahatszlk veren ksmn kesmesinde bir saknca olmaz.
Bundan dolay da bir ykmll yoktur.
3- Erkein ban kasten rtmesi: Sahih olan gre gre erkein dorudan bitien-temas eden sark, barts
ve takke gibi eylerle rtnmesi de byledir. adr ve emsiye gibi dorudan yapmayan eyler ile arabann
tavan gibi eylerin bir sakncas yoktur. nk Peygamber Salallahu aleyhi veselleme ihraml olan kimsenin
giyebilecei elbiselere dair soru sorulunca u cevab vermitir: O gmlek, sark, pantolon, bornoz ve ayakkab...
giyinemez.
166

Glge altna girmenin caiz oluuna gelince; Usame ve Bilalin Akabe cemresinin talanmas esnasnda
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem ile birlikte olduklar ve onlardan birisinin Peygamber Efendimizin
devesinin yularn tutarken, dierinin ise scaktan onu korumak iin elbisesini bann stnde kaldrd ve bu
iin Akabe cemresinin talanmas bitene kadar devam ettii
167
sabit olmutur.
Erkein yzn rtmesine gelince; bineinden dp boynu krlan adam hakknda Peygamber Salallahu aleyhi
vesellemin syledii u szlerinde yasakland sabit olmutur:
...Onun ban da, yzn de rtmeyiniz. nk o kyamet gnnde telbiye getirerek diriltilecektir.
168

Kadn pee ve eldiven giyinmez. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem: hraml kadn pee takmaz,
eldiven giyinmez.
169
diye buyurmutur. Fakat yabanc erkeklerin yaknndan gemeleri dolaysyla kadn
yzn rtmek gereini duyacak olursa bann zerinden rtsn yahutta peesini indirebilir. Aie radiyallahu
anha yle demitir: Bizler Raslullah Salallahu aleyhi vesellem ile birlikte ihramda bulunduumuz halde
binekliler yanbamzdan geerlerdi. Bizim hizamza geldikleri vakit herbirimiz bann zerindeki cilbabn
yznn stne indirirdi. Bu yolcular geride braktk m yzmz aardk.
170

el-Mnzir kz Fatma da yle demitir: Bizler Ebu Bekirin kz Esma ile birlikte ihramda bulunduumuz
halde yzlerimizi rterdik.
171

4- Erkein bedeninin tamam yahutta bir blm zerinde vcut llerine gre biilmi gmlek gibi eyleri
sark, pantalon, bornoz -ki bal bulunan elbiseye denir- eldiven, ayakkab ve orab gibi giyecekleri kasten
giymesi, zaferan ve aspur ile boyanm herbir elbiseyi giymesi (yasaktr).
bn Teymiye ihraml bir kimse iin giyilmesi caiz olan eyleri ylece aklamaktadr: zar (belden aasn
rten petemal) ve rida (belden yukarsn rten bez paras) trnden olan hereyi giymesi caizdir. Buna gre
cbbe ve gmlek gibi eyleri rt olarak kullanmas ve bunlar ile rtnmesi (giyinmesi deil) imamlarn ittifak
ile caizdir.
172

zar ya da ridann yrtk yerlerini dikse ya da yamasa bunda bir saknca yoktur. nk ihraml olan kimseye
yasak olan, organlarn llerine gre yaplm ve onlara gre biilmi giyecekleri giyinmektir.
5- hrama girdikten sonra elbise, beden, yiyecek ya da ieceklerde kasten ho kokulu eyleri kullanmak. Zaferan
katlm kahve imek gibi. Ancak bunlarn kokular ve tatlar gitmi olmas hali mstesnadr. nk Peygamber
Salallahu aleyhi vesellem bir adama: Sen zerinden cbbeni kar ve ondaki ho kokunun izlerini yka ve sar
renklerden de sakn.
173

Devesinden dp boynu krlan ihraml kii hakknda da: Ona hanut koymayn. Bir dier rivayette de: Ona
hibir koku dokundurmayn.
174
dedii sabittir. Ayrca Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Zaferan veya uspurun dedii hibir elbiseyi giyinmeyin.
175


165
el-Kamusul-Muhit, s. 82; bn Teymiye, erhul-Umde, XXII, 15
166
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 52; Mslim, II, 874
167
Mslim, II, 944
168
Bu lafzla Mslim, II, 866; Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 52
169
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 52
170
Ebu Davud, bn Mace; Ahmed, VI, 30; senedinde Yezid b. Ebi Ziyad el-Kurei vardr. el-Arnavut, Hakimdeki bir hidi dolaysyla bu
hadisin senedinin hasen olduunu belirtmitir, ileride gelecektir. Bk. el-Beavi, erhus-Snne, VII, 240
171
Muvatta, I, 328 Hakim bu hadisin sahih olduunu belirtmi, Zehebi de bu hususta ona muvafakat etmitir, I, 454; el-Elbani, rvaul-alil,
IV, 212de senedinin hasen olduunu belirtmektedir. Ayrca bk. Camiul-Usul, III, 31
172
bn Teymiye, Fetava, XXVI, 110
173
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 614
174
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 52; Mslim, II, 865
20
hrama girmeden nce bana ve sakalna srnd kokularn ihramdan sonra devam etmesinde bir zarar
yoktur. nk ihram halinde iken yasak olan, ihraml iken koku srnmektir. Yoksa -az nce de getii gibi-
bunun devam deildir.
6- Yabani, eti yenilebilir, kara hayvan avn ldrmek ya da avlamak da yasaktr. nk yce Allah yle
buyurmutur:
Ey iman edenler, siz ihramda iken av ldrmeyin. (el-Maide, 5/95);
hramda bulunduunuz srece de kara av size haram klnd. (el-Maide, 5/96)
Kara avnn ihraml kimseye haram olmas birka yolla olur:
a- Av hayvann bizzat kastetmek
b- Bakasna o hayvan avlamasn emretmek
c- Ava iaret etmek yahut ona klavuzluk etmek ya da bu hususta yardmc olmak
d- Kendisi bilsin ya da bilmesin kendi adna avlanlm olmas. Bylelikle bu husustaki rivayet ve haberlerin
ortak bir noktada anlalmas mmkn olmaktadr.
176

yet ihraml bir kimse bu hususlardan hibirisini bilmiyor ve kendisi iin de av hayvan avlanlmam ise
ihraml olmayan bir kimse de o av avlam ise; byle bir av hayvanndan yemekte bir saknca yoktur. nk
Ebu Katade yoluyla gelen hadiste: ...Ve o (avlayan) ihraml deil ise, onu (av hayvannn etini) yiyiniz.
177
diye
buyurulmutur.
7- Nikah akdi yapmak: hraml bir kimse evlenemez. Kendisi veli olarak ya da vekil olarak bakasn
evlendiremez. Evlenmek zere talib olamaz. Kz, kzkardei ya da baka bir kimse ile evlenmek maksadyla
kimse ona talebte bulunamaz. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
hraml bir kimse evlendiremez ve kendisi ile de evlendirilemez. Kendisi evlilik talebinde bulunamaz, ondan da
byle bir talebte bulunulamaz.
178

Nikah akdi dolaysyla fidye szkonusu deildir, fakat nikah fasiddir.
179

8- Gusl gerektirecek ekilde ilikide bulunmak: nk yce Allah: ...Kadna yaklamak yoktur. (el-Bakara,
2/197) diye buyurmutur. Kadna yaklamak (rafes) ise cima demektir. Buna gre birinci tahalllden nce kasten
cima eden kimsenin ibadeti fasid olur.
180

9- Fercin dnda bir yere temas etmek -isterse pmek, dokunmak veya ehvetle bakmak suretiyle olsun- de
yasaktr.
181

Hac olana da, olmayana da, ihraml olana da, olmayana da, Harem blgesinde avlanmak, orann aalarn ve -
izhir dnda- bitkilerini toplamak ve koparmak haramdr. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle
buyurmutur:
phesiz bu beldeyi Allah gkleri ve yeri yaratt gn haram klmtr. Buras Allahn haram klmas
sebebiyle kyamet gnne kadar haramdr. Benden nce hibir kimseye bu beldede sava helal klnmad ve bana
da ancak bir gnn ksa bir sresince helal klnd. Artk kyamet gnne kadar Allahn haram klmas ile bu
haramdr. Bu beldenin dikeni koparlmaz, av rktlmez, onu tarif etmek (ve sahibini bulmak) maksadyla
olmas dnda lukatas (kayp eyas) alnmaz ve hibir zaman ya otlar da biilmez. Bu sefer Abbas:
Ey Allahn Rasl, izhir (ho kokulu bir bitkidir) otu mstesn (olsun) deyince, Peygamber:
zhir mstesna diye buyurdu.
182

Ayn ekilde Medine Harem blgesinin aalarnn kesilmesi, av hayvanlarnn ldrlmesi ve rktlmesi de -
Mekkeninki gibi- haramdr. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Allahm, brahimin Mekkeyi haram klmas gibi, Medinenin iki da arasndaki blgeyi de ben haram
klyorum.
183
Yine yle buyurmutur: Medinenin aalar kesilmez, av hayvanlar avlanmaz.
184


11) Yasaklarn lenmesi Karlnda Verilecek Fidyeler

hramn yasaklarn ileyen kimse iin halden birisi szkonusudur:
a- Herhangi bir mazeret ve ihtiyac olmad halde mahzurlar (yasaklar) ilemek. Byle bir kimse gnahkrdr
ve fidye gerekir.

175
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 52; Mslim, II, 834
176
Bu aklamay eyh bn Bz, erhu Buluil-Maramde belirtmektedir. Buna dair geni aklama iin bk. bn Teymiye, erhul-Umde, II,
182-184
177
Buhari -Fethul-Bari ile-,IV, 26; Mslim, II, 852
178
Mslim, III, 1030 ve bakalar. Son cmle ile ilgili olarak bn Bz, erhu Buluil-Meramda yle demitir: Bu fazlal bn Hibban
kaydetmektedir. Ayrca bk. bn Teymiye, erhul-Umde, II, 185-216
179
bn Teymiye, erhul-Umde, II, 185
180
Bk. bn Teymiye, erhul-Umde, II, 226-263
181
Bk. bn Teymiye, erhu Umdetil-Ahkm, II, 217-225. Btn bu yasaklar iin a.g.e, II, 5-274. Yine btn bu yasaklar dolaysyla
verilecek fidye ile ilgili etrafl aklamalar iin bk. II, 274-408
182
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 46; Mslim, II, 296
183
Buhari -Fethul-Bari ile-, IX, 554; Mslim, II, 993
184
Mslim, II, 992
21
b- Zarar greceinden korkarak soua kar bir gmlek giymek ihtiyacn duyan kimsenin durumunda olduu
gibi, ihtiyac dolaysyla yasa ileyen kimse. Byle bir kii yasa ileyebilir fakat bunun fidyesini demelidir.
nk Kab b. Ucre ile ilgili hadis bunu gerektirmektedir.
c- hramn yasan bilmedii, unuttuu, zorland ya da uykuda olduu iin, mazur grlecek halde olup
ileyen kimse hakknda gnah szkonusu deildir. Byle birisinin fidye demesine gelince; ilim ehli arasnda bu
hususta gr ayrl vardr. Doruya daha yakn grlen -inaallah- herhangi bir ykmllnn szkonusu
olmaddr. nk yce Allah yle buyurmaktadr:
Hata etmenizden dolay size bir gnah yoktur, ama kalblerinizin kastettii mstesndr. (el-Ahzab, 33/5);
Rabbimiz, unuttuk yahut yanldysak bizi sorguya ekme. (el-Bakara, 2/286)
Yce Allah da buna cevab olarak:
Evet bunu yaptm.
185
der.
Peygamber Salallahu aleyhi vesellemden de yle buyurduu rivayet edilmitir:
Hata, unutmak ve yapmak zere zorlandklar eyler mmetime balanmtr.
186

Yce Allah ihramn yasaklarndan birisi olan av hususunda da yle buyurmaktadr:
Ey iman edenler, siz ihramda iken av ldrmeyin. inizden kim onu bilerek ldrrse cezas sizden iki adil
kimsenin hkm ile ldrd hayvann benzeri Kabeye ulatrlacak bir hayvan kurban etmektir. (el-Maide,
5/95)
Burada cezann gerekmesinin, ldrenin kasten ldrmesi kaydna baland grlmektedir. Kastilik ise ceza
ve tazminat gerektiren bir niteliktir. Dolaysyla onun gznnde bulundurulmas ve hkmn ona bal olarak
szkonusu olmas gerekir. Eer bu iler kasten yaplmayacak olursa bu ii yapana ceza ve gnah gerekmez.
Fakat mazeret ortadan kalkacak olup da bilgisi olmayan renir, unutan hatrlar, uykuda olan uyanrsa, zorlama
da ortadan kalkarsa derhal yasak olandan vazgemek icab eder. Mazeretin ortadan kalkmas ile birlikte yasa
ilemeye devam edecek olursa kii gnahkar olur ve fidye demesi gerekir.
187

hramda yaplmas yasak olan hususlarn ilenmesi halinde denecek fidye miktar aadaki gibidir:
1- Sa ve trnak kesmek, erkein ban rtmesi, dikili elbise giymesi, eldiven takmas, kadnn pee takmas,
ho koku kullanmak eklindeki yasaklarn herbirisi iin fidye olarak ya bir koyun kesmek yahut herbir yoksula
yarmar sa
188
olmak zere alt yoksula yemek yedirmek yahutta gn oru tutmaktr. Yasa ileyen bu
husustan dilediini seer. Eer koyun kesmeyi tercih ederse etinin tamamn fakirlere datr, ondan hibir ey
yemez. Yce Allah yle buyurmaktadr:
Artk iinizde her kim hasta olur veya banda bir eziyet bulunursa ona ( gn) oru, sadaka (alt fakiri
doyurmak) yahutta kurbandan (biriyle) fidye (vacib) olur. (el-Bakara, 2/196)
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem de Kab b. Ucreye yle demitir:
Bu bandaki haereler sana rahatszlk veriyor mu? Kab:
Evet deyince Peygamber ona yle demiti:
Ban tra et. Sonra bir kurban kes yahut gn oru tut ya da herbirisine yarmar sa olmak zere alt fakiri
doyur.
189

te bu, ban tra edilmesi hususunda ak bir nastr. Dier yasaklar ilim ehli ba tra etmeye kyas ederek
bunlarda da bu ekilde fidye vermeyi ngrmlerdir. nk bunlar da ihram halinde yasak olan ilerdir. Bu
ynleriyle ban salarn tra etmeye benzemektedirler. Dorusunu en iyi bilen Allahtr.
190

2- Gusletmeyi gerektiren iliki: hramdan kmadan nce ferc yoluyla cima eden kimsenin hacc fasid olur
(bozulur). bnul-Mnzir dedi ki: lim ehli icma ile ihram halinde haccn ancak cima ile fasid olacan kabul
etmilerdir. Bununla birlikte kiinin haccn tamamlamas ve bundan sonra kazasn yapmas icab eder. nk
Abdullah b. mer, Abdullah b. Amr, Abdullah b. Abbas radyallahu anhuma bu hususta bylece fetva
vermilerdir.
191
Onlarn dnda dier sahabilerden de bu fetva sabit olmutur. Allah hepsinden raz olsun.
192

Byle bir kimsenin byk ba bir kurban kesmesi gerekir. Bunun etini Mekke-i Mkerremedeki fakirlere
datr.
193

Birinci tahallul (yani Akabe cemresine ta atp tra olduktan sonra)un akabinde cima eden kimsenin hacc batl
olmaz. Ancak bir koyun kesmesi gerekir. Bu koyunun etlerini de Harem blgesindeki yoksullara datr. Eer

185
Mslim, I, 115-116.
186
bn Mace, I, 259; Beyhaki, VII, 356; Nevevi hadisin senedinin hasen olduunu belirtirken el-Elbani, el-rva, I, 123 ile Sahihu bn Mace, I,
347de sahih olduunu belirtmitir.
187
Bk. bn Teymiye, Fetava, V, 227; Fethul-Bari, III, 395; es-Sadi, el-Muhtrt, s. 88; Muhammed b. Salih el-Useymn, el-Menhec, s. 46-
49. Bu gr ayn ekilde byk ilim adam Abdul-Aziz b. Bz da tercih etmitir.
188
S: 2000 gr. il 2020 gr.a tekabul eden eri arlk birimidir. Geni bilgi iin bk. M. Necmuddin el-Krdi, eri l Birimleri ve Fkh
Hkmleri, eviren: brahim Tfeki, stanbul 1996, Buruc Yaynlar, s. 199 v.d. (eviren)
189
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 16; Mslim, II, 861
190
Bk. bn Teymiye, erhul-Umde, II, 217-226; el-Muni, V, 169-171. Ayrca bk. bn Teymiye, Fetava, XXVI, 118; el-Fetaval-slamiyye,
II, 232
191
Beyhaki, V, 167; Hakim, II, 65de sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir. el-Elbani, rvaul-alil, IV, 235de sahih
olduunu belirtmitir.
192
Bk. Nevevi, el-Mecmu, VII, 384
193
Bk. erhul-Umde, II, 227; el-Muni, V, 166; bn Abdil-Berr, el-stizkr, XII, 288
22
kadn da bu hususta kocasnn isteine uyacak olursa fidye verme ykmll erkeinki gibidir.
194
Bir gre
gre bununla birlikte, erkein eer ikinci tahalllden geri kalan ileri sadece fada tavaf ise Haremin dndaki
en yakn Hill blgesine kar, oradan ihrama girer ve fada tavafn yaptktan sonra ihramndan kmakszn say
yapar.
195
Bu husustaki asl dayanak da bn Abbas radiyallahu anhumadan sabit olan u szleridir: fada
tavafndan nce hanmna yaklaan kimse umre yapar ve hediye kurban keser.
196
eyhul-slam bn Teymiye -
Allahn rahmeti zerine olsun- bu gr tercih etmitir.
197

3- Avlanmann cezas: Eer avlanlan hayvann bir benzeri var ise eyden birisini yapmakta muhayyerdir: Ya
onun benzeri hayvan kesilir ve btn eti Mekke fakirlerine datlr, ya bu benzer hayvann ne ettiine baklr,
onun kymetinde deer yiyecek herbir yoksula yarmar sa olmak zere fakirlere datlr yahutta herbir fakire
verilecek yiyecek karlnda bir gn oru tutar.
yet av hayvannn benzeri yoksa iki eyden birisini yapmakta muhayyerdir:
Ya ldrlen avn kymetini tesbit eder ve onun karlnda yiyecek verir ve bunu herbirisine yarmar sa
decek ekilde yoksullara datr yahutta herbir yoksula verilecek yiyecek miktar karlnda bir gn oru
tutar.
198
Yce Allah yle buyurmaktadr:
Ey iman edenler! Siz ihramda iken av ldrmeyin. inizden kim onu bilerek ldrrse cezas sizden iki adil
kimsenin hkm ile ldrd hayvann benzeri Kbeye ulatrlacak bir hayvan kurban etmektir. Yahut
dknlere yemek yedirmek eklinde bir keffarettir veya bunun dengi oru tutmaktr ta ki ettiinin vebalini tatm
olsun. Allah gemitekileri balamtr; fakat kim bir daha byle yaparsa Allah ondan intikam alr. Allah
mutlak galibtir, intikam sahibidir.

(el-Maide, 5/95)
Davarlar arasndan benzeri bulunan av hayvanlarndan birisi de srtlandr. Bu da ihraml bir kimse tarafndan
avlanlmas halinde karlnda fidye olarak ko kesilen bir av hayvandr.
199

mer b. el-Hattab Radiyallahu anhn verdii hkme gre: Srtlan karlnda ko, ceylan karlnda kei,
tavan karlnda olak, cerboa karlnda bir cefre fidye verilir.
200
Cefre ise drt aylk ve annesinin
stnden kesilip, otlamaya balam olan olak keidir.
201
bn Abbas radiyallahu anhuma da Harem blgesinin
gvercinleri hakknda ihraml olsun olmasn herbir gvercin karlnda bir koyun fidye verilmesini
hkmetmitir.
202
mam Malik de yle demitir: Ben ihraml bir kimsenin devekuu karlnda byk ba
hayvan (inek ya da deve) fidye vereceini srekli iitip durmuumdur.
203
Bunlarn dnda benzeri olan dier
hayvanlar da byledir.
4- nzal olsun olmasn ehvetle pmek, baldrlar birbirine dedirmek, ehvetle dokunmak ve buna benzer fercin
dnda ehvetle tenlerin demesi: Byle bir i yapan kimse ihramda yasak olan ilerden birisini ilemi olur.
Bununla birlikte hacc sahihtir fakat Allahtan mafiret dilemeli, tevbe etmelidir. Muhakkik kimi ilim adam
yle demitir: Bunu kurban olarak kesilebilecek bir ba koyun kesmek ile telafi eder ve bunu Mekke
haremindeki fakirlere datr.
204
Eer herbir yoksula yarmar sa olmak zere alt yoksula yemek yedirir yahutta
gn oru tutarsa inaallah bu da ona yeterli gelir fakat ihtiyata daha uygun olan az nce getii gibi bir koyun
kesmektir. Dorusunu en iyi bilen Allahtr.
5- Hac ya da umre iin ihrama girip de sonra da dman muhasaras yahut hastalk yahut harcamasn
kaybetmesi, bir tarafnn krlmas ya da herhangi bir kazadan tr Beytullaha ulamas engellenirse, byle bir
kimsenin eer yakn zamanda kendisini engelleyen veya alkoyan hususun sona ereceini mit ediyor ise,
ihramnda kalmas gerekir. Bu engelin mesela bir sel, yahut Beyte girip tavaf ve say gibi ibadetlerini eda etmek
iin engel karan ancak anlalabilir bir dman olmas halinde ise ihramdan kmakta acele etmez. nk
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Hudeybiye Gazvesi srasnda ihramdan kmak iin elini abuk tutmad.
Aksine arkadalar ile birlikte Hudeybiye gn boyunca Mekkeliler ile grmelerini srdrd. nk savasz
bir ekilde umre eda etmek iin Mekkeye girmelerine msaade edeceklerini mit etmilerdi. Ancak buna imkan

194
Bk. bn Teymiye, erhul-Umde, II, 238-367; bn Abdil-Berr, el-stizkr, XII, 304; Advaul-Beyan, V, 378
195
el-Muni, V, 375; bn Teymiye, erhul-Umde, II, 236 ile II, 238; bn brahim, Fetava, V, 228; bn Useyminin aylk konumalar, X, 67;
bn Abdil-Berr, el-stizkr, XII, 304
196
Beyhaki, V, 171; Muvatta, I, 384; el-Elbani, rvaul-alil, IV, 235de senedinin sahih olduunu belirtmektedir.
197
bn Teymiyyenin Allah ona rahmet etsin naklettiine gre bn mer radyallahu anhuma birinci tahalllden sonra fada tavafndan nce
hanm ile ilikide bulunan kimsenin gelecek sene haccetmesini farz grdn, bn Abbas radyallahu anhuman ise byle bir kimsenin
umre yapmasn farz grdn belirtmektedir. Ashab iki ayr gr belirtecek olup da birisi tam bir haccn farz olduunu, dieri ise bir
umrenin farz olduunu kabul ediyor ise bu iki grn dna kmak caiz olmaz... Ashab- Kiram arasnda bu iki grn dnda gr
belirten de bilinmemektedir. Daha nceden de belirtildii zere haccn tm fasid olmaz. Geriye bn Abbasn grn kabul etmek kalyor.
erhul-Umde, II, 239-240
198
Bk. erhul-Umde, II, 280 ve 326; bn Useymn, el-Menhec, s. 48
199
Ebu Davud, Darimi, Hakim, Beyhaki rivayet etmi olup bu manada Nesai ve Tirmizi de rivayet etmitir. el-Elbani, el-rva, IV, 242de
sahih olduunu belirtmitir.
200
Muvatta, I, 414; Beyhaki, V, 183-184; el-Elbani, rvaul-alil, IV, 245de sahih olduunu belirtmitir.
201
Bk. el-Elbani, rvaul-alil mevkuf ve sahih bir rivayettir diyerek, IV, 246 ve 245. Beyhaki bu anlamda V, 184de kaydetmektedir.
Ayrca bk. bnul-Esir, en-Nihaye, I, 277
202
Beyhaki, V, 205; el-Elbani, rvaul-alil, IV, 247de sahih olduunu belirtmitir.
203
Muvatta, I, 415
204
Bk. bn Teymiye, erhul-Umde, II, 218-223; bn Kudame, el-Muni, V, 196; Fetava slamiyye, II, 232; Kasm e-imainin derledii
el-Fetavel-slamiyye, II, 212de merhum bn Bz: Byle birisi iin ihtiyata daha uygun olan bir koyun kesmektir demektedir.
23
bulamayp, Mekkeliler sava dnda hibir ekilde onlara msaade etmeyeceklerini anlaynca ve Raslullah da
antlama metnini yazdrma iini bitirince ashabna: Haydi kalkn, kurbanlklarnz kesin sonra balarnz tra
edin...
205
diye buyurdu.
Ayn ekilde hacc ya da umreyi tamamlamay engelleyen husus hastalk, kaza, harcamann kaybolmas gibi bir
ey ise, bu engelin yahut bu kazann etkisinin kalkmasn mit ettiinden sabredebilirse sabreder, eer buna
imkan yoksa o vakit byle bir kimse sahih olan gre gre muhsardr. Kurbanln keser sonra da tra olur ya
da salarn ksaltr. Yce Allahn da buyurduu zere ihramndan kar:
Hacc da, umreyi de Allah iin tamamlayn. Eer (herhangi bir sebeble) alkonulursanz o halde kolaynza
giden kurbanlardan gnderin. Kurban yerine varncaya kadar balarnz tra etmeyin. (el-Bakara, 2/196)
Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin da yle buyurduu sabit olmutur:
Kimin bir kemii krlr yahut topallar ya da hastalanrsa o kimse ihramndan kar fakat bir dier hac yapmas
gerekir.
206

Fakat muhsar (hacc devam ettirmekten alkonulan kimse) eer ihrama girdii srada: yet herhangi bir husus
beni engelleyecek olursa benim ihramdan km beni alkoyacan yer olsun.
207
diyecek olursa ihramndan
kar ve kurban kesme ykmll olmaz.
Byle birisinin haccn kaza etmesi gerekir mi, gerekmez mi? Tercih edilen gre gre kaza etmesinin
gerektiidir. Ancak onun yapt bu hac farz olan hac ya da umre ise bundan sonra farz olan eda eder.
208


12) hraml Olan Kimseye Mbah Olan eyler

1- hraml olsun olmasn Harem blgesinde de, Harem dnda da rahatszlk verici haerat (fevsk)n
ldrlmesi caizdir. Aie radiyallahu anhadan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Salallahu aleyhi
vesellem buyurdu ki:
Be tane haere vardr ki bunlarn hepsi fevask (bozucu, bozguncu)dr. Bunlar Harem blgesinde de,
dnda da ldrlrler: Akreb, aylak, karga, fare ve saldrgan kpek.
209

Mslimin bir rivayetinde ...ve ylan
210
da denilmektedir.
Raslullah Salallahu aleyhi vesellem Minada ylann ldrlmesini emretmitir.
211
bnul-Mnzir dedi ki:
Kendisinden ilim bellenmi btn ilim ehli ittifak ile yrtc hayvann ihramlnn karsna kmas halinde onu
ldrecek olursa ihramlya bir ey dmediini belirtmilerdir.
212

Malik dedi ki: Saldrgan kpek insanlar sran ve onlara hcum eden hayvana denilir. Arslan, pars ve kurt
gibi. Buna gre canlarnda ya da mallarnda insanlara eziyet veren herbir hayvann ldrlmesi mbahtr.
Yenilmesi haram olan btn yrtc hayvanlar ile kartal, doan, ahin ve benzerleri yrtc kular ile rahatszlk
verici haerat, eek ars, sivrisinek, sinek, pire gibi. Bu hususta varid olmu haber bunlarn herbir trnn en
kne aka iaret etmitir. Bylelikle onlarn daha byklerine de dikkat ekilmi olmaktadr. Bu kabilden
olanlara da delalet edilmektedir. Buyruun aylak ve kargay aka zikretmi olmas rahatszlk verici kartal ve
benzeri yrtc kulara dikkat ekmek iindir. Farenin szkonusu edilmesi eziyet verici haerata dikkat eker.
Akrebin szkonusu edilmesi ylana dikkat ekmek iindir. Saldrgan kpein szkonusu edilmesi ondan daha
ileri derecede bulunan dier yrtc hayvanlara dikkat ekmek iindir... Bu hkm bu hayvanlarn kiiye
saldrmas halinde szkonusudur. Eer kiiye bunlar saldrmayacak olurlarsa o da bunlara ilimeye kalkmaz.
213

2- hraml bir kimse eer izar (belden aasn rtecek petemal) bulamayacak olursa pantolon tr eyleri
giymesi caiz olur. Eer iki naln bulamayacak olursa ayakkab giyebilir. nk Buhari ve Mslimdeki bn
Abbasn rivayet ettii hadis bunu gstermektedir.
214

Dorusu ise eer kii naln ve petemal bulamayacak olursa ayakkablarn ke ksmn kesmeyecei
pantolonlar da bozmayaca eklindedir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Arafatta iken byle bir
uygulamay emretmemitir.
215

3- hraml olan bir kimsenin arka ksm topuklardan aada olan ayakkab trnden olan giyecekleri giymesinde
bir saknca yoktur. nk bunlar da naln trnden kabul edilirler.

205
Hudeybiye bar ile ilgili anlatlanlar ve bu byk grme iin bk. Buhari -Fethul-Bari ile-, V, 229-333
206
Hadisi Buhari, Mslim, Ebu Davud, Tirmizi ve Nesai rivayet etmitir. el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, I, 349-357 ile Sahihut Tirmizi, I,
278de sahih olduunu belirtmitir.
207
Buhari -Fethul-Bari ile-, IX, 132; Mslim, II, 867
208

Bk. Zdul-Med, II, 91; el-Fetaval-slamiyye, II, 288-922; bn Kudame, el-Muni, V, 194; el-Bessam, Tavdihul-Ahkam min Buluil-
Meram, III, 402; bn Teymiyye, Fetava, II, 222; Advaul-Beyan, I, 191; Fethul-Bari, IV, 12; Mealimus-Snen, II, 368; bn Teymiyye,
erhul-Umde, II, 379
209
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 34; Mslim, II, 856
210
Mslim, II, 856
211
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 35
212
bn Kudame, el-Muni, V, 175 -ksmen tasarruf ile-; Ayrca bk. bn Teymiye, Fetava, XXVI, 118
213
bn Kudame, el-Muni, V, 177 -az bir tasarruf ile-; Ayrca bk. bn Teymiye, Fetava, XXVI, 118
214
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 57; Mslim, II, 835
215
bn Teymiye, Fetava, XXVI, 109; bn Bz, Fetava fil-Hacci vel-Umra, V, 257
24
4- hraml olan bir kimsenin serinlemek maksadyla gusletmesinde bir mahzur yoktur. Ban ykar ve ihtiya
duymas halinde yumuak bir ekilde ban kar.
216

5- hraml bir kimse ihrama brnd elbiseleri kir ve benzeri eylerden ykayabilir. Bunlar bakalar ile
deitirebilir. Yeni elbiseleri de ihramlnn giyebilecei trden olmaldr.
6- hraml kimse gne gzl ya da numaral gzlk kullanabilir.
7- hraml kimse kol saati kullanabilir.
8- hraml bir kii gerek duyduu takdirde hacamat yaptrabilir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem
ihraml olduu hacamat yaptrmtr.
217

9- Glgelik, emsiye, arabann tavan, adr, aa ve buna benzer baa bitiik olmayan eylerin glgesi altnda
glgelenmekte bir saknca yoktur. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin kuluk vaktinde Akabe
cemresini talad vakit elbise ile zerine glge yapld sahih rivayetle sabittir.
218

10- Petemala dm atp ip ve benzeri eyler ile balamakta bir saknca yoktur. nk bunu yasaklamay
gerektirecek bir delil bulunmamaktadr.
11- Kadn Allahn mbah kld trden dikili ya da dikisiz diledii elbiseyi giyebilir. Ancak pee, yz rts
ve eldiven giyinemez. Bartsn yznn zerine indirmek gereini duyarsa bunda bir saknca olmaz. Ancak
yabanc erkeklerle karlamas halinde bartsn bann zerinden yznn zerine sarktmas gerekir.
219

Bununla birlikte ayakkab, orap ve pantolon -az nce getii gibi- giyinmesinde bir mahzur yoktur.
12- Bele paray saklayaca kuak balamasnda bir saknca olmad gibi, ayn ekilde izar (belden aasn
rten petemali) balamak iin kemer kullanmakta da bir saknca yoktur.
220

13- hraml kimsenin giydii ihramndaki yrtklar dikmesinde ya da yama yapmasnda bir saknca yoktur.
Yasak olan, organlarn ya da bedenin ekline gre biilip dikilendir.
221


13) Haccn Rknleri Ve Vcibleri

A- Haccn Rknleri:

Sahih gre gre drt tane olup unlardr:
1- hram: Bu, ibadete balama niyeti demektir. Bu niyeti terkeden kimsenin hacc balam olmaz. nk
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem: Ameller ancak niyetler iledir ve her kii iin ancak niyet ettii vardr.
222

2- Arafatta vakfe yapmak: nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem: Hac Arafattr.
223
diye buyurmutur.
3- fada tavaf: Bunun gerekesi de yce Allahn:Sonra Beyt-i Atiki (Kbeyi) tavaf etsinler. (el-Hac, 22/29)
buyruudur. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem de Safiyye radiyallahu anha ay hali olunca:
O bizi al m koyacak diye buyurmu, Aie de yle demiti:
Ey Allahn Rasl o ifada etti (Arafattan ayrld) ve Beyti tavaf etti. fadadan sonra ay hali oldu Peygamber:
O halde o da yola koyulsun. diye buyurdu.
224
te bu, bu tavafn (ifada tavafnn) mutlaka gerekli olduunu ve
ifada tavafn yapmayan (gitmekten) alkoyucu olduunu gstermektedir.
4- Safa ile Merve arasnda say etmek: nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: Say
ediniz. nk Allah zerinize say etmeyi (farz olarak) yazd.
225

Aie radiyallahu anha dedi ki: Yemin olsun ki, Safa ile Merve arasnda tavaf etmeyenin haccn Allah tamam
kabul etmez.
226


B- Haccn Vacibleri:

1- Mikatten ihrama girmek: nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem mikatleri tayin ederken yle
buyurmutur: Buralar oradaki kimseler ve orann ahalisi dndan buralara yolu urayan kimseler arasndan
hac ve umre yapmak isteyen kimseler iindir.
227


216
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 55
217
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 50
218
Mslim, II, 944
219
Buna dair deliller daha nceden sekizinci ve onuncu bahislerde gemi bulunmaktadr.
220
Bu hususlara: Abdul-Aziz b. Bz, Mecmuu Fetava fil-Hacci vel-Umra, V, 275-260; bn Teymiye, Fetava, XXVI, 110; erhul-Umde,
II, 15-212ye baknz.
221
Bk. bn Teymiye, Fetava, XXVI, 110 ile erhul-Umde, II, 16
222
Buhari -Fethul-Bari ile-, I, 9; Mslim, III, 1515
223
Hadisi Buhari, Mslim, Ebu Davud, Tirmizi, Nesai ve bakalar rivayet etmi olup, el-Elbani, rvaul-alil, IV, 256da sahih olduunu
belirtmitir.
224
Buhari -Fethul-Bari ile-, I. 428; III, 586; Mslim, II, 963
225
Msned, VI, 421; Hakim, IV, 70 ve bakalar; el-Elbani, rvaul-alil, IV, 269da sahih olduunu belirtmitir.
226
Mslim, II, 928. Bu lafz ile; Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 497
227
Hadis yedinci bahsin ba taraflarnda gemi ve kaynaklar orada gsterilmitir.
25
2- Gndzn vakfe yapan kimseler iin gnein batna kadar Arafatta vakfe yapmak: nk Peygamber
Salallahu aleyhi vesellem gnein batna kadar vakfe yapmtr. Yaplan uygulama (fiil) eer ona uymak ve
hkm aklamak (tefsir) konumunda ise; bu uygulamann hkm de emir gibidir.
228

3- Mzdelifede gecelemek: nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Mzdelifede gecelemi ve yle
buyurmutur: mmetim ibadetlerini (benden) rensin. nk ben bilemiyorum. Belki bu ylmdan sonra
onlarla karlamayacam.
229
Dier taraftan Peygamber Salallahu aleyhi vesellem zayf ve gsz kimselere
gece yarsndan sonra (Mzdelifeden ayrlmalar iin) izin vermitir. Bu da Mzdelifede gecelemenin gerekli
olduunun delilidir. Ayrca yce Allah Mear-i Haramn yannda kendisinin anlmasn emretmitir.
230


4- Terik gecelerinde Minada gecelemek: nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem orada gecelemi ve
sikaye (haclara su vermek) grevi sebebiyle Mina gecelerinde Mekkede kalmas iin Abbas Radiyallahu anha
izin vermitir.
231
Yine deve obanlarna da Minann dnda gecelemelerine msaade etmitir.
232
te bu
msaade ve izin bu gecelerde Minada kalmann, haclara su datan ve obanlarn dndakilere vacib olduunu
gstermektedir.
233

5- Srasyla cemrelere ta atmak: nce Nahr (kurban bayram birinci) gn Akabe cemresine (byk eytana) ta
atmak. Terik gnlerinde de her cemreye ta atmak. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem nce Akabe
cemresine ta atmakla balam, dier terik gnlerinde de her cemreye de ta atmtr. Yce Allah da yle
buyurmaktadr:
Bir de sayl gnlerde Allah zikredin. Kim iki gnde acele ederse ona gnah yoktur. Kim de geriye kalrsa ona
da gnah yoktur. Bu takval hareket edenler iindir. (el-Bakara, 2/203)
Buna gre haclar Minada Allah zikretmekle emrolunmulardr. Minada hac iin balbana zikir ise sadece
cemrelere ta atmaktr. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem: Beytin etrafnda ve Safa ile Merve
arasnda tavaf ile cemrelere ta atmak, ancak Allah zikretmek iin emrolunmutur.
234
diye buyurmutur. Cabir
Radiyallahu anh da yle demitir: Peygamber Salallahu aleyhi vesellemi kurban bayram birinci gn devesi
zerinde ta atarken ve yle buyururken grdm: Hac ibadetinizi benden reniniz. nk ben bilemiyorum.
Belki bu haccmdan sonra bir daha hac edemeyebilirim.
235

6- Salar tra etmek ya da ksaltmak: nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem bunu emretmi ve: Salarn
ksaltsn ve ihramdan ksn. diye buyurmutur.
236
Yine Peygamber Salallahu aleyhi vesellem salarn tra
edenlere defa, ksaltanlara da bir defa dua etmitir.
237

7- Veda tavaf: nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem bu tavafn yaplmasn emretmitir: Hibir kimse
son ii Beyti tavaf etmek olmadka Mekkeden ayrlp gitmesin.
238
Yine bn Abbas radiyallahu anhuma yle
demitir: nsanlara yapacaklar son iin Beytullah tavaf etmek olmas emredilmitir. u kadar var ki bu
ykmllk ay hali olan kadndan kaldrlmtr.
239

Haccn dier fiil ve szleri snnettir. Erkekler iin ihram kyafetlerinin beyaz olmas, ihrama girildii andan
itibaren umrede Hacer-i Esvedi istilam edecei vakte kadar yahut hacda ise Akabe cemresini talayncaya kadar
telbiye getirmek. Arafe gecesi Minada gecelemek, remel yapmak, kudum tavaf esnasnda belirli yerlerde
erkekler iin zdba yapmak, Hacer-i Esvedi pmek, belirli zikir ve dualar okumak, Safa tepesine kmak
gibi...
Kim bir rkn terkedecek olursa onun ibadeti onu yerine getirmedike tamam olmaz. Kim bir vacibi terkederse
bir kurban ile onu telafi eder. Bir snneti terkedene de bir ey gerekmez.
240
Vacib olan terkedene kurban
kesmenin vacib oluunun delili ise bn Abbas radiyallahu anhuman u szdr: Her kim hac ibadetinden bir
ey unutur ya da terkederse o bir kan aktsn.
241


14) Umrenin Rknleri Ve Vacibleri

A- Umrenin Rknleri


228
Peygamber sallallahu aleyhi vesellemn nasl haccettiine dair Cabir radiyallahu anhn rivayet ettii hadis iin bk. Mslim, II, 886-892
ve el-Bakara, 2/198
229
Bu lafzla bn Mace, II, 1006; Mslim ise alnz, reniniz lafz ile.
230
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 526; Mslim, II, 939-942
231
Bk. Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 578; Mslim, 953
232
Buna delil Buhari, Mslim, Ebu Davud, Tirmizi ve Nesainin yapt rivayettir. Ayrca bk. rvaul-alil, IV, 28
233
Haccn vaciblerini delil ve gerekeleri ile birlikte grmek iin bk. bn Teymiye, erhul-Umde, II, 602-648
234
Ebu Davud, II, 175; Tirmizi, III, 246; Abdul-Kadir el-Arnavud, Camiul-Usul, III, 218de senedi hasendir derken el-Azami Sahihu bn
Huzeyme, IV, 222de senedinin sahih olduunu belirtmektedir.
235
Mslim, II, 943
236
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 539; Mslim, II, 901. Ayrca bk. Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 504; Mslim, II, 888
237
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 561; Mslim, II, 945
238
Mslim, II, 963
239
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 585; Mslim, II, 963
240
Bk. bn Teymiyye, erhul-Umde, II, 654; Menarus-Sebil, I, 263; bn Kasm, Haiyetul-Gayb, IV, 204
241
Hadisin kaynaklar yedinci bahsin sonlarnda gemi bulunmaktadr.
26
Umrenin rknleri tr.
242

1- hram: Umreye balama niyeti demektir. Rkn oluunun delili: Ameller ancak niyetler iledir.
243
hadis-i
erifidir.
2- Tavaf.
3- Say etmek: nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem tavaf ile say hakknda yle buyurmutur:
Sizden her kim hediye kurban getirmemi ise Beyti tavaf etsin, Safa ile Merve arasnda da say yapsn...
244

Say hakknda da yle buyurmutur:
Say ediniz. nk Allah size say etmeyi yazmtr.
245


B- Umrenin Vacibleri

Umrenin vacipleri de ikidir:
1- Harem blgesi dndan umre iin ihrama girmek: nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem, Aie
radiyallahu anhaya Tenimden umre yapmasn emretmitir.
246
Ayrca bn Abbas Radiyallahu anhn mevakit
ile ilgili hadisi de bunu gerektirmektedir.
2- Salar tra etmek ya da ksaltmak (halk veya taksir): nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem: Salarn
ksaltsn ve ihramdan ksn.
247
diye buyurmutur.
Kim herhangi bir rkn terkedecek olursa, o rkn yerine getirmedike umresi tamam olmaz. Her kim umre
vaciblerinden birisini terkederse bir kan (kurban kesmek) ile onu telafi eder. Eer bir kimse umrede salarn
ksaltmadan ya da tra etmeden cimada bulunacak olursa bir koyun kesmesi gerekir. nk bn Abbas
radiyallahu anhumann byle bir fetvas vardr ve byle bir kimsenin umresi de sahih olur.
248

Her kim umre iin Beyti tavaf etmeden nce hanm ile cima ederse icma ile umresi fasid olur. Eer cima
tavaftan sonra fakat sayden nce olursa yine cumhura gre umresi fasiddir. Her iki halde de umresi fasid olan
kimsenin umresini tamamlamas, ayrca onu kaza etmesi ve kurban kesmesi icab eder.
249


15) Mekkeye Giri

Umre ya da hac yapacak kiinin Mekkeye ulatnda aadaki hususlar yerine getirmesi mstehabtr:
1- Tavaftan nce gerekli temizlii yapabilmek ve lazm olan gc elde edebilmek iin uygun bir yerde
dinlenmesi mstehabtr. Eer bunu yapmayacak olursa onun iin vebal szkonusu deildir. Bu sadece
mstehabtr. Peygamber Salallahu aleyhi vesellem sabah oluncaya kadar Z Tuv denilen yerde geceyi
geirdikten sonra Mekkeye girmiti.
250

2- mkan bulursa gusletmesi mstehabtr. nk bn mer radiyallahu anhuma sabah edinceye kadar Z
Tuvda geceyi geirmeden ve gusletmeden Mekkeye girmezdi ve Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin da
byle yaptn sylerdi.
251

3- Eer imkan bulursa Mekkeye st tarafndan girer. nk buradan giren bir kimse Mekkeyi karsnda bulur.
Bununla birlikte hangi yoldan girerse onun iin bir saknca yoktur. Aie radiyallahu anhadan rivayete gre
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Mekkeye geldiinde st tarafndan Mekkeye girdi ve alt tarafndan
kt.
252

bn Teymiye Allahn rahmeti zerine olsun dedi ki: Mekkeye vardnda herhangi bir cihetten girmesi caizdir,
fakat daha faziletli olan Peygamber Salallahu aleyhi veselleme uyarak Kabe cihetinden gelmesidir. nk
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Mekkeye st tarafndan ve Kabe, nnde gelecek ekilde girmitir.
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Mekkeye girmek iin guslederdi. Ayn ekilde Z Tuvda geceyi
geirirdi. Buras ise kendisine bruz-Zhir denilen kuyularn yaknndadr. Burada geceyi geirip
gusledebilen ve Mekkeye gndz girme imkann bulan kimse bunu yapsn, yoksa bunlardan herhangi birisini
yapmakla ykml deildir.
253

4- Mescid-i Harama ulat takdirde efdal olan sa ayan nce atarak:

242
Haiyetur-Ravd, IV, 203; Menarus-Sebil, I, 361
243
Bu hadisin kaynaklar haccn rkunlerini akladmz bahiste gemi bulunmaktadr.
244
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 539; Mslim, II, 901
245
Hadisin kaynaklar haccn rknleri bahsinde gemi bulunmaktadr.
246
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 606; Mslim, II, 880
247
Hadisin kaynaklar onnc bahiste haccn vacibleri aklanrken gemi bulunmaktadr.
248
Bk. el-Beyhaki, V, 172; el-Elbani, rvaul-alil, IV, 233de mevkuf bir rivayet olarak sahihtir demitir. Ayrca bk. Haiyetur-Ravd, IV,
54; Advaul-Beyan, V, 389
249
Advaul-Beyan, V, 389; bn Abdil-Berr, el-stizkr, XII, 290
250
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 436; Mslim, II, 919
251
Buhari ve Mslim ayn yerler.
252
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 437; Mslim, ayn yer.
253
bn Teymiye, Fetava, XXVI, 119-120
27
Ezu billhil azm, ve bi vechihil kerm, ve sultnihil kadm mineeytnirracm. (Bismillhi vessaltu
vesselmu al raslillah) Allhummeftahl ebvbe rahmetik.
: Pek byk olan Allaha, Onun kerim zatna ve kadim saltanatna kovulmu eytandan snrm.
254
Allahn
adyla, salat
255
ve selam Allahn Raslne.
256
Allahm bana rahmetinin kaplarn a
257
der.
Mescidden karken de unlar syler:
Bismillhi vessaltu vesselmu al rasulillh. Allhumme inn eseluke min fadlik. Allhummasimn
mineeytnirracm.
: Allahn adyla, slat ve selam Allahn Raslne, Allahm ben senin ltfunu dilerim. Allahm kovulmu
eytandan beni koru.
258

Bu zikir dier mescidlere girerken de sylenir. Ayn ekilde mescidden k duas da byledir. Bu dua Mescid-i
Harama has deildir. Bu drt snneti yapmayan bir kimse iin de, yce Allaha hamdolsun ki, bir saknca
yoktur.
259

5- Mescide girmeden nce gusledebilme imkann bulamayan kimsenin bununla birlikte kk ve byk
hadesten temiz olmas da kanlmazdr. nk Aie radiyallahu anha, Peygamber Salallahu aleyhi
vesellemden rivayet ettiine gre, Peygamber Mekkeye varnca ilk yapt i abdest almak oldu, sonra da
Beytullah tavaf etti.
260
Yine Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Aie radiyallahu anhaya yle demitir:
Sen (ay hali olduun iin) haclarn yapt her eyi yap. u kadar var ki temizleninceye kadar Beytullah tavaf
etme.
261
Yine Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Beyti tavaf etmek bir namazdr. Ancak sizler bu tavaf esnasnda konuabilirsiniz; fakat kim de konuursa ancak
hayr ile konusun.
262

6- Mescid-i Haramn tahiyyesi (selamlamas) tavaf etmek isteyen kimse iin tavaf etmektir. Tavaf etmek
istemeyen kimse ise iki rekat klmadka oturmamaldr.
263

7- Hastalk gibi bir gerekesi olan kimseler iin tavaf ya da say yaparken binek zerinde olmakta bir saknca
yoktur. nk mm Seleme radiyallahu anha yle demitir: Raslullah Salallahu aleyhi veselleme hasta
olduumu syledim. O da yle buyurdu: Sen insanlarn arkasndan ve bineinin zerinde olduun halde tavaf
et. mm Seleme dedi ki: Ben tavafm yaptm. Raslullah Salallahu aleyhi vesellem o vakitde Beytin
yanbanda namaz klyor ve Tra ve satr satr yazl kitaba andolsun (suresini) okuyordu.
264


16) Beytullah Tavaf Etmek

Umre ya da hac yapan kimse Kbeye vard m aadaki uygulamalar yapar:
1- Eer temettu hacc ya da umre yapan bir kimse ise tavafa balamadan nce telbiyeyi keser.
265
Sonra Hacer-i
Esvede doru gider. nce ona kar dner, sonra sa eliyle onu selamlar ve eer imkan bulursa onu per.
266

Kalabalk yaparak insanlara eziyet vermez. Hacer-i Esvedi istilam ettii vakit: Allahu Ekber
267
der. Eer
bismillahi vallahu ekber
268
diyecek olursa bu da gzeldir. Hacer-i Esved ile ilgili drt snnet vardr ki hepsi de
Peygamber Salallahu aleyhi vesellemden sabit olmutur. yle ki:
a- Hacer-i Esvede elini srer, onu per, tekbir getirir. Bu en mkemmel haldir.
269

b- Eer buna imkn bulamazsa elini Hacer-i Esvede srer ve elini per.
270

c- Eer buna imkn bulamazsa bir asa ile onu selamlar ve Hacer-i Esvedi kendisiyle selamlad o eyay
per.
271

d- Eer buna da imkn bulamazsa eliyle iaret eder, tekbir getirir ve kendisiyle iaret yapt eyi de pmez.
272


254
Ebu Davud, el-Elbani, Sahihul-Cami, IV, 217de sahih olduunu belirtmitir.
255
bnus-Snni hadis no 88de rivayet etmi olup, el-Elbani Sahihul-Kelimit-Tayyib, no: 63de hasen olduunu belirtmektedir.
256
Mslim, I, 494
257
Mslim, ayn yer.
258
Az nce kaydedilen 2, 3 ve drt nolu dipnotlara baknz. Son cmleyi bn Mace rivayet etmitir. Bk. Sahihu bn Mace, I, 129
259
Byk ilim adam hocamz Abdul-Aziz b. Bzn grne gre bu hususlar meru olup, eer imkan olursa yaplmalar mstehabtr. Bu
bilgiyi ben Buluul-Meram ile Fethul-Bari nshalarnn kenarnda not olarak kaydetmi bulunuyorum.
260
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 496; Mslim, II, 906
261
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 504; Mslim, II, 874
262
Nesai, Tirmizi, bn Huzeyme, IV, 222. Ancak ... diye balayan cmle Nesainin dndakiler tarafndan rivayet edilmitir. el-Elbani
sahih olduunu belirtmektedir. Bk. Sahihut-Tirmizi, I, 283; Sahihun-Nesai, II, 614; rvaul-alil, I, 154
263
Bk. Zadul-Mead, II, 225
264
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 490; Mslim, II, 927; Ayrca bk. Zadul-Mead, II, 229
265
Ahmed, II, 180; Ayrca bk. el-Muni, V, 256; bn Teymiye, erhul-Umde, II, 461; Sahihut-Tirmizi, I, 273; Ebu Davud, II, 163
266
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 475
267
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 476
268
Bu uygulama bn mer (r.anhuma)dan ona mevkuf olarak sabit olmutur. Bunu Beyhaki, V, 79da rivayet etmi olup, bn Hacer, et-
Telhisul-Habir, II, 247de senedi sahihtir demitir.
269
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 475-486
270
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 457; Mslim, II, 974
271
Mslim, II, 927
272
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 476
28
te bu snnetlerden kolayna geleni yapan kii Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin snnetini isabet ettirmi
olur (ona uymu olur). Yce Allaha hamdolsun.
2- Daha sonra Beytullah soluna alarak saa ynelir. Tavafnn banda:
Allhumme mnen bike ve tasdkan bi kitabk, ve vefen b ahdike vettiban l snneti nebiyyike Muhammed.
: Allahm sana iman ederek, kitabn tasdik ederek, ahdine vefa ederek, Peygamberin Muhammed Salallahu
aleyhi vesellemin snnetine uyarak (tavaf yapyorum). diyecek olursa bu da gzel bir itir.
273

3- Erkek tavafnn ilk avtnda (turunda) Hacer-i Esvedden itibaren tekrar ona dnnceye kadar remel yapar
(hafife koar).
274
Bu ilk tavafta yaplr. ster temettu hacc yapan birisi olsun, ister umre yapan, ister sadece hac
iin ihrama girmi olsun, isterse hac ve umreyi birlikte yapan hacc- kran yapan kii olsun farketmez. Remel,
ksa admlar ile hzlca yrmek demektir. Geri kalan drt avtta ise normal yrr. Herbir avt, Hacer-i
Esvedden balar ve yine orada biter.
4- Erkek sadece ilk tavafta dtba yapar. Idtba ise ridasnn (ihramn vcudunun st tarafn rten parasnn)
ortasn sa koltuunun altna, ularn ise sol omuzuna brakr. Bylelikle sa omuzu akta kalr, sol omuzunu
da rtm olur.
275

5- Tavaf yapan Rkn-i Yemaninin hizasna gelecek olursa sa eliyle onu istilam eder.
276
Eer ona elini
srerken: Bismillahi vallahu ekber diyecek olursa bu gzeldir.
277
Fakat o rkn pmez. Eer elini rkne
srmesi zor olursa bu ii terkeder ve tavafna devam eder. Ona iaret etmez, hizasna geldii vakit de tekbir
getirmez. nk byle bir uygulama Peygamber Salallahu aleyhi vesellemdan sabit olmu deildir. Bu ileri
tavafnn her bir avtnda da yapar.
6- Rkn-i Yemani ile Hacer-i Esved arasnda:
Rabben tin fiddnya haseneten ve fil hirati haseneten ve kin azbennr.
: Rabbimiz bize dnyada bir gzellik ver, hirette de bir gzellik ver ve bizi ate azabndan koru.
278
demesi
mstehabtr.
7- Hacer-i Esvedin yanna geldii her seferinde onu istilam eder, per ve Allahu Ekber der. Eer Haceri
istilam ve onu pmek mmkn olmazsa, onun hizasna geldii her seferinde sa eliyle sadece bir defa iaret eder
ve bir defa tekbir getirir. Tavaf esnasnda oka zikir, dua ve istifarda bulunur. yet Kurn okuyacak olur ise
kraatini ve yapt duay gizli yapar, tavaf edenlere eziyet vermez. Tavaf esnasnda okunacak belirli dualar
yoktur. Tavafn herbir avt ya da sayin herbir turu iin zel bir dua belirleyenlerin bir dayanaklar yoktur.
Hicrin iinden tavaf etmez. nk Hicr, Beyttendir. O bakmdan tavafn mutlaka Hicrin arkasndan olmas
gerekir.
8- Yedi avtn tamamlayp bitirdikten sonra ridasn dzeltir ve onu omuzlar zerine brakarak Makam-
brahime doru gider ve:Siz de brahimin makamndan bir namazgah edinin. (el-Bakara, 2/125)
279
yetini
okur, arkasndan eer imkan bulursa Makamn arkasnda iki rekat namaz klar. Makam kendisi ile Beytin
arasnda -Makamdan uzak olsa bile- bulundurmaya alr. yet kalabalk ve benzeri bir sebep dolaysyla buna
imkan bulamazsa bu iki rekati Mescidin herhangi bir yerinde klar. nsanlara eziyet vermez, onlarn gidip
geldikleri yolda namaz klmaz. Birinci rekatte Fatihadan sonra Kfirun suresini, ikinci rekatte Fatihadan sonra
hlas suresini okumas mstehabtr.
280

9- Zemzeme gidip oradan su imek ve bana su dkmek de mstehabtr. nk Peygamber Salallahu aleyhi
vesellem byle yapmtr.
281

10- Eer imkan bulursa tekrar Hacer-i Esvede giderek onu istilm etmesi mstehabtr.
282


17) Safa le Merve Arasnda Say Etmek

1- Daha sonra say yerine kar, Safaya doru ynelir. Safaya yaklat vakit:
nessaf vel mervete min eirillh, fe men haccel beyte evitemera fel cunha aleyhi en yettavvafe bihim ve
men tetavvaa hayran fe innallhe kirun alm.
phe yok ki, Safa ile Merve Allahn almetlerindendir. Her kim Beyti hacceder veya umre yaparsa onlar
gzelce tavaf etmesinde bir saknca yoktur. Kim de gnl istei ile (fazladan) bir hayr ilerse gerekten Allah
kredenlerin ecrini verendir. Hereyi hakkyla bilendir. (el-Bakara, 2/158) mealindeki yeti okur ve:

273
Bu, bu konuda varid olmu haberde rivayet edilmitir. Bk. Beyhaki, V, 79; Abdur-Rezzak, Musannef, V, 33. Ayrca bk. bn Teymiye,
Fetava, XXVI, 120; et-Telhisul-Habir, II, 247.
274
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 470-477; Mslim, II, 920; Ahmed, III, 340, 394
275
Tirmizi, Ebu Davud ve bn Mace rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, I, 352de sahih olduunu belirtmektedir.
276
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 441, 473; Mslim, IV, 924
277
Daha nceden de getii gibi bu bn merden sabit olmu bir rivayettir.
278
el-Bakara, II, 201. Hadisi Ahmed, III, 11; bn Huzeyme ve Ebu Davud rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, I, 354te hasen
olduunu belirtmektedir.
279
Hadisi Mslim, II, 886da Cabir (r.a)n Veda haccn anlatan hadisi arasnda zikretmektedir.
280
Mslim, II, 288
281
Ahmed, III, 394
282
Mslim, II, 888; Ahmed, III, 394 ve bakalar rivayet etmitir.
29
Ebdeu bim bedeallahu bih
: Allahn balad ile ben de balarm der.
2- Sonra Beyti grnceye kadar Safa tepesinin zerine kar. Kbleye ynelir. Allah tevhid ve tekbir eder. Ona
hamdeder
283
ve:
Allahu ekber, Allahu ekber, Allahu ekber
284
L ilhe illallahu vahdeh l erke leh. Lehul-mulku ve lehul-
hamdu yuhy ve yumyt
285
ve huve ala kulli eyin kadir. La ilahe illallahu vahdeh l erike leh
286
. Enceze
vadeh ve nasara abdeh ve hezemel-ahzabe vahdeh
287
: Allah en byktr, Allah en byktr, Allah en byktr.
Allahtan baka hibir ilah yoktur. O bir ve tektir. Onun orta yoktur. Mlk yalnz Onundur. Hamd yalnzca
Onadr. ldrr ve diriltir. O hereye g yetirendir. Ondan baka hibir ilah yoktur. O bir ve tektir. Onun
orta yoktur. O vaadini gerekletirdi, kulunu zafere eritirdi. Tek bana btn ordular bozguna uratt der
ve ellerini kaldrarak yapabildii kadaryla dua eder
288
. Bu zikir ve duay defa tekrarlayarak dnya ve hiret
hayrlarndan istekte bulunarak diledii dualar yapar.
3- Sonra Safadan iner, Merveye doru yryerek gider. Nihayet birinci yeil diree ulanca erkek eer koma
imkann bulursa hzlca koar fakat kimseye de rahatszlk vermez. kinci yeil diree ulanca Merveye
varncaya kadar normal olarak yrr. Mervenin zerine kar, Kbleye ynelir, dua ederken ellerini kaldrr ve
Safa zerinde yapp sylediklerinin bir benzerini yapp syler.
4- Sonra Merveden Safaya doru gitmek zere iner. Birinci yeil diree ulanca onunla ikinci yeil direk
arasnda hzlca koar. kinci direi geti mi Safaya ulancaya kadar normal olarak yrr. Safaya ulap ilk
defasnda yapp sylediklerini yapp syler. Merve zerinde de ayn eyleri tekrarlar ve bu uygulamay yedi avt
tamamlanncaya kadar srdrr. Safadan Merveye gidi bir avt, Merveden Safaya dn bir avttr. Say
ederken istedii zikir ve dualar yapar ve oka zikir ve dua eder. Say ettii srada: Rabbifir verham inneke
entel-eazzul-ekrem: Rabbim mafiret ve merhamet buyur. phesiz sen en aziz ve en kerim olansn.
demesinde bir saknca yoktur. nk byle bir dua bn mer ve Abdullah b. Mesud -radiyallahu anhum-dan
sabit olmutur.
289

Hadesten ve pisliklerden temiz olmas mstehabtr. Abdestsiz olarak say edecek olursa bu da yeterlidir. Kadn
iin de ayn durum szkonusudur. Eer tavaftan sonra ay hali ya da lohusa olursa sayini yapar ve bu say onun
iin yeterlidir. nk taharet zere olmak sayde art deildir, sadece mstehabtr.
290

5- Safadan balayp, Mervede bitirmek zere yedi avtn tamamlad takdirde eer bu kii umre yapan ya da
temettu hacc yapan erkek ise ban tra eder. Eer kadn ise herbir rnden parmak ucu kadar bir miktar
ksaltr. yet hac zaman yakn olup, umre ile hac aras sa uzamayacak kadar ksa ise erkek iin daha faziletli
olan salarn ksaltmaktr. Bylece hacda bann geri kalan blmlerini tra eder. nk Peygamber Salallahu
aleyhi vesellem ashab ile birlikte zlhiccenin drdnc gn Mekkeye geldii vakit beraberinde hediye
kurbanl getirmeyenlere salarn ksaltp ihramdan kmalarn emretmitir.
291
Tra olmalarn emretmemitir.
Salarn ksaltlmas esnasnda ban tamamnn salarn ksaltmak gerekir. Bir blmn ksaltmak yeterli
deildir. Nitekim san bir ksmn tra etmek de yeterli deildir. Kadn iin ise sadece salar ksaltmak meru
klnmtr ve parmak ular miktarndan fazlasn da kesmez.
hraml olan kimse sz geen hususlar yaptktan sonra umresi tamamlanm ve ihram sebebiyle kendisine
haram klnm olan her ey helal olur. Ancak kran ya da ifrad hacc yapan ve Haremin dndan hediye
kurbanlklarn getirmi bir kimse ise, kurban bayram birinci gn, birinci tahalllden sonra; hac ve umrede
ihramdan kncaya kadar ihraml kalmaya devam eder.
Eer kran ya da ifrad hacc yapan kimsenin beraberinde hediye kurban bulunmuyor ise, byle bir kimse iin
efdal olan umre yapmas ve temettu hacc yapan kimsenin yaptklarn yapmasdr. Bylelikle o temettu hacc
yapan bir kimse olur ve temettu hacc yapann yapmas gerekenleri yapar. nk Peygamber Salallahu aleyhi
vesellem tavafnn sonunda Merve zerinde yle demitir:
Eer ben geride braktklarm gelecekte yapmak durumunda kalrsam, hediye kurbanlklarm beraberimde
getirmem ve yaptm umre olarak yaparm. Binaenaleyh sizden beraberinde hediye kurban bulunmayan kimse
ihramdan ksn ve bu yaptn umre olarak yapsn.
292

Kadn umre iin ihrama girdikten sonra ve Beyti tavaf etmeden nce ay hali ya da lohusa olur da terviye gnne
kadar temizlenmeyecek olursa ikamet ettii yerden hac niyetiyle ihrama girer ve bylelikle kadn hac ile umreyi
birlikte (kran hacc) yapm kabul edilir. Haclarn yaptklarn yapar. Ancak temizlenip, gusledinceye kadar

283
Fazlalk Nesai ve bn Macedendir. Bk. Sahihun-Nesai, II, 625; Sahihu bn Mace, II, 186
284
Fazlalk Nesaidendir. Bk. Sahihun-Nesai, II, 624; Ahmed, III, 388
285
Fazlalk Nesai ve bn Macedendir. Bk. Sahihun-Nesai, I, 621; Sahihu bn Mace, II, 186
286
Fazlalk bn Macedendir. Bk. Sahihu bn Mace, II, 186
287
Mslim, II, 888
288
Ebu Davud bk. Sahihu Ebi Davud, I, 351
289
bn Ebi eybe, IV, 68; Beyhaki, V, 95; Taberani, Dua, 870; el-Elbani, Peygamber (s.a)n hacc hakknda mevkuf bir rivayet olarak
deerlendirmitir. s. 120
290
Bk. bn Bz, Fetava, V, 264
291
Bk. 13. bahis, 17 nolu dipnot.
292
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 504; Mslim, II, 888
30
Beyti tavaf etmez. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Aie radiyallahu anhaya ay hali olunca yle
demiti: Haclarn yaptklarn sen de yap. u kadar var ki temizleninceye kadar Beyti tavaf etme.
293
Kadn
temizlendi mi Beyti tek bir tavaf eder, Safa ile Merve arasnda da say eder. Bu tek tavaf ve say onun hem hacc
hem de umresi iin yeterli gelir.
294


18) Zlhiccenin Sekizinci Gn Haccn leri

1- Zlhiccenin sekizinci gn olan Terviye gnnde umreden sonra ihramdan km olan temettu hacc yapan
kimselerin, kuluk vaktinde kendi kaldklar yerden ihrama girmeleri mstehabtr. Mekke halkndan olup
haccetmek isteyenler iin de bu byledir. hramlarndan kmam bulunan kran ve ifrad hacc yapan kimseler
ise ilk ihramlar zere kalmaya devam ederler.
2- Gusletmek, temizlenmek, koku srnmek ve mikattan itibaren ihrama girdii vakit yapmas mstehab olan
dier eyleri yapmak mstehabtr.
3- Kalbinden hac etmeyi niyet eder ve lebbeyke haccen diyerek telbiye getirir. Eer kendisini haccn
tamamlamaktan alkoyacak bir engelden korkuyor ise art koarak: Eer herhangi bir husus beni engelleyecek
olursa benim ihramdan kacam yer beni (o engelle haccm tamamlamaktan) alkoyacan yer olsun. der.
295

yet bakas adna hacceden birisi ise yine kalbinden niyet getirerek: Lebbeyke haccen an flan (filan kii adna
haccetmek zere senin emrine uyarak geldim.) Yahut eer adna haccedecei kimse kadn ise; ...an fulane veya
an ummi fulan (filan kadn veya filann anas adna) der. Sonra telbiye getirmeye devam eder:
Lebbeyk Allahumme lebbeyk. Lebbeyke l erike leke lebbeyk. nnel-hamde ven-nimete leke vel-mlk l
erike lek: arna uydum buyur Allahm, buyur. Buyur senin hibir ortan yoktur, buyur. phesiz hamd de,
nimet te senindir, mlk de (senindir). Senin hibir ortan yoktur.
296

Eer: Lebbeyke ilahel-hakki lebbeyke: Buyur, ey hak olan ilah buyur ifadesini de ilave ederse bu da gzeldir.
nk bu da Peygamber Salallahu aleyhi vesellemden sabittir.
297

4- Zeval vaktinden nce Minaya doru yola koyulmak ve oka telbiye getirmek mstehabtr.
5- Minada le, ikindi, akam ve yats namazlar ile sabah namazn cem yapmakszn kasr ile klar. Ancak
akam ile sabah namazlarnn kasr edilmesi (ksaltlarak iki rekat klnmalar) szkonusu deildir. nk
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Mekkeliler ile de Mekke ahalisinden olmayanlarla da namazlar kasr (drt
rekatlileri iki rekat olarak) ile klmtr. Bu hususta Mekkeli olanlarla olmayanlar arasnda fark yoktur. nk
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Mekkelilere namazlarn tamamlamalarn emretmemitir. Eer
tamamlamalar vacib olsayd mutlaka bu hususu onlara aklard.
298

6- Hacnn Arafe gecesi geceyi Minada geirmesi mstehabtr. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem
byle yapmtr. Sabah namazn kldktan sonra gne douncaya kadar bekler.
299
Gne dounca Minadan
telbiye ya da tekbir getirerek Arafata doru yola koyulur. nk Enes Radiyallahu anh yle demitir: Bizden
kimimiz yksek sesle telbiye getiriyor ama tepki gsteren olmuyordu. Kimimiz tekbir getiriyor yine ona tepki
gsteren olmuyordu.
300
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem bu hususta onlarn hallerine itiraz etmemitir.
Fakat daha faziletli olan telbiyeyi srdrmektir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem hep telbiye
getirmitir.

19) Arafatta Vakfe Yapmak

1- Hac Arafata vard m eer imkan bulursa zeval vaktine kadar Nemire denilen yerde konaklamas
mstehabtr. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem byle yapmtr.
301
Eer orada konaklama imkann
bulamazsa Arafatta konaklamasnda bir mahzur yoktur.
2- Gne zevale erdikten sonra imamn (slam devlet bakannn, halifenin) yahut onun vekilinin bugn ve daha
sonras iin hacnn yapmas meru klnan hususlar aklad bir hutbe vermesi snnettir. Bu hutbesinde onlara
Allahtan korkup takval olmalarn, Onu tevhid etmelerini, btn amellerini yalnz Onun iin ihlas ile
yapmalarn emreder. Yce Allahn haram kldklarn ilemekten onlar sakndrr, yine bu hutbesinde Allahn
kitabna ve Peygamberinin snnetine smsk sarlmalarn, onlarn gereince hkm vermelerini, btn
hususlarda kitab ve snnetin hkmne bavurmalarn tavsiye ve emreder. Btn bu hususlar Peygamber

293
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 504; Mslim, II, 888
294
Geni aklamalar iin bk. Zadul-Mead, II, 166-167
295
Buhari -Fethul-Bari ile-, IX, 132; Mslim, II, 867
296
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 408; Mslim, II, 841
297
Hadisi Nesai, bn Mace ve Hakim rivayet etmilerdir. Hakim, (I, 450) Buhari ve Mslimin artna gre sahihtir demi, Zehebi de bu
hususta ona muvafakat etmitir. Bakalar da rivayet etmi olup, byk ilim adam el-Elbani, Sahihun-Nesai, II, 582; Sahihu bn Mace, II,
155; el-Ahadysus-Sahiha, V, 180de sahih olduunu belirtmitir.
298
Bk. bn Teymiye, Fetava, XXVI, 130; bn Bz, Fetava, V, 267
299
Mslim, II, 889
300
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 510; Mslim, II, 933
301
Mslim, II, 889
31
Salallahu aleyhi veselleme uyarak yerine getirir. Hutbeden sonra le ve ikindi namazlarn le namaz
vaktinde tek bir ezan ve iki ikamet ile kasr ve cem ile (ikier rekat ve ayn vakitte arka arkaya) klarlar. nk
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem byle yapmtr.
302

3- mam (slam devlet bakan) ile namaz klamayan bir kimse gnein zevale ermesinden sonra az nce getii
zere le namaznn vaktinde le ve ikindi namazlarn hem cem, hem de kasr ile baka bir cemaatle birlikte
klar.
4- Daha sonra eer Arafatn vakfe yaplan yerinde deil ise, vakfe yaplacak yere yerleir. Vakfe yaplacak
yerin snrlarndan emin olmaya ve bu snrlarn iinde kalmaya dikkat eder. Efdal olan Cebel-i Rahmeyi -eer
imkan bulursa- kendisi ile kble arasnda brakmasdr.
303
yet Cebel-i Rahmeyi nne alarak kbleye ynelme
imkann bulamazsa Cebeli kblesine almasa dahi kbleye ynelir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem
yle buyurmutur:
Ben burada vakfe yaptm. Bununla birlikte Arafatn tm vakfe yaplacak yerdir. Ancak Urene vadisinin i
tarafndan yukarlarda durulur.
304

5- Bu byk ve azametli vakfe yerinde hac yapan kimsenin Allah oka zikretmesi, Ona oka dua edip
yalvarp yakarmas gerekir. Peygamber Salallahu aleyhi veselleme uyarak dua ettii vakit ellerini kaldrr.
Peygamber zevalden sonra ellerini havaya kaldrarak olanca gayretiyle dua edip vakfe yapmtr. Usame
Radiyallahu anh dedi ki: Ben Arafatta Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin bineinin arkasna binmitim.
Ellerini kaldrarak dua etti. Devesi hafif yana kayarak yular dt. Bir eliyle yularn tutarken, dier elini
yukarya kaldrmt.
305
Peygamber gne batncaya ve gurubtaki sarlk az miktar kayboluncaya kadar vakfe
halinde dua edip durdu.
306

Peygamber, dua etmeleri iin mmetine tevikte bulunmu ve bu konuda onlar gayrete getirmeye almtr:
En hayrl dua Arafe gn yaplan duadr. Benim de, benden nceki peygamberlerin de syledikleri en hayrl
sz ise:
La ilahe illallahu vahdehu la erike leh. Lehul-mlk ve lehul-hamdu ve huve ala klli eyin kadir: Allahtan
baka hibir ilah yoktur. O bir ve tektir. Onun orta yoktur. Mlk yalnz Onundur, hamd yalnz Onadr. O
hereye g yetirendir, szleridir.
307

Yine Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Yce Allahn Arafe gnnden daha ok cehennem ateinden kul azad ettii baka bir gn yoktur. O bugnde
yaklar, sonra orada (vakfe yapanlar) ile meleklere kar vnerek: Bunlar ne istedi? diye buyurur.
308

O halde hacnn bu byk frsat karmamas gerekir. oka zikir, dua, tesbih getirmeli, oka hamdetmeli,
oka tehlil getirmeli (l ilhe illallah demeli)dir. Tevbe etmeli, Allahtan mafiret dilemeli ve bu halini gne
batncaya kadar srdrmelidir.
309

Daha efdal olan Peygamber Salallahu aleyhi veselleme uyarak oru tutmamaldr. nk bu gnde mm el-
Fadl kendisine devesi zerinde vakfe yaparken bir tas st gndermi ve o da bu st imitir.
310

6- Gne batp, battndan emin olununca haclar skn ile arballk ile Mzdelifeye gitmek zere yola
koyulurlar. oka telbiye getirirler. Geni olan yerlerde hzlca yol alrlar. nk Peygamber Salallahu aleyhi
vesellem byle yapm ve: Ey insanlar! Skneti muhafaza ediniz, sakin olunuz. diye buyurmutur.
311

Develerin iddetli bir ekilde koturulmak istendiini, onlara vurulduunu ve yksek sesleri iitince de yle
buyurmutur:
Ey insanlar! Sknetle yol almaya baknz. nk develeri hzlca koturarak abuk gitmeye kalkmak iyilik
deildir.
312

Burdan hareketle mer b. Abdllaziz Arafatta hutbe verdiinde unlar sylemiti: (Hayrlarda) ileri giden
devesi ya da at ne geen deildir. leri giden kendisine gnahlarnn baland kimsedir.
313

7- Nahr (kurban bayram birinci gn) fecri douncaya kadar Arafatta vakfe zaman karlm olmaz. nk
Abdur-Rahman b. Yamerden yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem Arafatta
vakfe yaparken yanna Necid ahalisinden bir takm kimselerin geldiine ve Ey Allahn Rasl, hac nasldr
dediklerine tank oldum. O yle buyurdu:

302
Mslim, II, 890
303
Mslim, II, 890
304
bn Mace, bk. Sahihu bn Mace, I, 172; Sahihu Ebi Davud, I, 165. Hadisin asl Mslim, II, 893; Ahmed, IV, 82dedir.
305
Nesai, V, 254; el-Elbani, Sahihun-Nesai, II, 632de senedinin sahih olduunu belirtmektedir.
306
Mslim, II, 890
307
Tirmizi ve Malik rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihut-Tirmizi, III, 184 ile el-Ahadysus-Sahiha, no: 4503de hasen olduunu
belirtmektedir.
308
Mslim, II, 983
309
Bu konuma ve baka konumlara uygun genel kapsaml dualar ile faydal zikirler bu kitabn 25. bahsinde kaydedilmitir.
310
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 237
311
Mslim, II, 891
312
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 522
313
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 522
32
Hac, Arafat(da vakfe yapmak)tr. Buna gre kim cem (Mzdelife) gecesi sabah namazndan nce (Arafata)
gelebilirse onun hacc tamamdr.
314

Urve b. Mutarrif dedi ki: Raslullah Salallahu aleyhi veselleme Mzdelifede namazdan ktktan sonra vardm
ve:
Ey Allahn Rasl dedim, ben Tay dandan geliyorum. Bineimi alabildiine yordum, kendimi de ok yordum.
Allaha yemin ederim ki, zerinde vakfe yapmadk hibir tepe brakmadm. Benim haccm oldu mu? Raslullah
Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu:
Kim bizim bu namazmzda bulunur, bizimle birlikte burdan ayrlncaya kadar vakfe yapar ve daha nce de
gece ya da gndz Arafatta vakfede bulunmu ise o kimse haccn tamamlam ve ibadetini tamamlayp, kir
pasndan kurtulmu olur.
315

Nahr gn (kurban bayram birinci gn yani zlhiccenin onuncu gn) tan yeri aarp da hac etmek isteyen
eer Arafatta vakfe yapmam ise o kimse hacc karm olur. Eer ihrama girdii srada: Eer beni bir husus
alkoyacak olursa ihramdan km beni alkoyacan yer olsun diye art komu ise ihramndan kar ve
herhangi bir ey yapmas gerekmez. yet art komayp, Arafatta vakfeyi karm ise umre yaparak
ihramndan kar, tavaf ve say yapar, salarn tra eder ya da ksaltr. yet beraberinde hediye kurban getirmi
ise onu keser ve bir sonraki sene hacceder, hediye kurbann keser.
316
Nitekim mer b. el-Hattab Radiyallahu
anh bu hususta Ebu Eyyub el-Ensari ile Hebbar b. el-Esved Allah ikisinden de raz olsune bylece fetva
vermitir.
317

Haccn kaza etme ykmll olmad sadece umre yaparak ihramndan kaca ve hediye kurbann
kesecei de sylenmitir. Ancak farz olan hacc eer eda etmemi ise, ona hac etmek nceden farz olduundan
dolay daha sonra hac yapar.
318


20) Mzdelifede Gecelemek

1- Hac Mzdelifeye varr varmaz akam namazn , yats namazn iki rekat olarak tek ezan ve iki ikamet ile
birlikte cem, ederek klar. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem byle yapmtr.
319
Hacnn Mzdelifeye
akam vaktinde ya da yats vaktinin giriinden sonra varmas arasnda bir fark yoktur. Ancak gece yarsndan
nce Mzdelifeye ulaamayacak olursa, Mzdelifeye varmadan dahi namazn klar. Namazn gece yarsndan
sonrasna ertelemesi caiz deildir. Nerede olursa olsun namazlarn klar ve iki vakit namaznn farz arasnda
ayrca nafile klmaz.
320

2- Hac bu geceyi Mzdelifede geirir, erken uyumaya gayret eder. Bylelikle nahr (kurban bayram birinci
gn, zlhiccenin onuncu) gnnde hac menasikini eda etmek gcn elde edebilsin.
3- Gc yetmeyen kadnlarla kk ocuklarn ve onlarn durumunda olanlarn, Mzdelifeden Minaya gece
yarsndan ayn batndan sonra inmeleri caizdir.
321
Esmann azadls Abdullahn rivayet ettiine gre o Cem,
(Mzdelifede geceleme) gecesi Mzdelife yaknlarnda konaklad, sonra dedi ki:
Oulcuum ay batt m? Ben:
Evet dedim. O da:
Haydi yola koyulunuz dedi. Biz de yola koyulduk, Akabe cemresine ta atncaya kadar yolumuza devam ettik.
Sonra geri dnd ve konaklama yerinde sabah namazn kld. Ben ona:
Grdm kadaryla biz ok erken davrandk. yle dedi:
Oulcuum, Raslullah Salallahu aleyhi vesellem kadnlara (ve zayflara) izin verdi, dedi.
322
bn Abbas
radiyallahu anhumann rivayet ettii hadis de bunu gerektirmektedir. O yle demitir: Ben Mzdelife gecesi
Raslullah Salallahu aleyhi vesellemin yakn akrabalar ve aile halk arasnda nden gnderdii gszler
arasnda bulunuyordum.
323


314
Ebu Davud, Nesai ve bn Mace rivayet etmitir. Bk. Sahihu Ebi Davud, I, 367; Sahihun-Nesai, II, 633; Sahihu bn Mace, II, 173
315
Snen sahibleri ile bakalar rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihut-Tirmizi, I, 265 ve rvaul-alil, IV, 258; no: 1016da sahih olduunu
belirtmektedir.
316
el-Muni, II, 424; erhul-Umde, II, 655-668; el-Menhec, s. 58
317
Hadisi mam Malik, Muvatta, I, 383; Beyhaki, V, 174te zikretmi olup, el-Elbani, rvaul-alil, IV, 344te sahih olduunu
belirtmektedir.
318
Bk. bn Kudame, el-Muni, V, 426; erhul-Umde, II, 665. Bu gr byk ilim adam Abdul-Aziz b. Bz, Buluul-Meram erhinde
tercih etmekte ve hacc yetiemeyen ve umre yaparak ihramdan kp hediye kurban kesen kimsenin farz olan hacc yapmam olmas hali
mstesna ikinci bir hac yapmakla mkellef olmadn belirtmekte ve yle demektedir: Ashab- Kiramdan byle bir kimsenin haccn kaza
etmesi gerekir, diyenlerin bu grlerinin de farz olan hacc yapmam olan kimseler hakknda olma ihtimali vardr, der
319
Mslim, II, 891
320
Mslim, II, 891; Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 523
321
Zadul-Mead, II, 248
322
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 526; Mslim, II, 940
323
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 526; Mslim, II, 941
33
Aie radiyallahu anhann rivayet ettii hadis de bunu gerektirmektedir: Mzdelife gecesi, Sevde Raslullah
Salallahu aleyhi vesellemden insanlardan nce ayrlmak iin izin istedi. Ar bir kadn idi. Peygamber Salallahu
aleyhi vesellem ona izin verdi.
324

Yine Aie radiyallahu anhadan yle dedii rivayet edilmitir: Nahr (zlhiccenin onuncu gn) gecesi
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem mm Selemeyi gnderdi o da tan yeri aarmadan nce cemreye ta att,
sonra gidip ifada tavafn yapt.
325

4- kinci fecir ortaya ktktan sonra erkenden sabah namazn klar. Sonra da Mear-i Haramn yannda vakfe
yapar, kbleye ynelir, Allaha dua eder, tekbir ve tehlil getirir, onu tevhid eder.
326
Ellerini kaldrarak bol bol dua
eder. Sabah iyice aydnlanncaya kadar bu halde devam etmesi mstehabtr. Mzdelifenin neresinde olursa
olsun vakfe yapabilir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem: Ben burada vakfe yaptm. Cemin
(Mzdelifenin) her taraf da vakfe yaplacak yerdir.
327
diye buyurmutur. Cem de Mzdelifenin kendisidir.
5- Ortalk iyice aydnlannca gne domadan nce Mzdelifeden Minaya doru yola klr. Bu gnde yedi
tane kk akl ta toplamak snnettir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem ancak Mear-i Haramdan
Minaya gitmek zere ayrld vakit kendisine ta toplanmasn emretmiti. nk bu hususta Abbasn
olu
328
nun rivayet ettii hadis bunu gerektirmektedir. O yle demitir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem
bana devesi zerinde iken Akabe cemresine ta atacamz sabah: Git bana ta topla diye buyurdu.
329
Ben de
ona yedi tane kk ta topladm. Talar avucunda iken onlar silkelemeye ve yle demeye koyuldu: te bu
talar gibi atnz. Sakn dinde arya gitmeyiniz. nk sizden ncekileri dinde arya gitmek helak etti.
330

Efdal olan budur. Bununla birlikte talar nereden toplarsa caizdir. Mutlaka Mzdelifeden toplanmalar art
yoktur. Minadan toplanmalar da caizdir. Snnet olan bu gnde akabe cemresine ataca yedi tane kk akl
ta toplamaktr. Dier gne gelince her gn Minadan yirmibir tane ta toplar ve bunlar tane cemreye
atar.
331

Hac Minaya doru yol alrken oka telbiye getirir. Muhassir
332
denilen yere varnca eer kimseyi rahatsz
etmeksizin bir para hzl yol alabilirse hzlca yol almas mstehabtr. nk Peygamber Salallahu aleyhi
vesellem byle yapmtr.
333


21) Nahr Gn (Kurban Bayram'nn Birinci Yani Zlhiccenin Onuncu Gn) Yaplacak Hac leri

Hac nahr gn Minaya ulat takdirde daha faziletli olan u drt ii aadaki sraya gre yapmasdr:
1- Akabe cemresi (byk eytan) yannda telbiye getirmeye son verir.
334
Minay sa tarafna, Kabeyi sol
tarafna ve Akabe cemresini nne almas mstehabtr. Bundan sonra arka arkaya oraya yedi ta atar. Herbir ta
atarken elini kaldrr ve tekbir getirir.
335
Hacnn kurban bayram birinci gn kuluk vaktinde ta atmas
mstehab olan biricik cemre budur. Dier gnlerde ise her cemreye de zevalden sonra ta atlr. Cabir
Radiyallahu anhdan yle dedii rivayet edilmektedir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem nahr gn kuluk
vakti (Akabe cemresine) ta att. Bundan sonra ise gne zevale erdikten sonra (cemreleri talad).
336
Akabe
cemresi ise Mekke tarafndaki son cemredir.
2- Hac Akabe cemresine ta attktan sonra hediye kurbann ya da kurbanln keser. Bu ise bir koyun, bir
devenin ya da bir inek trnn yedide biridir. Temettu ve kran hacc yapan kimse iin bu, vacibtir. nk yce
Allah yle buyurmutur:
...Kim hac zamanna kadar umreden faydalanmak isterse kurbandan kolayna geleni kessin. Fakat kim
bulamazsa hac gnlerinde , (memlekete) dndnz vakit de yedi gn olmak zere tam on gn oru tutsun.
Bu aile ikametgah Mescid-i Haramda olmayanlar iindir. (Bakara, 2/196)
Hediye kurbann keserken:

324
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 526-527; Mslim, II, 939
325
Ebu Davud, Hadis no: 1942; Nesai, V, 272; bn Hacer, Buluul-Meramda senedinin Mslimin artna gre sahih olduunu belirtmitir.
eyh Abdul-Kadir el-Arnavut ise senedi hasendir demitir. Bk. Camiul-Usul, III, 263
326
Mslim, II, 891
327
Mslim, II, 981
328
Kast Abbasn olu el-Fadldr. nk Abdullah Raslullah sallallahu aleyhi vesellem nahr (zlhiccenin onuncu) gecesi aile halkndan
gsz olanlarla birlikte gndermiti. (bn Cibrn)
329
Maksat atmak iin kullanlan kk talardr. Kii bu talar iki parma arasnda tutup atabilecek kadar kktrler.
330
Nesai, bn Mace; Ahmed, I, 215 ve bakalar rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihun-Nesai, II, 640; Sahihu bn Mace, II, 177 ve
Silsiletul-Ahadysis-Sahiha, III, 278de sahih olduunu belirtmektedir.
331
Bk. bn Bz, Fetava, V, 272
332
Muhassir, Mzdelife ile Mina arasnda bir vadinin addr.
333
Mslim, II, 891
334
nk Peygamber sallallahu aleyhi vesellem Akabe cemresine ta atncaya kadar hep telbiye getirmitir. Bk. Buhari -Fethul-Bari ile-,
III, 532; Mslim, II, 931
335
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 581; Mslim, II, 892-942
336
bn Mace dnda Snen sahibleri; Mslim, II, 945; Buhari, III, 579
34
Bismillahi vallahu ekber, Allahumme minke ve leke. Allahumme tekabbel minn: Allahn adyla, Allah en
byktr. Allahm (bu) sendendir ve senin iindir. Allahm benden kabul buyur.demesi mstehabtr.
337
Koyun
ve inek trlerinin sol yanlar zere Kabeye yneltilmi olarak kesilmeleri, develerin ise n sol ayaklar
balanm olarak ayakta boazlanmalar snnettir.
338
Hediye kurbanndan yemesi, hediye vermesi ve sadaka
vermesi mstehabtr. nk yce Allah: Artk onlardan yiyin ve eli dar olan fakire de yedirin. (el-Hac, 22/28)
diye buyurmaktadr. Sahih olan gre gre kurban kesme zaman Terik gnlerinden (zlhiccenin) onnc
gn gne batt vakte kadar devam eder.
339
Efdal olan Minada kurbann kesmesidir. Mekkede kesmesi de
caizdir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Arafenin her taraf vakfe yaplacak yerdir. Minann her taraf da kurban kesilecek yerdir. Mzdelifenin her
taraf vakfe yaplacak yerdir. Mekkenin dalar arasndaki geitlerin hepsi de hem yoldur, hem de kurban
kesilecek yerdir.
340

3- Haccn kurbanln kestikten sonra ban tra eder ya da salarn ksaltr. Tra erkekler iin daha faziletlidir.
nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem balarn tra edenlere defa rahmet ve mafiret ile dua etmi,
salarn ksaltanlara ise sadece bir defa dua etmitir.
341
Kadn ise salarn sadece ksaltmakla ykmldr. O
salarnn herbir tarafndan bir parmak ucu ya da daha az bir miktar ksaltr. Akabe cemresinin talanmasndan,
salarn tra edilip ya da ksaltlmasndan sonra ihramda olan kimseye ihram sebebiyle haram olan her ey -
kadnlar dnda- helal olur. Bu ekilde helal olmaya birinci tehalll denilir.
Birinci tehalll gerekletikten sonra koku srnmesi mstehabtr. nk Aie radiyallahu anha yle demitir:
Ben Raslullah Salallahu aleyhi veselleme ihrama girdii vakit koku srerdim. hramdan ktktan sonra Beyti
tavaf etmeden nce de koku srerdim.
342
Temizlenip en gzel elbiselerini giyinmesi mstehabtr.
4- Sz geen ileri yaptktan sonra hac Beytullah tavaf etmek zere Mekkeye ynelir. Bu tavafa ifada
tavaf ve ziyaret tavaf adlar verilir. Haccn rknlerinden birisidir. Yce Allahn:Sonra kirlerini
gidersinler, adaklarn yerine getirsinler ve Beyt-i Atiki (Kbeyi) tavaf etsinler. (el-Hac, 22/29) buyruunda
kastedilen budur. Bu tavaf, daha nce sz edilen tavaf ile btnyle ayndr. u kadar var ki bu tavafta remel
ve dtba yoktur.
Daha sonra Makam- brahimin arkasnda iki rekat namaz klar. Zemzemden su imesi de mstehabtr. nk
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem de byle yapmtr.
343

Tavaftan ve iki rekat namaz kldktan sonra eer temettu hacc yapan birisi ise Safa ile Merve arasnda say eder.
nk daha nce yapt say umre iindi. Bu ise haccn sayidir. nk Aie radiyallahu anhann Peygamber
Salallahu aleyhi vesellemin Veda Hacc hakknda yle dedii sabittir: ...Daha sonra umre yapmak zere
ihrama girmi olan kimseler Beyti tavaf ettiler. Safa ile Merve arasnda say ettiler, sonra da ihramdan ktlar.
Daha sonra Minadan dndkten sonra hac iin bir baka tavaf yaptlar. Hac ile umreyi birlikte yapm olanlar
ise sadece bir tavaf yaptlar.
344

Bir baka tavaf ifadesi ile en sahih aklamaya gre Safa ile Merve arasndaki say etmeyi kastetmektedir.
nk ifada tavaf, btn haclar iin bir rkndr ve bunu yerine getirmilerdir. Bu aklamann doruluuna
bir dier delil de Buharinin kesin ifade (cezim sgasyla) ile muallak bir rivayet olarak bn Abbas radiyallahu
anhumadan kaydettii u rivayet delil tekil etmektedir: Ona temettu hacc hakknda soru sorulunca u cevab
vermitir: Muhacirler, ensar ve Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin hanmlar Veda Hacc srasnda ihrama
girdiler. Biz de ihrama girdik. Mekkeye geldiimizde Raslullah Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu:
Sizin hac iin ihrama giriinizi umre olarak yerine getiriniz. (Beraberinde) hediye kurbanlklar getirip, onlara
gerdanlk takanlar mstesna. Bunun zerine biz de beyti ve Safa ile Merve arasn tavaf ettik. Hanmlara
yaklatk, elbiseler giyindik. Yine (Peygamber) yle buyurdu:
Her kim hediye kurbanlklarna gerdanlk takm ise artk hediye kurbanlklar yerine ulancaya kadar o
ihramdan kamaz. Daha sonra bize terviye gn leden sonra hac iin ihrama girmemizi emretti. Hac
menasikini bitirdikten sonra geldik Beyti ve Safa ile Merve arasn tavaf ettik... diye hadisi nakletmektedir.
345

te bu ifade temettu hacc yapan kimsenin iki defa (Safa ile Merve arasnda) say yapacan aka
gstermektedir. Dorusunu en iyi bilen Allahtr.
346

Kran ya da ifrad hacc yapan kimse ise sadece bir tane say yapar. Eer kudum tavafndan sonra bu sayi yapm
ise ifada tavafndan sonra say yapmasna gerek yoktur. Yapmamsa ifada tavafndan sonra say yapar.
347


337
Mslim, III, 1557; Beyhaki, IX, 287
338
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 553; Mslim, II, 956
339
Bk. bn Bz, Fetava, V, 274.
340
Ebu Davud ve bakalar rivayet etmitir. Bir ksm Mslim, II, 893te yer almaktadr. Ayrca bk. Sahihu Ebi Davud, I, 365.
341
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 561; Mslim, II, 945
342
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 396; Mslim, II, 846
343
Mslim, II, 892; Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 491
344
Hadisin asl Buhari -Fethul-Bari ile-, I, 400 ile III, 421de; Mslimde de ayn lafzla, II, 870, Hadis no: 1211de yer almaktadr.
345
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 432
346
bn Bz, Fetava, V, 275; Zadul-Mead, II, 273
347
Bk. Mslim, II, 892de Cabir radiyallahu anhn hadisi. Ayrca bu hususta gerekli aklamalar iin bk. Zadul-Mead, II, 273
35
kinci tehalll (nihai olarak ihramn sona ermesi)n kendisi ile gerekletii ameller tanedir: Akabe cemresini
talamak, salar tra etmek veya ksaltmak, say yapmakla ykml olan kimselerin ifada tavafndan sonra say
yapmas. Bu ameli yerine getirdikten sonra ihram sebebiyle kendisine haram olan her ey -kadnlar dahil-
helal olur. Bunlardan ikisini yapan kimse iin ihram sebebiyle haram olan her ey -kadnlar dnda- helal olur ve
buna nceden de getii gibi birinci tehalll ad verilir.
348

Hac eden kimse iin daha faziletli olan, sz geen bu drt ii ylece sralamasdr: Akabe cemresine ta atmak,
sonra kurban kesmek, sonra salar tra etmek yahut ksaltmak, bundan sonra da Beyti tavaf etmek, temettu hacc
yapan kimse iin de daha sonra say etmek. Kran hacc ile ifrad hacc yapan kimseler de eer kudum tavafndan
sonra say etmemilerse onlar da say ederler.
Eer bu ilerden birini dierinden nce yapacak olursa onun iin bir saknca yoktur ve bu da onun iin yeterli
olur. nk Peygamber Salallahu aleyhi veselleme bu hususta ard arkasna sorulan sorulara verdii cevabta
msaade ettii sabit olmutur. Bir adam kendisine gelerek:
Farkna varamadan kurbanm kesmeden nce salarm tra ettim, dedi. Peygamber:
Kurbann kes, bir mahzuru yoktur diye cevab vermitir.
Bir dieri gelerek:
Farkna varamadan cemreye ta atmadan kurbanm kestim, diye sormu. Peygamber Salallahu aleyhi
vesellem:
Cemreye ta at, bir mahzuru yoktur. diye cevab vermitir.
Bir bakas gelerek:
Cemreye ta atmadan salarm tra ettim, diye sormu, Peygamber:
Ta at, bir mahzuru yoktur diye buyurmutur.
Bir dieri gelerek:
Ben ta atmadan Beyte gidip tavaf ettim, diye sormu, Peygamber:
Ta at bir mahzuru yoktur diye cevab vermitir. O gn Peygamber Salallahu aleyhi vesellema nce yaplan
ya da sonraya braklan herbir i iin ne kadar soru sorulduysa mutlaka:
Yap, bunda bir saknca yoktur diye cevab vermitir.
349

Bir bakas:
Akamdan sonra cemreye ta attm, diye sormu, Peygamber:
Sakncas yoktur diye cevab vermitir.
350

Bir dieri:
Ey Allahn Rasl, tavaf etmeden nce say ettim, diye sormu, Peygamber:
Sakncas yoktur diye buyurmutur.
351

Btn bunlar bu hususlarda kolaylk salamann, yumuaklkla, merhametle muamele etmenin delilleri
arasndadr. Yce Allaha hamdolsun.

22) Terik Gnlerinde Yaplacak Hac leri

1- Hac fada tavafndan ve say etmesi gerekenler de say ettikten sonra Minaya geri dner. (Zlhiccenin) 11 ve
12. gecelerini orada geirir. Burada gecelemek haccn vaciblerindendir. Sakalar (su datanlar), obanlar ve
benzerlerine ise vacib deildir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Minada geceyi geirmemek
hususunda obanlara ruhsat verdii gibi
352
sikayet (haclara su datmak) grevi dolaysyla Abbasa da izin
vermitir.
353
Bundan dolay mer Radiyallahu anh yle derdi: Minada kalnmas gereken gecelerde hibir
hac Akabenin gerisinde kalarak geceyi geirmesin.
354

Bu iki gnde gnein zevalinden sonra cemreye ta atar. Bu ta atmak da haccn vaciblerindendir.
Zevalden nce cemrelere ta atmak caiz deildir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem ancak zevalden
sonra ta atmtr. Eer bu caiz olsayd elbette mmetine kolaylk salamak iin zevalden nce ta atard.
Bundan dolay bn mer radiyallahu anhuma yle demitir: Bizler uygun vakti beklerdik. Gne zevale erdi
mi ta atardk.
355
Yine bn mer yle derdi: Cemrelere gn zarfnda gne zevale ermedike ta
atmaynz.
356

Cemrelere ta atarken aadaki sraya uymak icab eder:

348
Bk. bn Bz, Fetava, V, 277
349
Bu rivayetleri Mslim, Abdullah b. Amr radyallahu anhumadan, II, 948-950de; Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 569da rivayet
etmektedir. Ayrca bk. Camiul-Usul, III, 300-303
350
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 568de bn Abbas (r.anhuma)da.
351
Ebu Davud, Hadis no: 2015; el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, I, 379da, bn Bz da et-Tahkik vel-dah, s. 60da sahih olduunu
belirtmektedirler.
352
Hadisi Buhari, Mslim, Ebu Davud, Tirmizi ve Nesai rivayet etmitir. Bk. rvaul-alil, IV, 28
353
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 578; Mslim, II, 953
354
Muvatta, I, 406
355
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 579
356
Muvatta, I, 408
36
a- nce birinci cemreye (kk eytana) ta atmakla balar. Bu da Mekkeden en uzak cemre olup, Hayf mescidi
yaknnda olandr. Buna arka arkaya yedi ta atar. Herbir ta atarken elini kaldrr ve akabinde tekbir getirir.
Tan cemrenin etrafn eviren havuza dmesi gerekir. Eer havuzun iine dmeyecek olursa yerini bulmam
olur. Daha sonra talarn kendisine isabet etmeyecei ve insanlara da rahatszlk vermeyecek ekilde ileriye
geer, kbleye ynelir, ellerini kaldrr, uzunca dua eder.
b- Orta cemreye (orta eytana) ard arkasna yedi tane ta atar. Herbir ta att srada tekbir getirir. Sonra sol
tarafa doru ilerler ve insanlara kolaylk salayacak ekilde kbleye ynelir, uzunca durur, ellerini kaldrarak dua
eder.
c- Sonra Akabe cemresine (byk eytana) ard arkasna yedi tane ta atar ve herbir ta atmakla birlikte tekbir
getirir. Daha sonra durmakszn ve dua da etmeksizin yryp gider.
357

Daha sonra ikinci terk gnnde de cemrelere zevalden sonra bir nceki gnde yapt ekilde ta atar. Birinci
ve ikinci cemrelerin yannda birinci terk gnnde yaptnn aynsn yapar.
358

2- Temettu ve kran hacc yapan kimse eer kurban kesemeyecek olursa gn hacda, yedi gn de ailesi
yanna dnd vakit olmak zere on gn oru tutar. Bu gn dilerse nahr (zlhiccenin onuncu gn)den
nce tutar, dilerse terk gn (kurban bayramnn ikinci, nc ve drdnc yani zlhiccenin onbir, oniki ve
onnc gnleri) oru tutar. nk Aie ve bn mer (Allah onlardan raz olsun) yle demilerdir: Hediye
kurban kesmek imkan bulamayan kimseler dnda terk gnlerinde oru tutmaya ruhsat verilmemitir.
359

Efdal olan ise bu gn Arafe gnnden nce tutmaktr. Bylelikle Arafe gn oru tutmam olur. nk
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Arafe gn orusuz vakfe yapmtr. Meymune radiyallahu anhadan
rivayet ettiine gre insanlar Arafe gn Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin orulu olup olmad
hususunda phe ettiler. Bunun zerine o vakfe yerinde duruyor iken ben de kendisine bir kab st gnderdim.
360

nsanlar ona bakp dururken o da o stten iti.
361
Bir dier rivayette zikredildiine gre mm el-Fadl ona
devesi zerinde vakfede iken bir tas st gndermi, o da o st imitir.
362

3- Yal, hasta, kk ocuk, hamile kadn vb. cemrelere ta atmaktan acze den kimselerin kendi adlarna
vekleten ta atacak kimseleri grevlendirmeleri caizdir. nk yce Allah: Gcnz yettiince Allahtan
korkunuz. (et-Teabun, 64/16) diye buyurmutur. Bu gibi kimseler ise cemrelere ta atld vakit insanlar
arasnda kalabala karamazlar. Ta atma zaman ise geicidir. Kaza edilmesine dair mer bir delil yoktur. O
bakmdan bunlarn dier hac ibadetlerinin aksine bakalarn grevlendirmeleri caizdir.
Gc yeten erkek ve kadnlarn ise ta atmak zere bakalarn grevlendirmeleri caiz olmaz. Vekil olarak
grevlendirilen kimsenin nce kendisi adna, sonra da kendisini vekil eden adna ayn yerde her cemreye de
srasyla ta atmas caizdir. Yani nce birinci cemreye kendi adna yedi ta atar, sonra kendisini vekil tayin
edenin adna yedi ta atar. kinci ve nc cemrede de byle yapar.
Kk ocuun adna az nce geen aklamaya uygun bir ekilde velisinin ta atmas caizdir. Cabir Radiyallahu
anhdan yle dedii rivayet edilmektedir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem ile birlikte hac ettik.
Beraberimizde kadnlar ve ocuklar da vard. ocuklar adna biz telbiye getirdik (ihrama girdik) ve yine onlar
adna cemrelere ta attk.
363
Dorusunu en iyi bilen Allahtr.
364


4- Terk gnlerinde cemrelere ta atmakta faziletli olan zaman, gnein batndan nce talarn atlmasdr.
Ayn ekilde Akabe cemresine de nahr (zlhiccenin onuncu) gn gne batmndan nce ta atann, ta
vaktinde att kabul edilir. Bununla birlikte daha efdal olan gc yeten kimselerin kuluk vaktinde bu cemreye
ta atmalardr.
Geceleyin cemrelere ta atmaya gelince, kimi ilim adam buna da cevaz vermitir. nk Peygamber Salallahu
aleyhi vesellem ta atma vaktinin balangcn terk gnlerinde zevalden sonra diye tayin etmi, fakat sona
erecei zaman tesbit etmemitir. Ayn ekilde Akabe cemresine ta atma vakti gc yeten kimseler iin nahr
gn gnein douundan sonradr. htiyata uygun olan, gr ayrlndan kurtulmak iin gnein batmndan
nce ta atmaktr. Fakat eer kii buna mecbur kalr ve gerek duyacak olursa, gnei batan gnn gecesinde
gecenin sonuna kadar ta atmakta da bir mahzur yoktur.
365

5- Zlhiccenin onikinci gn gne batt halde Minadan kp gitmeyen kimsenin orada kalarak Minada
geceyi geirmesi ve onnc gn zevalden sonra her cemreye de ta atmas gerekir. nk bn mer
radiyallahu anhumadan sabit olduuna gre o yle derdi: Her kim terk gnlerinin ortancasnda iken gne

357
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 582-583
358
Birinci terk gn zlhiccenin onbirinci, ikinci terk gn zlhiccenin onikinci gndr (eviren)
359
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 242
360
Bk. Fethul-Bari, IV, 238
361
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 237
362
Buhari -Fethul-Bari ile-, IV, 237
363
Ahmed, III, 314 ve bn Mace rivayet etmitir. Bk. et-Telhisul-Habir, II, 270
364
Cemrelere ta atmak hususunda vekalet vermek iin bk. bn Bz, Fetava, V, 155-278; Advaul-Beyan, V, 308; bn Useymn, el-Menhec, s.
63; bn Teymiye, Fetava, XXVI (sahife numaras verilmemi.)
365
Bk. bn Bz, Fetava, V, 165 ve 167; Advaul-Beyan, V, 283 ve 299. Ayrca geceleyin cemrelere ta atmann cevaz hususunda byk ilim
adamlar komisyonunun karar iin bk. Abdur-Rahman el-Bessam, Tavdihul-Ahkam min Buluil-Meram, III, 373. Bu husustaki hadis ve
dier rivayetler iin bk. Camiul-Usul, III, 278-282; Nevevi, el-Mecmu, VIII, 240; bn Useymin, Aylk Konumalar, X, 77
37
batt halde o Minada bulunuyor ise, ertesi gn cemrelere ta atmadka ayrlmasn.
366
Fakat onikinci gn
kendisinin tercihi olmakszn Minada iken gne batacak olursa -mesela yklerini hazrlam ve bineine binmi
olmakla birlikte, arabalarn kalabal dolaysyla gecikmi ise- ertesi gn kalmas gerekmez.
6- Terk gnlerinden olan zlhiccenin onikinci gn zevalden sonra cemrelere ta attktan sonra hac dilerse
elini abuk tutar ve veda tavafn yapar, sonra da memleketine geri dner. Dilerse bir gn daha gecikir ve
onnc gece de Minada kalr ve onnc gn zevalden sonra cemrelere ta atar. Efdal olan budur. nk
yce Allah yle buyurmutur:
Kim iki gnde acele ederse ona gnah yoktur. Kim de geriye kalrsa ona da gnah yoktur. Bu takval hareket
edenler iindir. (el-Bakara, 2/203)
Dier taraftan Peygamber Salallahu aleyhi vesellem acele etmek hususunda insanlara izin vermekle birlikte,
kendisi acele edip erken ayrlmamtr. Aksine onnc gn zevalden sonra cemreye de ta atncaya kadar
Minada kalm, sonra el-Abtah denilen yerde konaklayarak len, ikindi, akam ve yats namazlarn orada
kldktan sonra ksa bir sre yatm, sonra da Mekkeye veda tavafn yapmak zere kalkp gitmitir.
367

Muhassab (el-Abtah)de konaklamak snnet midir, yoksa Peygamber Salallahu aleyhi vesellemn orada
konaklamas ayrlmas asndan daha uygun olduundan mdr?
Bir kesim bunun haccn snnetlerinden olduunu sylemitir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem
Minadan ayrlmak isteyince yle buyurmutur:
naallah yarn Beni Kinane Hayfi diye bilinen ve kfr zere birbirleriyle antlatklar yerde konaklayacaz.
Bununla kastettii yer Muhassabtr. yle ki Kureylilerle, Kinaneliler, Haimoullar ile Abdul-Muttalib
oullar aleyhine kendilerine peygamberi teslim etmedike onlara kz alp vermemek, onlarla al-veri
yapmamak zere ahidlemilerdi.
368
bn mer radiyallahu anhumadan yle dedii rivayet edilmitir:
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem Ebu Bekir ve mer Abtahda konaklyorlard.
369
bn merin grne
gre Muhassabda kalmak snnettir. Nafi de yle demitir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem ile ondan
sonra halifeler Muhassabda kalmlardr.
370

bn Abbas radiyallahu anhuma ile ie radiyallahu anhann grne gre Abtahda konaklamak Peygamber
Salallahu aleyhi vesellemin ayrl iin daha uygundur.
371

naallah doru olan Minadan ayrl gn Abtahda konaklamann -bn merin dedii, raid halifelerin de
uygulad gibi- snnet olduudur. Merhum bnul-Kayyim de bu gre meyletmi. Byk ilim adam Abdul-
Aziz b. Bz da bunu tercih etmitir. Efdal olan hacnn Peygamber Salallahu aleyhi vesellemn yaptklarn
yapmasdr. Bununla birlikte yapamayacak olursa vebal ve gnah szkonusu deildir. nk byle bir uygulama
herhangi bir zorluk olmakszn ve imkan bulunursa yaplmas halinde efdaldir.
372


23) Veda Tavaf

Hacceden Mekkeden ayrlmak istedi mi veda tavaf yapmadan kmamaldr. nk Peygamber Salallahu
aleyhi vesellem yle buyurmutur: Sizden hibir kimse yapaca son i Beytteki tavaf olmadka ayrlp
gitmesin.
373
bn Abbas radiyallahu anhuma da yle demitir: nsanlara yapacaklar son iin Beyti tavaf
olmas emrolunmutur. u kadar var ki ay hali olan kadndan bu sorumluluk hafifletilmitir.
374

Buna gre ay hali olan kadnn veda tavaf yapmak ykmll yoktur. Lohusa olan hanm iin de durum
byledir. Aie radiyallahu anhann rivayet ettii hadise gre Safiyye radiyallahu anha ifada tavafndan sonra
ay hali olmu, bunun zerine Peygamber Salallahu aleyhi vesellem: O takdirde Mekkeden yola koyulabilir.
diye buyurmutur.
375

Kii yedi avt ile Beyti tavaf eder, sonra Makam- brahim aleyhisselamn arkasnda iki rekat namaz klar. Sonra
Mescid-i Haramdan kar ve daha nce getii zere mescidden k duasn okur, arkasndan da lkesine geri
dner.

24) Rasulullah Sallallahu Aleyhi Vesellemin Mescidini Ziyaret Etmek

Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin Mescidini ziyaret etmek mstehabtr. Oray ziyaret her zaman ve her
vakit merdur. Bunun belirli bir zaman yoktur. Haccn ileri arasnda deildir. Kabrin ziyaret edilmesi iin

366
Muvatta, I, 407; Beyhaki, V, 152; Abdul-Kadir el-Arnavud isnadnn sahih olduunu belirtmektedir. Bk. Camiul-Usul, III, 282
367
Bk. Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 590
368
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 453
369
Mslim, II, 951
370
Mslim, II, 951
371
Mslim, II, 951
372
Bk. Zadul-Mead, II, 294. Byk ilim adam bn Bzn bu tercihi benim Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 590da yazdm notta ve yine
Zadul-Mead, II, 295de kaydedilmitir. Ayrca bk. e-evkni, Neylul-Evtar, VI, 207
373
Mslim, II, 963
374
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 585; Mslim, II, 963
375
Buhari -Fethul-Bari ile-, I, 428, III, 586; Mslim, II, 963
38
yklerin hazrlanmas ve yolculuk yaplmas caiz deildir. nk ibadet olacak ekilde yk hazrlamak, kabirleri
ziyaret etmek iin olmaz. Bu ancak Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin buyruunda olduu gibi mescid
hakknda szkonusudur:
(badet kastyla) ykler ancak mescide gitmek zere vurulur. Mescid-i Haram, benim bu mescidim ve
Mescid-i Aksa.
376

Buna gre Medinede, uzakta yaayan bir kimsenin kabri ziyaret etmek maksadyla yklerini balama hakk
yoktur. Fakat Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin mescidini erifini ziyaret etmek kastyla yklerin
balanmas merudur. Kii mescide ulat m Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin de, ashabnn da
kabirlerini ziyaret eder. Bylelikle peygamberin kabrini ziyaret, onun mescidini ziyaret etme kapsam ierisine
girmi olur. nk Peygamber mescidi ziyaret etmenin pek byk bir sevab vardr. Peygamber Salallahu
aleyhi vesellem yle buyurmaktadr:
Benim bu mescidimde bir vakit namaz, Mescid-i Haram mstesna onun dndaki mescidlerde klnan bin
namazdan daha hayrldr.
377

Yine Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Benim bu mescidimde bir vakit namaz, Mescid-i Haram mstesn, onun dndaki mescidlerde klnan bin
namazdan daha faziletlidir. Mescid-i Haramda bir namaz ise onun dndaki dier mescidlerde klnan yzbin
namazdan daha faziletlidir.
378

2- Mescid-i Nebeviye girdii vakit mescide girince sa ayan atarak unlar sylemesi mstehabtr:
Ezu billhil azm, ve bi vechihil kerm, ve sultnihil kadm mineeytnirracm. (Bismillhi vessaltu
vesselmu al raslillah) Allhummeftahl ebvbe rahmetik.
: Pek byk Allaha ve Onun kerim zatna, kadim saltanatna, kovulmu olan eytandan snrm. Allahn ad
ile (giriyorum). Slat ve selam Allahn Raslne olsun, Allahm bana rahmetinin kaplarn a.
379

Tpk dier mescidlere girerken syledii gibi bunlar syler.
3- ki rekat tahiyyetul-mescid namaz ya da diledii namaz klar. Namaznda diledii dualar yapar. Efdal olan
bunu Ravza-i erifede yapmasdr. Ravza, Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin minberi ile hcresi
arasndaki yerdir. nk Peygamber yle buyurmutur:
Benim evim ile minberimin aras cennet bahelerinden bir bahedir. Minberim de Havzmn zerindedir.
380

Farz namaza gelince, ziyareti olann da, olmayann da bunu ilk safta klmaya gayret etmesi uygundur.
4- Namaz kldktan sonra Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin kabrini ziyaret etmek isterse edeb ve vakar ile
kabrinin nnde durur, alak sesle Peygamber Salallahu aleyhi veselleme u szlerle selam verir:
Esselmu aleyke eyyuhennebiyyu ve rahmetullhi ve berektuh, Allhumme salli al muhammedin ve al li
muhammed, kem salleyte al ibrhme ve al li ibrhme inneke hamdun mecd. Allhumme brik al
muhammedin ve al li muhammed, kem brekete al ibrahme ve al li ibrhme inneke hamdun mecd.
: Selam sana ey peygamber! Allahn rahmet ve bereketleri de zerine olsun. Allahm, Muhammede ve onun
aile halkna, brahime ve brahimin aile halkna salat getirdiin gibi salat getir. phesiz ki sen her trl
hamde layksn, an pek yce olansn. Allahm, Muhammede ve Muhammedin aile halkna, brahime ve
brahimin aile halkna bereketler ihsan ettiin gibi, bereketler ihsan et. phesiz ki sen her trl hamde
layksn, an pek yce olansn. Yahutta yle der:
Esselamu aleyke y raslallah ve rahmetullhi ve berektuh.
: Selam sana ey Allahn Rasl! Allahn rahmet ve bereketleri senin zerine olsun. nk Peygamber
Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Bir kii bana selam verdi mi mutlaka Allah bana ruhumu tekrar geri iade eder ve ben de onun selamn
alrm.
381


Ve ylece:
Ehedu enneke rasulullahi hakkan, ve enneke kad bellater-rislete ve eddeytel emneh. Ve chette fillhi
hakka cihdih, ve nesahtel mmeh. Fecezkellhu an ummetike efdale m cz nebiyyen an ummetih.
ehadet ederim ki sen Allahn gerek raslsn ve phesiz ki sen risaleti eksiksiz tebli ettin. Emaneti eksiksiz
yerine getirdin. Allah yolunda hakkyla cihad ettin. mmete samimi olarak nasihat ettin. O bakmdan herbir
peygambere mmeti adna verilen en stn mkfat ile senin mmetin adna Allah da seni mkafatlandrsn.
demesinde de bir saknca yoktur. nk btn bunlar Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin nitelikleri
arasndadr.
5- Sonra biraz saa doru ekilir ve Ebu Bekir es-Sddk Radiyallahu anha selam verir. Ona uygun ekilde dua
eder. Sonra yine biraz daha saa ekilir. mer b. el-Hattab Radiyallahu anha selam verir, Allahtan ona razlk
diler, ona dua eder. bn mer radiyallahu anhuma, Raslullah Salallahu aleyhi vesellem ve iki arkadana selam

376
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 63; Mslim, II, 1012
377
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 63; Mslim, II, 1012
378
bn Mace; Ahmed, III, 343-53; el-Elbani, Sahihu bn Mace, I, 236; rvaul-alil, IV, 341de sahih olduunu belirtmitir.
379
Bk. Mslim, I, 494; Sahihu bn Mace, I, 129
380
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 70; Mslim, II, 1010
381
Ebu Davud rivayet etmitir. el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, II, 383de hasen olduunu belirtmektedir; bn Bz, Fetava, V, 288
39
verdi mi ounlukla sadece unlar sylerdi: es-Selamu aleyke ya Rasllallah, es-Selamu aleyke ya Eba Bekr, es-
Selamu aleyke ya ebetah. (Selam sana ey Allahn Rasl, selam sana ey Ebu Bekir, selam sana ey babam) der,
sonra giderdi.
382
Herhangi bir kimsenin hcreye elini srmek yahut etrafnda dolamak suretiyle Allaha
yaknlamaya kalkmas caiz deildir. Allah Raslnden herhangi bir ihtiyacn gidermesini, hastasna ifa
vermesini ve benzer eyler yapmasn istemesi de caiz deildir. nk btn bunlar sadece Allahtan istenecek
eylerdir.
Kadn ise Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin kabrini de, bakasnn kabrini de ziyaret etmez. nk
Peygamber Salallahu aleyhi vesellem bu lafz szn dorusu oka ziyaret eden kadnlar Elbnde buna iaret
ediyor. 8 nolu dipnotta gsterdii kaynaklarda oka ziyret eden kadnlar geliyor. el-Elban Ahkml-Cevaiz ve
mda bu lafz sahih gryor.
383
Fakat Peygamber Mescidini ziyaret eder ve orada namazn kat kat
mkafatlandrlmas midi ile orada Allaha ibadet eder. Bulunduu yerde Peygamber Salallahu aleyhi
veselleme slat ve selam getirir ve bu, kendisi nerede olursa olsun Peygamber Salallahu aleyhi veselleme ular,
nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Evlerinizi kabirlere dntrmeyiniz. Benim kabrimi de bayram yeri yapmaynz. Bana salat ve selam getiriniz.
nk sizin getirdiiniz salat ve selam nerede olursanz olunuz bana ular.
384

Yine Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Muhakkak Allahn yeryznde dolaan melekleri vardr. Bunlar mmetimin bana selamlarn ulatrrlar.
385

6- Medineyi ziyaret eden bir kimsenin orada bulunduu sralarda Kuba mescidini ziyaret etmesi ve orada namaz
klmas mstehabtr. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem hem binekli, hem yryerek o mescide gider,
orada iki rekat namaz klard.
386
Sehl b. Huneyfden yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Salallahu aleyhi
vesellem buyurdu ki:
Her kim evinde abdest alr, sonra Kuba mescidine gider, orada bir namaz klacak olursa bir umre kadar ecir
alr.
387

Esid b. Zuhayr el-Ensari Radiyallahu anh de Peygamber Salallahu aleyhi vesellemn yle buyurduunu
zikretmektedir:
Kuba mescidinde bir namaz bir umre gibidir.
388

7- Erkeklerin Medinede bir kabristan olan Baki kabristann ziyaret etmeleri, ehitlerin kabirleri ile Hamzann
(Allah hepsinden raz olsun) kabirlerini ziyaret etmeleri snnettir. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem
onlar ziyaret eder, onlara dua ederdi. Ayrca Peygamber Salallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur:
Kabirleri ziyaret ediniz. nk kabirler sizlere lm hatrlatr.
389

Kabirleri ziyaret ettii vakit yle der:
Esselmu aleykum ehleddiyri minel mminne vel mslimn. Ve inn inallhu bikum lhikn. (Ve
yerhamullhul-mustakdimne minnel mustehirn) Neselullhe len ve lekumul fiyeh.
: Ey bu diyarn mmin ve mslman sakinleri, selam olsun sizlere! naallah bizler de sizlere kavuacaz.
(Allah bizden nden geenlere de, geriye kalanlara da merhamet buyursun.) Kendimiz iin de, sizin iin de
Allahtan esenlik dileriz.
390

phesiz kabirleri ziyaretten maksat ahireti hatrlamaktr. Onlara dua etmek suretiyle llere iyilik yapmaktr,
Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin snnetine uymaktr. te eriata uygun olan ziyaret ekli budur. Kabirleri
yannda dua etmek yahut onlardan ihtiyalarmz karlamalarn istemek yahut hastalara ifa vermelerini
istemek yahut onlar vastasyla ya da onlarn konumlar vastasyla Allahtan dilekte bulunmak ve benzeri dier
hususlara gelince, bu bidat ve mnker olan bir ziyaret eididir. Allah byle bir ziyareti meru klmamtr,
Rasl de klmamtr. Selef-i salih de byle bir ziyaret yapm deildir.
Sz edilen bu hususlarn bir blm bidattir, irk deildir. Kabirlerin yannda Allaha dua etmek, lnn hakk
ya da konumu iin Allahtan dilekte bulunmak ve benzerleri.
Dier bazs ise byk irk trnden bir bidattir. (Allaha yaplmas gereken ekilde) llere dua etmek,
onlardan yardm dilemek, onlardan zafer vermelerini yahut yardma komalarn istemek gibi.
O bakmdan dikkat etmek, saknmak lazm. Yce Allahtan bizleri hidayetiyle hakka iletmesini ve bu hususta
bize tevfikini ihsan etmesini isteriz. Baar veren, doru yola ileten Odur. Ondan baka hibir ilah yoktur.
Onun dnda hibir Rab yoktur.
391


382
Bk. bn Bz, Fetava, IX, 289
383
Hadisi Tirmizi, bn Mace, bn Hibban ve Ahmed rivayet etmi olup, el-Elbani, Ahkamul-Cenaiz, s. 185de hasen olduunu
belirtmektedir. Ayrca bk. rvaul-alil, III, 211; Camiul-Usul, XI, 150
384
Hadisi Ebu Davud ve bakalar rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihu Ebi Davud, I, 383de sahih olduunu belirtmitir.
385
Nesai; Hakim, II, 421 ve Ahmed rivayet etmitir. el-Elbani, Sahihun-Nesai, I, 274te sahih olduunu belirtmektedir.
386
Buhari -Fethul-Bari ile-, III, 68; Mslim, II, 1016
387
bn Mace ve Nesai rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihu bn Mace, I, 237; Sahihun-Nesai, I, 150de sahih olduunu belirtmektedir.
388
Tirmizi ve bn Mace rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihu bn Mace, I, 237 ile Sahihut-Tirmizi, I, 104te sahih olduunu belirtmektedir.
389
Mslim, II, 671
390
Mslim, II, 671; bn Mace -lafz onun-, I, 494; Bureyde radiyallahu anhdan. Rahmet ile ilgili dua cmlesi Mslim, II, 671de Aienin
rivayet ettii hadiste yer almaktadr.
391
Bk. bn Bz, Fetava, V, 298
40
Alemlerin Rabbi olan Allaha hamdolsun. Peygamberimiz, onun emin kulu Abdullah olu Muhammede de
Allahn slat ve selam olsun, ona bereketler ihsan etsin. Onun aile halkna, ashabna, kyamet gnne kadar
gzel bir ekilde onlara uyacaklara da selam olsun.

25) Genel Kapsaml Dualar

Aada Arafatta, Mear-i Haramda, Terk gnlerinde birinci ve ikinci cemreye ta attktan sonra, Safa ile
Merve zerinde, dua edilebilecek her konumda -bu yerlere tahsis edilmeksizin- her zaman ve mekanda
okunabilecek trden faydal ve genel kapsaml dua rnekleri vardr. nk Peygamber Salallahu aleyhi vesellem
yle buyurmutur:
Muhtevasnda gnahkrlk yahut akrabalk balarn kopartmak szkonusu olmayan bir dua ile Allaha dua
eden herbir mslmana mutlaka Allah bu duas karlnda husustan birisini verir: Ya duasndaki istei ona
dnyada verilir ya Allah o duasnn karln ahirette mkafat olarak ona saklar yahutta o duasnn bir benzeri
ktl Allah ondan uzaklatrr. Ashab:
O halde biz de ok dua ederiz, deyince, Peygamber:
Allah(n balar) daha oktur. diye buyurdu.
392

Elhamdulillhi vahdeh, vessaltu vesselmu al men l nebiyye badeh.
: Hamd yalnzca Allahadr. Salt ve selam da kendisinden sonra Peygamber gnderilmeyecek olan (Peygamber
efendimize) olsun.
1- Rabbimiz biz kendimize zulmettik, eer bize mafiret ve rahmet etmezsen muhakkak ki zarara urayanlardan
oluruz. (el-Araf, 7/23)
2- Rabbim ben bilmediim eyi senden istemekten sana snrm. Eer beni balamaz ve merhamet etmez
isen en byk zarara urayanlardan olurum. (Hud, 11/47)
3- Rabbim, bana, anama, babama, mmin olarak evime girene, erkek ve kadn mminlere mafiret buyur.
(Nuh, 71/28)
4- Rabbimiz, bizden kabul buyur. phesiz sen iitensin, hakkyla bilensin... Tevbelerimizi kabul buyur. nk
sen tevbeleri pek ok kabul edensin. Hakkyla esirgeyensin. (el-Bakara, 2/127-128)
5- Rabbim beni de, soyumdan gelecekleri de namaz dosdoru klanlardan eyle! Rabbimiz, duam kabul
buyur. (brahim, 14/40)
6- Rabbimiz, hesabn ayaa kalkaca gn beni, ana babam ve btn iman edenleri bala. (brahim,
14/41)
7- Rabbim, bana bir hkm bala ve beni salihlere kat. Sonrakiler arasnda bana bir doruluk lisan (gzel
vg ve anl) bala ve beni Nam cennetinin miraslarndan kl... ldkten sonra diriltilecekleri gnde de
beni zelil eyleme! (e-uara, 26/83-85,87)
8- Rabbim, bana salihlerden bala! (es-Saffat, 37/100)
9- Rabbimiz yalnz sana tevekkl ettik, yalnz sana yneldik ve dnmz de yalnz sanadr. (el-Mmtehine,
60/4)
10- Rabbimiz, bizi inkr edenler iin fitne konusu klma ve bize mafiret et. Ey Rabbimiz! nk mlknde
aziz, emrinde hikmeti sonsuz olan yalnz sensin sen. (el-Mmtehine, 60/5)
11- Rabbim, bana ve ana babama ihsan ettiin nimetine kr etmeyi bana ilham et. Raz olacan salih amel
ilemeye de muvaffak kl. Rahmetinle beni salih kullarnn arasna kat. (en-Neml, 27/19)
12- Rabbim, bana katndan ok temiz bir soy bala. Sen duay iitensin. (Al-i mran, 3/38)
13- Rabbim, beni bir bama brakma. Sen varislerin en hayrlssn. (el-Enbiya, 21/89)
14- Senden baka hibir ilah yoktur. Seni tenzih ederim. Gerekten ben zulmedenlerden oldum. (el-Enbiya,
21/78)
15- Rabbim, gsme genilik ver, iimi kolaylatr. Bir de dilimden ba z ki szm anlasnlar. (Taha,
20/25-28)
16- Rabbim, gerekten ben nefsime zulmettim. Onun iin bana mafiret eyle. (el-Kasas, 28/16)
17- Rabbimiz, indirdiklerine inandk ve o peygamberin izine uyduk. Artk bizi ahitlerle beraber yaz. (Al-i
mran, 3/53)
18- Rabbimiz, bizi o zalimler topluluunun fitnesine uratma ve rahmetinle bizi o kfirler topluluundan
kurtar. (Yunus, 10/85-86)
19- Rabbimiz, gnahlarmz ve iimizdeki taknlmz bala. Ayaklarmza iyice sebat ver. Kfirler
topluluuna kar bize yardm et. (Al-i mran, 3/147)
20- Rabbimiz, bize tarafndan bir rahmet, iimizde bize doruyu bulma baarsn ver. (el-Kehf, 18/10)
21- Rabbim, ilmimi arttr. (Taha, 20/114)
22- Rabbim, eytanlarn vesveselerinden, kkrtmalarndan sana snrm. Rabbim yanmda hazr
olmalarndan da sana snrm. (el-Muminun, 23/97-98)

392
Tirmizi, V, 566, 462; Ahmed, II, 18. Ayrca bk. Sahihut-Tirmizi, III, 140.
41
23- Rabbim, mafiret ve rahmet buyur. Zaten sen merhamet edicilerin en hayrlssn. (el-Muminun, 23/118)
24- Rabbimiz, bize dnyada bir gzellik ver. Ahirette de bir gzellik ver ve bizi ate azabndan koru. (el-
Bakara, 2/201)
25- Dinledik, itaat ettik. Rabbimiz, senden mafiret dileriz ve dn ancak sanadr. (el-Bakara, 2/285)
26- Rabbimiz, unuttuk yahut yanldysak bizi sorguya ekme. Rabbimiz, bizden ncekilere yklediin gibi
zerimize ar ykler ykleme. Rabbimiz, g yetiremeyeceimiz eyi bize ykletme. Bizi affet, bize mafiret
buyur ve bize merhamet eyle. Sensin bizim mevlamz. Kfirler topluluuna kar da bize yardm et. (el-Bakara,
2/286)
27- Rabbimiz, bizi doru yola ilettikten sonra kalblerimizi saptrma. Bize katndan bir rahmet bala.
Muhakkak sen bol bol balayansn. (Al-i mran, 3/8)
28- Rabbimiz, sen bunlar bouna yaratmadn. Sen mnezzehsin. Bizi ate azabndan koru. Rabbimiz, phe yok
ki sen kimi atee sokarsan onu hakir kldn demektir ve zulmedenlerin de hibir yardmclar yoktur. Rabbimiz
biz rabbinize iman edin diye imana aran bir davetiyi iittik ve iman ettik. Rabbimiz, gnahlarmz bala,
ktlklerimizi rt, ruhumuzu iyilerle birlikte al. Rabbimiz, bize peygamberlerin aracl ile vaadettiini de ver.
Kyamet gnnde bizi rsvay etme. phe yok ki sen vaadinden dnmezsin. (Al-i mran, 3/191-194)
29- Rabbimiz, iman ettik. Bize mafiret ve rahmet buyur. Sen rahmet edenlerin en hayrlssn. (el-Muminun,
23/109)
30- Rabbimiz, bizden cehennem azabn geri evir. nk gerekten onun azab kesin bir helak olutur.
Gerekten o ne kt bir durak ve ne kt bir yerdir! (el-Furkan, 25/26)
31- Rabbimiz, e ve ocuklarmzdan bize gzlerimizin aydnl olan kimseler ver. Bizi takva sahiblerine nder
yap. (el-Furkan, 25/74)
32- Rabbim bana, ana-babama, verdiin nimete kretmemi ve senin raz olacan salih amel ilememi bana
ilham et ve soyumdan gelenleri de benim iin salih kimseler kl. phesiz ben sana tevbe ve ben teslim
olmulardanm. (el-Ahkaf, 46/15)
33- Rabbimiz, bizi ve bizden nce iman etmi kardelerimizi mafiret eyle! Kalblerimizde iman edenlere kar
hibir kin brakma! Rabbimiz, phesiz ki sen ok esirgeyicisin, ok merhametlisin. (el-Har, 59/10)
34- Rabbimiz, bize nurumuzu tamamla ve bize mafiret buyur. nk sen hereye g yetirensin. (et-Tahrim,
66/8)
35- Rabbimiz, biz gerekten iman ettik. Artk gnahlarmz bize bala ve bizi ate azabndan koru. (Al-i
mran, 3/16)
36- Rabbimiz, iman ettik. Artk bizi ahid olanlarla beraber yaz. (el-Maide, 5/83)
37- Rabbim, u ehri emniyetli kl! Beni de, oullarm da putlara tapmaktan uzak tut. (brahim, 14/35)
38- Rabbim, dorusu bana indirecein hayra muhtacm. (el-Kasas, 28/24)
39- Rabbim, bu fesadlar topluluuna kar bana yardm et. (el-Ankebut, 29/30)
40- Rabbimiz, bizi bu zalimler topluluu ile beraber bulundurma. (el-Araf, 7/47)
41- Bana Allah yeter. Ondan baka hibir ilah yoktur. Ben ancak Ona gvenip, dayandm. O ulu Arn
Rabbidir. (et-Tevbe, 9/129)
42- Umarm Rabbim, beni doru yola iletir. (el-Kasas, 28/22)
43- Rabbim beni zalimler topluluundan kurtar. (el-Kasas, 28/21)
44- Allahm bize dnyada da bir iyilik ver, ahirette de bir iyilik ver ve bizi ate azabndan koru.
393

45- Allahm, ben ate fitnesinden (azabna maruz kalmaktan) ve ate azabndan, kabir fitnesinden (kabir
azabndan), zenginlikle imtihann ktlnden, fakirlikle imtihann ktlnden sana snrm. Allahm,
Mesih Deccalin fitnesinin errinden sana snrm. Allahm, kalbimi karn ve dolunun suyu ile yka. Kalbimi
beyaz elbise, kirli elbiselerden nasl ayrdedilebiliyorsa ktlklerden ylece arndr. Benimle gnahlarmn
arasn dou ile batnn arasn uzak tuttuun gibi uzak tut. Allahm tembellikten, gnahkarlktan ve borca
boulmaktan sana snrm.
394

46- Allahm, cizlikten, tenbellikten, korkaklktan, kocamlktan, cimrilikten sana snrm. Kabir azabndan,
lmn ve hayatn fitnelerinden sana snrm.
395

47- Allahm, belnn zor duruma drmesinden, bedbahtln gelip beni yetimesinden, kaza ve hkmnn
kt olanndan, dmanlarn (bama gelen musibetten dolay) bana sevinmelerinden sana snrm.
396

48- Allahm, iimi ktlklerden koruyan, dinimi benim iin salih kl. Maietimin iinde bulunduu dnyam
benim iin salih kl. Dnmn kendisinde olaca ahiretimi benim iin salih kl. Hayat benim iin her trl
hayrn artna sebeb kl. lm de benim iin her trl ktlkten rahata kavuacam bir hal kl.
397

49- Allahm, ben senden hidayeti, takvay, afiflii ve muhta olmamay dilerim.
398


393
Buhari, VII, 163; Mslim, IV, 2070
394
Buhari, VII, 161; Mslim, IV, 2078
395
Buhari, VII, 59; Mslim, IV, 2079
396
Buhari, VII, 155; Mslim, IV, 2080. Hadisin lafz u ekildedir: Raslullah sallallahu aleyhi vesellem belann ar basmasndan, fakirliin
gelip yetimesinden, kt ve kaza ve takdirden, dmanlarn da bana gelen iler dolaysyla sevinmelerinden Allaha snrd.
397
Mslim, IV, 2087
42
50- Allahm, cizlikten, tenbellikten, korkaklktan, cimrilikten, yalanp kocamaktan, kabir azabndan sana
snrm. Allahm, sen nefsimi takval kl, onu temizle ve arndr. nk sen onu arndrp temizleyenlerin en
hayrlssn. Sen onun hem dostu, hem mevlssn. Allahm, fayda vermeyen ilimden, senden korkmayan kalbden,
doymayan nefisten ve kabul olunmayan duadan sana snrm.
399

51- Allahm, bana hidayet ver, beni doruya ilet. Allahm ben senden hidayeti ve doru yolda olmay
dilerim.
400

52- Allahm, (zerimdeki) nimetinin zeval bulmasndan, bana verdiin afiyetin dnmesinden, anszn intikam
alndan ve btn gazabndan sana snrm.
401

53- Allahm, yaptklarmn errinden, ilemediklerimin de errinden sana snrm.
402

54- Allahm, malm, ocuklarm oalt ve bana verdiklerini mbarek kl.
403

Hayatm sana itaat zere uzun kl. Benim amelimi gzelletir ve bana mafiret buyur.
404

55- O pek byk ve cahillerin cahilliklerini balayan (halm) olan, Allahtan baka hibir ilah yoktur. Pek
byk Arn Rabbi olan Allahtan baka hibir ilah yoktur. Gklerin, yerin ve kerim olan Arn Rabbi olan
Allahtan baka hibir ilah yoktur.
405

56- Allahm, ben senin rahmetini mit ederim. O halde bir gz ap kapayacak bir an dahi beni bana brakma.
Btn ilerimi benim iin salih kl. Senden baka hibir ilah yoktur.
406

57- Senden baka hibir ilah yoktur. Seni her trl eksiklikten tenzih ederim. phesiz ben zalimlerdenim.
407

58- Allahm, ben senin kulunum. Kulunun oluyum. Senin cariyenin oluyum. Benim alnm senin elindedir.
Senin hkmn benim hakkmda aynen geerlidir. Hakkmdaki hkmn de adaletlidir. Kendi zatna ad olarak
verdiin yahut Kitabnda indirdiin yahut yarattklarndan birisine rettiin yahutta gayb ilminde kendin iin
sakladn herbir ismin adna senden Kurn kalbimin bahar, gsmn nuru, hznmn silip sprcs,
kederimin gidericisi klman isterim.
408

59- Ey kalbleri evirip eviren, kalblerimizi itaatin zere evirip evir.
409

60- Ey kalbleri evirip eviren, dinin zere kalbime sebat ver.
410

61- Allahm, dnyada da, ahirette de senden afiyet dilerim.
411

62- Allahm, btn ilerimizde kbetimizi gzel kl. Dnya rsvaylndan ve hiret azabndan bizleri
koru.
412

63- Rabbim, bana yardm et. Bana kar bakasna yardmc olma. Bana zafer ver, bakalarn bana kar
muzaffer klma. Benim lehime takdirde bulun, aleyhime takdirlerde bulunma. Bana hidayet ver, hidayeti izlemeyi
bana kolaylatr. Bana hakszlk edenlere kar bana yardmc ol. Rabbim, beni sana ok kreden, seni ok
anan, senden ok korkan, sana ok itaat eden, sana ok yalvarp yakaran ok ynelen kl. Rabbim tevbemi kabul

398
Mslim, IV, 2087
399
Mslim, IV, 2088
400
Mslim, IV, 2090
401
Mslim, IV, 2097
402
Mslim, IV, 2085
403
Buna Peygamber sallallahu aleyhi vesellemin Enese yapt u dua delildir: Allahm, maln ve ocuklarn oalt ve ona verdiklerini
de bereketli kl. (Buhari, VII, 154) Bu hadisi Mslim de rivayet etmitir.
404
Buhari, el-Edebul-Mfred, Hadis no: 253; el-Elbani, Silsiletul-Ahadisis-Sahiha, Hadis no: 2241de ve Sahihul-Edebil-Mfred, s.
244de sahih olduunu belirtmektedir. Hayat uzatmak ve amelinin gzellii ile ilgili ifadeye de Peygamber sallallahu aleyhi veselleme:
nsanlarn en hayrls kimdir diye sorulduu zaman: mr uzun olup, ameli gzel olandr eklinde verdii cevab delil tekil etmektedir.
Bu hadisi Tirmizi ve Ahmed rivayet etmi olup, el-Elbani, Sahihut-Tirmizi, II, 271de sahih olduunu belirtmitir. Ben de byk ilim adam
bn Bza bu ekilde dua etmenin snnet olup olmadn sorduumda, evet cevabn vermitir.
405
Buhari, VII, 154; Mslim, IV, 2092
406
Ebu Davud, IV, 324; Ahmed, V, 42. Bu hadisi el-Elbani ve bakalar hasen kabul etmitir.
407
Tirmizi, V, 529. Hakim hadisin sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir. Bk. el-Mstedrek, I, 555. Ayrca bk.
Sahihut-Tirmizi, III, 168. Hadisin lafz u ekildedir:
Znnun (Yunus)un baln karnnda iken yapt dua udur: Senden baka hibir ilah yoktur. Seni hertrl eksiklikten tenzih ederim.
phesiz ki ben zalimlerden oldum. Bu duay mslman bir adam herhangi bir ey hakknda yapt m mutlaka Allah onun o duasn kabul
eder.
408
Ahmed, I, 391, 452; Hakim, I, 509. Hafz (bn Hacer) el-Ezkardaki hadislerin tahricinde hasen olduunu belirtmekte, el-Elbani sahih
olduunu sylemektedir. Bk. Tahricul-Kelimit-Tayyib, s.73
409
Mslim, IV, 2045
410
Tirmizi, V, 238; Ahmed, IV, 182; Hakim, I, 525 ve 528de sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir. Ayrca bk.
Sahihul-Cami, VI, 309; Sahihut-Tirmizi, III, 171. Ummu Seleme radiyallahu anha: Bu Peygamber efendimizin en ok yapt duadr.
demitir.
411
Tirmizi, V, 534 ve bakalar. Hadisin lafz yledir: Yce Allahtan dnyada ve ahirette afiyet isteyiniz. Bir lafzda da yle
denilmektedir: Yce Allahtan affedilmeyi ve afiyeti dileyiniz. nk hibir kimseye yaknden sonra afiyetten daha hayrl bir ey verilmi
deildir. Bk. Sahihu bn Mace, III, 180; III, 185; III, 170. Bu hadisin baka birtakm tanklar da vardr. Bk. Ahmed akirin tertibi ile mam
Ahmedin Msnedi, I, 156-157
412
Ahmed, IV, 181; Taberani, el-Mucem el-Kebir, Hafz el-Heysemi, Mecmauz-Zevaid, X, 178de Ahmedin rivayeti ile hadisin
senedindekiler ve Taberaninin senedlerinin birisindeki raviler sika (gvenilir) kimselerdir.
43
buyur. Gnahlarm yka, duam kabul eyle. Delilimi salam kl, kalbime hidayet ver, dilimi dorult, kalbimdeki
kt duygular syrp al.
413

64- Allahm, ben senden peygamberin Muhammed Salallahu aleyhi vesellemin diledikleri hayrl eylerden
dilerim. Peygamberin Muhammed Salallahu aleyhi vesellemin kendisinden sana snd eylerin
ktlklerinden sana snrz. Yardm senden isteriz. Maksadmza ulatrmak sana der. Bizim Allah
vermedike hibir eye g ve takat yetirmemiz mmkn deildir.
414

65- Allahm, kulamn errinden, gzmn errinden, dilimin errinden, kalbimin errinden ve menimin
errinden sana snrm.
415

66- Allahm, bara hastalndan, delilikten, czzamdan ve kt hastalklardan sana snrm.
416

67- Allahm, kt ahlaktan, kt amellerden ve hevlardan sana snrm.
417

68- Allahm, phesiz ki sen ok affedicisin, keremi bol olansn, aff seversin. O halde beni affet.
418

69- Allahm, senden hayrl iler ilemeyi, mnkerleri terketmeyi, yoksullara sevgi beslemeyi dilerim. Bana
mafiret buyurman, bana merhamet etmeni dilerim. Bir kavmi fitneye maruz brakmak dilersen sen beni fitneye
uramadan canm al. Senden seni, seni sevenleri sevmeyi, sana sevgine yaknlatrc amelleri sevmeyi
dilerim.
419

70- Allahm, ben senden dnyada olanyla, hirette olanyla bildiim kadaryla ve bilmediklerimle btn
hayrlar isterim. Dnyada olanyla hirette olanyla, bildiimle bilmediim btn erlerden de sana snrm.
Allahm, ben senden kulun ve peygamberinin diledii btn hayrlardan dilerim. Kulun ve peygamberinin
kendilerinden sana snd btn ktlklerden sana snrm. Allahm, ben senden cenneti, ona yaklatran
herbir sz veya ameli dilerim. Allahm, ateten ve ona yaknlatran herbir sz ve amelden sana snrm.
Benim iin takdir buyurduun herbir hkm benim iin hayrl klman dilerim.
420

71- Allahm, ayakta iken slam ile beni koru, otururken slam ile beni koru, yatarken slam ile beni koru.
Hibir dman ve hibir kskanan kimseyi bama gelen hallerden dolay sevindirme. Allahm, hazineleri elinde
bulunan herbir hayrdan senden dilerim. Allahm, hazineleri elinde bulunan herbir ktlkten sana
snrm.
421

72- Allahm, bize, bizim ile sana isyann arasna engel tekil edecek ekilde, senden korkmay pay olarak ver.
taatinden kendisiyle bizi cennetine ulatracan kadarn, yaknden bize kendisiyle dnyann musibetlerini
hafifletecein kadarn ihsan et. Allahm, kulaklarmzla, gzlerimizle ve btn glerimizle bizi hayatta
braktn srece gzelce faydalandr ve bizden onlar geriye miras brak (lene kadar bu glerimiz,
duyularmz sapasalam kalsn). Bize zulmedenlerden intikammz al. Bize dmanlk edenlere kar bize yardm
et. Bize musibet vereceksen dinimizle verme. En byk abamz ve ilmimizin varaca son nokta dnya olmasn.
Bize merhamet etmeyecek kimseyi bamza geirme.
422

73- Allahm, korkaklktan sana snrm. Allahm, cimrilikten sana snrm. mrn en kt haline
dndrlmekten sana snrm. Dnya fitnesinden ve kabir azabndan sana snrm.
423

74- Allahm, gnahm, cahilliimi, iimde arya gitmemi ve senin benden daha iyi bildiin hususlar sen
bana bala. Allahm, akalarken, ciddi iken, bilmeyerek ve bilerek ilediim hatalar sen bana bala.
Esasen btn bunlar yaptm eylerdir.
424

75- Allahm, bana mafiret buyur, bana merhamet eyle, beni hidayete ilet, bana afiyet ver, bana rzk ihsan
et.
425

76- Allahm, ben nefsime oka zulmettim. Gnahlar da senden baka kimse balamaz. O halde katndan bir
mafiret ile bana bala ve bana merhamet buyur. nk gnahlar oka balayan ve ok merhametli
olansn sen.
426


413
Ebu Davud, II, 83; Tirmizi, V, 554; bn Mace, II, 1259; Hakim, I, 519 sahih olduunu belirtmi Zehebi de ona muvafakat etmitir. Ayrca
bk. Sahihut-Tirmizi, III, 178; Ahmed, I, 127
414
Tirmizi, V, 537; bn Mace, II, 1264 -bu anlamda-
415
Ebu Davud, II, 92; Tirmizi, V, 523; Nesai, VIII, 271 ve bakalar. Ayrca bk. Sahihut-Tirmizi, III, 166; Sahihun-Nesai, III, 1108
416
Ebu Davud, II, 93; Nesai, VIII, 271; Ahmed, III, 192. Ayrca bk. Sahihun-Nesai, III, 1116; Sahihut-Tirmizi, III, 184
417
Tirmizi, V, 575; Ayrca bn Hibban, Hakim ve Taberanide rivayet etmitir. Bk. Sahihut-Tirmizi, III, 184
418
Tirmizi, V, 534; Bk. Sahihut-Tirmizi, III, 170
419
Bu lafzla Ahmed, V, 243; Tirmizi yakn ifadelerle, V, 369; Hakim, I, 521; Tirmizi hadisin hasen olduunu belirtmi ve yle demitir:
Ben Muhammed b. smaile -Buhariyi kastediyor- sordum da bu hadis hasen, sahih bir hadistir, demitir. Hadisin sonunda da, Peygamber
sallallahu aleyhi vesellem yle buyurmutur: Gerek u ki bu bir haktr. O bakmdan onu reniniz ve belleyiniz.
420
bn Mace, II, 1264; Ahmed, VI, 134; Hakim sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir, I, 521. Ayrca bk. Sahihu bn
Mace, II, 327
421
Hakim, I, 525te sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir. Ayrca bk. Sahihul-Cami, II, 398 ve Silsiletul-Ahadisis-
Sahiha, IV, 54, hadis no: 1540
422
Tirmizi, V, 528; Hakim, I, 258de sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir; bnus-Snni, hadis no: 446; Ayrca bk.
Sahihut-Tirmizi, III, 168; Sahihul-Cami, I, 400
423
Buhari -Fethul-Bari ile-, XI, 181
424
Buhari, -Fethul-Bari ile-, XI, 196
425
Mslim, IV, 2073, IV, 2078
426
Buhari, I, 203; Mslim, IV, 2078
44
77- Allahm, sana teslim oldum, sana iman ettim, sana gvenip dayandm, sana inandm ve senin adn ile
davalatm. Allahm, senden baka hibir ilah yoktur. Beni saptrmandan senin izzetine snrm. Sen lmeyen
haysn, cinler, insanlar hep lrler.
427

78- Allahm, rahmetini gerektiren, mafiretini icab ettiren hususlar, her trl gnahtan esenlie kavumay,
her trl iyilikten pay elde etmeyi, cennete vararak umduumuza kavumay ve cehennem ateinden kurtulmay
senden dileriz.
428

79- Allahm, senin zerimdeki en geni rzkn, yamn ilerleyecei ve mrmn kesilecei zaman kl.
429

80- Allahm, gnahm bana bala, evimi benim iin genilet ve rzkm benim iin bereketli olsun.
430

81- Allahm, senden, ltf-u kereminden ve senin rahmetini dilerim. nk bunlara senden bakas sahib
deildir.
431

82- Allahm, yksek yerden dmekten, gk altnda kalmaktan, suda boulmaktan, yangndan sana
snrm. lm esnasnda eytann beni etkisi altna almasndan sana snrm. Senin yolunda (ilerlemek
gerekirken) arkam dnerek kaarken lmekten sana snrm. (Zehirli bir) hayvann sokmas sonucu lmekten
sana snrm.
432

83- Allahm, alktan sana snrm. nk o en kt arkadatr. Hainlikten sana snrm. nk o en kt
yoldatr.
433

84- Allahm, acizlikten, tenbellikten, korkaklktan, cimrilikten, yalanmaktan, kalb katlndan, gafletten,
fakirlikten, zilletten, yoksulluktan sana snrm. Fakirlikten, kfrden, fasklktan, ayrlk karmaktan,
mnafklktan, desinler diye i yapmaktan, riyakarlktan sana snrm. Sarlktan, dilsizlikten, delilikten,
czzamdan, bara hastalndan ve btn kt hastalklardan sana snrm.
434

85- Allahm, fakirlikten, azlktan, zilletten sana snrm. Allahm, bakasna zulmetmekten yahut zulme
uramaktan sana snrm.
435

86- Allahm, kalclk yurdunda kt komudan sana snrm. nk geici konaklama yerlerindeki komular
baka yere giderler.
436

87- Allahm, husuz kalbten, kabul olunmayan duadan, doymayan bir nefisten, fayda vermeyen ilimden sana
snrm. Evet, bu drdnden sana snrm.
437

88- Allahm, kt gnden, kt geceden, kt andan, kt arkadatan ve kalc yurtta kt komudan sana
snrm.
438

89- Allahm, ben senden cenneti dilerim, cehennem ateinden de sana snrm.
439

90- Allahm, dinde beni fakih (derin bilgi sahibi) kl.
440

91- Allahm, bile bile sana ortak komaktan sana snrm, bilmediklerimden dolay da senden mafiret
dilerim.
441

92- Allahm, bana rettiklerinle beni faydalandr. Bana faydal olacak eyleri bana ret ve ilmimi arttr.
442

93- Allahm, senden faydal bir bilgi, ho bir rzk ve kabul olunan bir amel niyaz ederim.
443

94- Allahm, ey Allah, bir, tek, samed, domayan ve dourmayan ve kimsenin kendisine denk olmamak
zelliinle senden gnahlarm bana balaman dilerim. nk phesiz sen gnahlar ok ok balayansn,
ok merhametlisin.
444


427
Buhari, VIII, 167; Mslim, IV, 2086
428
Hakim, I, 525 sahih olduunu belirtmi ve Zehebi de ona muvafakat etmitir. Ayrca bk. Nevevi, el-Ezkar, s. 340. Muhakkik Abdul-
Kadir el-Arnavut hadisin hasen olduunu belirtmitir.
429
Hakim, I, 542. Ayrca bk. Sahihul-Cami, I, 396; el-Ahadisus-Sahiha, Hadis no: 1539
430
Ahmed, IV, 63, V, 375. Ayrca bk. Sahihul-Cami, I, 399
431
Hadisi Taberani rivayet etmi olup, el-Heysemi, Mecmauz-Zevaid, X, 159da ravileri Muhammed b. Ziyad dnda Sahihin ravileridir.
Muhammed de sika (gvenilir) bir ravidir demektedir. Ayrca bk. Sahihul-Cami, I, 404
432
Ebu Davud, II, 92. Ayrca bk. Sahihun-Nesai, III, 1123
433
Ebu Davud, II, 91; Nesai, VIII, 263 ile bn Mace rivayet etmitir. Ayrca bk. Sahihun-Nesai, III, 1112
434
Hakim ve Beyhaki rivayet etmitir. Ayrca bk. Sahihul-Cami, I, 406; rvaul-alil, Hadis no:852
435
Nesai ve Ebu Davud, II, 91de rivayet etmitir. Bk. Sahihun-Nesai, III, 1111; Sahihul-Cami, I/407
436
Hakim, I, 532de sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir. Ayrca hadisi Nesai, VIII, 274te rivayet etmitir. Ayrca
bk. Sahihul-Cami, I, 408; Sahihun-Nesai, III, 1118
437
Tirmizi, V, 519; Ebu Davud, II, 92. Ayrca bk. Sahihul-Cami, X, 410; Sahihun-Nesai, III, 1113
438
Hadisi Taberani rivayet etmi olup el-Heysemi, Mecmauz-Zevaid, X, 144te: Hadisin ravileri, Sahihin ravileridir demitir. Ayrca bk.
Sahihul-Cami, I, 411
439
Tirmizi, IV, 700; bn Mace, 1453; ve Nesai rivayet etmitir. Bk. Sahihut-Tirmizi, II, 319; Sahihun-Nesai, III, 1121. Hadisin lafz u
ekildedir: Her kim cenneti defa Allahtan dileyecek olursa, cennet: Allahm, onu cennete koy der. Her kim de cehennem ateinden
defa snrsa ate: Allahm, onu ateten koru der.
440
Bu duaya Buhari ve Mslimin, Peygamber (s.a)n bn Abbas radyallahu anhumaa yapt dua delil tekil etmektedir. Bk. Buhari -
Fethul-Bari ile-, I, 44; Mslim, IV, 1797
441
Ahmed, IV, 403te ve bakalar rivayet etmitir. Ayrca bk. el-Elbani, Sahihut-T?erib vet-Terhib, I, 19
442
bn Mace, I, 92; Bk. Sahihu bn Mace, I, 47
443
bn Mace, I, 298. Ayrca bk. Sahihu bn Mace, I, 152
444
Bu lafzla Nesai, III,52 ve Ahmed, IV, 338. Ayrca bk. Sahihun-Nesai, II, 279
45
95- Allahm, hamdin yalnz sana ait olmasyla, senden baka hibir ilah bulunmayp, ortaksz bir ve tek olmak
zelliinle senden niyaz ederim. Ey lutfu bol olan, ey gkleri ve yeri yoktan var eden, ey celal ve ikram sahibi, ey
hayy ve kayym olan, ben senden cenneti dilerim, cehennem ateinden sana snrm.
445

96- Allahm ben senden niyaz ederim. nk ben senden baka hibir ilah olmadna, bir ve tek olduuna,
samed olduuna, domayan ve dourmayan olduuna ve hibir kimsenin senin dengin olmadna ahitlik
ederim.
446

97- Rabbim, bana mafiret buyur, tevbemi kabul et. nk phesiz ki sen tevbeleri ok kabul edensin,
mafireti bol olansn.
447

98- Allahm, gayb bilmenle, btn yaratklara kadir olmanla, hayatn benim iin hayrl olduunu bildiin
srece beni hayatta brakman, lmn benim iin hayrl olduunu bildiin takdirde canm alman dilerim.
Allahm, ben gizlide ve akta senden korkmay niyaz ederim. Kzgnken de, honutken de hak sz sylemeyi,
zenginken de, fakirken de orta yollu davranmay dilerim. Senden sonu gelmeyecek bir nimet, senden arkas
kesilmeyecek bir gz aydnl dilerim. Hkmn hakkmda takdir edip gerekletirdikten sonra ona raz olmay
dilerim. lmden sonra senden rahat bir hayat dilerim. Yzne bakma lezzetine erimeyi, sana kavuma evkini
duymay -zarar verici herhangi bir husus ve saptrc hibir fitne olmakszn- dilerim. Allahm iman ss ile
bizleri sslendir, bizleri hidayete ulatran ve hidayet bulanlardan kl.
448

99- Allahm, seni sevmeyi, sevgisi nezdinde bana fayda verenin sevgisini bana nasib et. Allahm,
sevdiklerimden bana verdiin rzklar senin sevdiin eyler iin bana g kayna kl. Allahm, sevip de bana
vermediin eyleri senin sevdiin eyler iin frsat verecek haller kl.
449

100- Allahm, byk ve kk gnahlardan beni arndr. Allahm, beyaz bir elbise, kirli elbiseden nasl
seilebiliyorsa beni gnahlarmdan arndr. Allahm kar, dolu ve souk su ile beni pir-u pk kl.
450

101- Allahm, cimrilikten, korkaklktan, mrn kt hallerinden, kalbin fitneye maruz kalmasndan ve kabir
azabndan sana snrm.
451

102- Ey Cebrailin ve Mikailin Rabbi, srafilin Rabbi olan Allahm! Cehennem ateinin scandan ve kabir
azabndan sana snrm.
452

103- Allahm, bana doru yolu bulmay ilham eyle, nefsimin errinden beni koru.
453

104- Allahm, senden faydal bir ilim dilerim. Fayda vermeyen ilimden sana snrm.
454

105- Yedi gn Rabbi, arzn Rabbi, byk Arn Rabbi olan Allahm,. Bizim Rabbimiz ve hereyin Rabbi!
ekirdei ve taneyi ap yaran, Tevrat, ncili ve Furkan indiren Allahm! Pereminden tuttuun herbir eyin
ktlnden sana snrm. Allahm, sen evvel (ilk)sin, senden nce hibir ey yoktur. Sen hirsin, senden
sonra hibir ey olmayacaktr. Sen zahirsin, senden yukarda (senden stn ve gl) hibir ey yoktur. Sen
batnsn, senin tende hibir ey yoktur. Borcumuzu det, fakirlikten bizi kurtar.
455

106- Allahm, kalblerimizi birbirine kaynatr, aramz dzelt. Bizi doru yola ilet. Karanlklardan bizi kurtar,
aydnla kar. Akta olanyla, gizlisiyle hertrl hayaszlktan bizleri uzak tut. Kulaklarmz, gzlerimizi,
kalblerimizi, elerimizi, soyumuzu, sopumuzu bizim iin mbarek kl. Tevbemizi kabul buyur, phesiz ki sen
tevbeleri ok kabul edensin, ok merhametlisin. Bizi nimetlerine kredenlerden, onlardan tr seni
venlerden, nimetlerini kabul edenlerden kl, zerimizdeki nimetlerini tamamla.
456

107- Allahm, senden en hayrl eyleri dilemeyi dilerim. Senden en hayrl dualar yapmay, hayrl baarlar,
hayrl ameli, hayrl mkafat, hayrl bir hayat, hayrl lm dilerim. Sen bana (hak zere) sebat ver.
Terazilerimi ar bastr, imanm gerekletir, derecelerimi ykselt. Namazm kabul buyur, gnahm bala.
Senden cennetlerin yksek derecelerini dilerim. Allahm, ben senden hayrn balarn da, ortalarn da, genel ve
kapsaml olanlarn da, ilkini de, akta olann da, gizli olann da dilerim. Cennetteki yksek dereceleri niyaz
ederim. Amin. Allahm, ben senden ettiimin, yaptklarmn, ilediklerimin hayrlsn dilerim. Gizli eylerin de,
akta olanlarn da hayrlsn, cennetin yksek derece ve mertebelerini dilerim. Amin. Allahm senden anm
yceltmeni, gnahm kaldrman, iimi salih klman, kalbimi temizlemeni, namus ve iffetimi koruman, kalbimi

445
Ebu Davud, II, 80; bn Mace, II, 1268; Nesai, III, 52; Tirmizi, V, 550. Ayrca bk. Sahihun-Nesai, I, 279
446
Ebu Davud, II, 79; Tirmizi, V, 515; bn Mace, II, 1267; Ahmed, V, 360; Ayrca bk. Sahihut-Tirmizi, III, 163
447
Ebu Davud ve -lafz kendisine ait olmak zere- Tirmizi, Nesai ve bn Mace, II, 1353te rivayet etmitir. Ayrca bk. Sahihu bn Mace, II,
321; Sahihut-Tirmizi, III, 153
448
Nesai, III, 54,55; Ahmed, IV, 364. Senedi ceyyiddir. Ayrca bk. Sahihun-Nesai, I, 280, 281
449
Hadisi Tirmizi, V, 523te rivayet etmi ve hasen olduunu belirtmitir. Abdul-Kadir el-Arnavut: Hadisin durumu dedii gibidir, demitir.
Bk. Camiul-Usul, IV, 341deki el-Arnavutun tahkiki.
450
Nesai, I, 198,199; Tirmizi, V, 515. Ayrca bk. Sahihun-Nesai, I, 86
451
Nesai, VIII, 255. Hadisin lafz u ekildedir: Peygamber (s.a) be eyden (Allaha) snrd. Cimrilikten, korkaklktan, kt mrden,
kalb fitnesinden ve kabir azabndan. Hadisi Ebu Davud, II, 9da rivayet etmitir. Ayrca bk. Camiul-Usul, IV, 363 -el-Arnavutun tahkiki
ile-
452
Nesai, VIII, 278. Ayrca bk. Sahihun-Nesai, III, 1121
453
Hadisi Ahmed, IV, 444; Tirmizi -lafz kendisinin-, V, 519; Ahmeddeki senediyle hadis ceyyiddir.
454
bn Mace, II, 1263. Ayrca bk. Sahihu bn Mace, II, 327. Hadisin lafz: Allahtan faydal bir bilgi isteyiniz ve fayda vermeyen ilimden de
Allaha snrz eklindedir.
455
Hadisi Mslim, IV, 2084te Ebu Hureyre radyallahu anhdan rivayet etmitir.
456
Hadisi Hakim, I, 265te zikretmi olup, Mslimin artna gre sahihtir, demi ve Zehebi de ona muvafakat etmitir.
46
nurlandrman dilerim. Gnahlarm balaman niyaz ederim. Senden cennetteki yksek mertebeleri niyaz
ederim. Amin. Allahm, nefsimi, kulam, gzm, ruhumu, yaratlm, ahlakm, aile halkm, hayatm,
lmm, amelimi mbarek klman dilerim. Benim yaptm iyilikleri kabul buyur. Senden cennetin yksek
mertebelerini niyaz ederim. Amin.
457

108- Allahm, kt huylardan, hevlardan, amellerden ve hastalklardan beni uzak tut.
458

109- Allahm, bana verdiin rzka beni kanaatkr kl, o rzk benim iin bereketli kl ve huzurunda olmayan
herbir hususta benim yerime sen gzel bir ekilde onu kolla ve gzet.
459

110- Allahm, sen beni kolay bir ekilde hesaba ek.
460

111- Allahm seni zikretmek, sana kretmek ve sana gzel bir ekilde ibadet etmek iin bize yardmc ol.
461

112- Allahm, senden geri evrilmeyecek bir iman, bitip tkenmeyecek bir nimet ve ebedilik cennetinin en
ykseinde Muhammed Salallahu aleyhi vesellem ile arkadalk dilerim.
462

113- Allahm, nefsimin errinden beni koru. imde en doru olana beni ilet. Allahm gizlediklerimi,
akladklarm, bilmeyerek yaptklarm, kastederek yaptklarm, bildiklerimi ve bilmediklerimi bana
bala.
463

114- Allahm, borcun galib gelmesinden, dmann stnlnden ve dost olmayanlarn bama gelen
musibetlere sevinmesinden sana snrm.
464

115- Allahm, bana mafiret buyur, beni doru yola ilet, bana rzk ihsan et, bana afiyet ver. Kyamet gnnde
kalnacak yerin darlndan Allaha snrm.
465

116- Allahm, kulamla, gzlerimle beni hayrl bir ekilde faydalandr. Onlar bana miras kl (hayat
boyunca onlar salkl olsunlar). Bana zulmeden kimselere kar bana yardm et ve ondan benim intikamm
al.
466

117- Allahm, senden tertemiz bir hayat dilerim. Dosdoru bir lm, rezil ve rsvay etmeyecek bir dn niyaz
ederim.
467

118- Allahm, yaratl ve suretimi gzel kldn, huyumu da gzelletir.
468

119- Allahm, bana sebat ver, beni hidayete ileten ve hidayet bulmu kimse kl.
469

120- Allahm, kendisine verildii takdirde kendisine pek ok hayr verilmi olan o hikmeti bana da ver.
470

Allahm, Muhammede, onun aile halkna ve btn ashabna salat ve selam olsun.

Tevbe Ve stifarn Fazileti

1- Raslullah Salallahu aleyhi vesellem buyurdu ki:
Allaha yemin ederim; phesiz ki ben bir gnde yetmi defadan daha fazla Allaha tevbe eder ve Ondan
mafiret dilerim.
471

2- Yine yle buyurmutur:
Ey insanlar! Allaha tevbe ediniz. nk ben bir gnde Ona yz defa tevbe etmekteyim.
472

3- Yine Peygamber yle buyurmutur:

457
Hakim, I, 520de Um Selemeden (Peygamber Efendimize) merfu olarak rivayet etmi, sahih olduunu belirtmi ve Zehebi de ona
muvafakat etmitir.
458
Hakim, I, 532de Mslimin artna gre sahihtir demi, Zehebi de ona muvafakat etmitir.
459
Hakim, I, 510da rivayet etmi sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir.
460
Ahmed, VI, 48; Hakim, I, 255te rivayet etmi olup, Mslimin artna gre sahihtir demi Zehebi de ona muvafakat etmitir. Aie
radyallahu anh dedi ki: Peygambere:
Ey Allahn Peygamberi kolay hesab ne demektir? diye sordum. yle buyurdu:
Onun kitabna (amel defterine) baklarak onun (gnahlarnn) balanmas sorgulanmamasdr. nk o gn kim inceden inceye hesaba
ekilecek olursa -ey Aie- helak olur. Mminin bana gelen herbir musibet sebebiyle yce Allah onun karlnda onun gnahlarn siler.
Hatta ona batan bir diken bile olsa.
461
Hakim, I, 499da rivayet etmi, sahih olduunu belirtmi olup Zehebi de ona muvafakat etmitir. Durum da dedikleri gibidir. Ebu Davud,
II, 86; Nesai, III, 53te belirttiklerine gre Peygamber (s.a)a Muaza her namazn akabinde bu szleri sylemesini tavsiye etmitir.
462
bn Hibban, s. 604, hadis no: 2436da, bn Mesud (r.a)dan mevkuf olarak (bn Mesudun sz olarak) rivayet etmi olup, Ahmed, I, 386
ve 400de baka bir yoldan rivayet ettii gibi Nesai, Amelul-Yevmi vel-Leyle, no: 869da rivayet etmitir.
463
Hakim, I, 510da sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir. Ahmed, IV, 444. Hafz (bn Hacer) el-sabede senedi
sahihtir demitir.
464
Nesai, VIII, 265. Ayrca bk. Sahihun-Nesai, III, 1113
465
Nesai, III, 209; bn Mace, I, 431 ve bakalar. Ayrca bk. Sahihun-Nesai, I, 356; Sahihu bn Mace, I, 226
466
Hadisi Tirmizi rivayet etmitir. Ayrca bk. Sahihut-Tirmizi, III, 188; Hakim, I, 523de sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat
etmitir.
467
Zevaidu Msnedil-Bezzar, II, 442, no: 2177 ve Taberani rivayet etmitir. Bk. Mecmauz-Zevaid, X, 179da, Taberaninin senedi
ceyyiddir, demektedir.
468
Ahmed, VI, 68, 155, I, 403; el-Elbani, rvaul-alil, I, 155de sahih olduunu belirtmektedir.
469
Buna Peygamber sallallahu aleyhi vesellemin Cerir radyallahu anha yapt dua delil tekil etmektedir. Bk. Buhari -Fethul-Bari ile-,
VI, 161
470
an yce Allah yle buyurmaktadr:
O hikmeti dilediine verir. Kime hikmet verilirse muhakkak ona pekok hayr verilmi demektir. (el-Bakara, 2/269)
471
Buhari -Fethul-Bari ile-, XI, 101
472
Mslim, IV, 2076
47
Her kim:
Estafirullhellez l ilhe ill huvel hayyul kayymu ve etbu ileyh.
: Kendisinden baka hibir ilah olmayan, hayy ve kayym olan Allahtan mafiret diler ve Ona tevbe ederim.
diyecek olursa, isterse o savatan arkasn dnp kam olsun, Allah onun gnahn balar.
473

4- Yine Peygamber yle buyurmutur:
Rabbin kuluna en yakn olduu zaman gecenin son blmleridir. Eer sen o saatte Allah zikreden
kimselerden olabilirsen olmaya bak.
474

5- Yine Peygamber yle buyurmaktadr:
Kulun Rabbine en yakn olduu vakit secde halidir. Binaenaleyh (o halde iken) oka dua ediniz.
475

6- el-Ear el-Mzeniden yle dedii nakledilmitir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem buyurdu ki:
phesiz benim kalbim de bazen perdelenir ve phesiz ben bir gnde Allahtan yz defa mafiret dilerim.
476


Tesbih, Tahmid, Tehlil Ve Tekbirin Fazileti

1- Ebu Hureyre Radiyallahu anhdan rivayet edildiine gre Raslullah Salallahu aleyhi vesellem yle
buyurmutur:
Her kim bir gnde yz defa:
L ilahe illallahu vahdehu l erkeleh, lehul mulku ve lehul hamdu ve huve al kll eyin kadir.
Allahtan baka hibir ilah yoktur, O bir ve tektir. Onun orta yoktur. Mlk yalnz Onundur, hamd yalnz
Onadr ve O hereye gc yetendir, diyecek olursa bu zikri on kle azad etmeye denk gelir. Ona yz hasene
yazlr, onun yz seyyiesi (gnah) silinir. Ayrca bu szleri akam edinceye kadar o gn onu eytana kar
korur. Hibir kimse de onun bu yapt amelden daha faziletli bir amelde bulunamaz. Bundan fazlasn yapan
kimse mstesn.
477

2- Her kim bir gnde yz defa subhanallahi ve bi hamdihi diyecek olursa gnahlar dklr. sterse deniz
kp gibi olsunlar.
478

3- Yine Ebu Hureyre Radiyallahu anhdan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem
buyurdu ki:
Her kim sabah ve akam ettii zaman yz defa, subhanallahi ve bi hamdihi diyecek olursa kyamet gnnde
onun sylediinin benzerini syleyen yahut ondan fazlasn syleyen kimse mstesna, hibir kii onun
yaptndan daha faziletli bir amel ile gelmeyecektir.
479

4- Ebu Eyyb el-Ensari Radiyallahu anh Raslullah Salallahu aleyhi vesellemden yle dediini rivayet
etmektedir:
Her kim on defa;
L ilahe illallahu vahdehu l erkeleh, lehul mulku ve lehul hamdu ve huve al kll eyin kadir.
: Allahtan baka hibir ilah yoktur. O bir ve tektir, Onun orta yoktur. Mlk yalnz Onundur, hamd yalnz
Onadr ve O hereye g yetirendir, diyecek olursa byle bir kimse smail soyundan gelen drt kle kiiyi azad
etmi gibi olur.
480

5- Ebu Hureyre Radiyallahu anhdan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem
buyurdu ki:
ki sz vardr ki, dile sylenmeleri kolay, Mizanda ar basarlar. Rahman (olan Allah) tarafndan da sevilirler:
Subhanallahi ve bihamdihi subhanallahil-azim.
481

6- Ebu Hureyre Radiyallahu anhdan dedi ki: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu:
Subhanallahi velhamdulillahi ve l ilahe illallah vallahu ekber, demek benim iin zerinde gnein doduu
hereyden daha sevimlidir.
482

7- Sd Radiyallahu anhdan yle dedii rivayet edilmitir: Raslullah Salallahu aleyhi vesellemin yannda idik,
yle buyurdu:
Sizden herhangi bir kimse gnde bin hasene kazanmaktan aciz midir? Onunla birlikte oturanlardan birisi:
Bizden herhangi bir kimse nasl bin hasene kazanabilir? diye sordu. Peygamber yle buyurdu:

473
Ebu Davud, II, 85; Tirmizi, V, 569; Hakim, I, 511de sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir. el-Elbani de Sahihut-
Tirmizi, III, 182de sahih olduunu belirtmitir. Ayrca bk. Camiul-Usul, IV, 389-390
474
Hadisi Tirmizi, Nesai, I, 279da ve Hakim rivayet etmitir. Ayrca bk. Sahihut-Tirmizi, III, 183; Camiul-Usul, IV, 144.
475
Mslim, I, 350
476
Mslim, IV, 2075; bnul-Esir dedi ki: Bundan kast Peygamber efendimizin de bazen dalgnla gelebileceidir. nk Peygamber (s.a)
srekli olarak oka zikirde bulunur ve Allaha yaknlard. Srekli Allahn murakabesi altnda olduunu bilir ve dnrd. Baz
vakitlerde eer bunlar bir para unutur yahut yanlrsa o bunu kendisi iin bir gnah sayar ve hemen istifara ynelirdi. Bk. Camiul-Usul,
IV, 386
477
Buhari, IV, 95; Mslim, IV, 2071
478
Buhari, VII, 168; Mslim, IV, 2071
479
Mslim, IV, 2071
480
Buhari, VII, 167 ve ayn lafzla Mslim, IV, 2071
481
Buhari, VII, 168; Mslim, IV, 2072
482
Mslim, IV, 2072
48
Yz tane tesbih getirir, ona bin hasene yazlr, yahutta onun bin gnah silinir.
483

8- Cabir Radiyallahu anhdan rivayete gre Peygamber Salallahu aleyhi vesellemin yle dediini rivayet
etmitir:
Her kim subhanallahil azim ve bi hamdihi, diyecek olursa onun iin cennette bir hurma fidan dikilir.
484

9- Abdullah b. Kays Radiyallahu anh dedi ki: Raslullah Salallahu aleyhi vesellem yle buyurdu:
Ey Abdullah b. Kays, sana cennet hazinelerinden bir hazineyi bildireyim mi? Ben:
Bildir ey Allahn Rasl dedim, yle buyurdu:
L havle ve l kuvvete illa billah, de.
485

10- Allahn en sevdii szler drt tanedir: Subhanallahi velhamdulillahi vel ilahe illallah vallahu ekber.
Bunlarn hangisi ile balasan bir sakncas yoktur. ocuuna asla Yesar, Rebah, Necih ve Eflah isimlerini
verme. nk sen: O orada mdr diye sorarsn, o da orada olmaz, (bunun iin) sana: Hayr, derler.
486

11- Sd b. Ebi Vakkas Radiyallahu anh dedi ki: Bir bedevi Raslullah Salallahu aleyhi veselleme gelerek yle
dedi:
Bana syleyeceim bir sz ret. Peygamber yle buyurdu:
Sen yle syle:
L ilahe illallahu vahdehu l erkeleh, Allahu ekber kebran, velhamdu lillahi kesiran, subhanallahi rabbil
lemn. La havle vela kuvvete ill billahil azz.
: Allahtan baka hibir ilah yoktur, O bir ve tektir. Onun orta yoktur. Allah pek byktr. Allaha pek ok
hamd-u senalar olsun. Alemlerin Rabbi olan Allah tenzih ederim. Aziz ve hakim olan Allah ile olmadka hibir
eye g ve kudret yetiremeyiz. Bedevi:
Bunlar Rabbim iin syleyeceim szler; peki ya benim iin? diye sorunca Peygamber yle buyurdu:
Allhummafirl, verhamn, vehdin, verzukn : Allahm bana mafiret buyur, bana merhamet eyle, beni
hidayete ilet ve bana rzk ver de diye buyurdu.
487

12- Tark el-Ecaiden yle dedii rivayet edilmitir: Bir kimse slama girdi mi Peygamber Salallahu aleyhi
vesellem ona nce namaz retir, sonra da u szlerle dua yapmasn retirdi:
Allahm, bana mafiret buyur, bana merhamet eyle, beni doruya ilet, bana afiyet ver ve beni rzklandr.
488

13- Cabir b. Abdullah radiyallahu anhumadan rivayete gre Raslullah Salallahu aleyhi vesellem yle
buyurmutur:
phesiz duann en faziletlisi elhamdulillah zikrin en faziletlisi de l ilhe illallahdr.
489

14- Kalc salih olan ameller: Subhanallah velhamdulillah ve la ilahe illallah vallahu ekber ve la havle ve la
kuvvete illa billah szleridir.
490


Peygamber sallallahu aleyhi vesellem Nasl Tesbih Ederdi?

15- Abdullah b. Amr radiyallahu anhumadan yle dedii rivayet edilmitir: Peygamber Salallahu aleyhi
vesellemin tesbih getirdii zaman sa eliyle saydn grdm.
491

Allahm, Peygamberimiz Muhammede, onun aile halkna ve btn ashabna salat ve selamlar olsun, onlara
bereketler ihsan eyle.

Yolculuktan Dn Adab

1- Geri dnmekte elini abuk tutar ve ihtiyac olmakszn kalmay uzatmaz. nk yolculuk azabtan bir paradr.
2- Yolculuk duasn okur ve ona:
yibne, tibne, bidne lirabbin hmidn.
: Dndk, tevbe ediyoruz. Rabbimize ibadet edenler ve hamdedenleriz.
3- Yerin herbir tmsei zerine karken defa tekbir getirir, sonra da unlar syler:

483
Mslim, IV, 2073
484
Tirmizi, V, 511; Hakim, I, 501 sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir. Ayrca bk. Sahihul-Cami, V, 531; Sahihut-
Tirmizi, III, 160
485
Buhari -Fethul-Bari ile-, XI, 213; Mslim, IV, 2076
486
Buhari -Fethul-Bari ile-, XI, 213; Mslim, III, 1685
487
Mslim, IV, 2076
488
Mslim, IV, 2073. Mslimin bir rivayetinde: Bu szler senin iin hem dnyan, hem de hiretini (isteklerini) bir araya getirir.
489
Tirmizi, V, 462; bn Mace, II, 1249; Hakim, I, 503 sahih olduunu belirtmi, Zehebi de ona muvafakat etmitir. Ayrca bk. Sahihul-
Cami, I, 362
490
Ahmed -Ahmed akirin tertibi ile-, no: 513, senedi sahihtir. Ayrca bk. Mecmauz-Zevaid, I, 297. bn Hacer, Buluul-Meram adl
eserinde Ebu Saidden rivayetle Nesai tarafndan kaydedildiini belirtmi ve bn Hibban ve Hakim bunun sahih olduunu sylemitir
demitir.
491
Ebu Davud bu lafzla, II, 81; Tirmizi, V, 521; Ayrca bk. Sahihul-Cami, IV, 271, hadis no: 5865
49
La ilahe illallahu vahdehu la erkeleh, lehul mulku ve lehul hamdu ve huve al kll eyin kadir, yibne,
tibne, bdne, scidne lirabbin hmidn, sadakallahu vadeh, ve nasara abdeh, ve hezemel ahzbe
vahdeh.
: Allahtan baka hibir ilah yoktur. O bir ve tektir. Onun orta yoktur. Mlk yalnz Onundur, hamd yalnz
Onadr. O hereye g yetirendir. Dndk, tevbe ettik. Rabbimize ibadet edenleriz, secde edenleriz, hamd
edenleriz. Allah vaadini gerekletirdi, kuluna yardm etti ve tek bana btn frkalar hezimete uratt.
4- Kitabn ba taraflarnda altnc bahiste sz edilen sefer adabna riayet eder.
5- Beldesini grd vakit:
yibne, tibne, bidne lirabbin hmidn.
: Dndk, tevbe ettik. Rabbimize ibadet edenler ve hamd edenleriz. Bu szleri beldesine girene kadar
tekrarlar.
6- Ne zaman geleceini haber vermedii srece geceleyin ailesinin yanna varmaz.
7- Kendi beldesine ya da mahallesine girdii vakit nce mescide gider, orada iki rekat namaz klar.
8- Kendisini karlayan ocuklara gzel szler syler, iyilikte bulunur.
9- Hediye vermek mstehabtr. nk hediye kalbteki olumsuz duygular giderir, sevgiyi getirir.
10- Yolculuktan dnenlerin kucaklap sarlmalar, karlama esnasnda da musafaha yapmalar mstehabtr.
11- Yolculuktan dnld vakit arkadalar toplayp onlara bir yemek ziyafeti vermek mstehabtr.
492




492
Bu adab delilleri ile birlikte, kitabn ba taraflarnda altnc bahiste 35 nolu paragrafa
grlebilir.